2. jvaranidānam

Adhikarana jvarotpattiH tasya bhedAshca (1) · Śloka 1

અથ જ્વરનિદાનમ્ | દક્ષાપમાનસઙ્ક્રુદ્ધરુદ્રનિઃશ્વાસસમ્ભવઃ | જ્વરોઽષ્ટધા પૃથગ્દ્વન્દ્વસઙ્ઘાતાગન્તુજઃ સ્મૃતઃ ||૧||

અથ સર્વરોગપ્રાધાન્યાત્ પ્રથમં જ્વરો વાચ્યઃ| પ્રાધાન્યં ચ તસ્ય શારીરરોગેષુ પ્રથમોત્પન્નત્વાત્, બલવત્ત્વાત્, દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપિત્વાત્, જન્મનિધનયોરવશ્યમ્ભાવિત્વાત્, સ્થાવરજઙ્ગમરૂપસર્વભૂતવ્યાપિત્વાચ્ચ; નૈવમન્યે વિકારાઃ| યદુક્તં ચરકે– “દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપી સર્વરોગાગ્રજો બલી| જ્વરઃ પ્રધાનો રોગાણામુક્તો ભગવતા પુરા|| તસ્ય પ્રાણિસપત્નસ્ય ધ્રુવસ્ય પ્રલયોદયે|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇત્યાદિ; યાવદ્ “ભગવન્! વક્તુમર્હસિ” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| તથા– “જ્વરેણાવિશતા ભૂતં નહિ કિઞ્ચિન્ન તપ્યતે|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇત્યાદિ| ઉક્તં ચ , પાલકાપ્યે– “પાકલઃ સ તુ નાગાનામભિતાપસ્તુ વાજિનામ્| ગવામીશ્વરસઞ્જ્ઞશ્ચ માનવાનાં જ્વરો મતઃ|| અજાવીનાં પ્રલાપાખ્યઃ કરભે ચાલસો ભવેત્| હારિદ્રો મહિષીણાં તુ મૃગરોગો મૃગેષુ ચ| પક્ષિણામભિઘાતસ્તુ મત્સ્યેષ્વિન્દ્રમદો મતઃ| પક્ષપાતઃ પતઙ્ગાનાં વ્યાડેષ્વક્ષિકસઞ્જ્ઞિતઃ||” ઇત્યાદિ| તથાઽન્યત્ર– “જલસ્ય નીલિકા ભૂમેરૂષરો વૃક્ષસ્ય કોટરઃ|” ઇત્યાદિ| તસ્ય પ્રાગુત્પત્તિમાહ– દક્ષાપમાનેત્યાદિ| દક્ષાપમાનેન દક્ષપ્રયુક્તપરિભવેન ક્રુદ્ધસ્ય રુદ્રસ્ય નિઃશ્વાસાત્ સમ્ભવ ઉત્પત્તિર્યસ્ય સ તથા| નિઃશ્વાસોઽત્ર ક્રોધલિઙ્ગત્વેન નિર્દિષ્ટઃ, અત એવ સુશ્રુતેન “રુદ્રકોપાગ્નિસમ્ભૂતઃ” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇત્યુક્તમ્| ક્રુદ્ધેન રુદ્રેણ લલાટે તૃતીયમાગ્નેયં ચક્ષુઃ સૃષ્ટ્વા તતોઽપ્યાગ્નેયો બાણો નિર્મિતઃ| યદાહ ચરકઃ– “સૃષ્ટ્વા લલાટે ચક્ષુર્વૈ દગ્ધ્વા તાનસુરાન્પ્રભુઃ બાણં ક્રોધાગ્નિસન્તપ્તમસૃજચ્છત્રુનાશનમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ; અત્ર સત્રનાશનં યજ્ઞનાશનમ્| એષા ચ જ્વરોત્પત્તિકથા ચરકચિકિત્સિતે સવિશેષા શ્રોતવ્યા| એતેન રુદ્રકોપસ્ય વિપ્રકૃષ્ટકારણત્વમુક્તં; યદિ હિ તતો જ્વરો નોદપત્સ્યતં અધુનાઽપ્યપચારાન્નોદપત્સ્યત ઇતિ ભટ્ટારહરિચન્દ્રઃ| એતદભિધાનસ્ય ચિકિત્સાનુપયોગિત્વેનાન્યે ટીકાકૃતોઽન્યથા વ્યાચક્ષતે– કોપોદ્ભવત્વેન તૈજસત્વં પ્રકાશ્યતે; ક્રોધો હ્યાગ્નેયઃ; યદાહ ચરકઃ– “ક્રોધાત્ પિત્તં” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| તેન સર્વજ્વરે પિત્તાવિરોધિની ક્રિયા કાર્યેતિ સિધ્યતિ| યદુક્તં વાગ્ભટેનૈવ– “ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્યૂષ્મણા વિના| તસ્માત્ પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્ પિત્તાધિકેઽધિકમ્||” (વા. ચિ. અ. ૧) ઇતિ| અત એવ ચરકે કટ્વમ્લલવણાન્ પાચનાન્ પરિત્યજ્ય તરુણજ્વરે પાચકત્વેન તિક્તકો રસઃ પિત્તઘ્નો નિર્દિષ્ટઃ| યદાહ– “લઙ્ઘનં સ્વેદનં કાલો યવાગૂસ્તિક્તકો રસઃ| પાચનાન્યવિપક્વાનાં દોષાણાં તરુણજ્વરે||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| ( કાલોઽત્રાષ્ટાહ ઇતિ)| અન્યે ત્વાહુઃ– રુદ્રકોપસમ્ભવત્વેન દેવતાત્મકત્વાત્ પૂજાર્હત્વમુપદર્શિતમ્| યદાહ વિદેહઃ– “જ્વરસ્તુ પૂજનૈર્વાઽપિ સહસૈવોપશામ્યતિ||” ઇતિ| હરિવંશેઽપિ– “જ્વરસ્ત્રિપાદસ્ત્રિશિરાઃ ષડ્ભુજો નવલોચનઃ| ભસ્મપ્રહરણો રૌદ્રઃ કાલાન્તકયમોપમઃ||” ઇતિ મૂર્તિમાનેવોક્તઃ| બહુવિધમપિ જ્વરં સઙ્ક્ષેપેણાહ– જ્વરોઽષ્ટધેત્યાદિ| અષ્ટત્વં વિવૃણોતિ– પૃથગિત્યાદિ| તચ્ચ સમ્પ્રાપ્તૌ વિવૃતમ્||૧||

Adhikarana jvarasamprAptiH (2) · Śloka 2

મિથ્યાહારવિહારાભ્યાં દોષા હ્યામાશયાશ્રયાઃ | બહિર્નિરસ્ય કોષ્ઠાગ્નિં જ્વરદાઃ સ્યૂ રસાનુગાઃ ||૨||

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– મિથ્યેત્યાદિ| આહારસ્ય મિથ્યાત્વં પ્રકૃત્યાદીનામાહારોપયોગહેતૂનાં વિરુદ્ધત્વેનોપયોગઃ| યદાહ ચરકઃ– "તત્ર ખલ્વિમાન્યષ્ટાવાહારવિધિવિશેષાયતનાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા– પ્રકૃતિકરણસંયોગરાશિદેશકાલોપયોગસંસ્થોપયોક્ત્રષ્ટમાનિ|" (ચ. વિ. અ. ૧) ઇતિ| અત્ર પ્રકૃતિર્દ્રવ્યાણાં સ્વાભાવિકગુરુત્વલઘુત્વાદિગુણયોગઃ, યથા– માષમુદ્ગયોઃ; કરણં સંસ્કારઃ, યથા– વ્રીહેર્ગુરોર્લઘવો લાજાઃ; સંયોગઃ સંહતીભાવઃ, યથા– ક્ષીરમત્સ્યયોઃ; રાશિરાહારસ્ય દ્રવાદ્રવસ્યાવયવેન સમુદાયેન વા પરિમાણં; દેશો દ્રવ્યોત્પત્તિપ્રચારાદિસ્થાનં; કાલો નિત્યગશ્ચાવસ્થિકશ્ચ; ઉપયોગસંસ્થા ઉપયોગનિયમઃ, યથા– જીર્ણાન્ન એવ ભુઞ્જીત; ઉપયોક્તા સ્વયં નિરૂપિતાત્મપ્રકૃત્યાદિકઃ પુરુષ ઇતિ| વિહારસ્ય મિથ્યાત્વમયથાબલમારમ્ભાદિ| આમાશયાશ્રયા ઇત્યનેનામાશયપ્રાપ્તિવ્યતિરેકેણ દોષા જ્વરં નારભન્ત ઇતિ પ્રતિપાદયન્તિ| આમાશયશ્ચ “નાભિસ્તનાન્તરં જન્તોરામાશય ઇતિ સ્મૃતઃ|” (ચ. વિ. અ. ૨) ઇતિ ચરકેણોક્તઃ| બહિર્નિરસ્ય કોષ્ઠાગ્નિમિતિ કોષ્ઠાગ્નિરેવ દોષોત્ક્ષિપ્તો બહિર્નિર્ગત ઊષ્મતયા પ્રતિભાતિ| કોષ્ઠાગ્નિમિતિ ધાત્વાદ્યગ્નિનિરાસાર્થમ્| જ્વરદા જ્વરકારિણઃ| રસાનુગા રસસમ્બદ્ધાઃ, અવશ્યં રસં દૂષયિત્વા જ્વરોત્પાદકા ઇતિ| ‘એષા ચ સમ્પ્રાપ્તિઃ શારીરાણામેવ નત્વાગન્તૂનાં, તેષાં વ્યથાપૂર્વકત્વં તતો વાતાદ્યનુબન્ધઃ,’ ઇતિ જેજ્જટઃ| અત એવ સુશ્રુતે આગન્તુસમ્પ્રાપ્તિઃ પૃથગેવ પઠ્યતે| યથા– “શ્રમક્ષતાભિઘાતેભ્યો દેહિનાં કુપિતોઽનિલઃ| પૂરયિત્વાઽખિલં દેહં જ્વરમાપાદયેદ્ભૃશમ્||’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ| અત્ર ન આમાશયગત એવ વાયુઃ, કિન્તૂર્ધ્વાધસ્તિર્યગ્રસવાહિસ્રોતશ્ચરઃ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “તત્રાભિઘાતજો વાયુઃ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્| સવ્યથાશોથવૈવર્ણ્યં કરોતિ સરુજં જ્વરમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| નનુ, આગન્તુજ્વરેઽપ્યૂષ્મોપલભ્યતે, “ઊષ્મા ચ પિત્તાદૃતે નાસ્તિ” (વા. ચિ. અ. ૧) ઇત્યુક્તમ્, અત આગન્તુરપિ શારીરઃ સ્યાત્| નૈવમ્, ઉત્તરકાલં તદુત્પત્તેઃ| યદુક્તમ્– “આગન્તુર્હિ વ્યથાપૂર્વો જ્વરોઽષ્ટમો ભવતિ; સ કિઞ્ચિત્કાલમાગન્તુઃ કેવલો ભૂત્વા પશ્ચાદ્દોષૈરનુબધ્યતે|” (ચ. નિ. અ. ૧); તથા– “આગન્તુરન્વેતિ નિજં વિકારં નિજસ્તથાઽઽગન્તુમપિ પ્રવૃદ્ધઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૯) ઇતિ| નનુ, મિથ્યાહારેત્યાદિના એકૈવ સમ્પ્રાપ્તિરુક્તા; એતચ્ચ ન યુક્તં, યતઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ સંયોગભેદઃ, સંયોગભેદશ્ચ સંયોગિભેદનિબન્ધનઃ, સંયોગિનશ્ચાત્ર વાતાદયો નાનાવિધાઃ, તતશ્ચ સમ્પ્રાપ્તેરપિ નાનાત્વં સ્યાત્; નહિ વાતપિત્તયોર્યઃ સંયોગઃ સ એવ કફપિત્તયોરિતિ| ઉચ્યતે– અનેકૈવ સમ્પ્રાપ્તિઃ કિન્ત્વેકજાતીયા, આશયદુષ્ટ્યાદેઃ સર્વત્રાવિશેષેણાભિધાનાત્; એવમાગન્તુસમ્પ્રાપ્તિરપિ સંયોગભેદાદ્ભિન્નેતિ||૨||

Adhikarana jvarasAmAnyalakShaNam (3) · Śloka 3

સ્વેદાવરોધઃ સન્તાપઃ સર્વાઙ્ગગ્રહણં તથા | યુગપદ્યત્ર રોગે ચ સ જ્વરો વ્યપદિશ્યતે ||૩||

જ્વરલક્ષણમાહ– સ્વેદાવરોધ ઇત્યાદિ| સ્વેદાવરોધો ઘર્માનિર્ગમઃ| તાપ ઇતિ વક્તવ્યે સન્તાપગ્રહણાદ્દેહેન્દ્રિયમનસાં તાપં લક્ષયતિ| તદુક્તં ચરકે– “દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપી” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ; “ઇન્દ્રિયાણાં ચ વૈકૃત્યં જ્ઞેયં સન્તાપલક્ષણમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| તથા– “વૈચિત્ત્યમરતિર્ગ્લાનિર્મનઃસન્તાપલક્ષણમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| સર્વાઙ્ગગ્રહણં સર્વાઙ્ગવેદના| યુગપદિતિ મિલિતમેતલ્લક્ષણં, પ્રત્યેકશો વ્યભિચારાત્; સ્વેદાવરોધો હિ કુષ્ઠપૂર્વરૂપે, તથા સન્તાપો દાહાખ્યે રોગે, સર્વાઙ્ગગ્રહણં સર્વાઙ્ગવાતરોગે ઇતિ| નનુ, પૈત્તિકે સ્વેદાગમાત્, વાતિકે વિષમારમ્ભવિસર્ગિત્વાત્ સર્વાઙ્ગગ્રહણાવ્યવસ્થિતેશ્ચાવ્યાપકં લક્ષણમિતિ| અત્ર જેજ્જટકાર્તિકકુણ્ડાદયઃ સમાદધુઃ– ઉત્સર્ગાપવાદભાવેન વ્યવસ્થિતિરિતિ| તન્ન સઙ્ગતમિત્યન્યે; વિધૌ હ્યુત્સર્ગાપવાદભાવો નતુ લક્ષણે, અવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્ત્યોર્લક્ષણદોષાત્; તસ્માત્ સ્વેદોઽગ્નિઃ ‘સ્વિદ્યતેઽનેન’ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા; તસ્યાવરોધો દોષવ્યાપ્તિઃ| વાતજ્વરે યદ્યપિ વાયોશ્ચલત્વેનારમ્ભવિસર્ગયોર્વૈષમ્યં, તથાઽપિ સર્વદેહગતજ્વરારમ્ભકદોષદુષ્ટ્યનિવૃત્તેરનુદ્ભૂતસર્વાઙ્ગગ્રહણસ્ય વિદ્યમાનતૈવેતિ ન વ્યભિચારઃ| ચરકે તુ જ્વરલક્ષણં “ જ્વરપ્રત્યાત્મિકં લિઙ્ગં સન્તાપો દેહમાનસઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| નનુ, “શારીરો જાયતે પૂર્વં દેહે મનસિ માનસઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| ચરકવચનાદ્દેહમનસોરન્યોન્યવ્યભિચારાદલક્ષણમિતિ ચેત્; તન્ન, સૂક્ષ્મતરકાલવ્યવહિતસ્યાન્યતરરૂપસ્યાવશ્યમ્ભાવિત્વાત્| યથા– ગુણવદ્દ્રવ્યમિતિ દ્રવ્યલક્ષણમિતિ||૩||

Adhikarana jvarapUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

શ્રમોઽરતિર્વિવર્ણત્વં વૈરસ્યં નયનપ્લવઃ | ઇચ્છાદ્વેષૌ મુહુશ્ચાપિ શીતવાતાતપાદિષુ ||૪|| જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દો ગુરુતા રોમહર્ષોઽરુચિસ્તમઃ | અપ્રહર્ષશ્ચ શીતં ચ ભવત્યુત્પત્સ્યતિ જ્વરે ||૫|| (સામાન્યતો વિશેષાત્તુ જૃમ્ભાઽત્યર્થં સમીરણાત્ | પિત્તાન્નયનયોર્દાહઃ કફાદન્નારુચિર્ભવેત્ ||૬|| રૂપૈરન્યતરાભ્યાં તુ સંસૃષ્ટૈર્દ્વન્દ્વજં વિદુઃ | સર્વલિઙ્ગસમવાયઃ સર્વદોષપ્રકોપજે) ||૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

પૂર્વરૂપમાહ– શ્રમ ઇત્યાદિ| શ્રમઃ શ્રાન્તત્વમિવ| અરતિરનવસ્થિતચિત્તત્વમ્, અરતિઃ ક્રીડાભાવ ઇતિ કાર્તિકઃ| વિવર્ણત્વં મ્લાનગાત્રત્વમ્| યત્તુ ‘‘દુષ્ટાઃ સ્વહેતુભિર્દોષાઃ’’ ઇત્યારભ્ય “સ્વકાલેષુ જ્વરાગમમ્| જનયન્ત્યથ વૃદ્ધિં ચ સ્વવર્ણં ચ ત્વગાદિષુ||” (સુ. ચિ. અ. ૩૯) ઇતિ સમ્પ્રાપ્તૌ વૃદ્ધસુશ્રુતવચનં, તદત્યર્થજૃમ્ભાદિવદ્વિશિષ્ટપૂર્વરૂપાભિપ્રાયેણ, સમ્પ્રાપ્ત્યવસ્થાપન્નદોષજન્યત્વાત્ પૂર્વરૂપસ્યેતિ| વૈરસ્યમિતિ મુખસ્ય વિરુદ્ધરસતા| નયનપ્લવોઽશ્રુપૂર્ણનેત્રત્વમ્| યદુક્તં ચરકે– " આલસ્યં નયને સાસ્રે" (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇત્યાદિ| આદિશબ્દાદમ્બુજ્વલનયોરપિ અનિશ્ચિતેચ્છાદ્વેષયોર્ગ્રહણમ્| ઉક્તં હિ ચરકે– ‘‘જ્વલનાતપવાય્વમ્બુભક્તિદ્વેષાવનિશ્ચિતૌ|’’ (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| અન્યે તુ શૈત્યૌષ્ણ્યસાધર્મ્યાજ્જલાનલૌ ગ્રાહયન્તિ, આદિશબ્દેન ચ શયનાદિકમ્| તમોઽન્ધકારપ્રવિષ્ટસ્યેવાસંવિત્તિઃ| અપ્રહર્ષઃ પ્રીત્યભાવઃ| જ્વલનેચ્છયા શીતે લબ્ધે શીતં ચેતિ વચનં શીતસ્ય વિશેષેણ બોધનાર્થમ્| ચકારેણ વાતવિદ્વેષાદિગ્રહણમિત્યાહુઃ| ઉત્પત્સ્યતીતિ ભવિષ્યતિ જ્વરે| ઉત્પત્સ્યતીતિ આત્મનેપદાનિત્યત્વેન; તચ્ચ ચક્ષિઙ ઇકારેણ ‘ અનુદાત્તઙિત આત્મનેપદમ્’ (પા. અ. ૧/૩/૧૨) ઇત્યાત્મનેપદે સિદ્ધે તદર્થં ઙિત્કરણેન જ્ઞાપિતમિતિ શાબ્દિકાઃ| ગદાધરસ્તુ– ‘ઉત્પિત્સતિ’ ઇતિ પઠિત્વા ‘પદ ગતૌ’ ઇત્યસ્ય સન્નન્તસ્ય ‘ સનિમીમાઘુરભલભશકપતપદામ્|’ (અ. ૭ પા. ૪ સૂ. ૫૪) ઇત્યાદિના ઇસિ કૃતે ‘પૂર્વવત્ સનઃ’ (અ. ૧ પા. ૩ સૂ. ૬૨) ઇત્યત્ર ભિન્નવાક્યતયા પરસ્મૈપદમિતિ વ્યાચષ્ટે ઇતિ||૪-૭||

Adhikarana vAtajvaralakShaNam (8-9) · Śloka 9

વેપથુર્વિષમો વેગઃ કણ્ઠૌષ્ઠપરિશોષણમ્ | નિદ્રાનાશઃ ક્ષવસ્તમ્ભો ગાત્રાણાં રૌક્ષ્યમેવ ચ ||૮|| શિરોહૃદ્ગાત્રરુગ્વક્ત્રવૈરસ્યં ગાઢવિટ્કતા | શૂલાધ્માને જૃમ્ભણં ચ ભવન્ત્યનિલજે જ્વરે ||૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

વાતપિત્તકફાનાં યથાપૂર્વં ભૂરિદારુણવિકારકર્તૃત્વેન પ્રાધાન્યં, યદુક્તં ચરકે– ‘‘અશીતિર્વાતવિકારાશ્ચત્વારિંશત્પિત્તવિકારાઃ, વિંશતિઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ|’’ (ચ. સૂ. અ. ૨૦) ઇતિ; તથા દારુણાશ્ચ વાતવિકારા આક્ષેપકપક્ષાઘાતાદયઃ; અતઃ પ્રાધાન્યાત્ પ્રથમં વાતજ્વરલક્ષણમાહ– વેપથુરિત્યાદિ| એવમન્યત્રાપિ વાતાદિક્રમનિર્દેશેન વેદિતવ્યમ્| વિષમો વેગ ઇતિ વેગો જ્વરસ્ય પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિર્વા, તસ્ય વૈષમ્યમનિયતકાલત્વમ્, અઙ્ગેષુ ચૌષ્ણ્યાદ્યનિયતત્વમ્| ક્ષવશ્છિક્કા ‘ હા~ંચિ’ ઇતિ લોકે| સ્તમ્ભો ગાત્રાણાં જડિમા, રૌક્ષ્યમપિ ગાત્રાણામેવેતિ ગદાધરાદયો વ્યાચક્ષતે; તચ્ચાનવધાનાદ્વ્યાખ્યાતમિતિ લક્ષ્યતે; ક્ષવસ્ય સ્તમ્ભઃ ક્ષવસ્તમ્ભ ઇત્યેકપદતાઽત્ર યુજ્યતે| યદાહ વાગ્ભટઃ– ‘‘હર્ષો રોમાઙ્ગદન્તેષુ વેપથુઃ ક્ષવથોર્ગ્રહઃ| ભ્રમઃ પ્રલાપો ઘર્મેચ્છા વિલાપશ્ચાનિલજ્વરે||’’(વા. નિ. અ. ૨) ઇતિ| ચરકેઽપિ નિદાને ‘‘ક્ષવથૂદ્ગારવિનિગ્રહઃ’’ (ચ. નિ. અ. ૧) ઇતિ પઠિતમ્| વિનિગ્રહશબ્દસ્તુ તત્ર નિરોધાર્થ એવાચાર્યેણ નિર્દિષ્ટઃ; યથા વાતગુલ્મનિદાને– “રૂક્ષાન્નપાનં વિષમાતિમાત્રં વિચેષ્ટિતં વેગવિનિગ્રહશ્ચ|” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇતિ; તથાઽન્તર્વેગજ્વરલક્ષણે “દોષવર્ચોવિનિગ્રહઃ” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| એતેન, જ્વરમુક્તિલક્ષણે ક્ષવસ્ય પાઠાત્ કથમેતલ્લક્ષણમિતિ યદાશઙ્કિતં કાર્તિકકુણ્ડેન તદપિ નિરસ્તમ્| આધ્માનં વાયુના સવેદનમુદરપૂર્ણત્વમ્| શિરોહૃદ્ગાત્રરુગિત્યત્ર ગાત્રગ્રહણેન શિરોહૃદ્ગ્રહણે સિદ્ધે તદભિધાનં વિશેષેણ શિરસિ હૃદિ ચ વેદનાર્થમ્| એતાનિ રૂપાણિ પ્રાયોભાવિત્વેન નિર્દિષ્ટાનિ સુશ્રુતેન, તેન ચકારેણાન્યાન્યપિ ચરકનિદાનોક્તાનિ બોદ્ધવ્યાનિ| તાન્યેવ ગદ્યેનોક્તાનિ સુખગ્રહણાર્થં શ્લોકેન મયા પ્રદર્શ્યન્તે– “ભવન્તિ વિવિધા વાતવેદનાઃ પાદસુપ્તતા| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં કર્ણસ્વનો વક્ત્રકષાયતા|| ઊરુસાદો હનુસ્તમ્ભો વિશ્લેષઃ સન્ધિજાનુનોઃ| શુષ્કકાસો વમિર્લોમદન્તહર્ષઃ શ્રમભ્રમૌ|| અરુણં નેત્રમૂત્રાદિ તૃટ્પ્રલાપોષ્ણકામિતાઃ|” ઇતિ||૮-૯||

Adhikarana pittajvaralakShaNam (10-11) · Śloka 11

વેગસ્તીક્ષ્ણોઽતિસારશ્ચ નિદ્રાલ્પત્વં તથા વમિઃ | કણ્ઠૌષ્ઠમુખનાસાનાં પાકઃ સ્વેદશ્ચ જાયતે ||૧૦|| પ્રલાપો વક્ત્રકટુતા મૂર્છા દાહો મદસ્તૃષા | પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વં પૈત્તિકે ભ્રમ એવ ચ ||૧૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

પિત્તજ્વરલક્ષણમાહ– વેગસ્તીક્ષ્ણ ઇત્યાદિ| અતિસારઃ પિત્તસ્ય સરત્વેન સદ્રવા પ્રવૃત્તિર્ન ત્વતિસાર એવ, તસ્ય જ્વરોપદ્રવત્વાત્| નિદ્રાલ્પત્વં સ્વલ્પનિદ્રાત્વમ્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “નિદ્રાનાશોઽનિલાત્ પિત્તાત્” (સુ. શા. અ. ૪) ઇત્યાદિ| વમિઃ પિત્તસ્ય કફસ્થાનગમનાત્| સ્વેદો ઘર્માગમનં, પ્રાયેણ સામદોષેણ સ્રોતસાં નિરોધાત્ સર્વજ્વરેષુ ઘર્મનિરોધઃ, અત્ર તુ પિત્તસ્ય તૈક્ષ્ણ્યાજ્જ્વરપ્રભાવાદ્વા સ ન ભવતીતિ| પ્રલાપોઽસમ્બદ્ધભાષણમ્| વક્ત્રકટુતા મુખતિક્તત્વં, ચરકે હિ પૈત્તિકનાનાત્મજચત્વારિંશદ્વિકારેષુ તિક્તાસ્યતાયાઃ પાઠાદનુભવાચ્ચ| કાર્તિકસ્ત્વરોચકે “કટ્વમ્લમુષ્ણં વિરસં ચ પૂતિ પિત્તેન વિદ્યાલ્લવણં ચ વક્ત્રમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૨૬) ઇતિ વચનં દૃષ્ટાન્તમુપન્યસ્ય કટુમુખત્વમપીચ્છતિ| તન્ન, તત્રાપિ સન્દેહાત્| યદુક્તમ્– “કટુ સ્યાત્ કટુતિક્તયોઃ|” ઇતિ| તસ્માત્ “યોઽમ્લં ભૃશોષ્ણં કટુતિક્તવક્ત્રઃ પીતં સરક્તં હરિતં વમેદ્વા| સદાહચોષજ્વરવક્ત્રશોષં સા પિત્તકોપપ્રભવા હિ છર્દિઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૯) ઇતિ સુશ્રુતવચનાત્ કટુમુખત્વમપ્યેષ્ટવ્યમિતિ| મૂર્છેતિ મૂર્છા રૂપાદ્યવિજ્ઞાનં, તમઃપ્રવેશો વિસ્મૃતિરિત્યાહુઃ| મદો મત્તત્વમિવ, યથા– પૂગકોદ્રવધત્તૂરભક્ષણાદૌ| ભ્રમ ઇતિ ભ્રમશ્ચક્રસ્થિતસ્યેવ ભ્રમદ્વસ્તુદર્શનમિત્યાહુઃ; અન્યે તુ સ્વદેહભ્રમણજ્ઞાનમ્| નનુ, ભ્રમસ્યાશીતિવાતવિકારપઠિતસ્ય વાતનાનાત્મજત્વાત્ કથં પિત્તવિકારે પાઠઃ? ઉચ્યતે, “ન રોગોઽપ્યેકદોષજઃ|” ઇતિ વચનાત્ પૈત્તિકે વાતાનુબન્ધાત્ ભ્રમઃ, ઇતિ જેજ્જટઃ સમાધાનમુક્તવાન્| અથવા દોષદૂષ્યસમ્મૂર્છનપ્રભાવાત્ કારણાદૃષ્ટસ્યાપિ રૂપસ્ય કાર્ય ઉપલમ્ભઃ; યથા– અરૂપવાતારબ્ધાતિસારાદાવિવારુણત્વં, હરિદ્રાચૂર્ણસંયોગ ઇવ લૌહિત્યમ્| યત્તૂક્તં સુશ્રુતે– “રજઃપિત્તાનિલાદ્ભ્રમઃ|” (સુ. શા. અ. ૪) ઇતિ, તત્રાપિ વાતાનુગતપિત્તજત્વમેવ બોદ્ધવ્યમ્, અન્યથા ભ્રમસ્ય વાતિકનાનાત્મજત્વમેવ ન સ્યાદિતિ| અપરે તુ પિત્તદૂષિતનેત્રત્વેન વિપર્યસ્તજ્ઞાનં ભ્રમઃ, ‘પીતઃ શઙ્ખ’ ઇત્યાદિવત્| ચકારઃ પૂર્વવદનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ| તદ્યથા– તીવ્રોષ્મતા રક્તકોઠાઃ શીતેચ્છતાઽરુચિરિતિ||૧૦-૧૧||

Adhikarana kaphajvaralakShaNam (12-13) · Śloka 13

સ્તૈમિત્યં સ્તિમિતો વેગ આલસ્યં મધુરાસ્યતા | શુક્લમૂત્રપુરીષત્વં સ્તમ્ભસ્તૃપ્તિરથાપિ ચ ||૧૨|| (નાત્યુષ્ણગાત્રતા છર્દિરઙ્ગસાદોઽવિપાકિતા) | ગૌરવં શીતમુત્ક્લેદો રોમહર્ષોઽતિનિદ્રતા | ( સ્રોતોરોધો રુગલ્પત્વં પ્રસેકો લવણાસ્યતા | નાત્યુષ્ણગાત્રતા, ચ્છર્દિર્લાલાસ્રાવોઽવિપાકતા) | પ્રતિશ્યાયોઽરુચિઃ કાસઃ કફજેઽક્ષ્ણોશ્ચ શુક્લતા ||૧૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

કફજ્વરલક્ષણમાહ– સ્તૈમિત્યમિત્યાદિ| સ્તૈમિત્યમઙ્ગાનામાર્દ્રપટાવગુણ્ઠિતત્વમિવ| સ્તિમિતો વેગો મન્દો વેગઃ| આલસ્યમિતિ “સમર્થસ્યાપ્યનુત્સાહઃ કર્મણ્યાલસ્યમુચ્યતે|” (સુ. શા. અ. ૪) ઇત્યાલસ્યલક્ષણમાહુઃ| સ્તમ્ભોઽઙ્ગસ્તબ્ધતા| તૃપ્તિસ્તૃપ્તસ્યેવાન્નાનભિલાષઃ| ઉત્ક્લેદઃ કણ્ઠોપસ્થિતવમનત્વમિવ| અરુચિરત્ર સત્યપ્યભિલાષે અભ્યવહારાસામર્થ્યમિતિ ભેદઃ| ચકારઃ પૂર્વવત્| તેન “તથાઽઙ્ગે પીડકાઃ શીતાઃ પ્રસેકશ્છર્દિતન્દ્રિકે| હૃદુપલેપ ઉષ્ણાભિલાષિતા વહ્નિમાર્દવમ્||” ઇતિ||૧૨-૧૩||

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (14) · Śloka 15

તૃષ્ણા મૂર્છા ભ્રમો દાહઃ સ્વપ્નનાશઃ શિરોરુજા | કણ્ઠાસ્યશોષો વમથૂ રોમહર્ષોઽરુચિસ્તમઃ ||૧૪|| પર્વભેદશ્ચ જૃમ્ભા ચ વાતપિત્તજ્વરાકૃતિઃ |૧૫| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

વાતપિત્તજ્વરલક્ષણમાહ– તૃષ્ણેત્યાદિ| પર્વાણિ ભિદ્યન્ત ઇવ વેદના પર્વભેદઃ| એતાનિ ચ લિઙ્ગાનિ વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધસ્ય બોદ્ધવ્યાનિ| વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધત્વં ચૈષાં કેવલવાતિકપૈત્તિકજ્વરલક્ષણાનાં મધ્યે કેષાઞ્ચિદેવ નિયમેન પાઠાત્તદતિરિક્તલક્ષણપાઠાચ્ચ બોદ્ધવ્યમ્| યથા– અત્રૈવ વાતપૈત્તિકેઽરુચિરોમહર્ષૌ, વક્ષ્યમાણવાતશ્લૈષ્મિકે સ્વેદઃ સન્તાપશ્ચ, એવં કફપૈત્તિકે અનવસ્થિતશીતદાહૌ, એવં સન્નિપાતજે સાસ્રકલુષાદિનેત્રત્વં શિરોલોઠનાદિ| પ્રકૃતિસમવાયારબ્ધે તુ વાતજાદિજ્વરલિઙ્ગાન્યેવ સમસ્તાનિ કતિપયાનિ વા ભવન્તિ| અત એવ ચિકિત્સિતે ચરકઃ વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધાનાં દ્વન્દ્વસન્નિપાતજ્વરાણાં લક્ષણાનિ સાક્ષાત્ પઠિત્વા નિદાનસ્થાનોક્તવાતાદિજ્વરલિઙ્ગાતિદેશેન પ્રકૃતિસમસમવેતાનાં દ્વન્દ્વસન્નિપાતજ્વરાણાં લક્ષણમુક્તવાન્| યદાહ– “નિદાને ત્રિવિધા પ્રોક્તા યા પૃથગ્જજ્વરાકૃતિઃ| સંસર્ગસન્નિપાતાનાં તથા ચોક્તં સ્વલક્ષણમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| એવં વક્ષ્યમાણં દ્વન્દ્વસન્નિપાતલક્ષણં વ્યાખ્યેયમ્| પ્રકૃતિસમસમવાયવિકૃતિવિષમસમવાયયોશ્ચાયમર્થઃ– પ્રકૃત્યા હેતુભૂતયા સમઃ કારણાનુરૂપઃ સમવાયઃ કાર્યકારણભાવસમ્બન્ધઃ પ્રકૃતિસમસમવાયઃ, કારણાનુરૂપં કાર્યમિત્યર્થઃ; યથા– શુક્લતન્તુસમવાયારબ્ધસ્ય પટસ્ય શુક્લત્વમ્| વિકૃત્યા હેતુભૂતયા વિષમઃ કારણાનનુરૂપઃ સમવાયો વિકૃતિવિષમસમવાયઃ, યથા– હરિદ્રાચૂર્ણસંયોગજં લૌહિત્યમિતિ||૧૪||–

Adhikarana vAtashleShmajvaralakShaNam (15-16) · Śloka 16

સ્તૈમિત્યં પર્વણાં ભેદો નિદ્રા ગૌરવમેવ ચ ||૧૫|| શિરોગ્રહઃ પ્રતિશ્યાયઃ કાસઃ સ્વેદાપ્રવર્તનમ્ | સન્તાપો મધ્યવેગશ્ચ વાતશ્લેષ્મજ્વરાકૃતિઃ ||૧૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

વાતશ્લેષ્મજ્વરલક્ષણમાહ– સ્તૈમિત્યં પર્વણાં ભેદ ઇત્યાદિ| સ્વેદાપ્રવર્તનં સ્વેદસ્ય આ સમન્તાદકારણેન પ્રવર્તનં વિકૃતવિષમસમસમવાયારબ્ધત્વાદિતિ કાર્તિકઃ| યુક્તં ચૈતત્; યદાહ હારીતઃ– “શિરોગ્રહઃ સ્વેદભવો જ્વરસ્ય કાસશ્ચ લિઙ્ગં કફવાતજસ્ય|” ઇતિ| સ્વેદભવઃ સ્વેદોત્પત્તિઃ| મધ્યવેગો નાતિતીક્ષ્ણો નાતિમૃદુરિતિ||૧૫-૧૬||

Adhikarana shleShmapittajvaralakShaNam (17) · Śloka 17

લિપ્તતિક્તાસ્યતા તન્દ્રા મોહઃ કાસોઽરુચિસ્તૃષા | મુહુર્દાહો મુહુઃ શીતં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરાકૃતિઃ ||૧૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

પિત્તશ્લેષ્મજ્વરલક્ષણમાહ– લિપ્તેત્યાદિ| શ્લેષ્મણા લિપ્તં ચ પિત્તેન તિક્તં ચ આસ્યં મુખં યસ્ય, તસ્ય ભાવો લિપ્તતિક્તાસ્યતા| તન્દ્રા નિદ્રાવત્ક્લાન્તિઃ| મોહો મૂર્છા| એતાનિ લિઙ્ગાનિ પ્રાયોભાવિત્વેન નિર્દિષ્ટાનિ, તેનાન્યાન્યપિ ચરકોક્તાનિ બોદ્ધવ્યાનિ| યથા– “તથા સ્તમ્ભશ્ચ સંસ્વેદઃ કફપિત્તપ્રવર્તનમ્|” ઇતિ||૧૭||

Adhikarana sAnnipAtikajvaralakShaNam (18-23) · Śloka 23

ક્ષણે દાહઃ ક્ષણે શીતમસ્થિસન્ધિશિરોરુજા | સાસ્રાવે કલુષે રક્તે નિર્ભુગ્ને ચાપિ લોચને ||૧૮|| સસ્વનૌ સરુજૌ કર્ણૌ કણ્ઠઃ શૂકૈરિવાવૃતઃ | તન્દ્રા મોહઃ પ્રલાપશ્ચ કાસઃ શ્વાસોઽરુચિર્ભ્રમઃ ||૧૯|| પરિદગ્ધા ખરસ્પર્શા જિહ્વા સ્રસ્તાઙ્ગતા પરમ્ | ષ્ઠીવનં રક્તપિત્તસ્ય કફેનોન્મિશ્રિતસ્ય ચ ||૨૦|| શિરસો લોઠનં તૃષ્ણા નિદ્રાનાશો હૃદિ વ્યથા | સ્વેદમૂત્રપુરીષાણાં ચિરાદ્દર્શનમલ્પશઃ ||૨૧|| કૃશત્વં નાતિગાત્રાણાં પ્રતતં કણ્ઠકૂજનમ્ | કોઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્ ||૨૨|| મૂકત્વં સ્રોતસાં પાકો ગુરુત્વમુદરસ્ય ચ | ચિરાત્પાકશ્ચ દોષાણાં સન્નિપાતજ્વરાકૃતિઃ ||૨૩|| (ચ. ચિ. અ. ૩) |

સાન્નિપાતિકજ્વરલક્ષણમાહ– ક્ષણે દાહ ઇત્યાદિ| રુજા શૂલમ્, અસ્થ્યાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| સાસ્રાવે સાશ્રુણી| કલુષે આવિલવર્ણે| નિર્ગતં ભુગ્નં સઙ્કુચિતતા યયોસ્તે નિર્ભુગ્ને, “વિસ્ફારિતે ઇત્યર્થઃ” ઇતિ જેજ્જટઃ; “અન્તઃપ્રવિષ્ટે” ઇત્યન્યે, “અતિકુટિલે” ઇતિ ચક્રઃ| શૂકૈઃ શૂકશિમ્બિ(મ્બા)ધાન્યાદેઃ| પરિદગ્ધા દગ્ધવત્કૃષ્ણવર્ણા| ખરસ્પર્શા ખરોગોજિહ્વાવત્ સ્પર્શો યસ્યાં સા તથા| સ્રસ્તાઙ્ગતા નિઃસહાવયવતા| ષ્ઠીવનં રક્તસ્ય પિત્તસ્ય વા મુખેન સ્વલ્પોદ્ગિરણમ્| શિરસો લોઠનમિતસ્તતશ્ચાલનમ્| કૃશત્વં નાતિગાત્રાણાં દોષપૂર્ણત્વેન| પ્રતતં નિરન્તરમ્| કોઠો ભાલુકિતન્ત્રે પઠિતઃ| તદ્યથા– “વરટીદષ્ટસઙ્કાશઃ કણ્ડૂમાંલ્લોહિતોઽસ્રકફપિત્તાત્| ક્ષણિકોત્પાદવિનાશઃ કોઠ ઇતિ નિગદ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ||” ઇતિ| મૂકત્વં મન્દવચનતા, અવચનતા વા| ગુરુત્વમુદરસ્ય ચ ઉદરગૌરવમ્, ચિરાત્પાકશ્ચ દોષાણામિતિ અતિસામતારબ્ધત્વેન| ચકારાદન્યાન્યપિ ચ બોદ્ધવ્યાનિ| યદાહ વાગ્ભટઃ– “તદ્વચ્છીતં મહાનિદ્રા દિવા જાગરણં નિશિ| સદા વા નૈવ વા નિદ્રા મહાન્ સ્વેદોઽથવા ન વા|| ગીતનર્તનહાસ્યાદિવિકૃતેહાપ્રવર્તનમ્|” (વા. નિ. અ. ૨) ઇતિ| એતચ્ચ લક્ષણં ત્રયોદશસન્નિપાતેષુ મધ્યે સ્વમાનાદ્વૃદ્ધૈર્દોષૈસ્તુલ્યૈરારબ્ધસ્ય જ્વરસ્ય ચરકેણ પઠિતં; દ્વ્યુલ્બણૈકોલ્બણાદીનાં ચ દ્વાદશાનાં લક્ષણં તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યમ્| તથાચ કાશ્મીરપાઠે ચરકઃ– “ભ્રમઃ પિપાસા દાહશ્ચ ગૌરવં શિરસોઽતિરુક્| વાતપિત્તોલ્બણે વિદ્યાલ્લિઙ્ગં મન્દકફે જ્વરે|| શૈત્યં કાસોઽરુચિસ્તન્દ્રાપિપાસાદાહહૃદ્વ્યથાઃ| વાતશ્લેષ્મોલ્બણે વ્યાધૌ લિઙ્ગં પિત્તાવરે વિદુઃ|| છર્દિઃ શૈત્યં મુહુર્દાહસ્તૃષ્ણા મોહોઽસ્થિવેદના| મન્દવાતે વ્યવસ્યન્તિ લિઙ્ગં પિત્તકફોલ્બણે|| સન્ધ્યસ્થિશિરસઃ શૂલં પ્રલાપો ગૌરવં ભ્રમઃ| વાતોલ્બણે સ્યાદ્દ્વ્યનુગે તૃષ્ણા કણ્ઠાસ્યશુષ્કતા|| રક્તવિણ્મૂત્રતા દાહઃ સ્વેદસ્તૃષ્ણા બલક્ષયઃ| મૂર્છા ચેતિ ત્રિદોષે સ્યાલ્લિઙ્ગં પિત્તે ગરીયસિ| આલસ્યારુચિહૃલ્લાસદાહવમ્યરતિભ્રમૈઃ| કફોલ્બણં સન્નિપાતં તન્દ્રા કાસેન ચાદિશેત્|| પ્રતિશ્યાચ્છર્દિરાલસ્યં તન્દ્રાઽરુચ્યગ્નિમાર્દવમ્| હીનવાતે પિત્તમધ્યે લિઙ્ગં શ્લેષ્માધિકે મતમ્|| હારિદ્રમૂત્રનેત્રત્વં દાહસ્તૃષ્ણા ભ્રમોઽરુચિઃ| હીનવાતે મધ્યકફે લિઙ્ગં પિત્તાધિકે મતમ્|| શિરોરુગ્વેપથુશ્વાસપ્રલાપશ્છર્દ્યરોચકાઃ| હીનપિત્તે મધ્યકફે લિઙ્ગં વાતાધિકે મતમ્|| શીતતા ગૌરવં તન્દ્રા પ્રલાપોઽસ્થિશિરોતિરુક્| હીનપિત્તે વાતમધ્યે લિઙ્ગં શ્લેષ્માધિકે વિદુઃ|| વર્ચોભેદોઽગ્નિદૌર્બલ્યં તૃષ્ણા દાહોઽરુચિર્ભ્રમઃ| કફહીને વાતમધ્યે લિઙ્ગં પિત્તાધિકે વિદુઃ|| શ્વાસઃ કાસઃ પ્રતિશ્યાયો મુખશોષોઽતિપાર્શ્વરુક્| કફહીને પિત્તમધ્યે લિઙ્ગં વાતાધિકે મતમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| વિકૃતૌ નિયમો નાસ્તિ; તેન વિકૃતિવિષમસમવાયા અનેકપ્રકારા ભવન્તિ| અતઃ સુશ્રુતેનાપ્યન્યાદૃશઃ સન્નિપાતલક્ષણં પઠિતમ્– “નાત્યુષ્ણશીતોઽલ્પસઞ્જ્ઞો ભ્રાન્તપ્રેક્ષી હતપ્રભઃ| ખરજિહ્વઃ શુષ્કકણ્ઠઃ સ્વેદવિણ્મૂત્રવર્જિતઃ|| સાશ્રુનિર્ભુગ્નનયનો ભક્તદ્વેષી હતસ્વરઃ| શ્વસન્નિપતિતઃ શેતે પ્રલાપોપદ્રવાન્વિતઃ|| અભિન્યાસં તુ તં પ્રાહુર્હતૌજસમથાપરે| સન્નિપાતજ્વરં કૃચ્છ્રમસાધ્યમપરે જગુઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ| તથા ભાલુકિતન્ત્રે દ્વ્યુલ્બણૈકોલ્બણાદિલક્ષણમન્યથા પઠિતમ્| તદ્યથા– “વાતપિત્તાધિકો યસ્ય સન્નિપાતઃ પ્રકુપ્યતિ| તસ્ય જ્વરોઽઙ્ગમર્દસ્તૃટ્તાલુશોષપ્રમીલકાઃ|| આધ્માનતન્દ્રારુચયઃ શ્વાસકાસભ્રમશ્રમાઃ| પિત્તશ્લેષ્માધિકો યસ્ય સન્નિપાતઃ પ્રકુપ્યતિ|| અન્તર્દાહો બહિઃ શીતં તસ્ય તન્દ્રા ચ બાધતે| તુદ્યતે દક્ષિણં પાર્શ્વમુરઃશીર્ષગલગ્રહાઃ|| નિષ્ઠીવેત્ કફપિત્તં ચ તૃષ્ણા કણ્ડૂશ્ચ જાયતે| વિડ્ભેદશ્વાસહિક્કાશ્ચ બાધન્તે સપ્રમીલકાઃ|| વિભુફલ્ગૂ ચ તૌ નામ્ના સન્નિપાતાવુદાહૃતૌ| શ્લેષ્માનિલાધિકો યસ્ય સન્નિપાતઃ પ્રકુપ્યતિ|| તસ્ય શીતજ્વરો નિદ્રા ક્ષુત્તૃષ્ણા પાર્શ્વનિગ્રહઃ| શિરોગૌરવમાલસ્યમન્યાસ્તમ્ભપ્રમીલકાઃ|| ઉદરં દહ્યતે ચાસ્ય કટિર્બસ્તિશ્ચ દૂયતે| સન્નિપાતઃ સ વિજ્ઞેયો મકરીતિ સુદારુણઃ|| વાતોલ્બણઃ સન્નિપાતો યસ્ય જન્તોઃ પ્રકુપ્યતિ| તસ્ય તૃષ્ણાજ્વરગ્લાનિપાર્શ્વરુગ્દૃષ્ટિસઙ્ક્ષયાઃ|| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં દાહ ઊરુસાદો બલક્ષયઃ| સરક્તં ચાસ્ય વિણ્મૂત્રં શૂલં નિદ્રાવિપર્યયઃ|| નિર્ભિદ્યતે ગુદં ચાસ્ય બસ્તિશ્ચ પરિકૃત્યતે| આયમ્યતે ભિદ્યતે ચ હિક્કતે વિલપત્યપિ|| મૂર્છતિ સ્ફાયતે રૌતિ નામ્ના વિસ્ફુરકઃ સ્મૃતઃ| પિત્તોલ્બણઃ સન્નિપાતો યસ્ય જન્તોઃ પ્રકુપ્યતિ|| તસ્ય દાહો જ્વરો ઘોરો બહિરન્તશ્ચ વર્ધતે| શીતં ચ સેવમાનસ્ય કુપ્યતઃ કફમારુતૌ|| તતશ્ચૈનં પ્રધાવન્તે હિક્કાશ્વાસપ્રમીલકાઃ| વિસૂચિકા પર્વભેદઃ પ્રલાપો ગૌરવં ક્લમઃ|| નાભિપાર્શ્વરુજા તસ્ય સ્વિન્નસ્યાશુ વિવર્ધતે| સ્વિદ્યમાનસ્ય રક્તં ચ સ્રોતોભ્યઃ સમ્પ્રવર્તતે|| શૂલેન પીડ્યમાનસ્ય તૃષ્ણા દાહશ્ચ વર્ધતે| અસાધ્યઃ સન્નિપાતોઽયં શીઘ્રકારીતિ કથ્યતે|| નહિ જીવત્યહોરાત્રમેતેનાવિષ્ટવિગ્રહઃ| કફોલ્બણઃ સન્નિપાતો યસ્ય જન્તોઃ પ્રકુપ્યતિ|| તસ્ય શીતજ્વરસ્વપ્નગૌરવાલસ્યતન્દ્રયઃ| છર્દિમૂર્છાતૃષાદાહતૃપ્ત્યરોચકહૃદ્ગ્રહાઃ|| ષ્ઠીવનં મુખમાધુર્યં શ્રોત્રવાગ્દૃષ્ટિનિગ્રહઃ| શ્લેષ્મણો નિગ્રહં ચાસ્ય યદા પ્રકુરુતે ભિષક્|| તદા તસ્ય ભૃશં પિત્તં કુર્યાત્ સોપદ્રવં જ્વરમ્| નિગૃહીતે તુ પિત્તે ચ ભૃશં વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ|| નિરાહારસ્ય સોઽત્યર્થં મેદોમજ્જાસ્થિ બાધતે| અથાત્ર સ્નાતિ ભુઙ્ક્તે વા ત્રિરાત્રં ન હિ જીવતિ|| મેદોગતઃ સન્નિપાતઃ કપ્ફણઃ સ ઉદાહૃતઃ| કામાન્મોહાચ્ચ લોભાચ્ચ ભયાચ્ચાયં પ્રપદ્યતે|| મધ્યહીનાધિકૈર્દોષૈઃ સન્નિપાતો યદા ભવેત્| તસ્ય રોગાસ્ત એવોક્તાઃ પ્રાયો દોષબલાશ્રયાઃ||” ઇત્યાદિ| નનુ, વાતાદયઃ પરસ્પરં વિરુદ્ધગુણાઃ; વિરુદ્ધગુણાનાં ચ સમ્ભૂયૈકકાર્યારમ્ભકત્વં નોપપદ્યતે, પરસ્પરોપઘાતાત્તુહિનદહનયોરિવ; તત્કથં સાન્નિપાતિકવિકારોત્પત્તિરિતિ ‘તદ્યથા– વાતસ્ય શીતરૂક્ષાદિગુણયુક્તસ્ય ઉષ્ણસ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તેન પિત્તેન, તથા કફસ્ય ગૌરવસ્નિગ્ધાત્મકસ્યોભાભ્યાં વિરોધઃ| “તત્ર રૂક્ષો લઘુઃ શીતઃ ખરઃ સૂક્ષ્મશ્ચલોઽનિલઃ| પિત્તં સસ્નેહતીક્ષ્ણોષ્ણં લઘુ વિસ્રં સરં દ્રવમ્| સ્નિગ્ધઃ શીતો ગુરુર્મન્દઃ શ્લક્ષ્ણો મૃત્સ્નઃ સ્થિરઃ કફઃ|| કટ્વમ્લલવણં પિત્તં સ્વાદ્વમ્લલવણઃ કફઃ| કષાયતિક્તકટુકો વાયુર્દુષ્ટોઽનુમાનતઃ||” ઇતિ| કિઞ્ચ, મિથ્યાહારવિહારાભ્યાં દોષા યુગપદુત્પદ્યન્તે આહોસ્વિત્કાલવ્યવધાનેન? આદ્યે સમબલત્વેન તારતમ્યેન વા? નાદ્યઃ, સર્વેષાં સમબલત્વેન પરસ્પરઘાતકાનાં યુગપદુત્પત્તિર્ન સ્યાત્| અથ ભિન્નાશ્રયતયા સાઽસ્તુ; તદપિ ન, કુપિતાનાં સર્વદેહવ્યાપિત્વેન પરસ્પરસમ્બન્ધાત્| તદુક્તમ્– “વ્યાપ્નોતિ સહસા દેહમાપાદતલમસ્તકમ્|” ઇતિ| કિઞ્ચ જ્વરોત્પત્તૌ તાવત્કુપિતાનામામાશયગતાનાં રસદૂષકાણાં જ્વરોત્પાદકત્વં, તન્મિલિતાનામેવ સ્યાદ્યથાદુષ્ટેનેતિ| ન દ્વિતીયઃ, પૂર્વદોષાધિકત્વાત્| કિઞ્ચ તારતમ્યેનોત્પત્તૌ મૂષકમાર્જારવદ્વિરોધે પ્રાગેવ તેન પ્રબલેન દુર્બલાઘાતઃ સુકરઃ; દૃશ્યતે ચ માત્સ્યો ન્યાયઃ| અથ યુગપદુત્પાદકા આહારાદયો ન ભવન્તિ; તત્ર યુગપદુત્પાદકદ્રવ્યમેકમનેકં વા? તસ્ય ( એકત્વે)પાઞ્ચભૌતિકત્વેન વિરુદ્ધગુણાધિકાર(કરણ)સ્ય ત્રિદોષોત્પાદકત્વં ન સ્યાત્| અસ્તુ વાઽવિચારિતરમણીયમ્| એકમેવાભ્યવહ્રીયત ઇતિ કથમ્? અસ્તુ વા સાધકત્વેન સહકારિણિ દ્રવ્યાભ્યવહારે તસ્ય વિરુદ્ધગુણવત્ત્વેન દોષાન્તરઘાતકત્વેનાનુત્પત્તિઃ; તદવસ્થતયૈવ જાયમાનઃ કેવલૈકદોષજો ન સંસર્ગસન્નિપાતજો જ્વર ઇતિ| અથાદૃષ્ટાધીનત્વેન સહકારિણો ભાવે (સમ્ભવે) એકાભ્યવહારે સન્નિપાતઃ, તર્હિ સર્વેષાં સમબલત્વેનેત્યત્રોક્તદોષઃ સ્યાત્| અથાનેકદ્રવ્યાણામભ્યવહારે ત્રિદોષપ્રકોપણં ન સમ્ભવતિ| તત્ર તુલ્યાનામેવાભ્યવહારઃ કથં? યતોઽભિન્નરુચિત્વાત્| યથારુચ્યભ્યવહારે તારતમ્યસમ્બન્ધાત્| તારતમ્યેનૈવ ભવતિ પ્રકોપો ન યુગપદિતિ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ| અત્રાપ્યદૃષ્ટાધીનત્વાત્તુલ્યાભ્યવહારે પ્રતિઘાતકત્વાભાવેઽપિ યૌગપદ્યં; તર્હિ સ એવ દોષઃ| અથ કાલવ્યવધાનેન, તત્ર પૂર્વસ્માદુત્તરસ્ય ભિન્નઃ કાલો ભવેત્; સમબલો વા ન્યૂનાધિકબલો વા? નાદ્યઃ, ઉપસઞ્જાતવિરોધિત્વેનોત્પત્તુમેવ ન શક્નોતિ| ન દ્વિતીયઃ, ન્યૂનબલત્વેન પૂર્વપ્રબલેનૈવ વિનાશિતત્વાત્, અકિઞ્ચિત્કરત્વાચ્ચ| ન તૃતીયઃ, વિચારાસહત્વાત્| તત્ર વક્તવ્યમ્ અધિકબલત્વમુત્પત્તેઃ પૂર્વં પશ્ચાદ્વા? નાદ્યઃ, અનુત્પન્નસ્યાધિક્યાભાવાત્| અધિકત્વં ધર્મઃ, સ તુ સતિ ધર્મિણિ ચિન્ત્યઃ| અથ પશ્ચાત્? તન્ન, ઉત્પત્ત્યધિકે અધિકેન ઘાતસ્યોપસઞ્જાતવિરોધિન ઉત્પત્તિરેવ ન, કુતોઽધિકત્વમ્| અત્રાપ્યધિકત્વં ન સમ્ભવતિ| તસ્માદ્વિરુદ્ધગુણાનાં સમ્ભૂય કર્તૃત્વં ઘટઘટાભાવયોરિવ ઘટઘટપ્રધ્વંસયોરિવ સહાવસ્થાયિત્વં નાસ્તિ દહનતુહિનવત્| અત્રોચ્યતે– સર્વે વિકલ્પા અનઙ્ગીકારપાશહતાઃ, સન્નિપાતસ્તુ સ્યાદેવ; મિથ્યાહારાદિના કુપિતા દોષા યુગપત્કાલવ્યવધાનેન વા, સમબલત્વેન તારતમ્યેન વા પરસ્પરવિરુદ્ધા અપિ સ્વસ્થાનાદામાશયમાગત્ય રસં દૂષયિત્વા દ્વન્દ્વસન્નિપાતોત્પાદકા ભવન્તિ, ઉક્તં ચ– મિથ્યાહારેત્યાદિ| કાલવ્યવધાનેનોત્પન્નાનામપિ કાલાન્તરેણ યૌગપદ્યમેવ ભવતીતિ ન કદાચિદનુપપત્તિઃ| નનુ, કથમાદિપશ્ચાદ્ભાવેનોત્પન્નાનાં યૌગપદ્યમિતિ ચેત્? તન્ન, દોષાદ્દોષાન્તરોત્પત્તેઃ| તદુક્તમ્– “એકઃ પ્રકુપિતો દોષઃ સર્વાનેવ પ્રકોપયેત્| એકઃ પ્રશમિતો દોષઃ સર્વાન્ દોષાન્નિવારયેત્||” ઇતિ| તથાચ ચરકઃ– “કશ્ચિદ્ધિ રોગો રોગસ્ય હેતુર્ભૂત્વા પ્રશામ્યતિ||” ઇતિ| અત્ર રુજાકરત્વાદ્દોષોઽપિ રોગ ઇતિ ટીકાકૃતો વ્યાચક્ષતે, ‘વિકૃતો દોષો રોગ’ ઇતિ સમુદાયસમુદાયિનોરભેદવાદિનાં મતં પૂર્વમેવોક્તમ્| અન્યચ્ચ તથા– “વિકૃતાવિકૃતા દેહં ઘ્નન્તિ તે વર્તયન્તિ ચ|” ઇતિ| વિકૃતાનાં ઘાતકત્વં રોગરૂપેણૈવ ભવતિ, યા વિકૃતિઃ સ એવ રોગ ઇતિ ન દોષરોગયોર્ભેદઃ| અસ્તુ વા ભેદઃ, મિલિતૈર્દોષૈઃ રોગઃ ક્રિયત ઇતિ| કથઞ્ચિદપિ એકાનેકદ્રવ્યાભ્યવહારે સહકારિણો દૈવાત્ત્રયાણાં પ્રકોપો ભવત્યેવ| ઉક્તં ચ– “દૃષ્ટાપરાધજઃ કશ્ચિત્કશ્ચિત્પૂર્વાપરાધજઃ| તત્સઙ્કરાદ્ભવત્યન્યો વ્યાધિરેવં ત્રિધા સ્મૃતઃ||” ઇતિ| તથા– “પિત્તક્ષોભે તિલાભ્યઙ્ગો રાત્રૌ ચ દધિભોજનમ્| અનિદ્રા મૈથુનં યસ્ય સન્નિપાતો ભવેદ્ધ્રુવમ્||” ઇતિ| નનુ દોષાણાં બાધ્યબાધકભાવેનાદિપશ્ચાદ્ભાવેનોત્પત્તિર્દોષાદ્દોષાન્તરોત્પત્તિર્વા ન સમ્ભવતીત્યનુપદમેવોક્તમ્|” અત્ર સમાધાનમુક્તં દૃઢબલેન, યથા– “વિરુદ્ધૈરપિ ન ત્વેતે ગુણૈર્ઘ્નન્તિ પરસ્પરમ્| દોષાઃ સહજસાત્મ્યત્વાદ્ઘોરં વિષમહીનિવ||” ઇતિ (ચ. ચિ. અ. ૨૬)| એતચ્ચાન્યે દૂષયન્તિ– સહજત્વાદિત્યનૈકાન્તિકં, યતઃ સહજાનપિ ધાતૂન્ દોષા ઉપઘ્નન્તિ; સાત્મ્યત્વાદિત્યપિ સાધ્યાવિશિષ્ટં, યતઃ સાત્મ્યત્વમબાધકત્વં, તદેવ ચ દોષાણામિહ સાધ્યમ્| અત્રોચ્યતે– દોષા નોપઘ્નન્તીતિ કોઽયમનુપઘાતઃ સાધ્યતે? વિકૃતેરકારકત્વં વા, અવિનાશકત્વં વા? નાદ્યઃ, દોષાણાં પરસ્પરં વિકૃતિકર્તૃત્વાત્| યથોક્તં ચરકે– “વિશોષયેદ્વસ્તિગતં સશુક્રં મૂત્રં સપિત્તં પવનઃ કફં વા| યદા તદાઽશ્મર્યુપજાયતે તુ ક્રમેણ પિત્તેષ્વિવ રોચના ગોઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૬) ઇતિ; તથા ચોક્તં વાગ્ભટેન– “સશ્લેષ્મમેદઃ પવનઃ સામમત્યર્થસઞ્ચિતમ્| અભિભૂયેતરં દોષમૂરૂ ચેત્પ્રતિપદ્યતે|| સક્થ્યસ્થિની પ્રપૂર્યાન્તઃ શ્લેષ્મણા સ્તિમિતેન ચ| તદા સ્તભ્નાતિ તેનોરૂ સ્તબ્ધૌ શીતાવચેતનૌ||’ (વા. નિ. અ. ૧૫) ઇતિ| અવિનાશકત્વં તુ વિદ્યત એવ, ધાતુદોષયોઃ પરસ્પરં ચ દોષાણાં સર્વથોચ્છેદપ્રતિપાદકાગમાભાવાત્, મરણપ્રસઙ્ગાચ્ચ ; દોષાણામપિ દેહધારકત્વાત્; તસ્માત્સર્વથોચ્છેદનિરાસાભિપ્રાયેણૈવ દૃઢબલવચનમિહ દ્રષ્ટવ્યં; તતઃ કુતોઽનૈકાન્તિકતા| ન ચૈવં સતિ વિષસ્ય વિષાદકર્તૃત્વેન દૃષ્ટાન્તવિફલત્વં, વિષસ્ય વિષાદાદવાન્તરખ્યાપારસ્ય પ્રાણવિનાશકત્વાત્; નચ સર્વાત્મના દૃષ્ટાન્તો ભવતીતિ| સાત્મ્યત્વાદિત્યસ્યાયમર્થઃ– સાત્મ્યત્વેન પ્રતીયમાનત્વાત્| દોષાઃ પરસ્પરં નોપઘ્નન્તિ, અનુપઘાતકત્વેન પ્રતીયમાનત્વાત્; યદ્યથા પ્રતીયતે તત્તથા નિર્દિશ્યતે, યથાઽગ્નિકાર્યો ધૂમોઽગ્નિકાર્યત્વેનેતિ, તત્કુતઃ સાધ્યાવિશિષ્ટત્વમિતિ| ચક્રદત્તસ્તુ સહજસાત્મ્યત્વાદિત્યેકમેવ હેતું વ્યાખ્યાતવાન્– સહજં સ્વાભાવિકં દોષાણાં સાત્મ્યત્વમિતિ| દૃઢબલોક્તહેતુદ્વયાસ્વરસેન ગયદાસસ્તુ હેત્વન્તરમુક્તવાન્– “દૈવાદ્દોષસ્વભાવાદ્વા દોષાણાં સાન્નિપાતિકે| વિરુદ્ધૈઃ સ્વગુણૈઃ કશ્ચિન્નોપઘાતઃ પરસ્પરમ્||” ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ||૧૮-૨૩||

Adhikarana sannipAtajvarasyAsAdhyatvakRucchrasAdhyatvalakShaNam (24) · Śloka 2

દોષે વિબદ્ધે નષ્ટેઽગ્નૌ સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ | સન્નિપાતજ્વરોઽસાધ્યઃ, કૃચ્છ્રસાધ્યસ્તતોઽન્યથા ||૨૪|| (ચ. ચિ. અ. ૩) | ( સપ્તમે દિવસે પ્રાપ્તે દશમે દ્વાદશેઽપિ વા | પુનર્ઘોરતરો ભૂત્વા પ્રશમં યાતિ હન્તિ વા |૧| સપ્તમી દ્વિગુણા ચૈવ નવમ્યેકાદશી તથા | એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ) |૨|

તસ્ય સન્નિપાતજ્વરસ્યાસાધ્યલક્ષણમાહ– દોષે વિબદ્ધ ઇત્યાદિ| દોષો મલં વાતાદિશ્ચ; જેજ્જટસ્તુ મલમેવાહ, વિબદ્ધ ઇતિ વચનાત્| નષ્ટાગ્નિત્વમાહારાપાકગમ્યમ્| યદુક્તં ચરકે– “અગ્નિં જરણશક્ત્યા” (ચ. વિ. અ. ૪) ઇતિ| અસાધ્યકૃચ્છ્રસાધ્યાભિધાનેન સુખસાધ્યો ન ભવતીતિ દર્શિતમ્| ઉક્તં હિ ચરકે– “સન્નિપાતો દુશ્ચિકિત્સ્યાનામ્” (ચ. સૂ. અ. ૨૫) ઇતિ| તથા ભાલુકિઃ– “મૃત્યુના સહ યોદ્ધવ્યં સન્નિપાતં ચિકિત્સતા||” ઇતિ| સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણ ઇતિ સર્વાણિ સમગ્રાણિ, સમ્પૂર્ણાનિ બલીયાંસિ લક્ષણાનિ યસ્ય સ તથા||૨૪||

Adhikarana sannipAtajvaropadravaH (25) · Śloka 5

સન્નિપાતજ્વરસ્યાન્તે કર્ણમૂલે સુદારુણઃ | શોથઃ સઞ્જાયતે તેન કશ્ચિદેવ પ્રમુચ્યતે ||૨૫|| (ચ. ચિ. અ. ૩) | (ત્રયઃ પ્રકુપિતા દોષા ઉરઃસ્રોતોઽનુગામિનઃ | આમાભિવૃદ્ધ્યા ગ્રથિતા બુદ્ધીન્દ્રિયમનોગતાઃ ||૧|| જનયન્તિ મહાઘોરમભિન્યાસં જ્વરં દૃઢમ્ | શ્રુતૌ નેત્રે પ્રસુપ્તિઃ સ્યાન્ન ચેષ્ટાં કાઞ્ચિદીહતે ||૨|| નચ દૃષ્ટિર્ભવેત્તસ્ય સમર્થા રૂપદર્શને | ન ઘ્રાણં ન સંસ્પર્શં શબ્દં વા નૈવ બુધ્યતે ||૩|| શિરો લોઠયતેઽભીક્ષ્ણમાહારં નાભિનન્દતિ | કૂજતિ તુદ્યતે ચૈવ પરિવર્તનમીહતે ||૪|| અલ્પં પ્રભાષતે કિઞ્ચિદભિન્યાસઃ સ ઉચ્યતે | પ્રત્યાખ્યાતઃ સ ભૂયિષ્ઠઃ કશ્ચિદેવાત્ર સિધ્યતિ) ||૫||

સન્નિપાતજ્વરોપદ્રવમાહ– સન્નિપાતેત્યાદિ||૨૫||

Adhikarana AgantujvaralakShaNam (26-29) · Śloka 30

અભિઘાતાભિચારાભ્યામભિશાપાભિષઙ્ગતઃ | આગન્તુર્જાયતે દોષૈર્યથાસ્વં તં વિભાવયેત્ ||૨૬|| શ્યાવાસ્યતા વિષકૃતે તથાઽતીસાર એવ ચ | ભક્તારુચિઃ પિપાસા ચ તોદશ્ચ સહ મૂર્છયા ||૨૭|| ઓષધિગન્ધજે મૂર્છા શિરોરુગ્વમથુઃ ક્ષવઃ | કામજે ચિત્તવિભ્રંશસ્તન્દ્રાઽઽલસ્યમભોજનમ્ ||૨૮|| (હૃદયે વેદના ચાસ્ય ગાત્રં ચ પરિશુષ્યતિ) | ભયાત્પ્રલાપઃ શોકાચ્ચ ભવેત્ કોપાચ્ચ વેપથુઃ | અભિચારાભિશાપાભ્યાં મોહસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે ||૨૯|| ભૂતાભિષઙ્ગાદુદ્વેગો હાસ્યરોદનકમ્પનમ્ |૩૦| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

આગન્તુજ્વરમાહ– અભિઘાતેત્યાદિ| અભિઘાતોઽભિહનનં શસ્ત્રલોષ્ટમુષ્ટિલગુડાદિભિઃ; અભિચારઃ શ્યેનાદિયાગકૃતઃ, અથવા વિપરીતૈર્મન્ત્રૈર્લોહસ્રુચા સર્ષપાદિહોમ ઇત્યાહુઃ| અભિષઙ્ગઃ કામાદીનાં ભૂતાનાં ચ સમ્બન્ધઃ; યદુક્તં ચરકે– “કામશોકભયક્રોધૈરભિષક્તસ્ય યો જ્વરઃ| સોઽભિષઙ્ગજ્વરો જ્ઞેયો યશ્ચ ભૂતાભિષઙ્ગજઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| અભિશાપો બ્રાહ્મણગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાનામનિષ્ટાભિશંસનમ્| તં ચાગન્તુજ્વરં યથાસ્વં દોષૈર્જાનીયાત્| યદુક્તમ્– “કામશોકભયાદ્વાયુઃ” ઇત્યાદિ| અયં ચ દોષસમ્બન્ધઃ પશ્ચાદ્ભાવી નત્વારમ્ભક ઇતિ સમ્પ્રાપ્ત્યવસરે નિરૂપિતમ્| શ્યાવાસ્યતેત્યાદિ| શ્યાવઃ શુક્લાનુવિદ્ધઃ કૃષ્ણો વર્ણઃ; શ્યામવર્ણ ઇત્યન્યે| વિષકૃતે સ્થાવરવિષભક્ષણાદિકૃતે; અતીસારઃ તદ્વિષસ્યાધોગત્વાત્| ઓષધિગન્ધજ ઇતિ તીવ્રૌષધિગન્ધઘ્રાણજે, “પુષ્પેભ્યો ગન્ધરજસી ઓજસ્વિભ્યો યદાઽનિલઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇત્યાદિના વૃદ્ધસુશ્રુતેન પઠિતં તૃણપુષ્પાખ્યં જ્વરમત્રૈવાન્તર્ભાવયન્તિ| કામજ ઇત્યાદિ અભિમતકામિન્યાદ્યપ્રાપ્તિનિમિત્તે| ચિત્તવિભ્રંશો ભ્રમાદિઃ| યદાહ વાગ્ભટઃ– “કામાદ્ ભ્રમોઽરુચિર્દાહો હ્રીનિદ્રાધીધૃતિક્ષયઃ|” (વા. નિ. અ. ૨) ઇતિ| ભયાદિતિ ભયાજ્જાતે જ્વરે| એવં શોકાચ્ચ કોપાદિત્યેતયોર્બોદ્ધવ્યં; શોકાત્ પ્રલાપ ઇતિ સમ્બન્ધઃ; પ્રલાપશ્ચાત્ર વાતકાર્યઃ, તસ્ય વાતપિત્તકાર્યત્વાત્| ( વિશેષનિશ્ચયસ્તુ નિદાનાત્, નિદાનમપિ લક્ષણં ભવતિ|) ઉક્તં ચ– “કામશોકભયાદ્વાયુઃ, ક્રોધાત્ પિત્તં, ત્રયો મલાઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇત્યાદિ| યદ્યેવં તત્ કુતઃ ક્રોધજે વેપથુઃ? તસ્ય વાતકાર્યત્વાત્| ઉચ્યતે– “એકઃ પ્રકુપિતો દોષઃ સર્વાનેવ પ્રકોપયેત્|” ઇતિ વચનાત્ પિત્તકોપિતવાતજન્ય એવાત્ર વેપથુઃ, અથવા ક્રુદ્ધશ્ચ વેપમાનો દૃશ્યતે ઇતિ ન હિ ‘ દૃષ્ટેરનુપપન્નં નામેતિ જેજ્જટઃ| ક્રોધઃ પિત્તમિવ વાતં ચ કોપયતીતિ, તદ્યુક્તમ્| યદાહ વિદેહઃ– “ક્રોધશોકૌ સ્મૃતૌ વાતરક્તપિત્તપ્રકોપણૌ|” ઇતિ| કોપાચ્ચેતિ ચકારેણ શિરોરુજં સમુચ્ચિનોતિ| યદાહ વાગ્ભટઃ– “ક્રોધાત્ કમ્પઃ શિરોરુક્ ચ, પ્રલાપો ભયશોકજઃ|” (વા. નિ. અ. ૨) ઇતિ| માનસત્વાવિશેષેઽપિ ભયજાદીનાં પૃથગુપાદાનં હેતુભેદાત્; હેતુભેદાચ્ચ ભેદાભિધાનં હેતુપ્રત્યનીકચિકિત્સાર્થમિતિ| અભિચારેત્યાદિ| તૃષ્ણા ચેતિ ચકારેણાભિચારજે દાહાદિકં સમુચ્ચિનોતિ| યદુક્તં હારીતાર્થાનુવાદિના વાગ્ભટેન– “તત્રાભિચારિકૈર્મન્ત્રૈર્હૂયમાનસ્ય તપ્યતે| પૂર્વં ચેતસ્તતો દેહસ્તતો વિસ્ફોટતૃડ્ભ્રમૈઃ|| સદાહમૂર્છૈર્ગ્રસ્તસ્ય પ્રત્યહં વર્ધતે જ્વરઃ|” (વા. નિ. અ. ૨) ઇતિ| ભૂતાભિષઙ્ગાદિતિ ભૂતા દેવગ્રહાદય ઉન્માદનિદાને વક્ષ્યમાણાઃ, તેષામભિષઙ્ગઃ સમ્બન્ધઃ| ઉદ્વેગ ઉદ્વિગ્નચિત્તતા||૨૬-૨૯||–

Adhikarana AgantujeShu doShAnubandhapradarshanam (30) · Śloka 31

કામશોકભયાદ્વાયુઃ, ક્રોધાત્ પિત્તં, ત્રયો મલાઃ ||૩૦|| ભૂતાભિષઙ્ગાત્કુપ્યન્તિ ભૂતસામાન્યલક્ષણાઃ |૩૧|

આગન્તુજ્વરેષ્વપિ પ્રતિનિયતદોષાનુબન્ધપ્રદર્શનાર્થમાહ– કામશોકેત્યાદિ| ત્રયો મલા ભૂતાભિષઙ્ગાત્ કુપ્યન્તીતિ ભૂતપ્રભાવાત્| યચ્ચ ચરકેણ નિદાનસ્થાને ‘અભિષઙ્ગજઃ પુનર્વાતપિત્તાભ્યાં’ (ચ. નિ. અ. ૧) ઇત્યુક્તં, તત્ પ્રાયિકં મન્તવ્યમિતિ જેજ્જટઃ| ચક્રસ્ત્વાહ– “અભિષઙ્ગજ ઇત્યનેન કામાદ્યભિષઙ્ગજ ઉચ્યતે, નતુ ભૂતાભિષઙ્ગજઃ|” ઇતિ| ભૂતસામાન્યલક્ષણા ઇતિ યસ્ય ભૂતસ્ય દેવગ્રહાદેરભિષઙ્ગાત્ કુપ્યન્તિ તસ્ય યલ્લક્ષણં રોદનાદિ તેન સહ સામાન્યં સદૃશ લક્ષણં યેષાં તે તથા, ઇતિ વ્યાચક્ષતે જેજ્જટાદયઃ; દોષલક્ષણાનિ ભૂતલક્ષણાનિ ચ ભવન્તીત્યર્થઃ||૩૦||–

Adhikarana viShamajvarasamprAptiH (31) · Śloka 2

દોષોઽલ્પોઽહિતસમ્ભૂતો જ્વરોત્સૃષ્ટસ્ય વા પુનઃ ||૩૧|| ધાતુમન્યતમં પ્રાપ્ય કરોતિ વિષમજ્વરમ્ |૩૨| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) | (સન્તતઃ સતતોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકૌ) ||૨||

અથ વિષમજ્વરસમ્પ્રાપ્તિમાહ– દોષોઽલ્પ ઇત્યાદિ| અલ્પ ઇત્યનેનાબલત્વાત્ કાલવિશેષમવાપ્ય લબ્ધબલો જ્વરયતિ, યસ્તુ બલવાન્ સ નિત્યજ્વરમેવ કરોતિ| અહિતસમ્ભૂત ઇતિ અહિતાહારાચારાદિસમ્ભૂતો વૃદ્ધઃ| જ્વરોત્સૃષ્ટસ્ય સહસા નિવૃત્તજ્વરસ્ય| વાશબ્દેન પ્રથમતોઽપિ વિષમજ્વરો ભવતીતિ દર્શયતિ| યદુક્તમ્– “આરમ્ભાદ્વિષમો યસ્તુ” ઇત્યાદિ| ધાતુમન્યતમં રસરક્તાદિકમ્| વિષમજ્વરં તૃતીયકાદિકમ્| વિષમજ્વરસામાન્યલક્ષણં ચ ભાલુકિના પઠિતમ્– “યઃ સ્યાદનિયતાત્ કાલાચ્છીતોષ્ણાભ્યાં તથૈવ ચ| વેગતશ્ચાપિ વિષમો જ્વરઃ સ વિષમઃ સ્મૃતઃ||” ઇતિ||૩૧||–

Adhikarana santatAdInAM pratiniyatadUShyA dhAtavaH (32-33) · Śloka 33

સન્તતં રસરક્તસ્થઃ, સોઽન્યેદ્યુઃ પિશિતાશ્રિતઃ ||૩૨|| મેદોગતસ્તૃતીયેઽહ્નિ ત્વસ્થિમજ્જગતઃ પુનઃ | કુર્યાચ્ચતુર્થકં ઘોરમન્તકં રોગસઙ્કરમ્ ||૩૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૧) |

સન્તતાદિજ્વરાણાં પ્રતિનિયતદૂષ્યાન્ ધાતૂનાહ– સન્તતમિત્યાદિ| સન્તતશબ્દઃ સતતસ્યોપલક્ષણઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ– રસસ્થઃ સન્તતં, રક્તસ્થઃ સતતકમિતિ; યદુક્તં ચરકે– “ રક્તધાત્વાશ્રયઃ પ્રાયો દોષઃ સતતકં જ્વરમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ ( પ્રાયોગ્રહણાત્ સતતકો રક્તવ્યતિરિક્તં રસધાતુમાશ્રયતે)| રસગ્રહણં ચાત્ર વિશેષપરં, સર્વજ્વરેષુ રસસ્યાવશ્યદૂષ્યત્વાત્| અન્યે તુ સતતગ્રહણાર્થં ‘સન્તતૌ રસરક્તસ્થૌ’ ઇતિ પઠન્તિ| તન્નાતિયુક્તમ્, અત્ર હિ સન્તતસતતશબ્દૌ સઞ્જ્ઞાપરૌ, નતુ સાતત્યવચનૌ; તેન સન્તતશબ્દેન સતતકસ્યાનભિધાનાત્ કથમેકશેષ ઇતિ દોષઃ| અન્યેદ્યુરિતિ અન્યેદ્યુષ્કમ્| ઘોરં દુઃસહમ્| અન્તકં યમમિવ, મારકત્વાત્| રોગસઙ્કરમ્ અનેકરોગસઙ્કુલમ્||૩૨-૩૩||

Adhikarana santatasatatAnyedyuShkatRutIyakacaturthakajvaralakShaNam (34-35) · Śloka 36

(સ્રોતોભિર્વિસૃતા દોષા ગુરવો રસવાહિભિઃ | સર્વદેહાનુગાઃ સ્તબ્ધા જ્વરં કુર્વન્તિ સન્તતમ્) | સપ્તાહં વા દશાહં વા દ્વાદશાહમથાપિ વા | સન્તત્યા યોઽવિસર્ગી સ્યાત્ સન્તતઃ સ નિગદ્યતે ||૩૪|| અહોરાત્રે સતતકો દ્વૌ કાલાવનુવર્તતે | અન્યેદ્યુષ્કસ્ત્વહોરાત્ર એકકાલં પ્રવર્તતે ||૩૫|| તૃતીયકસ્તૃતીયેઽહ્નિ, ચતુર્થેઽહ્નિ ચતુર્થકઃ |૩૬| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૧) |

અથૈષાં લક્ષણાન્યાહ– સપ્તાહમિત્યાદિ| એતે વિકલ્પા યથાક્રમં વાતપિત્તકફોલ્બણત્વેન જ્ઞેયાઃ| યથોક્તમ્– “પિત્તકફાનિલવૃદ્ધ્યા દશદિવસદ્વાદશાહસપ્તાહાત્| હન્તિ વિમુઞ્ચતિ વાઽઽશુ ત્રિદોષજો ધાતુમલપાકાત્||” ઇતિ| અયં ચ સન્તતસ્ત્રિદોષજ એવ દ્વાદશાશ્રયત્વેન| યદુક્તં ચરકેણ– “યથા ધાતૂંસ્તથા મૂત્રં પુરીષં ચાનિલાદયઃ| યુગપચ્ચાનુપદ્યન્તે નિયમાત્ સન્તતે જ્વરે||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| સન્તત્યા અવિચ્છેદેન સપ્તાહાદીન્ વ્યાપ્ય અવિસર્ગી અપરિત્યાગી, અત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા| નનુ, યદ્યેવં કથમસ્ય વિષમજ્વરે પાઠઃ? મુક્તાનુબન્ધિત્વં વિષમત્વં, તચ્ચાત્ર નાસ્તિ| નૈવમ્, અસ્યાપિ તથાભાવાત્| તથા ચ તલ્લક્ષણે ચરકઃ– “વિસર્ગં દ્વાદશે કૃત્વા દિવસેઽવ્યક્તલક્ષણઃ| દુર્લભોપશમઃ કાલં દીર્ઘમપ્યનુવર્તતે||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| યત્તૂક્તં ખરનાદેન– “જ્વરાઃ પૂર્વં મયોક્તા યે પઞ્ચ સન્તતકાદયઃ| ચત્વારઃ સન્તતં હિત્વા જ્ઞેયાસ્તે વિષમજ્વરાઃ||” ઇતિ; તત્ સન્તતે મુક્તાનુબન્ધિત્વસ્યૈકદા ભાવિત્વેનાલ્પત્વાન્ન તદ્વ્યપદેશઃ, એકતણ્ડુલાભ્યવહારેઽનશનશબ્દસ્ય વ્યપદેશવત્; નહિ તૃતીયકાદિવદાવૃત્ત્યા મુક્તાનુબન્ધિત્વમસ્યેત્યભિપ્રાયેણ દ્રષ્ટવ્યમ્| અથવા યા વિષમજ્વરોલ્લેખેન ચિકિત્સોક્તા સા સન્તતવર્જં સતતાદિષુ કાર્યેતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્| હરિચન્દ્રેણાપિ કિલ| “કર્મ સાધારણં જહ્યાત્તૃતીયકચતુર્થકૌ|” ઇતિ (ચ. ચિ. અ. ૩) ચરકવચનાદ્વિષમજ્વરોક્તચિકિત્સા તૃતીયકચતુર્થકયોરેવ, અન્યેષુ દોષપ્રત્યનીકચિકિત્સા કાર્યેતિ વ્યાખ્યાતમ્| અસ્યાં હરિચન્દ્રવ્યાખ્યાયાં કર્મ સાધારણં સર્વત્રૈવ વિષમજ્વરે કાર્યં, વિશેષેણ તૃતીયકચતુર્થકયોરિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્; અન્યથા ઉક્તતન્ત્રાન્તરવિરોધઃ| અહોરાત્રે સતતકો દ્વૌ કાલાવનુવર્તત ઇતિ અહ્નિ દ્વૌ કાલૌ રાત્રૌ દ્વૌ કાલૌ વા; અહ્નિ એકકાલં રાત્રાવેકકાલમેવં વા; દ્વૌ કાલૌ ઇતીશાનદેવઃ, નિયમાનભિધાનાત્ તથા દર્શનાચ્ચ| અનુવર્તતે વેગં કરોતિ| તૃતીયેઽહ્નિ તૃતીયક ઇતિ વેગદિનાપેક્ષયા તૃતીયેઽહ્નિ યો ભવતિ સ તૃતીયકો ભવતિ, એવં ચતુર્થકેઽપિ વાચ્યમ્||૩૪-૩૫||–

Adhikarana viShamajvarasyaikIyamatena bhUtAbhiSha~ggajatvam (36) · Śloka 36

કેચિદ્ભૂતાભિષઙ્ગોત્થં બ્રુવતે વિષમજ્વરમ્ ||૩૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

વિષમજ્વરસ્યૈકીયમતેન ભૂતાભિષઙ્ગજત્વમાહ– કેચિદિત્યાદિ| પરવચનમપ્રતિષિદ્ધમનુમતં સુશ્રુતેન; અત એવ વિષમજ્વરે દૈવવ્યપાશ્રયં બલિહોમાદિ ભૂતોચિતં, યુક્તિવ્યપાશ્રયં કષાયપાનાદિ દોષોચિતં ચ વિધીયતે| યદાહ ચરકઃ– “કર્મ સાધારણં જહ્યાત્તૃતીયકચતુર્થકૌ| આગન્તુરનુબન્ધો હિ પ્રાયશો વિષમજ્વરે||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| અત્ર સાધારણમિતિ દૈવયુક્તિવ્યપાશ્રયમિતિ વ્યાચક્ષતે ઇતિ||૩૬||

Adhikarana ulbaNadoShabhedena tRutIyakacaturthakayorlakShaNAntaram (37-38) · Śloka 38

કફપિત્તાત્ત્રિકગ્રાહી પૃષ્ઠાદ્વાતકફાત્મકઃ | વાતપિત્તાચ્છિરોગ્રાહી ત્રિવિધઃ સ્યાત્તૃતીયકઃ ||૩૭|| ચતુર્થકો દર્શયતિ પ્રભાવં દ્વિવિધં જ્વરઃ | જઙ્ઘાભ્યાં શ્લૈષ્મિકઃ પૂર્વં શિરસ્તોઽનિલસમ્ભવઃ ||૩૮|| (ચ. ચિ. અ. ૩) |

ઉલ્બણદોષભેદેન તૃતીયકચતુર્થકયોર્લક્ષણાન્તરમાહ– કફપિત્તાદિત્યાદિ| ત્રિકગ્રાહી વેદનયા ત્રિકવ્યાપી, ત્રિકસ્ય વાતસ્થાનત્વેન તદ્ગતૌ પિત્તકફાવન્યસ્થાનગતત્વેન દુર્બલૌ તૃતીયદિને વેગં કુરુતઃ, યદિ તુ સ્વસ્થાનસ્થિતૌ સ્યાતાં તદા સન્તતજ્વરમેવ કુર્યાતામિતિ જેજ્જટઃ| એવં શિરસિ કફસ્થાને, પૃષ્ઠે ચ પિત્તસ્થાને બોદ્ધવ્યમ્| પૃષ્ઠાદિતિ લ્યબ્લોપે કર્મણિ પઞ્ચમી, પૃષ્ઠં વેદનયા વ્યાપ્યેત્યર્થઃ| નચ વાચ્યં યદિ ત્રિકં વાતસ્થાનં તત્કથં તત્ર પિત્તકફાવિતિ; પ્રકૃતિસ્થાનાં દોષાણાં સ્થાનનિયમો નતુ પ્રકુપિતાનાં, તેષાં સર્વદેહગતત્વાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “કુપિતાનાં હિ દોષાણાં શરીરે પરિધાવતામ્| યત્ર સઙ્ગઃ ખવૈગુણ્યાદ્વ્યાધિસ્તત્રોપજાયતે||” (સુ. સૂ. અ. ૨૪) ઇતિ| એવમન્યસ્થાનગતત્વેન દોષદૌર્બલ્યાદિ ચતુર્થકેઽપિ વાચ્યમ્| પ્રભાવં રુજારૂપાં શક્તિમ્| દ્વિવિધં વિવૃણોતિ– જઙ્ઘાભ્યામિત્યાદિ| જઙ્ઘાભ્યાં શિરસ્ત ઇતિ| એતચ્ચ પઞ્ચમીદ્વયં પૂર્વવત્| પૂર્વમિતિ પ્રથમં, તત્ર ભૂત્વા નિખિલં દેહં વ્યાપ્નોતિ| શ્લૈષ્મિક ઇતિ શ્લેષ્મોલ્બણઃ, સન્તતસતતકાન્યેદ્યુષ્કતૃતીયકચતુર્થકાનાં પઞ્ચાનાં સાન્નિપાતિકત્વાત્| યદુક્તં ચરકે– “પ્રાયશઃ સન્નિપાતેન દૃષ્ટઃ પઞ્ચવિધો જ્વરઃ| સન્નિપાતે તુ યો ભૂયાન્ સ દોષઃ પરિકીર્તિતઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| અથવા પ્રાયોગ્રહણાદેકદોષજા દ્વિદોષજા અપિ ભવન્તિ| અન્યે ત્વાહુઃ– વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધાઃ સન્તતાદયઃ સન્નિપાતજાઃ, તેષામેવોદ્ભૂતદોષેણ વ્યપદેશઃ; પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધાસ્તે એકદોષજદ્વિદોષજા અપિ ભવન્તીતિ જેજ્જટઃ| પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધશ્ચતુર્થકસ્તુ પિત્તેન ન ક્રિયત એવ, વ્યાધિસ્વભાવાત્; પિત્તજગલગણ્ડવત્| નનુ, અસ્તિ પૈત્તિકોઽપિ ચતુર્થકઃ; તથા ચ હારીતાચાર્યો વ્યાહરતિ– “ચતુર્થકો નામ ગદો દારુણો વિષમજ્વરઃ| શોષણઃ સર્વધાતૂનાં બલવર્ણાગ્નિનાશનઃ|| ત્રિદોષજો વિકારઃ સ્યાદસ્થિમજ્જગતોઽનિલઃ| કુપિતં પિત્તમેવં તુ કફશ્ચૈવં સ્વભાવતઃ|| શીતદાહકરસ્તીવ્રસ્ત્રિકાલં ચાનુવર્તતે| સન્નિપાતસમુદ્ભૂતો વિષમો વિષમજ્વરઃ|| ઊર્ધ્વં કાયસ્ય ગૃહ્ણાતિ યઃ પૂર્વં સોઽનિલાત્મકઃ| પૂર્વં ગૃહ્ણાત્યધઃકાયં શ્લેષ્મવૃદ્ધશ્ચતુર્થકઃ||” ઇતિ| અત્રાહુઃ– અનુબન્ધરૂપમત્ર પિત્તં, ન ત્વારમ્ભકં; કથમેષા પ્રતીતિરિતિ ચેત્, સ્થાનવિશેષાનભિધાનાત્; અત એવ હારીતેનાપિ સ્થાનં નોદાહૃતમેવ જઙ્ઘાદિવદિતિ ચરકટીકાકૃતો વ્યાચક્ષતે| કિન્ત્વેષા વ્યાખ્યા તદા સઙ્ગચ્છતે યદિ પિત્તલિઙ્ગં નોદ્ભૂતં દૃશ્યતે, દૃશ્યતે ચ; તથાહિ કથ્યતે– ભેડેઽપિ પૈત્તિકઃ પઠ્યતે– “આમાશયસ્થઃ પવનો હ્યસ્થિમજ્જગતોઽપિ વા| કુપિતઃ કોપયત્યાશુ શ્લેષ્માણં પિત્તમેવ ચ||” ઇતિ| કિઞ્ચ નાગભર્તૃતન્ત્રે સ્થાનમપ્યુક્તમેવ– “ઊર્ધ્વકાયં તુ યઃ પૂર્વં ગૃહ્ણાતિ સોઽનિલાત્મકઃ| મધ્યકાયં તુ ગૃહ્ણાતિ પૂર્વં યસ્તુ સ પિત્તજઃ|| પૂર્વં ગૃહ્ણાત્યધઃકાયં શ્લેષ્મવૃદ્ધશ્ચતુર્થકઃ||” ઇતિ| તસ્માત્ પ્રાયેણ કફવાતાભ્યાં ભવતીતિ પૈત્તિકશ્ચતુર્થકશ્ચરકાદિભિર્નોદાહૃતઃ, નત્વસમ્ભવાદિતિ મન્તવ્યમ્| એષાં ચોત્પત્તિક્રમો વૃદ્ધસુશ્રુતાદવગન્તવ્યઃ| સ યદાહ– “અહોરાત્રાદહોરાત્રાત્ સ્થાનાત્ સ્થાનં પ્રપદ્યતે| તતશ્ચામાશયં પ્રાપ્ય કરોતિ વિષમજ્વરમ્|| કફસ્થાનવિભાગેન યથાસઙ્ખ્યં કરોતિ હિ| સતતાન્યેદ્યુષ્કત્ર્યાખ્યચતુર્થાન્ સપ્રલેપકાન્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ| અસ્યાયમર્થઃ– આમાશયહૃદયકણ્ઠશિરઃસન્ધયઃ પઞ્ચ કફસ્થાનાનિ, એષુ સ્થિતૈર્દોષૈર્યથાસઙ્ખ્યં સતતાદયઃ ક્રિયન્તે| તત્રામાશયસ્થિતેન દોષેણ સતતકઃ ક્રિયતે દ્વિકાલં ન ચ સર્વદા; ન ચામાશયપ્રાપ્ત્યા સર્વદા પ્રસઙ્ગઃ, અહોરાત્રેષુ કાલેષુ સ્વપ્રકોપકાલાપેક્ષયા જ્વરોત્પત્તેઃ| હૃદયસ્થિતેન દોષેણામાશયમાગત્યાન્યેદ્યુષ્કઃ ક્રિયતે એકકાલં, નચ સર્વદા, સતતારમ્ભકદોષાપેક્ષયાઽસ્ય વ્યવહિતત્વાત્| કણ્ઠસ્થિતેન દોષેણૈકસ્મિન્ દિને હૃદયમાગમ્યતે, અપરસ્મિન્નામાશયમાગત્ય જ્વર આરભ્યતે તૃતીયકઃ| એવં શિરઃસ્થિતેન દોષેણ કણ્ઠહૃદયામાશયાન્ ત્રીન્ ત્રિભિર્દિનૈઃ ક્રમેણ પ્રાપ્ય ચતુર્થકઃ ક્રિયતે| પુનઃ સ્વસ્થાનગમનં તુ દોષાણાં હૃતવેગત્વેન લાઘવાદ્વેગદિન એવ ભવતિ| સન્ધિસ્થિતેન દોષેણ પ્રલેપકઃ ક્રિયતે, સન્ધયશ્ચામાશયેઽપિ સન્તીતિ સ સર્વદા ભવતિ| અયં ચાવિષમોઽપિ વિષમસહચરિતઃ પઠિતઃ કફસ્થાનોત્પાદાનુરોધાત્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “ પ્રલેપકસ્ત્વવિષમઃ પ્રાયઃ ક્લેશાય શોષિણામ્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ||૩૭-૩૮||

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (39) · Śloka 39

વિષમજ્વર એવાન્યશ્ચતુર્થકવિપર્યયઃ | , ત્ર્યહાદ્ દ્વયહં જ્વરયતિ હ્યાદાવન્તે ચ મુઞ્ચતિ ||૩૯|| (ચ. ચિ. અ. ૩) |

ચતુર્થકવિપર્યયમાહ– વિષમેત્યાદિ| અત્ર તન્ત્રાન્તરમ્– “અસ્થિમજ્જોભયગતે ચતુર્થકવિપર્યયઃ| ત્ર્યહાદ્ દ્વ્યહં જ્વરયતિ હ્યાદાવન્તે ચ મુઞ્ચતિ||” ઇતિ| આદાવેકદિનં મુક્ત્વા, મધ્યે દિનદ્વયં ભૂત્વા, અન્તે એકદિનં ન ભવતીતિ વ્યાચક્ષતે જેજ્જટાદયઃ| “અસ્થિમજ્જોભયગતે ચતુર્થકવિપર્યયઃ| ત્ર્યહાદ્દ્વ્યહં જ્વરયત્યાદાવન્તે ચ મુઞ્ચતિ||” ઇતિ પરાશરવચનસ્યાપિ સ એવાર્થઃ; ત્ર્યહાદિતિ ત્ર્યહસ્યાદિદિનં વિમુઞ્ચતિ, દિનદ્વયં જ્વરયતિ, ત્ર્યહસ્યાન્તે ચતુર્થદિનં મુઞ્ચતીતિ તાત્પર્યાર્થં વ્યાચક્ષતે| હરિચન્દ્રસ્ત્વાહ-દ્વે અહની નિરન્તરં જ્વરયિત્વા ઉપરમ્યૈકમહઃ પુનર્જ્વરયતીત્યેષશ્ચતુર્થકવિપર્યય ઇતિ| આદિદિનાભાવશ્ચોત્તરોત્તરપાતિદિવસેષ્વવધાર્યઃ| ચતુર્થકવિપર્યયસ્યોપલક્ષણત્વેન તૃતીયકાદિવિપર્યયોઽપ્યૂહ્યઃ ઇત્યાહુઃ| તદ્યથા– મધ્યે એકદિનં જ્વરયતિ, આદ્યન્તયોર્મુઞ્ચતીતિ તૃતીયકવિપર્યયઃ; એકકાલં વિમુચ્ય સર્વમહોરાત્રં વ્યાપ્નોતીત્યન્યેદ્યુષ્કવિપર્યયઃ; ( કાલદ્વયે મુઞ્ચતિ, સર્વમહોરાત્રં જ્વરયતીતિ સતતકવિપર્યયઃ)| અત્ર દોષવિકૃતિરેવ નાનાવિધા હેતુરિતિ| “કફસ્થાનેષુ વા તિષ્ટન્ દોષો દ્વિત્રિચતુર્ષુ ચ| વિપર્યયાખ્યાન્ કુરુતે વિષમાન્ કૃચ્છ્રસાધનાન્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ વૃદ્ધસુશ્રુતવાક્યં વ્યાચક્ષાણો જેજ્જટઃ– અન્યેદ્યુષ્કતૃતીયચતુર્થકમાત્રસ્ય વિપર્યયમુદાહરતિ, તદ્યથા– આમાશયહૃદયસ્થદોષેણ યથોદાહૃત એવાન્યેદ્યુષ્કવિપર્યયઃ; આમાશયહૃદયકણ્ઠસ્થિતેન તૃતીયકવિપર્યયઃ; તત્રૈકસ્મિન્ દિને હૃદયસ્થો દોષ આમાશયમાગત્ય તત્સ્થેન સહ જ્વરયતિ, તદ્દિને કણ્ઠસ્થિતશ્ચ હૃદયમાયાતિ, અપરદિને સોઽપ્યામાશયમાગત્ય જ્વરયતિ, એવં દિનદ્વયં ભૂત્વા પશ્ચાદેકદિનં ન ભવતીતિ તૃતીયકવિપર્યયઃ; આમાશયહૃદયકણ્ઠશિરઃસ્થેન દોષેણ ચતુર્થકવિપર્યય ક્રિયતે તત્ર યસ્મિન્ દિને હૃદયસ્થો દોષ આમાશયમાગત્ય જ્વરયતિ તસ્મિન્ દિને કણ્ઠસ્થો હૃદયં શિરસ્થઃ કણ્ઠમાયાતિ, અપરદિને હૃદયસ્થ આમાશયમાગત્ય જ્વરયતિ કણ્ઠસ્થિતશ્ચ હૃદયમાયાતિ, અપરદિને હૃદિસ્થ એવામાશયમાગત્ય જ્વરયતિ, એવં દિનત્રયે ભૂત્વા પશ્ચાદેકદિનં ન ભવતીતિ ચતુર્થકવિપર્યય ઇતિ| એતે ચ સર્વ એવ જ્વરા ન વિરુદ્ધાઃ, સર્વેષામેવ મુનિપ્રણીતત્વાત્| યથોક્તં સ્મૃતિશાસ્ત્રે– “સ્મૃતિદ્વૈધં તુ યત્ર સ્યાત્તત્ર ધર્માવુભૌ મતૌ||” (મનુ. સ્મૃ. અ. ૨/૧૪) ઇતિ| દૃશ્યન્તે ચ નાનાવિધા એવ વિષમજ્વરાઃ; એષ એવ ન્યાયશ્ચરકસુશ્રુતયોઃ કુષ્ઠવૈષમ્યે વાપ્યચન્દ્રેણ દર્શિતઃ; ન વા ચિકિત્સાભેદોઽપ્યેષામુક્તઃ; યૈવ તૃતીયકાદૌ ચિકિત્સા સૈવ તદ્વિપર્યયેઽપીતિ||૩૯||

Adhikarana vAtabalAsakajvaralakShaNam (40) · Śloka 40

નિત્યં મન્દજ્વરો રૂક્ષઃ શૂનકસ્તેન સીદતિ | સ્તબ્ધાઙ્ગઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠો ભવેદ્વાતબલાસકી ||૪૦|| (અ. સં. નિ. અ. ૨) |

ઉક્તસઙ્ગત્યા પ્રલેપકાદનૂપદ્રવત્વેન તત્સધર્મિણિ વાતબલાસકે વાચ્યે પ્રતિલોમતન્ત્રયુક્ત્યા વાતબલાસકમેવાહ– નિત્યમિત્યાદિ| વાતબલાસકાખ્યો જ્વરોઽસ્યાસ્તીતિ વાતબલાસકી નરઃ, તેન જ્વરેણ, શૂનકઃ શોથી, સીદતિ અવસન્નો ભવતિ; શોથિનઃ સ ઉપદ્રવ ઇત્યર્થઃ| ‘શૂનઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ’ ઇતિ પાઠાન્તરે ‘તેન’ ઇતિ શેષઃ| વાતબલાસકમેકે કુમ્ભાહ્વયપાણ્ડુરોગવિષયમાહુરિતિ ગદાધરઃ| વાતબલાસકારબ્ધત્વાદ્વાતબલાસકઃ; બલાસકઃ શ્લેષ્મા, પિત્તમપ્યત્ર બોદ્ધવ્યમ્| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “વાયુઃ પ્રકુપિતો દોષાવુદીર્યોભૌ વિધાવતિ| સ શિરસ્થઃ શિરઃશૂલમ્||” ઇત્યાદિ| યચ્ચોક્તં સુશ્રુતેન– “પ્રલેપકં વાતબલાસકં વા કફાધિકત્વાત્ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ, તત્તુ શ્લેષ્મણો નિત્યાનુષક્તત્વેનેતિ જેજ્જટઃ| રૂક્ષત્વં ચાસ્ય વાતપિત્તાભિભૂતત્વાત્ કફસ્નેહસ્ય વ્યાધિપ્રભાવાદ્વેતિ||૪૦||

Adhikarana pralepakajvaralakShaNam (41) · Śloka 41

પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ ઘર્મેણ ગૌરવેણ ચ | મન્દજ્વરવિલેપી ચ સશીતઃ સ્યાત્પ્રલેપકઃ ||૪૧|| (અ. સં. નિ. અ. ૨) |

પ્રલેપકમાહ– પ્રલિમ્પન્નિત્યાદિ| મન્દજ્વરશ્ચાસૌ વિલેપી ચેતિ મન્દજ્વરવિલેપી, વિલેપિત્વં ચાસ્ય યસ્માદ્ઘર્મગૌરવાભ્યાં લિમ્પતિ સમ્બધ્નાતીત્યર્થઃ| અયં ચ કફપિત્તજઃ| યદુક્તં સુશ્રુતેન “પ્રલેપકં વાતબલાસકં વા” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇત્યાદિ| તથા યક્ષ્મણિ “જ્વરો દાહોઽતિસારશ્ચ પિત્તાદ્રક્તસ્ય ચાગમઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇત્યુક્તં, યક્ષ્મણિ ચાયં ભવતીતિ| અન્યે તુ ત્રિદોષજયક્ષ્મજનિતત્વેન ત્રિદોષજ એવાયમ્, ઉદ્ભૂતત્વેન તુ કફપિત્તવ્યપદેશઃ||૪૧||

Adhikarana viShamajvaravisheShAH (42-47) · Śloka 47

વિદગ્ધેઽન્નરસે દેહે શ્લેષ્મપિત્તે વ્યવસ્થિતે | તેનાર્ધં શીતલં દેહમર્ધમુષ્ણં પ્રજાયતે ||૪૨|| કાયે દુષ્ટં યદા પિત્તં શ્લેષ્મા ચાન્તે વ્યવસ્થિતઃ | તેનોષ્ણત્વં શરીરસ્ય શીતત્વં હસ્તપાદયોઃ ||૪૩|| કાયે શ્લેષ્મા યદા દુષ્ટઃ પિત્તં ચાન્તે વ્યવસ્થિતમ્ | શીતત્વં તેન ગાત્રાણામુષ્ણત્વં હસ્તપાદયોઃ ||૪૪|| (અ. સં. નિ. અ. ૨) | ત્વક્સ્થૌ શ્લેષ્માનિલૌ શીતમાદૌ જનયતો જ્વરે | તયોઃ પ્રશાન્તયોઃ પિત્તમન્તે દાહં કરોતિ ચ ||૪૫|| કરોત્યાદૌ તથા પિત્તં ત્વક્સ્થં દાહમતીવ ચ | તસ્મિન્ પ્રશાન્તે ત્વિતરૌ કુરુતઃ શીતમન્તતઃ ||૪૬|| દ્વાવેતૌ દાહશીતાદિજ્વરૌ સંસર્ગજૌ સ્મૃતૌ | દાહપૂર્વસ્તયોઃ કષ્ટઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમશ્ચ સઃ ||૪૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

વિષમજ્વરવિશેષાનાહ– વિદગ્ધ ઇત્યાદિ| વિદગ્ધેઽન્નરસે દુષ્ટે આહારરસે તથા દુષ્ટે પિત્તે દુષ્ટે શ્લેષ્મણિ દેહે વ્યવસ્થિતે ભવતઃ, ‘તેન હેતુના દેહમર્ધં શીતલં કફેનાર્ધં ચોષ્ણં પિત્તેન પ્રજાયતે| અર્ધત્વં ચાર્ધનારીશ્વરાકારેણ નરસિંહાકારેણ વા, યથાદોષં વ્યવસ્થાનનિયમહેતોરભાવાદિતિ| કાય ઇત્યાદિ| કાયે અન્તરગ્નૌ, કોષ્ઠ ઇતિ યાવત્| અન્તે હસ્તપાદયોઃ| ઉક્તાર્થસ્ય વિપર્યયેણ જ્વરાન્તરમાહ– કાયે શ્લેષ્મેત્યાદિ| ત્વક્સ્થાવિત્યાદિ|– ત્વક્શબ્દેન ત્વક્સ્થો રસ ઉચ્યતે, તત્સ્થસ્ય તદુપચારેણેતિ ગદાધરઃ; જેજ્જટસ્તુ ત્વચમેવાહ| એતદભિપ્રાયેણૈવ ચરકેણ જ્વરેઽભ્યઙ્ગાર્થં તૈલાદીન્યભિધાયોક્તમ્– “તૈરાશુ પ્રથમં યાતિ બહિર્માર્ગગતો જ્વરઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| તયોઃ શ્લેષ્માનિલયોઃ| પ્રશાન્તયોરિતિ પ્રશાન્તવેગયોરિત્યર્થઃ; નહિ વિષમેષુ દોષસ્ય પ્રશાન્તિર્ભવતિ, પુનર્વેગાગમાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “સ ચાપિ વિષમો દેહં ન કદાચિદ્વિમુઞ્ચતિ| ગ્લાનિગૌરવકાર્શ્યેભ્યઃ સ યસ્માન્ન પ્રમુચ્યતે|| વેગે તુ સમતિક્રાન્તે ગતોઽયમિતિ લક્ષ્યતે| ધાત્વન્તરસ્થો લીનત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાન્નૈવોપલભ્યતે [ |” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ| ઇતરૌ વાતકફૌ| દાહશીતાદીતિ એકો દાહાદિઃ, અપરઃ શીતાદિઃ| નનુ, એતયોઃ સમ્પ્રાપ્તૌ ત્રિદોષજત્વમુક્તં; તત્ કથં સંસર્ગજાવિત્યુક્તં, સંસર્ગો હિ દ્વયોર્ભવતિ ત્રયાણાં સન્નિપાત ઇતિ સ્થિતિઃ| ઉચ્યતે– સંસર્ગઃ સમ્બન્ધઃ, સ ચ દ્વયોર્બહૂનાં ચ ભવતિ, અત્ર ત્રયાણામુક્તઃ, ન ચૈવં સર્વત્ર; અથવા સંસર્ગઃ સૌમ્યાગ્નેયદોષકોટિદ્વયમેલાપઃ| તત્ર શીતાદૌ જ્વરે પિત્તમનુબન્ધઃ, દાહાદૌ વાતકફાવનુબન્ધૌ; અનુબન્ધ્યશ્ચ પ્રાધાન્યેન ચિકિત્સ્યોઽનુબન્ધાવિરોધેનેતિ પ્રયોજનમેતસ્ય| તયોર્દાહશીતાદિજ્વરયોર્મધ્યે દાહપૂર્વો દાહાદિઃ કષ્ટ ઇતિ દુઃખપ્રદઃ| દાહાદેઃ કષ્ટસાધ્યત્વાભિધાનેન શીતાદેરર્થતોઽકષ્ટત્વમિતિ| ઉક્તવિષમજ્વરાણામુપલક્ષણત્વાદન્યેઽપિ વિષમજ્વરા રાત્રિજ્વરાદયો બોદ્ધવ્યા ઇતિ જેજ્જટઃ| ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે– “સમૌ વાતકફૌ યસ્ય ક્ષીણપિત્તસ્ય દેહિનઃ| પ્રાયો રાત્રૌ જ્વરસ્તસ્ય દિવા હીનકફસ્ય તુ||” ઇતિ| સર્વેષુ ચ વિષમજ્વરેષ્વવશ્યમ્ભાવી વાયુઃ| યદાહ વૃદ્ધસુશ્રુતઃ– “નર્તેઽનિલાદ્વૈ વિષમજ્વરઃ સમુપજાયતે| કફપિત્તે હિ નિશ્ચેષ્ટે ચેષ્ટયત્યનિલઃ સદા||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ| તથા વિદેહેઽપિ– “પવનો ગતિવૈષમ્યાદ્વિષમજ્વરકારણમ્|” ઇતિ| એષાં ચ જ્વરાણામૃત્વાદિહેત્વન્તરલાભાદન્યથાભાવોઽપિ દૃશ્યતે| તદ્યથા– સન્તતઃ સ્વરૂપં ત્યક્ત્વા સતતાદીનામન્યતમત્વં પ્રતિપદ્યતે, તથા ચતુર્થકસ્તૃતીયકાદિરૂપત્વમ્| યદાહ ચરકઃ– “ઋત્વહોરાત્રદોષાણાં મનસશ્ચ બલાબલાત્| કાલમર્થવશાચ્ચૈવ જ્વરસ્તં તં પ્રપદ્યતે||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| અસ્યાર્થઃ– બલાબલાદિતિ ઋત્વાદિમનોઽન્તેન સમ્બધ્યતે, બલં ચાબલં ચ બલાબલમ્| અર્થશબ્દોઽત્ર પ્રાક્તનકર્મવાચી| તં તં કાલં સતતકાદ્યુક્તં, જ્વરઃ પ્રતિપદ્યતે ઇતિ યોજના| ઉદાહરણં ચ ઋત્વહોરાત્રબલાબલાદ્યથા– યદા નિદાઘોત્પન્નો વાતપ્રધાનશ્ચતુર્થકો વર્ષાસમયમાપ્નોતિ તદા તેનર્તુનાઽઽપ્યાયિતબલસ્તૃતીયકાન્તાનાં સતતકાદીનામન્યતમત્વં પ્રાપ્નોત્યુત્કર્ષાત્| એવં વર્ષાસમુત્પન્નઃ સન્તતઃ શરદં પ્રાપ્યાપકૃષ્ટબલઃ સતતાદીનામન્યતમત્વમેત્યપકર્ષાત્| એવં પિત્તકફયોરપિ ઉત્કર્ષાપકર્ષૌ ઋતુકૃતૌ વ્યાખ્યેયૌ| અહોરાત્રશબ્દેન કતિપયાન્યહોરાત્રાણિ ગૃહ્યન્તે, નહિ એકસ્મિન્નહોરાત્રે સતતાદીનામુત્કર્ષાપકર્ષાભ્યામન્યથાભાવ ઉપપદ્યતે; કિન્તુ કતિપયૈરેવ| યદા વર્ષાશરદ્વસન્તપ્રારમ્ભે વાતાદયો જ્વરં ચતુર્થકમારભન્તે તદા મધ્યાનિ કતિપયદિનાન્યવાપ્ય સ એવ તૃતીયકપૂર્વકત્વેન વિપરિણમતે ઉત્કર્ષાત્; અપકર્ષાત્તુ યદાઽન્ત્યાનિ દિનાન્યાપ્નોતિ તદા સન્તતો (વાતારબ્ધઃ પ્રાવૃષઃ,) પિત્તારબ્ધઃ શારદો, વસન્તસ્ય ચ શ્લેષ્મારબ્ધઃ, પ્રતનુકત્વાદ્દોષસ્ય સતતાદીનામન્યતમત્વેન વિપરિણમત ઇતિ| દોષબલાબલાદ્યથા– યદા સતતાદીનામન્યતમકારી દોષઃ શ્લેષ્મા મધુરસ્નિગ્ધાદીન્ દિવાસ્વપ્નાદીંશ્ચ હેતૂનાપ્નોતિ તદા સન્તતકાદીન્ કરોતિ| એવં વાતપિત્તયોરપ્યૂહ્યમ્| મનોબલાબલાદ્યથા– યદા સન્તતજ્વરી સત્ત્વગુણોદ્રેકાત્ પ્રહર્ષાવષ્ટમ્ભબહુલો ભવતિ તદા સતતાદીનામન્યતમત્વં પ્રાપ્નોતિ; યદા ચતુર્થકજ્વરી તમોગુણભૂયિષ્ઠત્વાદ્વિષાદાદિભિરભિભૂયતે તદા તૃતીયકાદીનામન્યતમો ભવતિ, “વિષાદો રોગવર્ધનાનામ્” (ચ. સૂ. અ. ૨૫) ઇત્યાગમાત્| અન્યે તુ મનઃશબ્દેન બુદ્ધિં વ્યાખ્યાનયન્તિ, કારણે કાર્યોપચારાત્| તસ્યાશ્ચ બલાબલં યથા– યદા ચતુર્થકજ્વરી પ્રજ્ઞાપરાધાદ્દેવાદીનભિભૂયાહિતાન્યાચરતિ તદા તૃતીયકપૂર્વેષામન્યતમત્વમાપ્નોતિ; યદા તુ શુદ્ધસત્ત્વોત્કર્ષાદ્વિવેકિન્યા બુદ્ધ્યા યુક્તઃ સ્યાત્તદા શુભાનિ દેવતારાધનેષ્ટિબલ્યુપહારાદીન્યાચરતિ તદા સન્તતજ્વરી સતતાદીનામન્યતમત્વં પ્રાપ્નોતિ| અર્થવશાદ્યથા– સન્તતજ્વરિણોઽપિ યદિ ચતુર્થકવેદનીયં કર્મ સ્યાત્તદા સન્તતોઽપિ ચતુર્થકત્વેન વિપરિણમતે; અથ ચતુર્થકજ્વરાવિષ્ટસ્ય યદિ તત્કાલપરિપાકિ કર્મ બલીયો ભવતિ તદા સન્તતત્વેન પરિણમતે| એતચ્ચ કર્મવશત્વમૃત્વહોરાત્રદોષબલાબલેષ્વપિ બોદ્ધવ્યં, તદનન્તરં તન્નિર્દેશાદિતિ||૪૨-૪૭||

Adhikarana rasaraktamAMsamedomajjashukragatajvaralakShaNam (48-54) · Śloka 1

ગુરુતા હૃદયોત્ક્લેશઃ સદનં છર્દ્યરોચકૌ | રસસ્થે તુ જ્વરે લિઙ્ગં દૈન્યં ચાસ્યોપજાયતે ||૪૮|| રક્તનિષ્ઠીવનં દાહો મોહશ્છર્દનવિભ્રમૌ | પ્રલાપઃ પિડકા તૃષ્ણા રક્તપ્રાપ્તે જ્વરે નૃણામ્ ||૪૯|| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં તૃષ્ણા સૃષ્ટમૂત્રપુરીષતા | ઊષ્માઽન્તર્દાહવિક્ષેપૌ ગ્લાનિઃ સ્યાન્માંસગે જ્વરે ||૫૦|| ભૃશં સ્વેદસ્તૃષા મૂર્છા પ્રલાપશ્છર્દિરેવ ચ | દૌર્ગન્ધ્યારોચકૌ ગ્લાનિર્મેદઃસ્થે ચાસહિષ્ણુતા ||૫૧|| ભેદોઽસ્થ્નાં કૂજનં શ્વાસો વિરેકશ્છર્દિરેવ ચ | વિક્ષેપણં ચ ગાત્રાણામેતદસ્થિગતે જ્વરે ||૫૨|| તમઃપ્રવેશનં હિક્કા કાસઃ શૈત્યં વમિસ્તથા | અન્તર્ન્દાહો મહાશ્વાસો મર્મચ્છેદશ્ચ મજ્જગે ||૫૩|| મરણં પ્રાપ્નુયાત્તત્ર શુક્રસ્થાનગતે જ્વરે | શેફસઃ સ્તબ્ધતા મોક્ષઃ શુક્રસ્ય તુ વિશેષતઃ ||૫૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) | (રસરક્તાશ્રિતઃ સાધ્યો માંસમેદોગતશ્ચ યઃ | અસ્થિમજ્જગતઃ કૃચ્છ્રો શુક્રસ્થસ્તુ ન સિધ્યતિ) ||૧|| (ચ. ચિ. અ. ૩) |

ઉક્તવાતાદિજ્વરાણાં ધાતુવિશેષદૂષ્યતયાઽધિકલક્ષણાનિ ભવન્તિ; યદુક્તમ્– ‘વાતપિત્તકફોત્થાનાં જ્વરાણાં લક્ષણં યથા| તથા તેષાં ભિષગ્બ્રૂયાદ્રસાદિષ્વપિ બુદ્ધિમાન્||’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ; એતદભિધાનં ચ રસાદિધાત્વવિરોધેન વાતાદિચિકિત્સાકરણાર્થમ્; અતસ્તાનાહ– ગુરુતેત્યાદિ| હૃદયોત્ક્લેશઃ હૃદયસ્થિતસ્ય દોષસ્યોપસ્થિતવમનત્વમિવ, રસસ્ય હૃદયસ્થત્વાત્| રસસ્થ ઇત્યનેન વિશેષેણાત્ર રસો દૂષ્યઃ, સર્વેષામેવ જ્વરાણાં રસાનુગત્વાત્| દૈન્યં ક્લાન્તચિત્તત્વમ્| પિણ્ડિકેત્યાદિ| પિણ્ડિકા જાન્વધો જઙ્ઘામાંસપિણ્ડઃ, તસ્યા ઉદ્વેષ્ટનં દણ્ડાદિના પીડનેનેવ વેદના પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનમ્; એવમન્યત્રાપિ| સૃષ્ટમૂત્રપુરીષતા પ્રવર્તમાનમૂત્રપુરીષતા| ઊષ્મા બહિઃ, એતચ્ચ વિશેષપરં, પ્રાયઃ સર્વજ્વરેષુ તથાભાવાત્| ‘ઊષ્માઽન્તર્મોહવિક્ષેપૌ’ ઇતિ પાઠાન્તરે ઊષ્માઽન્તઃ અન્તર્દાહ ઇત્યર્થઃ, વિક્ષેપો હસ્તાદિચાલનમ્| ભૃશં સ્વેદ ઇતિ ઘર્મસ્ય મેદોમલત્વાત્; તદ્વિકૃત્યૈવ દૌર્ગન્ધ્યં ગાત્રે| અસહિષ્ણુતા વેદનાયા અસહત્વં, ક્રોધનત્વમિતિ કાર્તિકઃ| ભેદોઽસ્થ્નામિતિ ભેદ ઇવ ભેદઃ ભઙ્ગવત્પીડેત્યર્થઃ, (પરપદાર્થેષુ પ્રયુજ્યમાનાઃ શબ્દા વૃત્તિ(વતિ)મન્તરેણાપિ વૃત્ત્ય(વત્ય)ર્થં ગમયન્તિ) યથા– અગ્નિર્માણવકઃ| એવમન્યત્રાપિ ભેદાદૌ દ્રષ્ટવ્યમ્| કૂજનં કુન્થનં; ‘કુઞ્ચનમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરેઽસ્થ્નામેવ સઙ્કોચ ઇત્યર્થઃ| તમઃપ્રવેશનમ્ અન્ધકારપ્રવિષ્ટસ્યેવાસંવિત્તિઃ| મહાશ્વાસઃ શ્વાસાધિકારે વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ| મર્મશબ્દેન હૃદયમુચ્યતે, પ્રાધાન્યાદિતિ કાર્તિકઃ; તસ્ય છેદ ઇવ મર્મચ્છેદઃ| મરણમિત્યાદિ શુક્રગતસ્ય| તત્રૈતેષુ રસાદિધાતુગતજ્વરેષુ મધ્યે શુક્રસ્થાનગતે મરણં પ્રાપ્નુયાદિતિ યોજ્યમ્| શુક્રં ચ તત્સ્થાનં ચેતિ શુક્રસ્થાનં; (નતુ શુક્રસ્ય સ્થાનં શુક્રસ્થાનં) શુક્રસ્ય સર્વદેહગત્વેન નિયતસ્થાનાસમ્ભવાદિતિ કાર્તિકઃ| (યદુક્તમ્– “યથા પયસિ સર્પિસ્તુ ગુડશ્ચેક્ષુરસે યથા| શરીરેષુ તથા નૄણાં શુક્રં વિદ્યાદ્ભિષગ્વરઃ||” (સુ. શા. અ. ૪) ઇતિ|) વિશેષત ઇતિ પદેન શુક્રસ્ય બાહુલ્યેન વિસર્ગઃ, અન્યસ્યાપિ રક્તાદેરિતિ વદન્તિ||૪૮-૫૪||

Adhikarana uktavAtAdijvarANAM kAlaprakRutimuddishya prAkRutatvaM vaikRutatvaM ca (55) · Śloka 55

વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રાકૃતઃ ક્રમાત્ | વૈકૃતોઽન્યઃ સ દુઃસાધ્યઃ પ્રાકૃતશ્ચાનિલોદ્ભવઃ ||૫૫|| (વા. નિ. અ. ૨) |

ઉક્તવાતાદિજ્વરાણાં કાલપ્રકૃતિમુદ્દિશ્ય પ્રાકૃતત્વં વૈકૃતત્વં ચાહ– વર્ષેત્યાદિ| વર્ષાદિષુ વાતાદ્યૈઃ ક્રમાદ્યો જ્વરઃ સ પ્રાકૃતઃ; વર્ષાસુ વાતિકઃ, શરદિ પૈત્તિકઃ, વસન્તે શ્લૈષ્મિકઃ| અસ્માદન્યો વૈકૃતઃ, યથા– વર્ષાસુ પૈત્તિક ઇત્યાદિ| સ ઇતિ વૈકૃતો દુઃસાધ્યઃ, અર્થાત્ પ્રાકૃતઃ સુખસાધ્ય ઇતિ| યદુક્તમ્– “પ્રાકૃતઃ સુખસાધ્યસ્તુ વસન્તશરદુદ્ભવઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| અત્ર વાગ્ભટેન વાતજસ્ય પ્રાકૃતત્વપ્રણયનં યત્કૃતં તદન્યે નાનુમન્યન્તે, દુઃસાધ્યત્વેન વૈકૃતાદભિન્નત્વાત્| જતૂકર્ણેનાપ્યસૌ ન પઠિતઃ| યદાહ– “વસન્તશરદોઃ પ્રાયઃ પ્રાકૃતોઽન્યત્ર વૈકૃતઃ|” ઇતિ| અત્રોચ્યતે– ન પ્રાકૃતત્વં સુખસાધ્યત્વખ્યાપનપરા સઞ્જ્ઞા, કિન્તુ કુમ્ભકારાદિવદ્યૌગિકત્વં; યતો યથર્તુપ્રકુપિતો દોષઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે, તત ઉદ્ભૂતઃ પ્રાકૃતઃ; તેન પ્રાકૃતત્વેઽપિ દોષસ્વભાવાદ્વાતિકસ્ય દુઃખસાધ્યત્વં વૈકૃતવદિતિ દુઃખસાધ્યત્વેન વૈકૃતસાધર્મ્યાત્તુ ચરકજતૂકર્ણાભ્યાં નોક્તઃ, નતુ પ્રાકૃતત્વાભાવાદિત્યભિપ્રાયો વાગ્ભટસ્યેતિ| અન્યરોગેષુ પ્રાકૃતત્વેન દુઃસાધ્યત્વં, જ્વરસ્ય તુ વ્યાધિપ્રભાવાત્ સુખસાધ્યત્વમ્| તન્ત્રાન્તરં હિ– “જ્વરે તુલ્યર્તુદોષત્વં પ્રમેહે તુલ્યદૂષ્યતા| રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્||” ઇતિ||૫૫||

Adhikarana prAkRutajvarANAmutpattikramaH (56-57) · Śloka 57

વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતો જ્વરમ્ | કુર્યાત્ પિત્તં ચ શરદિ તસ્ય ચાનુબલઃ કફઃ ||૫૬|| તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ તત્ર નાનશનાદ્ભયમ્ | કફો વસન્તે તમપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ ||૫૭|| (વા. નિ. અ. ૨) |

તેષામેવ પ્રાકૃતજ્વરાણાં ચિકિત્સાવિશેષાર્થમુત્પત્તિક્રમમાહ– વર્ષાસ્વિત્યાદિ| દુષ્ટ ઇતિ કુપિતઃ, ગ્રીષ્મે સઞ્ચિતત્વાત્| પિત્તશ્લેષ્માન્વિત ઇતિ તત્કાલોચિતપિત્તકફાનુબન્ધઃ| યદુક્તમ્– “ભૂબાષ્પાન્મેઘનિષ્યન્દાત્ પાકાદમ્લાજ્જલસ્ય ચ| વર્ષાસ્વગ્નિબલે ક્ષીણે કુપ્યન્તિ પવનાદયઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૬) ઇતિ| કુર્યાદિતિ છેદઃ| પિત્તમિત્યાદિ પિત્તં ચ શરદિ દુષ્ટં જ્વરં કુર્યાદિતિ પૂર્વોક્તેન સમ્બધ્યતે; એવં કફો વસન્તે ઇત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| પિત્તદુષ્ટિશ્ચ શરદિ વર્ષાસુ સઞ્ચિતત્વાત્| અનુબલોઽનુબન્ધઃ, તસ્ય ચ હેતુર્વાર્ષિકક્લેદાનુવૃત્તિરેવ| તત્પ્રકૃત્યેતિ તયોઃ પિત્ત શ્લેષ્મણોઃ પ્રકૃત્યા સ્વભાવેન, તત્કૃતયોર્જ્વરયોરનશનાલ્લઙ્ઘનાન્ન ભયં ભવતિ| યદુક્તમ્– “કફપિત્તે દ્રવે ધાતૂ સહેતે લઙ્ઘનં મહત્| , આમક્ષયાદૂર્ધ્વમતો વાયુર્ન સહતે ક્ષણમ્||” ઇતિ| વિસર્ગાચ્ચ હેતોર્નાનશનાદ્ભયમ્| વર્ષાશરદ્ધેમન્તા વિસર્ગઃ, તત્રોપચિતબલાઃ પ્રાણિનો ભવન્તિ, સોમસ્ય બલવત્ત્વાત્; શિશિરવસન્તગ્રીષ્માસ્ત્વાદાનં, તત્રાપચિતબલાઃ પ્રાણિનઃ, સૂર્યસ્ય બલવત્ત્વાત્ ઇતિ વ્યુત્પાદિતં શાસ્ત્રે| ‘તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગસ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે તત્પ્રકૃત્યા કફવાતપિત્તપ્રકૃત્યા, વિસર્ગસ્ય ચ પ્રકૃત્યેતિ યોજ્યમ્| કફ ઇત્યાદિ| તં કફમનુ વાતપિત્તે ભવતઃ, અનુબન્ધરૂપે ભવત ઇત્યર્થઃ| હેતુશ્ચાત્ર વસન્તસ્યાદાનમધ્યત્વેનાગ્નેયરૂક્ષત્વાત્ વાતપિત્તપ્રકોપકત્વમ્| યદુક્તં ચરકે– ‘આદાનમધ્યે તસ્યાપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| અત્ર કફપિત્તપ્રકૃત્યા લઙ્ઘનં યુક્તમેવ, કિન્ત્વાદાનમધ્યત્વેન ન નિર્ભયં તત્ કાર્યમ્| અત એવ ‘તત્ર નાનશનાદ્ભયમ્’ ઇત્યેતસ્માત્ પૂર્વમેવ પઠિતમ્, અન્યથા સર્વશેષે પઠિતં સ્યાદિતિ||૫૬-૫૭||

Adhikarana kAlasya doShavisheShe lakShaNatvam (58) · Śloka 58

કાલે યથાસ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિરેવ વા |૫૮| (વા. નિ. અ. ૨) |

કાલોઽપિ દોષવિશેષસ્ય લક્ષણમિત્યાહ– કાલ ઇત્યાદિ| યથાસ્વં કાલે યસ્ય વાતાદેર્યઃ પ્રકોપકાલસ્તત્ર તજ્જન્યજ્વરસ્ય પ્રવૃત્તિરુત્પાદો વૃદ્ધિર્વા ભવતિ; અથવા પ્રવૃત્તિર્નિત્યજ્વરસ્ય, વૃદ્ધિર્વિષમજ્વરસ્યેતિ|૫૮|–

Adhikarana jvarANAmupashayAnupashayau (58) · Śloka 58

નિદાનોક્તાનુપશયો વિપરીતોપશાયિતા ||૫૮|| (વા. નિ. અ. ૨) |

(યથા કાલો દોષવિશેષસ્ય લક્ષણં) તથોપશયાનુપશયાવપિ લક્ષણમિત્યાહ– નિદાનેત્યાદિ| નિદાનત્વેન યે ઉક્તા આહારાચારાદયસ્તૈરનુપશયો દુઃખં નિદાનોક્તાનુપશયઃ| વિપરીતૈર્દોષાદિવિપરીતાહારાચારૈરુપશાયિતાસુખજનનશીલત્વં વિપરીતોપશાયિતેતિ||૫૮||

Adhikarana antarvega-bahirvegajvaralakShaNam (59-60) · Śloka 61

અન્તર્દાહોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ | સન્ધ્યસ્થિશૂલમસ્વેદો દોષવર્ચોવિનિગ્રહઃ ||૫૯|| અન્તર્વેગસ્ય લિઙ્ગાનિ જ્વરસ્યૈતાનિ લક્ષયેત્ | સન્તાપો હ્યધિકો બાહ્યસ્તૃષ્ણાદીનાં ચ માર્દવમ્ ||૬૦|| બહિર્વેગસ્ય લિઙ્ગાનિ સુખસાધ્યત્વમેવ ચ |૬૧| (ચ. ચિ. અ. ૩) |

ઉક્તજ્વરાણાં મધ્યે સમ્પ્રાપ્તિવશાત્ કશ્ચિદન્તર્વેગો ભવતિ કશ્ચિદ્બહિર્વેગસ્તયોર્લક્ષણમાહ– અન્તર્દાહ ઇત્યાદિ| શ્વસનં શ્વાસઃ; ‘સદનમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તન્ન યુક્તમિતિ જેજ્જટઃ; યતોઽન્તર્વેગ એવ સુશ્રુતે ગમ્ભીરાખ્યઃ પઠિતઃ, તત્ર ચ શ્વાસ એવ પઠિત ઇતિ| વિનિગ્રહોઽપ્રવૃત્તિઃ| સન્તાપ ઇત્યાદિ| તૃષ્ણાદીનામિત્યાદિશબ્દેનોક્તપ્રલાપાદીનાં ગ્રહણમ્| માર્દવં સ્વલ્પત્વમ્| અસ્ય સુખસાધ્યત્વાભિધાનેનાન્તર્વેગસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યતાં સૂચયતિ, અસાધ્યતાં વા, “ગમ્ભીરતીક્ષ્ણવેગાર્તં જ્વરિતં પરિવર્જયેત્|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ સુશ્રુતવચનાદિતિ||૫૯-૬૦||–

Adhikarana Amajvara-pacyamAna-nirAmajvaralakShaNam (61-65) · Śloka 65

લાલાપ્રસેકો હૃલ્લાસહૃદયાશુદ્ધ્યરોચકાઃ ||૬૧|| તન્દ્રાલસ્યાવિપાકાસ્યવૈરસ્યં ગુરુગાત્રતા | ક્ષુન્નાશો બહુમૂત્રત્વં સ્તબ્ધતા બલવાન્ જ્વરઃ ||૬૨|| આમજ્વરસ્ય લિઙ્ગાનિ ન દદ્યાત્તત્ર ભેષજમ્ | ભેષજં હ્યામદોષસ્ય ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્ ||૬૩|| ( શોધનં શમનીયં ચ કરોતિ વિષમજ્વરમ્) | જ્વરવેગોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ | મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્ ||૬૪|| ક્ષુત્ ક્ષામતા લઘુત્વં ચ ગાત્રાણાં જ્વરમાર્દવમ્ | દોષપ્રવૃત્તિરષ્ટાહો નિરામજ્વરલક્ષણમ્ ||૬૫|| (ચ. ચિ. અ. ૩) |

ચિકિત્સાવિશેષાર્થમામપચ્યમાનપક્વલક્ષણાન્યાહ– લાલેત્યાદિ| નનુ, ન દદ્યાત્તત્ર ભેષજમિતિ વિરુદ્ધં, દ્વિવિધં હિ ભેષજમુક્તં ચરકેણ દ્રવ્યભૂતમદ્રવ્યભૂતં ચેતિ; તત્ર દ્રવ્યભૂતં કષાયાદિ, અદ્રવ્યભૂતં લઙ્ઘનસ્વેદાદિ; અત્ર લઙ્ઘનાદિકં ષડઙ્ગાર્ધશૃતં ચ પ્રયુજ્યતે| ઉચ્યતે– ભેષજશબ્દેનાત્રાન્નપાનસાધનવ્યતિરિક્તા કલ્પનોચ્યતે, ચ તુ સામાન્યેનૌષધમાત્રં; કથમેષા પ્રતીતિરિતિ ચેત્, તરુણજ્વરે ભેષજપાનનિષેધેઽપિ ભેષજવિધાનદર્શનાત્| એવં પચ્યમાનેઽપિ બોદ્ધવ્યં, તત્રાપિ સામતાયાઃ સદ્ભાવાત્| ક્ષુદિત્યાદિ| અસમાસકરણાત્ ક્ષુદાદયો વ્યસ્તાઃ સમસ્તાશ્ચ ભોદ્ધવ્યાઃ| અષ્ટાહઃ પક્વલક્ષણમિતિ જેજ્જટઃ| હરિચન્દ્રસ્ત્વાહ– અસત્યપ્યષ્ટાહે ક્ષુદાદિભિર્નિરામત્વં દોષપ્રવૃત્ત્યા વા ક્ષુધાદ્યભાવેઽપ્યષ્ટાહેનૈવ શિષ્યહિતૈષિતયા કાલં લક્ષણં ચ નિર્દિષ્ટવાનિતિ| દ્વિવિધા હિ સામતા– એકા રસસ્ય, અપરા દોષસ્ય; રસસામતા તુ મુખવૈરસ્યાદિલક્ષણા, દોષસામતા તરુણત્વરૂપા, સાઽષ્ટાહેનૈવાપૈતિ| અત્ર ચ હરિચન્દ્રેણ હેતુરુક્તઃ– (‘ સપ્તાહેનૈવ પચ્યન્તે સપ્તધાતુગતા મલાઃ| નિરામશ્ચાપ્યતઃ પ્રોક્તો જ્વરઃ પ્રાયોઽષ્ટમેઽહનિ||’ ઇતિ|) સપ્તાનાં ધાતૂનાં ધાત્વગ્નિના સપ્તાહેનામપાકાદષ્ટાહેનૈવ નિરામત્વમિતિ| રસસામતા ત્વષ્ટાહાત્ પરતોઽપ્યનુવર્તતે| એનમર્થ જેજ્જટોઽપીચ્છતિ, યદેવં લિખતિ ચરકસુશ્રુતટીકાયામ્– ‘તરુણા સામતાઽષ્ટાહાદપૈતિ, રસસામતા તુ પરતોઽપ્યનુવર્તતે’| ઇતિ એતત્પ્રયોજનં ચ તરુણસામતાયામૌષધં નોપયુજ્યતે, રસસામતાયાં તુ પાચનં દીયતે| અત એવાહ ચરકઃ ‘જ્વરિતં ષડહેઽતીતે લઘ્વન્નપ્રતિભોજિતમ્| પાચનં શમનીયં વા કષાયં પાયયેત્તુ તમ્||’ (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| તથા– ‘મૃદૌ જ્વરે લઘૌ દેહે પ્રચલેષુ મલેષુ ચ| પક્વં દોષં વિજાનીયાજ્જ્વરે દેયં તદૌષધમ્||’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇત્યભિધાયાપિ યત્ સુશ્રુતે ન પઠિતમ્– ‘સપ્તરાત્રાત્ પરં કેચિન્મન્યન્તે દેયમૌષધમ્| દશરાત્રાત્ પરં કેચિદ્દાતવ્યમિતિ નિશ્ચિતાઃ| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ, તેનૈવં જ્ઞાપયતિ– સપ્તાહાદર્વાક્ પાચનમપિ ન દીયત ઇતિ કાર્તિકકુણ્ડેનાપિ વ્યાખ્યાતમિતિ| નનુ ‘જ્વરિતં ષડહેઽતીતે’ (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ ચરકવચનસ્ય ‘સપ્તરાત્રાત્ પરં’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇત્યાદિના સુશ્રુતવચનેન વિરોધઃ, યતઃ ષડહેઽતીતે સપ્તમદિનં ભવતિ, તત્ર કષાયં વિધત્ત ઇતિ| ઉચ્યતે, ષડહેઽતીતે સપ્તમે લઘ્વન્નપ્રતિભોજિતમષ્ટમે કષાયં પાયયેદિત્યષ્ટમપદલોપાદ્યોજ્યં રસૌદનવદિતિ ચક્રઃ, ‘ભેષજં હ્યામદોષસ્ય ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્|’ (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ દોષશ્રુતેરુક્તસુશ્રુતવિરોધાચ્ચ| પ્રકારાન્તરેણૈનમર્થં કાર્તિકકુણ્ડોઽપ્યાહ, તદ્યથા– ષડહેઽતીતે ઇતિ જ્વરોત્પાદદિનં પરિત્યજ્ય ગણના, બસ્તિદાનદિનપરિહારેણ પરિહારકાલગણનાવત્ એવં ‘પાયયેદાતુરં સામમૌષધં સપ્તમે દિને| શમનેનાથવા દૃષ્ટ્વા નિરામં તમુપાચરેત્||’ ઇત્યેતદપિ વચનં વ્યાખ્યેયમ્| ભટ્ટારહરિચન્દ્રેણાપિ સપ્તમદિને કષાયપાનં યદ્વ્યાખ્યાતં તસ્યાયમેવાભિપ્રાયો ગવેષણીયઃ, સુશ્રુતદિવિરોધાત્| ચન્દ્રિકાકારેણાપિ વ્યાખ્યાતમ્– “અક્ષિરોગે દિનચતુષ્ટયવજ્જ્વરસ્ય સપ્તાહં સામતાકાલઃ, તત્ર ન પાચનં ન વા શમનં શોધનમ્” ઇતિ| યત્તુ પેયાદ્યનન્તરં હારીતેનોક્તમ્– “એતાં ક્રિયાં પ્રયુઞ્જીત ષડ્રાત્રં સપ્તમેઽહનિ| પિબેત્ કષાયસંયોગાન્ જ્વરઘ્નાન્ સાધુસાધિતાન્||” ઇતિ; તથા– “ઇતિ ષડ્રાત્રિકઃ પ્રોક્તો નવજ્વરહિતો વિધિઃ| અતઃ પરં પાચનીયં શમનં વા જ્વરે હિતમ્|” ઇતિ ખરનાદવચનં ચ પૂર્વવદષ્ટાહપ્રતિપાદકં દ્રષ્ટવ્યમ્| અથ વા પિત્તજ્વરાભિપ્રાયેણૈવ તદ્વચનદ્વયમ્| યદાહ સુશ્રુતઃ– ‘સપ્તરાત્રાત્પરમ્’ ઇત્યારભ્ય, યાવત્ ‘પૈત્તિકે વા જ્વરે દેયમલ્પકાલસમુત્થિતે| અચિરજ્વરિતસ્યાપિ ભેષજ્યં દોષપાકતઃ||’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇતિ| સપ્તાહાદર્વાગપિ યદેતત્પાચનં કષાયપાનમુક્તં તન્નાત્યુદ્ભૂતસામતાયાં દ્રષ્ટવ્યમ્| યદાહ વાગ્ભટઃ– ‘સપ્તાહાદૌષધં કેચિદાહુરન્યે દશાહતઃ| કેચિલ્લઘ્વન્નભુક્તસ્ય યોજ્યમામોલ્બણે ન તુ|| તીવ્રજ્વરપરીતસ્ય દોષવેગોદયો યતઃ| દોષે અથવા અતિનિચિતે તન્દ્રાસ્તૈમિત્યકારિણિ|| અપચ્યમાનં ભૈષજ્યં ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્||’ (વા. ચિ. અ. ૧) ઇતિ| ‘અયમર્થોઽભિયુક્તૈશ્ચ કૈશ્ચિદુક્તશ્ચિકિત્સકૈઃ| સપ્તાહાત્ પરતોઽસ્તબ્ધે સામે સ્યાત્ પાચનં જ્વરે|| નિરામે શમનં, સ્તબ્ધે સામે નૌષધમાચરેત્|’ ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ| વિસ્તરસ્તુ કષાયનિર્ણયપ્રકરણે દ્રષ્ટવ્યઃ| પક્વજ્વરલક્ષણેન જીર્ણજ્વરલક્ષણમપિ ચિકિત્સોચિતં બોદ્ધવ્યમ્| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– ‘આસપ્તરાત્રમ્’ ઇત્યાદિ| જતૂકર્ણેનાપ્યુક્તમ્– ‘જીર્ણસ્ત્રયોદશદિવસઃ’ ઇતિ| ‘ત્રિસપ્તાહે વ્યતીતે તુ જ્વરો યસ્તનુતાં ગતઃ| પ્લીહાગ્નિસાદં કુરુતે સ જીર્ણજ્વર ઉચ્યતે||’ ઇતિ તુ તન્ત્રાન્તરમતિપુરાણાભિપ્રાયેણ દ્રષ્ટવ્યમ્||૬૧-૬૫||

Adhikarana jvarasya sAdhyalakShaNam (66) · Śloka 66

બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યોઽનુપદ્રવઃ |૬૬| (ચ. ચિ. અ. ૩) |

જ્વરસ્ય સાધ્યલક્ષણમાહ– બલવત્સ્વિત્યાદિ| બલવત્સુ પુરુષેષુ સાધ્યઃ, યદુક્તમ્– ‘બલાધિષ્ઠાનામારોગ્યમ્’ (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| અલ્પદોષેષુ નાતિપ્રબલદોષેષુ| અનુપદ્રવ ઇતિ જ્વરસ્યોપદ્રવાઃ કાસાદયઃ| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “કાસો મૂર્છાઽરુચિશ્છર્દિસ્તૃષ્ણાતીસારવિડ્ગ્રહાઃ| હિક્કાશ્વાસાઙ્ગભેદાશ્ચ જ્વરસ્યોપદ્રવા દશ||” ઇતિ|૬૬|–

Adhikarana jvarasyAsAdhyalakShaNAni (66-73) · Śloka 73

હેતુભિર્બહુભિર્જાતો બલિભિર્બહુલક્ષણઃ ||૬૬|| જ્વરઃ પ્રાણાન્તકૃદ્યશ્ચ શીઘ્રમિન્દ્રિયનાશનઃ | જ્વરઃ ક્ષીણસ્ય શૂનસ્ય ગમ્ભીરો દૈર્ઘરાત્રિકઃ ||૬૭|| અસાધ્યો બલવાન્ યશ્ચ કેશસીમન્તકૃજ્જ્વરઃ | (ચ. ચિ. અ. ૩) | ગમ્ભીરસ્તુ જ્વરો જ્ઞેયો હ્યન્તર્દાહેન તૃષ્ણયા ||૬૮|| આનદ્ધત્વેન ચાત્યર્થં શ્વાસકાસોદ્ગમેન ચ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) | આરમ્ભાદ્વિષમો યસ્તુ યશ્ચ વા દૈર્ઘરાત્રિકઃ ||૬૯|| ક્ષીણસ્ય ચાતિરૂક્ષસ્ય ગમ્ભીરો યસ્ય હન્તિ તમ્ | વિસઞ્જ્ઞસ્તામ્યતે યસ્તુ શેતે નિપતિતોઽપિ વા ||૭૦|| શીતાર્દિતોઽન્તરુષ્ણશ્ચ જ્વરેણ મ્રિયતે નરઃ | યો હૃષ્ટરોમા રક્તાક્ષો હૃદિ સઙ્ઘાતશૂલવાન્ ||૭૧|| વક્ત્રેણ ચૈવોચ્છ્વસિતિ તં જ્વરો હન્તિ માનવમ્ | હિક્કાશ્વાસતૃષાયુક્તં મૂઢં વિભ્રાન્તલોચનમ્ ||૭૨|| સન્તતોચ્છ્વાસિનં ક્ષીણં નરં ક્ષપયતિ જ્વરઃ | હતપ્રભેન્દ્રિયં ક્ષીણમરોચકનિપીડિતમ્ ||૭૩|| ગમ્ભીરતીક્ષ્ણવેગાર્તં જ્વરિતં પરિવર્જયેત્ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

જ્વરસ્યાસાધ્યલક્ષણાન્યાહ– હેતુભિરિત્યાદિ| નનુ, યો હેતુભિર્બલિભિર્બહુભિશ્ચોપજાયતે સ બહુલક્ષણ એવ ભવતિ, તત્ કિં બહુલક્ષણવચનેન? ઉચ્યતે– યથા સ્વહેતુકુપિતા દોષાઃ સર્વસ્યૈવ રોગસ્ય હેતવો ભવન્તિ, પ્રાક્તનકર્માપેક્ષયા તુ યદા વિશિષ્ટાં સામગ્રીં સમ્પ્રાપ્તિલક્ષણામાસાદયન્તિ તદા જ્વરમાપાદયન્તિ, તથા દૂષ્યાદિસહકારિકારણસાન્નિધ્યાસાન્નિધ્યાભ્યાં બહુલક્ષણતામલ્પલક્ષણતાં ચ કુર્વન્તિ| તથા હિ તન્ત્રાન્તરમ્– એકં દ્વૌ ત્રીન્ બહૂન્ વાઽપિ દેહે ધાત્વાદિયોગતઃ| દર્શયન્તિ વિકારાંસ્તે કુપિતાઃ પવનાદયઃ||’ ઇતિ| અથવા વિકૃતિવિષમસમવાયાદ્બહુહેતુકોઽપ્યલ્પલક્ષણોઽલ્પહેતુકોઽપિ બહુલક્ષણ ઇતિ| પ્રાણાન્તકૃદિતિ છેદઃ| શીઘ્રમિન્દ્રિયનાશન ઇતિ ઉત્પન્નમાત્ર એવ ચિકિત્સ્યમાનોઽપીન્દ્રિયશક્તિં રૂપાદિગ્રહણલક્ષણામુપહન્તિ સોઽપ્યસાધ્યો ન તૂપેક્ષયા; અન્યેઽપિ હિ રોગા ઉપેક્ષ્યમાણા ઇન્દ્રિયશક્તિમુપઘ્નન્તિ અસાધ્યતાં ચાધિરોહન્તિ| એવં બહુલક્ષણોઽપ્યાદાવેવ ચિકિત્સ્યમાન એવ બોદ્ધવ્યઃ| ઇન્દ્રિયાણ્યત્ર એકાદશ બોદ્ધવ્યાનિ સાઙ્ખ્યસિદ્ધાન્તેન, તથા ચરકસુશ્રુતનિર્દિષ્ટત્વાત્; ‘ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં રસનં સ્પર્શનં ચેતિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, હસ્તપાદગુદોપસ્થજિહ્વાઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચેતિ, ઉભયાત્મકં મનઃ||’; એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્| જ્વરઃ ક્ષીણસ્ય શૂનસ્યેતિ અપરમસાધ્યલક્ષણમ્| ગમ્ભીરો દૈર્ઘરાત્રિક ઇતિ ગમ્ભીરોઽન્તર્ધાતુસ્થઃ; અથવા ગમ્ભીર ઇવ ગમ્ભીરઃ, યત્ર વાતાદીનાં નિશ્ચયઃ કર્તું ન શક્યતે; અન્યે ત્વાહુઃ– ગમ્ભીરોઽન્તર્વેગઃ| દૈર્ઘરાત્રિક ઇતિ ‘દીર્ઘરાત્રાનુબન્ધી’ ઇતિ જેજ્જટઃ, “દીર્ઘાં મરણરૂપાં રાત્રિમનુવર્તતે ઇતિ દૈર્ઘરાત્રિકઃ” ઇતિ ચક્રઃ, અસાધ્ય ઇત્યર્થઃ| અત્ર પક્ષે દૈર્ઘરાત્રિક ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે, અસાધ્ય ઇતિ પરેણ| કેશસીમન્તકૃદિતિ અકસ્માત્ કેશેષુ સીમન્તાન્ યઃ કરોતિ| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે “કેશાઃ સીમન્તિનો યસ્ય સઙ્ક્ષિપ્તે વિનતે ભ્રુવૌ| લુનન્તિ ચાક્ષિપક્ષ્માણિ સોઽચિરાદ્યાતિ મૃત્યવે||” ઇતિ| ગમ્ભીરાર્થા યે જેજ્જટાદિભિર્વ્યાખ્યાતાસ્તેષુ મધ્યે અત્ર ગમ્ભીરોઽન્તર્વેગ ઇત્યયમર્થો માધવકરસ્યાભિમતઃ; અત એવાસૌ એતદનન્તરં સૌશ્રુતં ગમ્ભીરલક્ષણં લિખતિ– ગમ્ભીર ઇત્યાદિ| ય એવ ચરકેઽન્તર્વેગઃ સ એવ સુશ્રુતે ગમ્ભીરઃ પઠિતઃ; સમલક્ષણત્વાત્, પૃથક્પાઠાભાવાચ્ચેતિ| આનદ્ધત્વેન ચેતિ બદ્ધદોષત્વેન| આરમ્ભાદિત્યાદિ| આરમ્ભાદુત્પાદાત્ પ્રભૃતિ યસ્ય વિષમજ્વરઃ સોઽસાધ્યઃ, યસ્ય તુ નિત્યજ્વરિણો જ્વરોત્સૃષ્ટસ્ય વાઽપચારાદિના વિષમઃ સ સાધ્ય એવ| એતચ્ચ વિષમત્વં સતતાદિરૂપં બોદ્ધવ્યં, નતુ વિષમત્વમાત્રેણ, વાતિકજ્વરેઽપિ પ્રસઙ્ગાદિતિ| દૈર્ઘરાત્રિકો વ્યાહૃત એવ; ન ચાસ્ય પુનરુક્તત્વં, તન્ત્રાન્તરીયવાક્યત્વાત્; અધિકાર્થપ્રતિપાદનાર્થં બુદ્ધ્વાઽપિ લિખિતમ્; એવં ગમ્ભીરેઽપિ વાચ્યમ્| ‘અતિરૂક્ષસ્ય’ ઇત્યત્ર ‘અનિમિષાક્ષસ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે સદા સ્ફારિતનેત્રસ્યેત્યર્થઃ| વિસઞ્જ્ઞઃ વિહ્વલઃ, તામ્યતે મુહ્યતિ| શેતે નિપતિત ઇતિ શયિતો નિપતિત એવાસ્તે ન ચ ઉત્થાતું સમર્થઃ| શીતાર્દિતોઽન્તરુષ્ણશ્ચેતિ શીતાર્દિતો બહિઃ, અન્તરુષ્ણોઽન્તર્દાહવાન્| હૃષ્ટરોમા રોમાઞ્ચિતગાત્રઃ| હૃદિ સઙ્ઘાતશૂલવાનિતિ સઙ્ઘાતરૂપેણ વસ્તુના અષ્ઠીલિકાદિનાઽઽક્રાન્તમિવ હૃદયં મન્યતે યઃ સ તથા; અન્યે ત્વાહુઃ– નાનાપ્રકારશૂલવાનિતિ| વક્ત્રેણ ચૈવોચ્છ્વસિતીત્યેવકારેણ નાસિકાં વ્યવચ્છિનત્તિ વ્યાદિતાસ્યપ્રતિપાદનાર્થં, ખરશ્વાસ ઇત્યર્થઃ| હિક્કેત્યાદિ| હિક્કાદિભિર્મિલિતૈરેકેનાપ્યતિબલવતાઽસાધ્યત્વમ્| મૂઢં મોહયુક્તમ્| વિભ્રાન્તલોચનં ભ્રાન્તપ્રેક્ષણં, ચલિતનેત્રં વા| સન્તતોચ્છ્વાસિનં નિરન્તરખરશ્વાસયુક્તમ્| હતપ્રભેત્યાદિ| હતપ્રભાણિ હતશક્તીનિ સ્વવિષયાગ્રાહીણિ ચક્ષુરાદીનિ યસ્ય સ તથા; અથવા હતા પ્રભા દીપ્તિરિન્દ્રિયાણિ ચ યસ્ય સ તથા| ‘અરોચકનિપીડિતમ્’ ઇત્યત્ર સ્થાને જેજ્જટઃ પાઠાન્તરદ્વયં પઠતિ– ‘દુરાત્માનમુપદ્રુતમ્’ ઇતિ, વ્યાચષ્ટે ચ– “દુરાત્માનં દુષ્ટાન્તઃકરણમ્, ઉપદ્રુતમિતિ શ્વાસાદિભિરુપદ્રવૈરુપદ્રુતમ્; દુરાત્મભિરુપદ્રુતમ્” ઇતિ પાઠાન્તરે તુ રાક્ષસાદિભિર્જુષ્ટમિત્યર્થઃ| એષામસાધ્યલક્ષણાનામુપલક્ષણત્વાદન્યાન્યપિ તન્ત્રાન્તરેષુ દ્રષ્ટવ્યાનિ| તદ્યથા– ‘પ્રેતૈઃ સહ પિબેન્મદ્યં સ્વપ્ને યઃ કૃષ્યતે શુના| સુઘોરં જ્વરમાસાદ્ય સ જીવમપસૃજ્યતે|| જ્વરઃ પૌર્વાહ્ણિકો યસ્ય શુષ્કકાસશ્ચ દારુણઃ| બલમાંસવિહીનસ્ય યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ|| જ્વરો યસ્યાપરાહ્ણે તુ શ્લેષ્મકાસશ્ચ દારુણઃ| બલમાંસવિહીનસ્ય યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ|| સહસા જ્વરસન્તાપસ્તૃષ્ણા મૂર્છા બલક્ષયઃ| વિશ્લેષણં ચ સન્ધીનાં મુમૂર્ષોરુપજાયતે|| ગોસર્ગે વદનાદ્યસ્ય સ્વેદઃ પ્રચ્યવતે ભૃશમ્| લેપજ્વરોપસૃષ્ટસ્ય દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્|| મૃત્યુશ્ચ તસ્મિન્ બહુપિચ્છિલત્વાચ્છીતસ્ય જન્તોઃ પરિતઃ સરત્વાત્| સ્વેદો લલાટે હિમવન્નરસ્ય શીતાર્દિતસ્યૈતિ સુપિચ્છિલશ્ચ|| કણ્ઠે સ્થિતો યસ્ય ન યાતિ વક્ષો નૂનં યમસ્યૈતિ ગૃહં સ મર્ત્યઃ|| સ્રુતસ્વેદો લલાટાદ્યઃ શ્લથસન્ધાનબન્ધનઃ| મુહ્યેદુત્થાપ્યમાનસ્તુ સ સ્થૂલોઽપિ ન જીવતિ|| યસ્ય સ્વેદોઽતિબહુલઃ પિચ્છિલો યાતિ સર્વતઃ| રોગિણઃ શીતગાત્રસ્ય તદા મરણમાદિશેત્||’ ઇતિ| આધાનજન્મનિધને પ્રત્યયાખ્યે વિપત્કરે| નક્ષત્રે વ્યાધિરુત્પન્નઃ ક્લેશાય મરણાય વા| જ્વરસ્તુ જાતઃ ષડ્રાત્રાદશ્વિનીષુ નિવર્તતે||’ (વૃ. વા. નિ. અ. ૧) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન નક્ષત્રભેદેન જ્વરસ્ય સાધ્યત્વાસાધ્યત્વં યદભિહિતં, તદ્ધારીતવૃદ્ધવાગ્ભટયોર્દ્રષ્ટવ્યમ્, ઇહ તુ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્| સન્નિપાતા સાધ્યપ્રકરણં યથા– ‘પિત્તકફાનિલવૃદ્ધ્યા દશદિવસ દ્વાદશાહ– સપ્તાહાત્| હન્તિ વિમુઞ્ચતિ વાઽઽશુ ત્રિદોષજો ધાતુમલપાકાત્||’ ઇતિ| સપ્તાહાદ્વાતાધિકઃ, દશાહાત્ પિત્તાધિકઃ, દ્વાદશાહાત્ કફાધિકઃ; પિત્તાધિકવદ્વાતપિત્તાધિકઃ, કફાધિકવદ્વાતકફાધિકઃ, યોગવાહિત્વાદ્વાયોઃ| ( યદાહ ચરકઃ– ‘યોગવાહી પરં વાયુઃ સંયોગાદુભયાર્થકૃત્| દાહકૃત્તેજસા યુક્તઃ શીતકૃત્સોમસંશ્રયાત્||’ ઇતિ (ચ. ચિ. અ. ૩)| ધાતુપાકાદ્ધન્તિ, મલપાકાદ્વિમુઞ્ચતીતિ વ્યવસ્થિતવિકલ્પઃ; ધાતુમલપાકવિકલ્પે ચ દૈવમેવ હેતુઃ| ઉત્તરોત્તરરોગવૃદ્ધિબલહાનિભ્યાં શુક્રાદિધાતુસહિતમૂત્રાદિના ચ ધાતુપાકો જ્ઞેયઃ, અન્યથા તુ મલપાકઃ| યદુક્તમ્– ‘નિદ્રાનાશો હૃદિ સ્તમ્ભો વિષ્ટમ્ભો ગૌરવારુચી| અરતિર્બલહાનિશ્ચ ધાતૂનાં પાકલક્ષણમ્|| ઇતિ; અન્યતાચ મલપાકઃ– દોષપ્રકૃતિવૈકૃત્યં લઘુતા જ્વરદેહયોઃ| ઇન્દ્રિયાણાં ચ વૈમલ્યં દોષાણાં પાકલક્ષણમ્||’ ઇતિ| નનુ, તરતમાદિભાવવ્યવસ્થિતશીઘ્રમધ્યમન્દશક્તિત્વાત્ સ્થિરશીઘ્રમધ્યમશક્તિત્વાત્ દોષાણાં કથં સપ્તાહાદિનિયમ ઇતિ ચેત્| ન, તથા– સ્વભાવાદ્વ્યાધેઃ, વિચિત્રા હિ પ્રતિરોગં સ્વભાવાઃ; યથાઽગ્નિરોહિણી સપ્તાહેન હન્તિ ન તથાઽન્યે વિકારા ઇતિ| અથઃ ‘સપ્તમી દ્વિગુણા યાવત્ નવમ્યેકાદશી તથા| એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ||’ (વા. નિ. અ. ૨) ઇતિ હારીતવચનસંવાદાર્થમેવં વ્યાચક્ષતે– દશમીપ્રત્યાસત્ત્યા નવમી, દ્વાદશીપ્રત્યાસત્ત્યા એકાદશી ચ ગૃહ્યતે; તતો વૃદ્ધ્યેતિ પદમાવર્ત્ય સર્વત્ર દ્વૈગુણ્યં કાર્યમ્| એવં, ‘સપ્તમે દિવસે પ્રાપ્તે દશમે દ્વાદશેઽપિ વા| પુનર્ઘોરતરો ભૂત્વા પ્રશમં યાતિ હન્તિ વા||’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇત્યત્ર સુશ્રુતવાક્યે પુનઃશબ્દેન દ્વૈગુણ્યમિતિ કાર્તિકકુણ્ડો વ્યાખ્યાતવાન્| એવં દશદ્વાદશસપ્તાહૈઃ પિત્તશ્લેષ્માનિલાધિકઃ| દગ્ધોષ્મણા ધાતુમલાન્ હન્તિ મુઞ્ચતિ વા જ્વરઃ||’ (વા. નિ. અ. ૨) ઇત્યત્રાધિકશબ્દમાવર્ત્ય ક્રિયાવિશેષણં કૃત્વા દ્વૈગુણ્યં વ્યાખ્યાતમ્| તથા વાતપિત્તકફૈઃ સપ્તદશદ્વાદશવાસરાન્| પ્રાયોઽનુયાતિ મર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ||’ (વા. નિ. અ. ૨) ઇત્યત્રાગ્નિવેશમતે પ્રાયોગ્રહણેન દ્વૈગુણ્યમિતિ| નનુ, સપ્તમીત્યાદૌ કથં તર્હિ દશવિંશતિદ્વાદશચતુર્વિંશતીનાં ગ્રહણમિતિ ચેત્| ઉચ્યતે– એકાદશીત્યત્ર એકેતિ પદમાવર્તનીયં, તેન નવમી એકેતિ દશમી લભ્યતે, એકાદશી એકેતિ દ્વાદશી , તતઃ સર્વત્ર દ્વૈગુણ્યમ્| તુ શબ્દઃ સમુચ્ચયે, તેન સપ્તમી ગૃહ્યતે સા દ્વિગુણા ચ| એવં નવમ્યાદિષુ યોજ્યમ્| ચતુર્વિંશત્યધિકસ્તુ મર્યાદાદિવસો નાસ્તિ, તત્પ્રતિપાદકાગમાદર્શનાત્||૬૬-૭૩||

Adhikarana jvaravimuktipUrvarUpam (74) · Śloka 74

દાહઃ સ્વેદો ભ્રમસ્તૃષ્ણા કમ્પવિડ્ભિદસઞ્જ્ઞતા | કૂજનં ચાસ્યવૈગન્ધ્યમાકૃતિર્જ્વરમોક્ષણે ||૭૪||

જ્વરવિમુક્તિપૂર્વરૂપમાહ– દાહ ઇત્યાદિ વિડ્ભિદિતિ વિડ્ભેદઃ; સમ્પદાદિપાઠાત્ ભાવે ક્વિપ્| અસઞ્જ્ઞિતા સઞ્જ્ઞાનાશઃ| કૂજનમ્ અસ્ફુટધ્વનિઃ| યદુક્તમ્– ‘જ્વરપ્રમોક્ષે પુરુષઃ કૂજેદ્વમતિ ચેષ્ટતે||’(ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| વાગ્ભટોઽપ્યાહ– ‘ધાતૂન્ પ્રક્ષોભયન્ દોષો મોક્ષકાલે બલીયતે| તતો નરઃ શ્વસન્ સ્વિદ્યન્ કૂજન્ વમતિ ચેષ્ટતે|| (વા. નિ. અ. ૨) ઇતિ| વૈગન્ધ્યં દુર્ગન્ધતા ગાત્રે| જ્વરમોક્ષણે ભવિષ્યતિ આકૃતિર્લક્ષણં ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| નનુ, દોષક્ષયં વિના ન વ્યાધિનિવૃત્તિઃ, ક્ષીણશ્ચ દોષઃ કથમેવંવિધં લક્ષણં કુર્યાત્? ઉચ્યતે– કશ્ચિદ્ભાવઃ ક્ષીણોઽપિ વિનાશકાલે સ્વશક્તિં દર્શયતિ, યથા– નિર્વાણાવસ્થો દીપો વિશેષાત્ પ્રજ્વલતિ| અથવા દોષાભિભૂતાનાં ધાતૂનાં દોષાપગમેન ક્ષોભાદ્દાહાદયઃ તરલતરવાનરપરિહીયમાનતરુણતરુવલ્લરીશિખરકમ્પવદિતિ||૭૪||

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (75) · Śloka 75

સ્વેદો લઘુત્વં શિરસઃ કણ્ડૂઃ પાકો મુખસ્ય ચ | ક્ષવથુશ્ચાન્નલિપ્સા ચ જ્વરમુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ||૭૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |

જ્વરમુક્તિલક્ષણમાહ– સ્વેદ ઇત્યાદિ| સ્વેદો ઘર્માગમનં, સ્રોતસાં સ્ફુટત્વાત્| લઘુત્વં ગાત્રસ્ય| શિરસઃ કણ્ડૂરિતિ સર્વો હિ જ્વરસ્તૈજસો વિરોધિવ્યપગમાત્ સૌમ્યઃ શ્લેષ્મા લબ્ધબલઃ સન્ શિરસિ સ્વસ્થાનેઽસાધારણાત્મલક્ષણં કણ્ડૂં કરોતિ, વ્યાધિમહિમ્ના તુ નાન્યત્ર કફસ્થાને ઇતિ વદન્તિ| પાકો મુખસ્યેતિ જ્વરોષ્મકોપિતાત્ પિત્તાત્, યત્તુ પૂર્વં નાકાર્ષીદન્યત્ર વા તદપિ વ્યાધિમહિમ્નૈવ| એતચ્ચ દાહમારભ્ય લક્ષણં ત્રિદોષજેઽન્તર્વેગે જ્વરે ભવતિ, નતુ સર્વત્ર| તથા ચૈતદનન્તરં ભાલુકિઃ પ્રાહ– ‘ત્રિદોષજે જ્વરે હ્યેતદન્તર્વેગે ચ ધાતુગે| લક્ષણં મોક્ષકાલે સ્યાદન્યસ્મિન્ સ્વેદદર્શનમ્||’ ઇતિ| નનુ, જ્વરસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્તસ્યાભાવોઽપિ પ્રત્યક્ષઃ, તત્ કિં તલ્લક્ષણપાઠેન? તથાઽપિ વા પઠિતવ્યં, તર્હિ સર્વવિકારેષુ પઠ્યતામ્? ઉચ્યતે– વિષમજ્વરશઙ્કાનિરાસાર્થં, વિષમજ્વરે હિ નિવૃત્તોઽપિ જ્વરઃ પુનરાયાતિ, દોષાણાં ધાતુલીનત્વાત્; એતલ્લક્ષણે તુ નિઃશેષદોષનિવૃત્ત્યા ન પુનરાગમઃ| યત્ર ચૈવંવિધા શઙ્કા તત્રૈવ લક્ષણં પઠતિ ન સર્વત્ર, યથા પ્રમેહાતીસારાદિષ્વિતિ સર્વં સુસ્થમ્||૭૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને જ્વરનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં જ્વરનિદાનં સમાપ્તમ્||૨||