Adhikarana jvarotpattiH tasya bhedAshca (1) · Śloka 1
અથ જ્વરનિદાનમ્ | દક્ષાપમાનસઙ્ક્રુદ્ધરુદ્રનિઃશ્વાસસમ્ભવઃ | જ્વરોઽષ્ટધા પૃથગ્દ્વન્દ્વસઙ્ઘાતાગન્તુજઃ સ્મૃતઃ ||૧||
अथ ज्वरनिदानम् | दक्षापमानसङ्क्रुद्धरुद्रनिःश्वाससम्भवः | ज्वरोऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसङ्घातागन्तुजः स्मृतः ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarasamprAptiH (2) · Śloka 2
મિથ્યાહારવિહારાભ્યાં દોષા હ્યામાશયાશ્રયાઃ | બહિર્નિરસ્ય કોષ્ઠાગ્નિં જ્વરદાઃ સ્યૂ રસાનુગાઃ ||૨||
मिथ्याहारविहाराभ्यां दोषा ह्यामाशयाश्रयाः | बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरदाः स्यू रसानुगाः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarasAmAnyalakShaNam (3) · Śloka 3
સ્વેદાવરોધઃ સન્તાપઃ સર્વાઙ્ગગ્રહણં તથા | યુગપદ્યત્ર રોગે ચ સ જ્વરો વ્યપદિશ્યતે ||૩||
स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा | युगपद्यत्र रोगे च स ज्वरो व्यपदिश्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarapUrvarUpam (4-7) · Śloka 7
શ્રમોઽરતિર્વિવર્ણત્વં વૈરસ્યં નયનપ્લવઃ | ઇચ્છાદ્વેષૌ મુહુશ્ચાપિ શીતવાતાતપાદિષુ ||૪|| જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દો ગુરુતા રોમહર્ષોઽરુચિસ્તમઃ | અપ્રહર્ષશ્ચ શીતં ચ ભવત્યુત્પત્સ્યતિ જ્વરે ||૫|| (સામાન્યતો વિશેષાત્તુ જૃમ્ભાઽત્યર્થં સમીરણાત્ | પિત્તાન્નયનયોર્દાહઃ કફાદન્નારુચિર્ભવેત્ ||૬|| રૂપૈરન્યતરાભ્યાં તુ સંસૃષ્ટૈર્દ્વન્દ્વજં વિદુઃ | સર્વલિઙ્ગસમવાયઃ સર્વદોષપ્રકોપજે) ||૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः | इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु ||४|| जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः | अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे ||५|| (सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् | पित्तान्नयनयोर्दाहः कफादन्नारुचिर्भवेत् ||६|| रूपैरन्यतराभ्यां तु संसृष्टैर्द्वन्द्वजं विदुः | सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे) ||७|| (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajvaralakShaNam (8-9) · Śloka 9
વેપથુર્વિષમો વેગઃ કણ્ઠૌષ્ઠપરિશોષણમ્ | નિદ્રાનાશઃ ક્ષવસ્તમ્ભો ગાત્રાણાં રૌક્ષ્યમેવ ચ ||૮|| શિરોહૃદ્ગાત્રરુગ્વક્ત્રવૈરસ્યં ગાઢવિટ્કતા | શૂલાધ્માને જૃમ્ભણં ચ ભવન્ત્યનિલજે જ્વરે ||૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठपरिशोषणम् | निद्रानाशः क्षवस्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च ||८|| शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यं गाढविट्कता | शूलाध्माने जृम्भणं च भवन्त्यनिलजे ज्वरे ||९|| (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajvaralakShaNam (10-11) · Śloka 11
વેગસ્તીક્ષ્ણોઽતિસારશ્ચ નિદ્રાલ્પત્વં તથા વમિઃ | કણ્ઠૌષ્ઠમુખનાસાનાં પાકઃ સ્વેદશ્ચ જાયતે ||૧૦|| પ્રલાપો વક્ત્રકટુતા મૂર્છા દાહો મદસ્તૃષા | પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વં પૈત્તિકે ભ્રમ એવ ચ ||૧૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्राल्पत्वं तथा वमिः | कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते ||१०|| प्रलापो वक्त्रकटुता मूर्छा दाहो मदस्तृषा | पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च ||११|| (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajvaralakShaNam (12-13) · Śloka 13
સ્તૈમિત્યં સ્તિમિતો વેગ આલસ્યં મધુરાસ્યતા | શુક્લમૂત્રપુરીષત્વં સ્તમ્ભસ્તૃપ્તિરથાપિ ચ ||૧૨|| (નાત્યુષ્ણગાત્રતા છર્દિરઙ્ગસાદોઽવિપાકિતા) | ગૌરવં શીતમુત્ક્લેદો રોમહર્ષોઽતિનિદ્રતા | ( સ્રોતોરોધો રુગલ્પત્વં પ્રસેકો લવણાસ્યતા | નાત્યુષ્ણગાત્રતા, ચ્છર્દિર્લાલાસ્રાવોઽવિપાકતા) | પ્રતિશ્યાયોઽરુચિઃ કાસઃ કફજેઽક્ષ્ણોશ્ચ શુક્લતા ||૧૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
स्तैमित्यं स्तिमितो वेग आलस्यं मधुरास्यता | शुक्लमूत्रपुरीषत्वं स्तम्भस्तृप्तिरथापि च ||१२|| (नात्युष्णगात्रता छर्दिरङ्गसादोऽविपाकिता) | गौरवं शीतमुत्क्लेदो रोमहर्षोऽतिनिद्रता | ( स्रोतोरोधो रुगल्पत्वं प्रसेको लवणास्यता | नात्युष्णगात्रता, च्छर्दिर्लालास्रावोऽविपाकता) | प्रतिश्यायोऽरुचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता ||१३|| (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (14) · Śloka 15
તૃષ્ણા મૂર્છા ભ્રમો દાહઃ સ્વપ્નનાશઃ શિરોરુજા | કણ્ઠાસ્યશોષો વમથૂ રોમહર્ષોઽરુચિસ્તમઃ ||૧૪|| પર્વભેદશ્ચ જૃમ્ભા ચ વાતપિત્તજ્વરાકૃતિઃ |૧૫| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
तृष्णा मूर्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाशः शिरोरुजा | कण्ठास्यशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तमः ||१४|| पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः |१५| (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtashleShmajvaralakShaNam (15-16) · Śloka 16
સ્તૈમિત્યં પર્વણાં ભેદો નિદ્રા ગૌરવમેવ ચ ||૧૫|| શિરોગ્રહઃ પ્રતિશ્યાયઃ કાસઃ સ્વેદાપ્રવર્તનમ્ | સન્તાપો મધ્યવેગશ્ચ વાતશ્લેષ્મજ્વરાકૃતિઃ ||૧૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च ||१५|| शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्तनम् | सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः ||१६|| (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmapittajvaralakShaNam (17) · Śloka 17
લિપ્તતિક્તાસ્યતા તન્દ્રા મોહઃ કાસોઽરુચિસ્તૃષા | મુહુર્દાહો મુહુઃ શીતં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરાકૃતિઃ ||૧૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा | मुहुर्दाहो मुहुः शीतं श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः ||१७|| (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikajvaralakShaNam (18-23) · Śloka 23
ક્ષણે દાહઃ ક્ષણે શીતમસ્થિસન્ધિશિરોરુજા | સાસ્રાવે કલુષે રક્તે નિર્ભુગ્ને ચાપિ લોચને ||૧૮|| સસ્વનૌ સરુજૌ કર્ણૌ કણ્ઠઃ શૂકૈરિવાવૃતઃ | તન્દ્રા મોહઃ પ્રલાપશ્ચ કાસઃ શ્વાસોઽરુચિર્ભ્રમઃ ||૧૯|| પરિદગ્ધા ખરસ્પર્શા જિહ્વા સ્રસ્તાઙ્ગતા પરમ્ | ષ્ઠીવનં રક્તપિત્તસ્ય કફેનોન્મિશ્રિતસ્ય ચ ||૨૦|| શિરસો લોઠનં તૃષ્ણા નિદ્રાનાશો હૃદિ વ્યથા | સ્વેદમૂત્રપુરીષાણાં ચિરાદ્દર્શનમલ્પશઃ ||૨૧|| કૃશત્વં નાતિગાત્રાણાં પ્રતતં કણ્ઠકૂજનમ્ | કોઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્ ||૨૨|| મૂકત્વં સ્રોતસાં પાકો ગુરુત્વમુદરસ્ય ચ | ચિરાત્પાકશ્ચ દોષાણાં સન્નિપાતજ્વરાકૃતિઃ ||૨૩|| (ચ. ચિ. અ. ૩) |
क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा | सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि लोचने ||१८|| सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः | तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः ||१९|| परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परम् | ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च ||२०|| शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा | स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः ||२१|| कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम् | कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम् ||२२|| मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च | चिरात्पाकश्च दोषाणां सन्निपातज्वराकृतिः ||२३|| (च. चि. अ. ३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajvarasyAsAdhyatvakRucchrasAdhyatvalakShaNam (24) · Śloka 2
દોષે વિબદ્ધે નષ્ટેઽગ્નૌ સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ | સન્નિપાતજ્વરોઽસાધ્યઃ, કૃચ્છ્રસાધ્યસ્તતોઽન્યથા ||૨૪|| (ચ. ચિ. અ. ૩) | ( સપ્તમે દિવસે પ્રાપ્તે દશમે દ્વાદશેઽપિ વા | પુનર્ઘોરતરો ભૂત્વા પ્રશમં યાતિ હન્તિ વા |૧| સપ્તમી દ્વિગુણા ચૈવ નવમ્યેકાદશી તથા | એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ) |૨|
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः | सन्निपातज्वरोऽसाध्यः, कृच्छ्रसाध्यस्ततोऽन्यथा ||२४|| (च. चि. अ. ३) | ( सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा | पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा |१| सप्तमी द्विगुणा चैव नवम्येकादशी तथा | एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च) |२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajvaropadravaH (25) · Śloka 5
સન્નિપાતજ્વરસ્યાન્તે કર્ણમૂલે સુદારુણઃ | શોથઃ સઞ્જાયતે તેન કશ્ચિદેવ પ્રમુચ્યતે ||૨૫|| (ચ. ચિ. અ. ૩) | (ત્રયઃ પ્રકુપિતા દોષા ઉરઃસ્રોતોઽનુગામિનઃ | આમાભિવૃદ્ધ્યા ગ્રથિતા બુદ્ધીન્દ્રિયમનોગતાઃ ||૧|| જનયન્તિ મહાઘોરમભિન્યાસં જ્વરં દૃઢમ્ | શ્રુતૌ નેત્રે પ્રસુપ્તિઃ સ્યાન્ન ચેષ્ટાં કાઞ્ચિદીહતે ||૨|| નચ દૃષ્ટિર્ભવેત્તસ્ય સમર્થા રૂપદર્શને | ન ઘ્રાણં ન સંસ્પર્શં શબ્દં વા નૈવ બુધ્યતે ||૩|| શિરો લોઠયતેઽભીક્ષ્ણમાહારં નાભિનન્દતિ | કૂજતિ તુદ્યતે ચૈવ પરિવર્તનમીહતે ||૪|| અલ્પં પ્રભાષતે કિઞ્ચિદભિન્યાસઃ સ ઉચ્યતે | પ્રત્યાખ્યાતઃ સ ભૂયિષ્ઠઃ કશ્ચિદેવાત્ર સિધ્યતિ) ||૫||
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः | शोथः सञ्जायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते ||२५|| (च. चि. अ. ३) | (त्रयः प्रकुपिता दोषा उरःस्रोतोऽनुगामिनः | आमाभिवृद्ध्या ग्रथिता बुद्धीन्द्रियमनोगताः ||१|| जनयन्ति महाघोरमभिन्यासं ज्वरं दृढम् | श्रुतौ नेत्रे प्रसुप्तिः स्यान्न चेष्टां काञ्चिदीहते ||२|| नच दृष्टिर्भवेत्तस्य समर्था रूपदर्शने | न घ्राणं न संस्पर्शं शब्दं वा नैव बुध्यते ||३|| शिरो लोठयतेऽभीक्ष्णमाहारं नाभिनन्दति | कूजति तुद्यते चैव परिवर्तनमीहते ||४|| अल्पं प्रभाषते किञ्चिदभिन्यासः स उच्यते | प्रत्याख्यातः स भूयिष्ठः कश्चिदेवात्र सिध्यति) ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantujvaralakShaNam (26-29) · Śloka 30
અભિઘાતાભિચારાભ્યામભિશાપાભિષઙ્ગતઃ | આગન્તુર્જાયતે દોષૈર્યથાસ્વં તં વિભાવયેત્ ||૨૬|| શ્યાવાસ્યતા વિષકૃતે તથાઽતીસાર એવ ચ | ભક્તારુચિઃ પિપાસા ચ તોદશ્ચ સહ મૂર્છયા ||૨૭|| ઓષધિગન્ધજે મૂર્છા શિરોરુગ્વમથુઃ ક્ષવઃ | કામજે ચિત્તવિભ્રંશસ્તન્દ્રાઽઽલસ્યમભોજનમ્ ||૨૮|| (હૃદયે વેદના ચાસ્ય ગાત્રં ચ પરિશુષ્યતિ) | ભયાત્પ્રલાપઃ શોકાચ્ચ ભવેત્ કોપાચ્ચ વેપથુઃ | અભિચારાભિશાપાભ્યાં મોહસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે ||૨૯|| ભૂતાભિષઙ્ગાદુદ્વેગો હાસ્યરોદનકમ્પનમ્ |૩૦| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
अभिघाताभिचाराभ्यामभिशापाभिषङ्गतः | आगन्तुर्जायते दोषैर्यथास्वं तं विभावयेत् ||२६|| श्यावास्यता विषकृते तथाऽतीसार एव च | भक्तारुचिः पिपासा च तोदश्च सह मूर्छया ||२७|| ओषधिगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वमथुः क्षवः | कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्राऽऽलस्यमभोजनम् ||२८|| (हृदये वेदना चास्य गात्रं च परिशुष्यति) | भयात्प्रलापः शोकाच्च भवेत् कोपाच्च वेपथुः | अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते ||२९|| भूताभिषङ्गादुद्वेगो हास्यरोदनकम्पनम् |३०| (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantujeShu doShAnubandhapradarshanam (30) · Śloka 31
કામશોકભયાદ્વાયુઃ, ક્રોધાત્ પિત્તં, ત્રયો મલાઃ ||૩૦|| ભૂતાભિષઙ્ગાત્કુપ્યન્તિ ભૂતસામાન્યલક્ષણાઃ |૩૧|
कामशोकभयाद्वायुः, क्रोधात् पित्तं, त्रयो मलाः ||३०|| भूताभिषङ्गात्कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamajvarasamprAptiH (31) · Śloka 2
દોષોઽલ્પોઽહિતસમ્ભૂતો જ્વરોત્સૃષ્ટસ્ય વા પુનઃ ||૩૧|| ધાતુમન્યતમં પ્રાપ્ય કરોતિ વિષમજ્વરમ્ |૩૨| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) | (સન્તતઃ સતતોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકૌ) ||૨||
दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः ||३१|| धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम् |३२| (सु. उ. तं. अ. ३९) | (सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ) ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santatAdInAM pratiniyatadUShyA dhAtavaH (32-33) · Śloka 33
સન્તતં રસરક્તસ્થઃ, સોઽન્યેદ્યુઃ પિશિતાશ્રિતઃ ||૩૨|| મેદોગતસ્તૃતીયેઽહ્નિ ત્વસ્થિમજ્જગતઃ પુનઃ | કુર્યાચ્ચતુર્થકં ઘોરમન્તકં રોગસઙ્કરમ્ ||૩૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૧) |
सन्ततं रसरक्तस्थः, सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः ||३२|| मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि त्वस्थिमज्जगतः पुनः | कुर्याच्चतुर्थकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम् ||३३|| (सु. उ. तं. अ. ३१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santatasatatAnyedyuShkatRutIyakacaturthakajvaralakShaNam (34-35) · Śloka 36
(સ્રોતોભિર્વિસૃતા દોષા ગુરવો રસવાહિભિઃ | સર્વદેહાનુગાઃ સ્તબ્ધા જ્વરં કુર્વન્તિ સન્તતમ્) | સપ્તાહં વા દશાહં વા દ્વાદશાહમથાપિ વા | સન્તત્યા યોઽવિસર્ગી સ્યાત્ સન્તતઃ સ નિગદ્યતે ||૩૪|| અહોરાત્રે સતતકો દ્વૌ કાલાવનુવર્તતે | અન્યેદ્યુષ્કસ્ત્વહોરાત્ર એકકાલં પ્રવર્તતે ||૩૫|| તૃતીયકસ્તૃતીયેઽહ્નિ, ચતુર્થેઽહ્નિ ચતુર્થકઃ |૩૬| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૧) |
(स्रोतोभिर्विसृता दोषा गुरवो रसवाहिभिः | सर्वदेहानुगाः स्तब्धा ज्वरं कुर्वन्ति सन्ततम्) | सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा | सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात् सन्ततः स निगद्यते ||३४|| अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते | अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्र एककालं प्रवर्तते ||३५|| तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि, चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः |३६| (सु. उ. तं. अ. ३१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamajvarasyaikIyamatena bhUtAbhiSha~ggajatvam (36) · Śloka 36
કેચિદ્ભૂતાભિષઙ્ગોત્થં બ્રુવતે વિષમજ્વરમ્ ||૩૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम् ||३६|| (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ulbaNadoShabhedena tRutIyakacaturthakayorlakShaNAntaram (37-38) · Śloka 38
કફપિત્તાત્ત્રિકગ્રાહી પૃષ્ઠાદ્વાતકફાત્મકઃ | વાતપિત્તાચ્છિરોગ્રાહી ત્રિવિધઃ સ્યાત્તૃતીયકઃ ||૩૭|| ચતુર્થકો દર્શયતિ પ્રભાવં દ્વિવિધં જ્વરઃ | જઙ્ઘાભ્યાં શ્લૈષ્મિકઃ પૂર્વં શિરસ્તોઽનિલસમ્ભવઃ ||૩૮|| (ચ. ચિ. અ. ૩) |
कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः | वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः ||३७|| चतुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः | जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तोऽनिलसम्भवः ||३८|| (च. चि. अ. ३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (39) · Śloka 39
વિષમજ્વર એવાન્યશ્ચતુર્થકવિપર્યયઃ | , ત્ર્યહાદ્ દ્વયહં જ્વરયતિ હ્યાદાવન્તે ચ મુઞ્ચતિ ||૩૯|| (ચ. ચિ. અ. ૩) |
विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः | , त्र्यहाद् द्वयहं ज्वरयति ह्यादावन्ते च मुञ्चति ||३९|| (च. चि. अ. ३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtabalAsakajvaralakShaNam (40) · Śloka 40
નિત્યં મન્દજ્વરો રૂક્ષઃ શૂનકસ્તેન સીદતિ | સ્તબ્ધાઙ્ગઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠો ભવેદ્વાતબલાસકી ||૪૦|| (અ. સં. નિ. અ. ૨) |
नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शूनकस्तेन सीदति | स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेद्वातबलासकी ||४०|| (अ. सं. नि. अ. २) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pralepakajvaralakShaNam (41) · Śloka 41
પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ ઘર્મેણ ગૌરવેણ ચ | મન્દજ્વરવિલેપી ચ સશીતઃ સ્યાત્પ્રલેપકઃ ||૪૧|| (અ. સં. નિ. અ. ૨) |
प्रलिम्पन्निव गात्राणि घर्मेण गौरवेण च | मन्दज्वरविलेपी च सशीतः स्यात्प्रलेपकः ||४१|| (अ. सं. नि. अ. २) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamajvaravisheShAH (42-47) · Śloka 47
વિદગ્ધેઽન્નરસે દેહે શ્લેષ્મપિત્તે વ્યવસ્થિતે | તેનાર્ધં શીતલં દેહમર્ધમુષ્ણં પ્રજાયતે ||૪૨|| કાયે દુષ્ટં યદા પિત્તં શ્લેષ્મા ચાન્તે વ્યવસ્થિતઃ | તેનોષ્ણત્વં શરીરસ્ય શીતત્વં હસ્તપાદયોઃ ||૪૩|| કાયે શ્લેષ્મા યદા દુષ્ટઃ પિત્તં ચાન્તે વ્યવસ્થિતમ્ | શીતત્વં તેન ગાત્રાણામુષ્ણત્વં હસ્તપાદયોઃ ||૪૪|| (અ. સં. નિ. અ. ૨) | ત્વક્સ્થૌ શ્લેષ્માનિલૌ શીતમાદૌ જનયતો જ્વરે | તયોઃ પ્રશાન્તયોઃ પિત્તમન્તે દાહં કરોતિ ચ ||૪૫|| કરોત્યાદૌ તથા પિત્તં ત્વક્સ્થં દાહમતીવ ચ | તસ્મિન્ પ્રશાન્તે ત્વિતરૌ કુરુતઃ શીતમન્તતઃ ||૪૬|| દ્વાવેતૌ દાહશીતાદિજ્વરૌ સંસર્ગજૌ સ્મૃતૌ | દાહપૂર્વસ્તયોઃ કષ્ટઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમશ્ચ સઃ ||૪૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
विदग्धेऽन्नरसे देहे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते | तेनार्धं शीतलं देहमर्धमुष्णं प्रजायते ||४२|| काये दुष्टं यदा पित्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः | तेनोष्णत्वं शरीरस्य शीतत्वं हस्तपादयोः ||४३|| काये श्लेष्मा यदा दुष्टः पित्तं चान्ते व्यवस्थितम् | शीतत्वं तेन गात्राणामुष्णत्वं हस्तपादयोः ||४४|| (अ. सं. नि. अ. २) | त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरे | तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च ||४५|| करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च | तस्मिन् प्रशान्ते त्वितरौ कुरुतः शीतमन्ततः ||४६|| द्वावेतौ दाहशीतादिज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ | दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कृच्छ्रसाध्यतमश्च सः ||४७|| (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasaraktamAMsamedomajjashukragatajvaralakShaNam (48-54) · Śloka 1
ગુરુતા હૃદયોત્ક્લેશઃ સદનં છર્દ્યરોચકૌ | રસસ્થે તુ જ્વરે લિઙ્ગં દૈન્યં ચાસ્યોપજાયતે ||૪૮|| રક્તનિષ્ઠીવનં દાહો મોહશ્છર્દનવિભ્રમૌ | પ્રલાપઃ પિડકા તૃષ્ણા રક્તપ્રાપ્તે જ્વરે નૃણામ્ ||૪૯|| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં તૃષ્ણા સૃષ્ટમૂત્રપુરીષતા | ઊષ્માઽન્તર્દાહવિક્ષેપૌ ગ્લાનિઃ સ્યાન્માંસગે જ્વરે ||૫૦|| ભૃશં સ્વેદસ્તૃષા મૂર્છા પ્રલાપશ્છર્દિરેવ ચ | દૌર્ગન્ધ્યારોચકૌ ગ્લાનિર્મેદઃસ્થે ચાસહિષ્ણુતા ||૫૧|| ભેદોઽસ્થ્નાં કૂજનં શ્વાસો વિરેકશ્છર્દિરેવ ચ | વિક્ષેપણં ચ ગાત્રાણામેતદસ્થિગતે જ્વરે ||૫૨|| તમઃપ્રવેશનં હિક્કા કાસઃ શૈત્યં વમિસ્તથા | અન્તર્ન્દાહો મહાશ્વાસો મર્મચ્છેદશ્ચ મજ્જગે ||૫૩|| મરણં પ્રાપ્નુયાત્તત્ર શુક્રસ્થાનગતે જ્વરે | શેફસઃ સ્તબ્ધતા મોક્ષઃ શુક્રસ્ય તુ વિશેષતઃ ||૫૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) | (રસરક્તાશ્રિતઃ સાધ્યો માંસમેદોગતશ્ચ યઃ | અસ્થિમજ્જગતઃ કૃચ્છ્રો શુક્રસ્થસ્તુ ન સિધ્યતિ) ||૧|| (ચ. ચિ. અ. ૩) |
गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ | रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते ||४८|| रक्तनिष्ठीवनं दाहो मोहश्छर्दनविभ्रमौ | प्रलापः पिडका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम् ||४९|| पिण्डिकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता | ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे ||५०|| भृशं स्वेदस्तृषा मूर्छा प्रलापश्छर्दिरेव च | दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता ||५१|| भेदोऽस्थ्नां कूजनं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च | विक्षेपणं च गात्राणामेतदस्थिगते ज्वरे ||५२|| तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा | अन्तर्न्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे ||५३|| मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे | शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः ||५४|| (सु. उ. तं. अ. ३९) | (रसरक्ताश्रितः साध्यो मांसमेदोगतश्च यः | अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रो शुक्रस्थस्तु न सिध्यति) ||१|| (च. चि. अ. ३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktavAtAdijvarANAM kAlaprakRutimuddishya prAkRutatvaM vaikRutatvaM ca (55) · Śloka 55
વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રાકૃતઃ ક્રમાત્ | વૈકૃતોઽન્યઃ સ દુઃસાધ્યઃ પ્રાકૃતશ્ચાનિલોદ્ભવઃ ||૫૫|| (વા. નિ. અ. ૨) |
वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् | वैकृतोऽन्यः स दुःसाध्यः प्राकृतश्चानिलोद्भवः ||५५|| (वा. नि. अ. २) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAkRutajvarANAmutpattikramaH (56-57) · Śloka 57
વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતો જ્વરમ્ | કુર્યાત્ પિત્તં ચ શરદિ તસ્ય ચાનુબલઃ કફઃ ||૫૬|| તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ તત્ર નાનશનાદ્ભયમ્ | કફો વસન્તે તમપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ ||૫૭|| (વા. નિ. અ. ૨) |
वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम् | कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलः कफः ||५६|| तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम् | कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु ||५७|| (वा. नि. अ. २) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlasya doShavisheShe lakShaNatvam (58) · Śloka 58
કાલે યથાસ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિરેવ વા |૫૮| (વા. નિ. અ. ૨) |
काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा |५८| (वा. नि. अ. २) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarANAmupashayAnupashayau (58) · Śloka 58
નિદાનોક્તાનુપશયો વિપરીતોપશાયિતા ||૫૮|| (વા. નિ. અ. ૨) |
निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता ||५८|| (वा. नि. अ. २) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarvega-bahirvegajvaralakShaNam (59-60) · Śloka 61
અન્તર્દાહોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ | સન્ધ્યસ્થિશૂલમસ્વેદો દોષવર્ચોવિનિગ્રહઃ ||૫૯|| અન્તર્વેગસ્ય લિઙ્ગાનિ જ્વરસ્યૈતાનિ લક્ષયેત્ | સન્તાપો હ્યધિકો બાહ્યસ્તૃષ્ણાદીનાં ચ માર્દવમ્ ||૬૦|| બહિર્વેગસ્ય લિઙ્ગાનિ સુખસાધ્યત્વમેવ ચ |૬૧| (ચ. ચિ. અ. ૩) |
अन्तर्दाहोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः | सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः ||५९|| अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत् | सन्तापो ह्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनां च मार्दवम् ||६०|| बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च |६१| (च. चि. अ. ३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Amajvara-pacyamAna-nirAmajvaralakShaNam (61-65) · Śloka 65
લાલાપ્રસેકો હૃલ્લાસહૃદયાશુદ્ધ્યરોચકાઃ ||૬૧|| તન્દ્રાલસ્યાવિપાકાસ્યવૈરસ્યં ગુરુગાત્રતા | ક્ષુન્નાશો બહુમૂત્રત્વં સ્તબ્ધતા બલવાન્ જ્વરઃ ||૬૨|| આમજ્વરસ્ય લિઙ્ગાનિ ન દદ્યાત્તત્ર ભેષજમ્ | ભેષજં હ્યામદોષસ્ય ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્ ||૬૩|| ( શોધનં શમનીયં ચ કરોતિ વિષમજ્વરમ્) | જ્વરવેગોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ | મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્ ||૬૪|| ક્ષુત્ ક્ષામતા લઘુત્વં ચ ગાત્રાણાં જ્વરમાર્દવમ્ | દોષપ્રવૃત્તિરષ્ટાહો નિરામજ્વરલક્ષણમ્ ||૬૫|| (ચ. ચિ. અ. ૩) |
लालाप्रसेको हृल्लासहृदयाशुद्ध्यरोचकाः ||६१|| तन्द्रालस्याविपाकास्यवैरस्यं गुरुगात्रता | क्षुन्नाशो बहुमूत्रत्वं स्तब्धता बलवान् ज्वरः ||६२|| आमज्वरस्य लिङ्गानि न दद्यात्तत्र भेषजम् | भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम् ||६३|| ( शोधनं शमनीयं च करोति विषमज्वरम्) | ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः | मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम् ||६४|| क्षुत् क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम् | दोषप्रवृत्तिरष्टाहो निरामज्वरलक्षणम् ||६५|| (च. चि. अ. ३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarasya sAdhyalakShaNam (66) · Śloka 66
બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યોઽનુપદ્રવઃ |૬૬| (ચ. ચિ. અ. ૩) |
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः |६६| (च. चि. अ. ३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarasyAsAdhyalakShaNAni (66-73) · Śloka 73
હેતુભિર્બહુભિર્જાતો બલિભિર્બહુલક્ષણઃ ||૬૬|| જ્વરઃ પ્રાણાન્તકૃદ્યશ્ચ શીઘ્રમિન્દ્રિયનાશનઃ | જ્વરઃ ક્ષીણસ્ય શૂનસ્ય ગમ્ભીરો દૈર્ઘરાત્રિકઃ ||૬૭|| અસાધ્યો બલવાન્ યશ્ચ કેશસીમન્તકૃજ્જ્વરઃ | (ચ. ચિ. અ. ૩) | ગમ્ભીરસ્તુ જ્વરો જ્ઞેયો હ્યન્તર્દાહેન તૃષ્ણયા ||૬૮|| આનદ્ધત્વેન ચાત્યર્થં શ્વાસકાસોદ્ગમેન ચ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) | આરમ્ભાદ્વિષમો યસ્તુ યશ્ચ વા દૈર્ઘરાત્રિકઃ ||૬૯|| ક્ષીણસ્ય ચાતિરૂક્ષસ્ય ગમ્ભીરો યસ્ય હન્તિ તમ્ | વિસઞ્જ્ઞસ્તામ્યતે યસ્તુ શેતે નિપતિતોઽપિ વા ||૭૦|| શીતાર્દિતોઽન્તરુષ્ણશ્ચ જ્વરેણ મ્રિયતે નરઃ | યો હૃષ્ટરોમા રક્તાક્ષો હૃદિ સઙ્ઘાતશૂલવાન્ ||૭૧|| વક્ત્રેણ ચૈવોચ્છ્વસિતિ તં જ્વરો હન્તિ માનવમ્ | હિક્કાશ્વાસતૃષાયુક્તં મૂઢં વિભ્રાન્તલોચનમ્ ||૭૨|| સન્તતોચ્છ્વાસિનં ક્ષીણં નરં ક્ષપયતિ જ્વરઃ | હતપ્રભેન્દ્રિયં ક્ષીણમરોચકનિપીડિતમ્ ||૭૩|| ગમ્ભીરતીક્ષ્ણવેગાર્તં જ્વરિતં પરિવર્જયેત્ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः ||६६|| ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रियनाशनः | ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्घरात्रिकः ||६७|| असाध्यो बलवान् यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः | (च. चि. अ. ३) | गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया ||६८|| आनद्धत्वेन चात्यर्थं श्वासकासोद्गमेन च | (सु. उ. तं. अ. ३९) | आरम्भाद्विषमो यस्तु यश्च वा दैर्घरात्रिकः ||६९|| क्षीणस्य चातिरूक्षस्य गम्भीरो यस्य हन्ति तम् | विसञ्ज्ञस्ताम्यते यस्तु शेते निपतितोऽपि वा ||७०|| शीतार्दितोऽन्तरुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः | यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि सङ्घातशूलवान् ||७१|| वक्त्रेण चैवोच्छ्वसिति तं ज्वरो हन्ति मानवम् | हिक्काश्वासतृषायुक्तं मूढं विभ्रान्तलोचनम् ||७२|| सन्ततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः | हतप्रभेन्द्रियं क्षीणमरोचकनिपीडितम् ||७३|| गम्भीरतीक्ष्णवेगार्तं ज्वरितं परिवर्जयेत् | (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaravimuktipUrvarUpam (74) · Śloka 74
દાહઃ સ્વેદો ભ્રમસ્તૃષ્ણા કમ્પવિડ્ભિદસઞ્જ્ઞતા | કૂજનં ચાસ્યવૈગન્ધ્યમાકૃતિર્જ્વરમોક્ષણે ||૭૪||
दाहः स्वेदो भ्रमस्तृष्णा कम्पविड्भिदसञ्ज्ञता | कूजनं चास्यवैगन्ध्यमाकृतिर्ज्वरमोक्षणे ||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaramuktalakShaNam (75) · Śloka 75
સ્વેદો લઘુત્વં શિરસઃ કણ્ડૂઃ પાકો મુખસ્ય ચ | ક્ષવથુશ્ચાન્નલિપ્સા ચ જ્વરમુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ||૭૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) |
स्वेदो लघुत्वं शिरसः कण्डूः पाको मुखस्य च | क्षवथुश्चान्नलिप्सा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ||७५|| (सु. उ. तं. अ. ३९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને જ્વરનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ज्वरनिदानं समाप्तम् ||२||
🔊 Audio coming soon