మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాన్నిపాతికమాహ– విద్యాదిత్యాది| సర్వలింగమిత్యనేన ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధత్వముక్తం, తేన చికిత్సాऽప్యస్య ప్రత్యేకం వాతాదిజస్య యా సా మిలితైవ కార్యా| అపచారాచ్చేహ గ్రంథిరుత్పద్యతే తతః క్రిమిసంభవః| ఉక్తం హి చరకేణ– “త్రిదోషజే తు హృద్రోగే యో దురాత్మా నిషేవతే| తిలక్షీరగుడాదీని గ్రంథిస్తస్యోపజాయతే|| మర్మైకదేశే సంక్లేదం రసశ్చాస్యోపగచ్ఛతి| సంక్లేదాత్ క్రిమయశ్చాస్య భవంత్యుపహతాత్మనః||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| తస్యైవేదం లక్షణమాహ– తీవ్రార్తితోదం క్రిమిజం సకండూమితి| ఉత్క్లేద ఇత్యాదినా తమోऽంతం త్రిదోషజహృద్రోగలక్షణం; తత్ర తోదశూలే వాతాత్, ఉత్క్లేదహృల్లాసౌ కఫాత్, తమః పిత్తాత్, ష్ఠీవనం కఫపిత్తాత్| అరుచిరిత్యాదినా క్రిమిజస్యేతి జేజ్జటః; గయదాసస్త్వాహ– శ్యావనేత్రత్వపర్యంతేన త్రిదోషజలక్షణమితి| స్యాదేతత్, త్రిదోషజపదం న తావదత్ర సుశ్రుతేన పఠితం; అతః సర్వమేవ ఉత్క్లేదాది శోథాంతం క్రిమిజలక్షణం భవిష్యతి| నైవం, “విద్యాత్త్రిదోషం త్వపి సర్వలింగం తీవ్రార్తితోదం క్రిమిజం సకండూం|” (చ. చి. అ. 26) ఇతి దృఢబలస్య వాక్యాత్| ఉత్క్లేద ఇత్యాదిస్తు ఏక ఏవ శ్లోకః సుశ్రుతేన పఠితః, నతు పృథక్ సన్నిపాతలక్షణం, తతస్త్రిదోషజస్యానభిధానే సుశ్రుతే న్యూనత్వం స్యాత్| త్రిదోషాశ్మరీవత్తస్యాసంభవ ఏవేతి చేత్? నైవం, తంత్రాంతరేషు పఠితత్వాత్| తథాచ హారీతః– “సర్వాణి రూపాణి చ సన్నిపాతాచ్చిరోత్థితం చాపి వదంత్యసాధ్యం|” ఇతి| చరకేऽప్యుక్తం– “హేతులక్షణసంసర్గాదుచ్యతే సాన్నిపాతికః|” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి; తథా ‘త్రిదోషజే తు హృద్రోగే యో దురాత్మా నిషేవతే|’ (చ. సూ. అ. 17) ఇత్యాది| కంఠరవేణ తు త్రిదోషజపదం యన్న పఠితం సుశ్రుతేన, తత్ క్రిమిజస్యాపి త్రిదోషజత్వఖ్యాపనార్థమిత్యాచక్షతే| నను, దోషజావాంతరావస్థావిశేషత్వాత్ క్రిమిజోऽపి దోషజ ఏవ, తత్ కథం హృదామయః పంచవిధ ఇతి? నైవం, రోగజస్యాపి రోగస్య పృథక్త్వదర్శనాత్| యదుక్తం– ‘నిదానార్థకర’ (చ. చి. అ. 8) ఇత్యాది| ద్విదోషజస్త్వనుక్తోऽపి ప్రకృతిసమసమవాయత్వాద్బోధ్యః||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
త్రిదోషజకృమిజయోర్మిలితమేవ లక్షణమాహ– విద్యాదిత్యాది| విద్యాత్త్రిదోషమిత్యాది దృఢబలోక్తలక్షణం, ఉత్క్లేద ఇత్యాదికమేకపద్యం సుశ్రుతోక్తం; తీవ్రార్తితోదమితి భిన్నతంత్రీయత్వాత్పౌనరుక్త్యం న వాచ్యం| త్రిదోషజే సర్వదోషాణాం లింగాని భవంతి| సర్వలింగమిత్యనేన ప్రకృతిసమవాయారబ్ధత్వముక్తం, తేన చికిత్సాऽప్యస్య ప్రత్యేకం వాతాదిజస్య యా సా మిలితైవ కార్యా| అపచారాత్ కృమిజే గ్రంథిర్భవతి, తతశ్చ కృమిసంభవః, కృమయో జాయంతేऽస్మిన్నితి క్రిమిజ ఇతి నిరుక్తిః| ఉక్తం హి చరకే– “త్రిదోషజే తు హృద్రోగే యో దురాత్మా నిషేవతే| తిలక్షీరగుడాదీని గ్రంథిస్తస్యోపజాయతే||” ఇతి| ఉత్క్లేద ఇత్యాదికమేవ త్రిదోషహృద్రోగలక్షణం| తత్ర తోదశూలే వాతాత్, తోదో వ్యథావిశేషః; ఉత్క్లేదహృల్లాసౌ కఫాత్, ఉత్క్లేదః అపక్వదోషాణాం స్వాంశోదయాచ్చ్యుతిః, హృల్లాసః హృదయాదీపదంబునిర్గమః; తమః పిత్తాత్ తమోऽంధకారప్రవిష్టస్యేవ; ష్ఠీవనం కఫపిత్తాత్; ఏతత్త్రిదోషలక్షణం| అరుచీత్యాదినా కృమిజస్యేతి | ఏతత్సుగమం||6||