2. jvaranidānam

Adhikarana jvarotpattiH tasya bhedAshca (1) · Śloka 1

ಅಥ ಜ್ವರನಿದಾನಮ್ | ದಕ್ಷಾಪಮಾನಸಙ್ಕ್ರುದ್ಧರುದ್ರನಿಃಶ್ವಾಸಸಮ್ಭವಃ | ಜ್ವರೋಽಷ್ಟಧಾ ಪೃಥಗ್ದ್ವನ್ದ್ವಸಙ್ಘಾತಾಗನ್ತುಜಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೧||

ಅಥ ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪ್ರಥಮಂ ಜ್ವರೋ ವಾಚ್ಯಃ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚ ತಸ್ಯ ಶಾರೀರರೋಗೇಷು ಪ್ರಥಮೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್, ಬಲವತ್ತ್ವಾತ್, ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪಿತ್ವಾತ್, ಜನ್ಮನಿಧನಯೋರವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿತ್ವಾತ್, ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮರೂಪಸರ್ವಭೂತವ್ಯಾಪಿತ್ವಾಚ್ಚ; ನೈವಮನ್ಯೇ ವಿಕಾರಾಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪೀ ಸರ್ವರೋಗಾಗ್ರಜೋ ಬಲೀ| ಜ್ವರಃ ಪ್ರಧಾನೋ ರೋಗಾಣಾಮುಕ್ತೋ ಭಗವತಾ ಪುರಾ|| ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಸಪತ್ನಸ್ಯ ಧ್ರುವಸ್ಯ ಪ್ರಲಯೋದಯೇ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿ; ಯಾವದ್ “ಭಗವನ್! ವಕ್ತುಮರ್ಹಸಿ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತಥಾ– “ಜ್ವರೇಣಾವಿಶತಾ ಭೂತಂ ನಹಿ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ತಪ್ಯತೇ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ , ಪಾಲಕಾಪ್ಯೇ– “ಪಾಕಲಃ ಸ ತು ನಾಗಾನಾಮಭಿತಾಪಸ್ತು ವಾಜಿನಾಮ್| ಗವಾಮೀಶ್ವರಸಞ್ಜ್ಞಶ್ಚ ಮಾನವಾನಾಂ ಜ್ವರೋ ಮತಃ|| ಅಜಾವೀನಾಂ ಪ್ರಲಾಪಾಖ್ಯಃ ಕರಭೇ ಚಾಲಸೋ ಭವೇತ್| ಹಾರಿದ್ರೋ ಮಹಿಷೀಣಾಂ ತು ಮೃಗರೋಗೋ ಮೃಗೇಷು ಚ| ಪಕ್ಷಿಣಾಮಭಿಘಾತಸ್ತು ಮತ್ಸ್ಯೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಮದೋ ಮತಃ| ಪಕ್ಷಪಾತಃ ಪತಙ್ಗಾನಾಂ ವ್ಯಾಡೇಷ್ವಕ್ಷಿಕಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ||” ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾಽನ್ಯತ್ರ– “ಜಲಸ್ಯ ನೀಲಿಕಾ ಭೂಮೇರೂಷರೋ ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಕೋಟರಃ|” ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿಮಾಹ– ದಕ್ಷಾಪಮಾನೇತ್ಯಾದಿ| ದಕ್ಷಾಪಮಾನೇನ ದಕ್ಷಪ್ರಯುಕ್ತಪರಿಭವೇನ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ಯ ರುದ್ರಸ್ಯ ನಿಃಶ್ವಾಸಾತ್ ಸಮ್ಭವ ಉತ್ಪತ್ತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ನಿಃಶ್ವಾಸೋಽತ್ರ ಕ್ರೋಧಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ, ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇನ “ರುದ್ರಕೋಪಾಗ್ನಿಸಮ್ಭೂತಃ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕ್ರುದ್ಧೇನ ರುದ್ರೇಣ ಲಲಾಟೇ ತೃತೀಯಮಾಗ್ನೇಯಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ತತೋಽಪ್ಯಾಗ್ನೇಯೋ ಬಾಣೋ ನಿರ್ಮಿತಃ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಲಲಾಟೇ ಚಕ್ಷುರ್ವೈ ದಗ್ಧ್ವಾ ತಾನಸುರಾನ್ಪ್ರಭುಃ ಬಾಣಂ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಸನ್ತಪ್ತಮಸೃಜಚ್ಛತ್ರುನಾಶನಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ; ಅತ್ರ ಸತ್ರನಾಶನಂ ಯಜ್ಞನಾಶನಮ್| ಏಷಾ ಚ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತಿಕಥಾ ಚರಕಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಸವಿಶೇಷಾ ಶ್ರೋತವ್ಯಾ| ಏತೇನ ರುದ್ರಕೋಪಸ್ಯ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಕಾರಣತ್ವಮುಕ್ತಂ; ಯದಿ ಹಿ ತತೋ ಜ್ವರೋ ನೋದಪತ್ಸ್ಯತಂ ಅಧುನಾಽಪ್ಯಪಚಾರಾನ್ನೋದಪತ್ಸ್ಯತ ಇತಿ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಃ| ಏತದಭಿಧಾನಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾನುಪಯೋಗಿತ್ವೇನಾನ್ಯೇ ಟೀಕಾಕೃತೋಽನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ– ಕೋಪೋದ್ಭವತ್ವೇನ ತೈಜಸತ್ವಂ ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ; ಕ್ರೋಧೋ ಹ್ಯಾಗ್ನೇಯಃ; ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಕ್ರೋಧಾತ್ ಪಿತ್ತಂ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತೇನ ಸರ್ವಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿನೀ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯೇತಿ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇನೈವ– “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧಾನಿ ತ್ಯಜೇತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇಽಧಿಕಮ್||” (ವಾ. ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಅತ ಏವ ಚರಕೇ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾನ್ ಪಾಚನಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ತರುಣಜ್ವರೇ ಪಾಚಕತ್ವೇನ ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ ಪಿತ್ತಘ್ನೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಯದಾಹ– “ಲಙ್ಘನಂ ಸ್ವೇದನಂ ಕಾಲೋ ಯವಾಗೂಸ್ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ| ಪಾಚನಾನ್ಯವಿಪಕ್ವಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ತರುಣಜ್ವರೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ( ಕಾಲೋಽತ್ರಾಷ್ಟಾಹ ಇತಿ)| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ರುದ್ರಕೋಪಸಮ್ಭವತ್ವೇನ ದೇವತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಪೂಜಾರ್ಹತ್ವಮುಪದರ್ಶಿತಮ್| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಜ್ವರಸ್ತು ಪೂಜನೈರ್ವಾಽಪಿ ಸಹಸೈವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ||” ಇತಿ| ಹರಿವಂಶೇಽಪಿ– “ಜ್ವರಸ್ತ್ರಿಪಾದಸ್ತ್ರಿಶಿರಾಃ ಷಡ್ಭುಜೋ ನವಲೋಚನಃ| ಭಸ್ಮಪ್ರಹರಣೋ ರೌದ್ರಃ ಕಾಲಾನ್ತಕಯಮೋಪಮಃ||” ಇತಿ ಮೂರ್ತಿಮಾನೇವೋಕ್ತಃ| ಬಹುವಿಧಮಪಿ ಜ್ವರಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಹ– ಜ್ವರೋಽಷ್ಟಧೇತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟತ್ವಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ತಚ್ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ವಿವೃತಮ್||೧||

Adhikarana jvarasamprAptiH (2) · Śloka 2

ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಾಭ್ಯಾಂ ದೋಷಾ ಹ್ಯಾಮಾಶಯಾಶ್ರಯಾಃ | ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ಯ ಕೋಷ್ಠಾಗ್ನಿಂ ಜ್ವರದಾಃ ಸ್ಯೂ ರಸಾನುಗಾಃ ||೨||

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಮಿಥ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆಹಾರಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾತ್ವಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಮಾಹಾರೋಪಯೋಗಹೇತೂನಾಂ ವಿರುದ್ಧತ್ವೇನೋಪಯೋಗಃ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– "ತತ್ರ ಖಲ್ವಿಮಾನ್ಯಷ್ಟಾವಾಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಯತನಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ– ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಸಂಯೋಗರಾಶಿದೇಶಕಾಲೋಪಯೋಗಸಂಸ್ಥೋಪಯೋಕ್ತ್ರಷ್ಟಮಾನಿ|" (ಚ. ವಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿರ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಗುರುತ್ವಲಘುತ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಃ, ಯಥಾ– ಮಾಷಮುದ್ಗಯೋಃ; ಕರಣಂ ಸಂಸ್ಕಾರಃ, ಯಥಾ– ವ್ರೀಹೇರ್ಗುರೋರ್ಲಘವೋ ಲಾಜಾಃ; ಸಂಯೋಗಃ ಸಂಹತೀಭಾವಃ, ಯಥಾ– ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಯೋಃ; ರಾಶಿರಾಹಾರಸ್ಯ ದ್ರವಾದ್ರವಸ್ಯಾವಯವೇನ ಸಮುದಾಯೇನ ವಾ ಪರಿಮಾಣಂ; ದೇಶೋ ದ್ರವ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಚಾರಾದಿಸ್ಥಾನಂ; ಕಾಲೋ ನಿತ್ಯಗಶ್ಚಾವಸ್ಥಿಕಶ್ಚ; ಉಪಯೋಗಸಂಸ್ಥಾ ಉಪಯೋಗನಿಯಮಃ, ಯಥಾ– ಜೀರ್ಣಾನ್ನ ಏವ ಭುಞ್ಜೀತ; ಉಪಯೋಕ್ತಾ ಸ್ವಯಂ ನಿರೂಪಿತಾತ್ಮಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಕಃ ಪುರುಷ ಇತಿ| ವಿಹಾರಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾತ್ವಮಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭಾದಿ| ಆಮಾಶಯಾಶ್ರಯಾ ಇತ್ಯನೇನಾಮಾಶಯಪ್ರಾಪ್ತಿವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ದೋಷಾ ಜ್ವರಂ ನಾರಭನ್ತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ತಿ| ಆಮಾಶಯಶ್ಚ “ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಜನ್ತೋರಾಮಾಶಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ|” (ಚ. ವಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ ಚರಕೇಣೋಕ್ತಃ| ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ಯ ಕೋಷ್ಠಾಗ್ನಿಮಿತಿ ಕೋಷ್ಠಾಗ್ನಿರೇವ ದೋಷೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗತ ಊಷ್ಮತಯಾ ಪ್ರತಿಭಾತಿ| ಕೋಷ್ಠಾಗ್ನಿಮಿತಿ ಧಾತ್ವಾದ್ಯಗ್ನಿನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್| ಜ್ವರದಾ ಜ್ವರಕಾರಿಣಃ| ರಸಾನುಗಾ ರಸಸಮ್ಬದ್ಧಾಃ, ಅವಶ್ಯಂ ರಸಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಜ್ವರೋತ್ಪಾದಕಾ ಇತಿ| ‘ಏಷಾ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಶಾರೀರಾಣಾಮೇವ ನತ್ವಾಗನ್ತೂನಾಂ, ತೇಷಾಂ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಕತ್ವಂ ತತೋ ವಾತಾದ್ಯನುಬನ್ಧಃ,’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ಆಗನ್ತುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪೃಥಗೇವ ಪಠ್ಯತೇ| ಯಥಾ– “ಶ್ರಮಕ್ಷತಾಭಿಘಾತೇಭ್ಯೋ ದೇಹಿನಾಂ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ| ಪೂರಯಿತ್ವಾಽಖಿಲಂ ದೇಹಂ ಜ್ವರಮಾಪಾದಯೇದ್ಭೃಶಮ್||’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ಅತ್ರ ನ ಆಮಾಶಯಗತ ಏವ ವಾಯುಃ, ಕಿನ್ತೂರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ರಸವಾಹಿಸ್ರೋತಶ್ಚರಃ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ತತ್ರಾಭಿಘಾತಜೋ ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಯೋ ರಕ್ತಂ ಪ್ರದೂಷಯನ್| ಸವ್ಯಥಾಶೋಥವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಕರೋತಿ ಸರುಜಂ ಜ್ವರಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ನನು, ಆಗನ್ತುಜ್ವರೇಽಪ್ಯೂಷ್ಮೋಪಲಭ್ಯತೇ, “ಊಷ್ಮಾ ಚ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ” (ವಾ. ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಅತ ಆಗನ್ತುರಪಿ ಶಾರೀರಃ ಸ್ಯಾತ್| ನೈವಮ್, ಉತ್ತರಕಾಲಂ ತದುತ್ಪತ್ತೇಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಆಗನ್ತುರ್ಹಿ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವೋ ಜ್ವರೋಽಷ್ಟಮೋ ಭವತಿ; ಸ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮಾಗನ್ತುಃ ಕೇವಲೋ ಭೂತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾದ್ದೋಷೈರನುಬಧ್ಯತೇ|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೧); ತಥಾ– “ಆಗನ್ತುರನ್ವೇತಿ ನಿಜಂ ವಿಕಾರಂ ನಿಜಸ್ತಥಾಽಽಗನ್ತುಮಪಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೯) ಇತಿ| ನನು, ಮಿಥ್ಯಾಹಾರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಏಕೈವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರುಕ್ತಾ; ಏತಚ್ಚ ನ ಯುಕ್ತಂ, ಯತಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸಂಯೋಗಭೇದಃ, ಸಂಯೋಗಭೇದಶ್ಚ ಸಂಯೋಗಿಭೇದನಿಬನ್ಧನಃ, ಸಂಯೋಗಿನಶ್ಚಾತ್ರ ವಾತಾದಯೋ ನಾನಾವಿಧಾಃ, ತತಶ್ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರಪಿ ನಾನಾತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್; ನಹಿ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ಯಃ ಸಂಯೋಗಃ ಸ ಏವ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರಿತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಅನೇಕೈವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಿನ್ತ್ವೇಕಜಾತೀಯಾ, ಆಶಯದುಷ್ಟ್ಯಾದೇಃ ಸರ್ವತ್ರಾವಿಶೇಷೇಣಾಭಿಧಾನಾತ್; ಏವಮಾಗನ್ತುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಪಿ ಸಂಯೋಗಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನೇತಿ||೨||

Adhikarana jvarasAmAnyalakShaNam (3) · Śloka 3

ಸ್ವೇದಾವರೋಧಃ ಸನ್ತಾಪಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗ್ರಹಣಂ ತಥಾ | ಯುಗಪದ್ಯತ್ರ ರೋಗೇ ಚ ಸ ಜ್ವರೋ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ ||೩||

ಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ವೇದಾವರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದಾವರೋಧೋ ಘರ್ಮಾನಿರ್ಗಮಃ| ತಾಪ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸನ್ತಾಪಗ್ರಹಣಾದ್ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸಾಂ ತಾಪಂ ಲಕ್ಷಯತಿ| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪೀ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ; “ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವೈಕೃತ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತಥಾ– “ವೈಚಿತ್ತ್ಯಮರತಿರ್ಗ್ಲಾನಿರ್ಮನಃಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗವೇದನಾ| ಯುಗಪದಿತಿ ಮಿಲಿತಮೇತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಶೋ ವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್; ಸ್ವೇದಾವರೋಧೋ ಹಿ ಕುಷ್ಠಪೂರ್ವರೂಪೇ, ತಥಾ ಸನ್ತಾಪೋ ದಾಹಾಖ್ಯೇ ರೋಗೇ, ಸರ್ವಾಙ್ಗಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗವಾತರೋಗೇ ಇತಿ| ನನು, ಪೈತ್ತಿಕೇ ಸ್ವೇದಾಗಮಾತ್, ವಾತಿಕೇ ವಿಷಮಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗಿತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗ್ರಹಣಾವ್ಯವಸ್ಥಿತೇಶ್ಚಾವ್ಯಾಪಕಂ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಅತ್ರ ಜೇಜ್ಜಟಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಾದಯಃ ಸಮಾದಧುಃ– ಉತ್ಸರ್ಗಾಪವಾದಭಾವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಿರಿತಿ| ತನ್ನ ಸಙ್ಗತಮಿತ್ಯನ್ಯೇ; ವಿಧೌ ಹ್ಯುತ್ಸರ್ಗಾಪವಾದಭಾವೋ ನತು ಲಕ್ಷಣೇ, ಅವ್ಯಾಪ್ತ್ಯತಿವ್ಯಾಪ್ತ್ಯೋರ್ಲಕ್ಷಣದೋಷಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ವೇದೋಽಗ್ನಿಃ ‘ಸ್ವಿದ್ಯತೇಽನೇನ’ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ; ತಸ್ಯಾವರೋಧೋ ದೋಷವ್ಯಾಪ್ತಿಃ| ವಾತಜ್ವರೇ ಯದ್ಯಪಿ ವಾಯೋಶ್ಚಲತ್ವೇನಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗಯೋರ್ವೈಷಮ್ಯಂ, ತಥಾಽಪಿ ಸರ್ವದೇಹಗತಜ್ವರಾರಮ್ಭಕದೋಷದುಷ್ಟ್ಯನಿವೃತ್ತೇರನುದ್ಭೂತಸರ್ವಾಙ್ಗಗ್ರಹಣಸ್ಯ ವಿದ್ಯಮಾನತೈವೇತಿ ನ ವ್ಯಭಿಚಾರಃ| ಚರಕೇ ತು ಜ್ವರಲಕ್ಷಣಂ “ ಜ್ವರಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಸನ್ತಾಪೋ ದೇಹಮಾನಸಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ನನು, “ಶಾರೀರೋ ಜಾಯತೇ ಪೂರ್ವಂ ದೇಹೇ ಮನಸಿ ಮಾನಸಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಚರಕವಚನಾದ್ದೇಹಮನಸೋರನ್ಯೋನ್ಯವ್ಯಭಿಚಾರಾದಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಚೇತ್; ತನ್ನ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಕಾಲವ್ಯವಹಿತಸ್ಯಾನ್ಯತರರೂಪಸ್ಯಾವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿತ್ವಾತ್| ಯಥಾ– ಗುಣವದ್ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ದ್ರವ್ಯಲಕ್ಷಣಮಿತಿ||೩||

Adhikarana jvarapUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

ಶ್ರಮೋಽರತಿರ್ವಿವರ್ಣತ್ವಂ ವೈರಸ್ಯಂ ನಯನಪ್ಲವಃ | ಇಚ್ಛಾದ್ವೇಷೌ ಮುಹುಶ್ಚಾಪಿ ಶೀತವಾತಾತಪಾದಿಷು ||೪|| ಜೃಮ್ಭಾಽಙ್ಗಮರ್ದೋ ಗುರುತಾ ರೋಮಹರ್ಷೋಽರುಚಿಸ್ತಮಃ | ಅಪ್ರಹರ್ಷಶ್ಚ ಶೀತಂ ಚ ಭವತ್ಯುತ್ಪತ್ಸ್ಯತಿ ಜ್ವರೇ ||೫|| (ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ವಿಶೇಷಾತ್ತು ಜೃಮ್ಭಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ಸಮೀರಣಾತ್ | ಪಿತ್ತಾನ್ನಯನಯೋರ್ದಾಹಃ ಕಫಾದನ್ನಾರುಚಿರ್ಭವೇತ್ ||೬|| ರೂಪೈರನ್ಯತರಾಭ್ಯಾಂ ತು ಸಂಸೃಷ್ಟೈರ್ದ್ವನ್ದ್ವಜಂ ವಿದುಃ | ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸಮವಾಯಃ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಜೇ) ||೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರಮಃ ಶ್ರಾನ್ತತ್ವಮಿವ| ಅರತಿರನವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತತ್ವಮ್, ಅರತಿಃ ಕ್ರೀಡಾಭಾವ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ವಿವರ್ಣತ್ವಂ ಮ್ಲಾನಗಾತ್ರತ್ವಮ್| ಯತ್ತು ‘‘ದುಷ್ಟಾಃ ಸ್ವಹೇತುಭಿರ್ದೋಷಾಃ’’ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ “ಸ್ವಕಾಲೇಷು ಜ್ವರಾಗಮಮ್| ಜನಯನ್ತ್ಯಥ ವೃದ್ಧಿಂ ಚ ಸ್ವವರ್ಣಂ ಚ ತ್ವಗಾದಿಷು||” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತವಚನಂ, ತದತ್ಯರ್ಥಜೃಮ್ಭಾದಿವದ್ವಿಶಿಷ್ಟಪೂರ್ವರೂಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯವಸ್ಥಾಪನ್ನದೋಷಜನ್ಯತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯೇತಿ| ವೈರಸ್ಯಮಿತಿ ಮುಖಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧರಸತಾ| ನಯನಪ್ಲವೋಽಶ್ರುಪೂರ್ಣನೇತ್ರತ್ವಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– " ಆಲಸ್ಯಂ ನಯನೇ ಸಾಸ್ರೇ" (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾದಮ್ಬುಜ್ವಲನಯೋರಪಿ ಅನಿಶ್ಚಿತೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– ‘‘ಜ್ವಲನಾತಪವಾಯ್ವಮ್ಬುಭಕ್ತಿದ್ವೇಷಾವನಿಶ್ಚಿತೌ|’’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಶೈತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಸಾಧರ್ಮ್ಯಾಜ್ಜಲಾನಲೌ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಚ ಶಯನಾದಿಕಮ್| ತಮೋಽನ್ಧಕಾರಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯೇವಾಸಂವಿತ್ತಿಃ| ಅಪ್ರಹರ್ಷಃ ಪ್ರೀತ್ಯಭಾವಃ| ಜ್ವಲನೇಚ್ಛಯಾ ಶೀತೇ ಲಬ್ಧೇ ಶೀತಂ ಚೇತಿ ವಚನಂ ಶೀತಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ಬೋಧನಾರ್ಥಮ್| ಚಕಾರೇಣ ವಾತವಿದ್ವೇಷಾದಿಗ್ರಹಣಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಉತ್ಪತ್ಸ್ಯತೀತಿ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಜ್ವರೇ| ಉತ್ಪತ್ಸ್ಯತೀತಿ ಆತ್ಮನೇಪದಾನಿತ್ಯತ್ವೇನ; ತಚ್ಚ ಚಕ್ಷಿಙ ಇಕಾರೇಣ ‘ ಅನುದಾತ್ತಙಿತ ಆತ್ಮನೇಪದಮ್’ (ಪಾ. ಅ. ೧/೩/೧೨) ಇತ್ಯಾತ್ಮನೇಪದೇ ಸಿದ್ಧೇ ತದರ್ಥಂ ಙಿತ್ಕರಣೇನ ಜ್ಞಾಪಿತಮಿತಿ ಶಾಬ್ದಿಕಾಃ| ಗದಾಧರಸ್ತು– ‘ಉತ್ಪಿತ್ಸತಿ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ‘ಪದ ಗತೌ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸನ್ನನ್ತಸ್ಯ ‘ ಸನಿಮೀಮಾಘುರಭಲಭಶಕಪತಪದಾಮ್|’ (ಅ. ೭ ಪಾ. ೪ ಸೂ. ೫೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಇಸಿ ಕೃತೇ ‘ಪೂರ್ವವತ್ ಸನಃ’ (ಅ. ೧ ಪಾ. ೩ ಸೂ. ೬೨) ಇತ್ಯತ್ರ ಭಿನ್ನವಾಕ್ಯತಯಾ ಪರಸ್ಮೈಪದಮಿತಿ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಇತಿ||೪-೭||

Adhikarana vAtajvaralakShaNam (8-9) · Śloka 9

ವೇಪಥುರ್ವಿಷಮೋ ವೇಗಃ ಕಣ್ಠೌಷ್ಠಪರಿಶೋಷಣಮ್ | ನಿದ್ರಾನಾಶಃ ಕ್ಷವಸ್ತಮ್ಭೋ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಮೇವ ಚ ||೮|| ಶಿರೋಹೃದ್ಗಾತ್ರರುಗ್ವಕ್ತ್ರವೈರಸ್ಯಂ ಗಾಢವಿಟ್ಕತಾ | ಶೂಲಾಧ್ಮಾನೇ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಚ ಭವನ್ತ್ಯನಿಲಜೇ ಜ್ವರೇ ||೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಭೂರಿದಾರುಣವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ, ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– ‘‘ಅಶೀತಿರ್ವಾತವಿಕಾರಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ, ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಃ|’’ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೦) ಇತಿ; ತಥಾ ದಾರುಣಾಶ್ಚ ವಾತವಿಕಾರಾ ಆಕ್ಷೇಪಕಪಕ್ಷಾಘಾತಾದಯಃ; ಅತಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪ್ರಥಮಂ ವಾತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇಪಥುರಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಾತಾದಿಕ್ರಮನಿರ್ದೇಶೇನ ವೇದಿತವ್ಯಮ್| ವಿಷಮೋ ವೇಗ ಇತಿ ವೇಗೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೃದ್ಧಿರ್ವಾ, ತಸ್ಯ ವೈಷಮ್ಯಮನಿಯತಕಾಲತ್ವಮ್, ಅಙ್ಗೇಷು ಚೌಷ್ಣ್ಯಾದ್ಯನಿಯತತ್ವಮ್| ಕ್ಷವಶ್ಛಿಕ್ಕಾ ‘ ಹಾ~ಂಚಿ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಸ್ತಮ್ಭೋ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಜಡಿಮಾ, ರೌಕ್ಷ್ಯಮಪಿ ಗಾತ್ರಾಣಾಮೇವೇತಿ ಗದಾಧರಾದಯೋ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ತಚ್ಚಾನವಧಾನಾದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ; ಕ್ಷವಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭಃ ಕ್ಷವಸ್ತಮ್ಭ ಇತ್ಯೇಕಪದತಾಽತ್ರ ಯುಜ್ಯತೇ| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– ‘‘ಹರ್ಷೋ ರೋಮಾಙ್ಗದನ್ತೇಷು ವೇಪಥುಃ ಕ್ಷವಥೋರ್ಗ್ರಹಃ| ಭ್ರಮಃ ಪ್ರಲಾಪೋ ಘರ್ಮೇಚ್ಛಾ ವಿಲಾಪಶ್ಚಾನಿಲಜ್ವರೇ||’’(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಚರಕೇಽಪಿ ನಿದಾನೇ ‘‘ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರವಿನಿಗ್ರಹಃ’’ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ ಪಠಿತಮ್| ವಿನಿಗ್ರಹಶಬ್ದಸ್ತು ತತ್ರ ನಿರೋಧಾರ್ಥ ಏವಾಚಾರ್ಯೇಣ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ; ಯಥಾ ವಾತಗುಲ್ಮನಿದಾನೇ– “ರೂಕ್ಷಾನ್ನಪಾನಂ ವಿಷಮಾತಿಮಾತ್ರಂ ವಿಚೇಷ್ಟಿತಂ ವೇಗವಿನಿಗ್ರಹಶ್ಚ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ; ತಥಾಽನ್ತರ್ವೇಗಜ್ವರಲಕ್ಷಣೇ “ದೋಷವರ್ಚೋವಿನಿಗ್ರಹಃ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಏತೇನ, ಜ್ವರಮುಕ್ತಿಲಕ್ಷಣೇ ಕ್ಷವಸ್ಯ ಪಾಠಾತ್ ಕಥಮೇತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಯದಾಶಙ್ಕಿತಂ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೇನ ತದಪಿ ನಿರಸ್ತಮ್| ಆಧ್ಮಾನಂ ವಾಯುನಾ ಸವೇದನಮುದರಪೂರ್ಣತ್ವಮ್| ಶಿರೋಹೃದ್ಗಾತ್ರರುಗಿತ್ಯತ್ರ ಗಾತ್ರಗ್ರಹಣೇನ ಶಿರೋಹೃದ್ಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ತದಭಿಧಾನಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಶಿರಸಿ ಹೃದಿ ಚ ವೇದನಾರ್ಥಮ್| ಏತಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ ಸುಶ್ರುತೇನ, ತೇನ ಚಕಾರೇಣಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಚರಕನಿದಾನೋಕ್ತಾನಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ತಾನ್ಯೇವ ಗದ್ಯೇನೋಕ್ತಾನಿ ಸುಖಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನ ಮಯಾ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯನ್ತೇ– “ಭವನ್ತಿ ವಿವಿಧಾ ವಾತವೇದನಾಃ ಪಾದಸುಪ್ತತಾ| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಕರ್ಣಸ್ವನೋ ವಕ್ತ್ರಕಷಾಯತಾ|| ಊರುಸಾದೋ ಹನುಸ್ತಮ್ಭೋ ವಿಶ್ಲೇಷಃ ಸನ್ಧಿಜಾನುನೋಃ| ಶುಷ್ಕಕಾಸೋ ವಮಿರ್ಲೋಮದನ್ತಹರ್ಷಃ ಶ್ರಮಭ್ರಮೌ|| ಅರುಣಂ ನೇತ್ರಮೂತ್ರಾದಿ ತೃಟ್ಪ್ರಲಾಪೋಷ್ಣಕಾಮಿತಾಃ|” ಇತಿ||೮-೯||

Adhikarana pittajvaralakShaNam (10-11) · Śloka 11

ವೇಗಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽತಿಸಾರಶ್ಚ ನಿದ್ರಾಲ್ಪತ್ವಂ ತಥಾ ವಮಿಃ | ಕಣ್ಠೌಷ್ಠಮುಖನಾಸಾನಾಂ ಪಾಕಃ ಸ್ವೇದಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ||೧೦|| ಪ್ರಲಾಪೋ ವಕ್ತ್ರಕಟುತಾ ಮೂರ್ಛಾ ದಾಹೋ ಮದಸ್ತೃಷಾ | ಪೀತವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಂ ಪೈತ್ತಿಕೇ ಭ್ರಮ ಏವ ಚ ||೧೧|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇಗಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಸಾರಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸರತ್ವೇನ ಸದ್ರವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನ ತ್ವತಿಸಾರ ಏವ, ತಸ್ಯ ಜ್ವರೋಪದ್ರವತ್ವಾತ್| ನಿದ್ರಾಲ್ಪತ್ವಂ ಸ್ವಲ್ಪನಿದ್ರಾತ್ವಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ನಿದ್ರಾನಾಶೋಽನಿಲಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತ್ಯಾದಿ| ವಮಿಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಫಸ್ಥಾನಗಮನಾತ್| ಸ್ವೇದೋ ಘರ್ಮಾಗಮನಂ, ಪ್ರಾಯೇಣ ಸಾಮದೋಷೇಣ ಸ್ರೋತಸಾಂ ನಿರೋಧಾತ್ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ಘರ್ಮನಿರೋಧಃ, ಅತ್ರ ತು ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾಜ್ಜ್ವರಪ್ರಭಾವಾದ್ವಾ ಸ ನ ಭವತೀತಿ| ಪ್ರಲಾಪೋಽಸಮ್ಬದ್ಧಭಾಷಣಮ್| ವಕ್ತ್ರಕಟುತಾ ಮುಖತಿಕ್ತತ್ವಂ, ಚರಕೇ ಹಿ ಪೈತ್ತಿಕನಾನಾತ್ಮಜಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ವಿಕಾರೇಷು ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾಯಾಃ ಪಾಠಾದನುಭವಾಚ್ಚ| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವರೋಚಕೇ “ಕಟ್ವಮ್ಲಮುಷ್ಣಂ ವಿರಸಂ ಚ ಪೂತಿ ಪಿತ್ತೇನ ವಿದ್ಯಾಲ್ಲವಣಂ ಚ ವಕ್ತ್ರಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ ವಚನಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ಕಟುಮುಖತ್ವಮಪೀಚ್ಛತಿ| ತನ್ನ, ತತ್ರಾಪಿ ಸನ್ದೇಹಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಟು ಸ್ಯಾತ್ ಕಟುತಿಕ್ತಯೋಃ|” ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ “ಯೋಽಮ್ಲಂ ಭೃಶೋಷ್ಣಂ ಕಟುತಿಕ್ತವಕ್ತ್ರಃ ಪೀತಂ ಸರಕ್ತಂ ಹರಿತಂ ವಮೇದ್ವಾ| ಸದಾಹಚೋಷಜ್ವರವಕ್ತ್ರಶೋಷಂ ಸಾ ಪಿತ್ತಕೋಪಪ್ರಭವಾ ಹಿ ಛರ್ದಿಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೯) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್ ಕಟುಮುಖತ್ವಮಪ್ಯೇಷ್ಟವ್ಯಮಿತಿ| ಮೂರ್ಛೇತಿ ಮೂರ್ಛಾ ರೂಪಾದ್ಯವಿಜ್ಞಾನಂ, ತಮಃಪ್ರವೇಶೋ ವಿಸ್ಮೃತಿರಿತ್ಯಾಹುಃ| ಮದೋ ಮತ್ತತ್ವಮಿವ, ಯಥಾ– ಪೂಗಕೋದ್ರವಧತ್ತೂರಭಕ್ಷಣಾದೌ| ಭ್ರಮ ಇತಿ ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಸ್ಥಿತಸ್ಯೇವ ಭ್ರಮದ್ವಸ್ತುದರ್ಶನಮಿತ್ಯಾಹುಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಸ್ವದೇಹಭ್ರಮಣಜ್ಞಾನಮ್| ನನು, ಭ್ರಮಸ್ಯಾಶೀತಿವಾತವಿಕಾರಪಠಿತಸ್ಯ ವಾತನಾನಾತ್ಮಜತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಪಿತ್ತವಿಕಾರೇ ಪಾಠಃ? ಉಚ್ಯತೇ, “ನ ರೋಗೋಽಪ್ಯೇಕದೋಷಜಃ|” ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಪೈತ್ತಿಕೇ ವಾತಾನುಬನ್ಧಾತ್ ಭ್ರಮಃ, ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ ಸಮಾಧಾನಮುಕ್ತವಾನ್| ಅಥವಾ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಛನಪ್ರಭಾವಾತ್ ಕಾರಣಾದೃಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ರೂಪಸ್ಯ ಕಾರ್ಯ ಉಪಲಮ್ಭಃ; ಯಥಾ– ಅರೂಪವಾತಾರಬ್ಧಾತಿಸಾರಾದಾವಿವಾರುಣತ್ವಂ, ಹರಿದ್ರಾಚೂರ್ಣಸಂಯೋಗ ಇವ ಲೌಹಿತ್ಯಮ್| ಯತ್ತೂಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ರಜಃಪಿತ್ತಾನಿಲಾದ್ಭ್ರಮಃ|” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ವಾತಾನುಗತಪಿತ್ತಜತ್ವಮೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಭ್ರಮಸ್ಯ ವಾತಿಕನಾನಾತ್ಮಜತ್ವಮೇವ ನ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಅಪರೇ ತು ಪಿತ್ತದೂಷಿತನೇತ್ರತ್ವೇನ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಜ್ಞಾನಂ ಭ್ರಮಃ, ‘ಪೀತಃ ಶಙ್ಖ’ ಇತ್ಯಾದಿವತ್| ಚಕಾರಃ ಪೂರ್ವವದನುಕ್ತಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ| ತದ್ಯಥಾ– ತೀವ್ರೋಷ್ಮತಾ ರಕ್ತಕೋಠಾಃ ಶೀತೇಚ್ಛತಾಽರುಚಿರಿತಿ||೧೦-೧೧||

Adhikarana kaphajvaralakShaNam (12-13) · Śloka 13

ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಸ್ತಿಮಿತೋ ವೇಗ ಆಲಸ್ಯಂ ಮಧುರಾಸ್ಯತಾ | ಶುಕ್ಲಮೂತ್ರಪುರೀಷತ್ವಂ ಸ್ತಮ್ಭಸ್ತೃಪ್ತಿರಥಾಪಿ ಚ ||೧೨|| (ನಾತ್ಯುಷ್ಣಗಾತ್ರತಾ ಛರ್ದಿರಙ್ಗಸಾದೋಽವಿಪಾಕಿತಾ) | ಗೌರವಂ ಶೀತಮುತ್ಕ್ಲೇದೋ ರೋಮಹರ್ಷೋಽತಿನಿದ್ರತಾ | ( ಸ್ರೋತೋರೋಧೋ ರುಗಲ್ಪತ್ವಂ ಪ್ರಸೇಕೋ ಲವಣಾಸ್ಯತಾ | ನಾತ್ಯುಷ್ಣಗಾತ್ರತಾ, ಚ್ಛರ್ದಿರ್ಲಾಲಾಸ್ರಾವೋಽವಿಪಾಕತಾ) | ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋಽರುಚಿಃ ಕಾಸಃ ಕಫಜೇಽಕ್ಷ್ಣೋಶ್ಚ ಶುಕ್ಲತಾ ||೧೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ಕಫಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಙ್ಗಾನಾಮಾರ್ದ್ರಪಟಾವಗುಣ್ಠಿತತ್ವಮಿವ| ಸ್ತಿಮಿತೋ ವೇಗೋ ಮನ್ದೋ ವೇಗಃ| ಆಲಸ್ಯಮಿತಿ “ಸಮರ್ಥಸ್ಯಾಪ್ಯನುತ್ಸಾಹಃ ಕರ್ಮಣ್ಯಾಲಸ್ಯಮುಚ್ಯತೇ|” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತ್ಯಾಲಸ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹುಃ| ಸ್ತಮ್ಭೋಽಙ್ಗಸ್ತಬ್ಧತಾ| ತೃಪ್ತಿಸ್ತೃಪ್ತಸ್ಯೇವಾನ್ನಾನಭಿಲಾಷಃ| ಉತ್ಕ್ಲೇದಃ ಕಣ್ಠೋಪಸ್ಥಿತವಮನತ್ವಮಿವ| ಅರುಚಿರತ್ರ ಸತ್ಯಪ್ಯಭಿಲಾಷೇ ಅಭ್ಯವಹಾರಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಿತಿ ಭೇದಃ| ಚಕಾರಃ ಪೂರ್ವವತ್| ತೇನ “ತಥಾಽಙ್ಗೇ ಪೀಡಕಾಃ ಶೀತಾಃ ಪ್ರಸೇಕಶ್ಛರ್ದಿತನ್ದ್ರಿಕೇ| ಹೃದುಪಲೇಪ ಉಷ್ಣಾಭಿಲಾಷಿತಾ ವಹ್ನಿಮಾರ್ದವಮ್||” ಇತಿ||೧೨-೧೩||

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (14) · Śloka 15

ತೃಷ್ಣಾ ಮೂರ್ಛಾ ಭ್ರಮೋ ದಾಹಃ ಸ್ವಪ್ನನಾಶಃ ಶಿರೋರುಜಾ | ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷೋ ವಮಥೂ ರೋಮಹರ್ಷೋಽರುಚಿಸ್ತಮಃ ||೧೪|| ಪರ್ವಭೇದಶ್ಚ ಜೃಮ್ಭಾ ಚ ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಾಕೃತಿಃ |೧೫| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ವಾಣಿ ಭಿದ್ಯನ್ತ ಇವ ವೇದನಾ ಪರ್ವಭೇದಃ| ಏತಾನಿ ಚ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವಂ ಚೈಷಾಂ ಕೇವಲವಾತಿಕಪೈತ್ತಿಕಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕೇಷಾಞ್ಚಿದೇವ ನಿಯಮೇನ ಪಾಠಾತ್ತದತಿರಿಕ್ತಲಕ್ಷಣಪಾಠಾಚ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯಥಾ– ಅತ್ರೈವ ವಾತಪೈತ್ತಿಕೇಽರುಚಿರೋಮಹರ್ಷೌ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಾತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ ಸ್ವೇದಃ ಸನ್ತಾಪಶ್ಚ, ಏವಂ ಕಫಪೈತ್ತಿಕೇ ಅನವಸ್ಥಿತಶೀತದಾಹೌ, ಏವಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜೇ ಸಾಸ್ರಕಲುಷಾದಿನೇತ್ರತ್ವಂ ಶಿರೋಲೋಠನಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿಸಮವಾಯಾರಬ್ಧೇ ತು ವಾತಜಾದಿಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇವ ಸಮಸ್ತಾನಿ ಕತಿಪಯಾನಿ ವಾ ಭವನ್ತಿ| ಅತ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚರಕಃ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಠಿತ್ವಾ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೋಕ್ತವಾತಾದಿಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾತಿದೇಶೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತವಾನ್| ಯದಾಹ– “ನಿದಾನೇ ತ್ರಿವಿಧಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಯಾ ಪೃಥಗ್ಜಜ್ವರಾಕೃತಿಃ| ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಾನಾಂ ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಏವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಯೋಶ್ಚಾಯಮರ್ಥಃ– ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ ಸಮಃ ಕಾರಣಾನುರೂಪಃ ಸಮವಾಯಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಃ, ಕಾರಣಾನುರೂಪಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯಥಾ– ಶುಕ್ಲತನ್ತುಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಪಟಸ್ಯ ಶುಕ್ಲತ್ವಮ್| ವಿಕೃತ್ಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ ವಿಷಮಃ ಕಾರಣಾನನುರೂಪಃ ಸಮವಾಯೋ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಃ, ಯಥಾ– ಹರಿದ್ರಾಚೂರ್ಣಸಂಯೋಗಜಂ ಲೌಹಿತ್ಯಮಿತಿ||೧೪||–

Adhikarana vAtashleShmajvaralakShaNam (15-16) · Śloka 16

ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಪರ್ವಣಾಂ ಭೇದೋ ನಿದ್ರಾ ಗೌರವಮೇವ ಚ ||೧೫|| ಶಿರೋಗ್ರಹಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ಕಾಸಃ ಸ್ವೇದಾಪ್ರವರ್ತನಮ್ | ಸನ್ತಾಪೋ ಮಧ್ಯವೇಗಶ್ಚ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಾಕೃತಿಃ ||೧೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಪರ್ವಣಾಂ ಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದಾಪ್ರವರ್ತನಂ ಸ್ವೇದಸ್ಯ ಆ ಸಮನ್ತಾದಕಾರಣೇನ ಪ್ರವರ್ತನಂ ವಿಕೃತವಿಷಮಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಯುಕ್ತಂ ಚೈತತ್; ಯದಾಹ ಹಾರೀತಃ– “ಶಿರೋಗ್ರಹಃ ಸ್ವೇದಭವೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ಕಾಸಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ಕಫವಾತಜಸ್ಯ|” ಇತಿ| ಸ್ವೇದಭವಃ ಸ್ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಮಧ್ಯವೇಗೋ ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋ ನಾತಿಮೃದುರಿತಿ||೧೫-೧೬||

Adhikarana shleShmapittajvaralakShaNam (17) · Śloka 17

ಲಿಪ್ತತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ ತನ್ದ್ರಾ ಮೋಹಃ ಕಾಸೋಽರುಚಿಸ್ತೃಷಾ | ಮುಹುರ್ದಾಹೋ ಮುಹುಃ ಶೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜ್ವರಾಕೃತಿಃ ||೧೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಲಿಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಲಿಪ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತೇನ ತಿಕ್ತಂ ಚ ಆಸ್ಯಂ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯ, ತಸ್ಯ ಭಾವೋ ಲಿಪ್ತತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ| ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾವತ್ಕ್ಲಾನ್ತಿಃ| ಮೋಹೋ ಮೂರ್ಛಾ| ಏತಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ, ತೇನಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಚರಕೋಕ್ತಾನಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ಯಥಾ– “ತಥಾ ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ಸಂಸ್ವೇದಃ ಕಫಪಿತ್ತಪ್ರವರ್ತನಮ್|” ಇತಿ||೧೭||

Adhikarana sAnnipAtikajvaralakShaNam (18-23) · Śloka 23

ಕ್ಷಣೇ ದಾಹಃ ಕ್ಷಣೇ ಶೀತಮಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಶಿರೋರುಜಾ | ಸಾಸ್ರಾವೇ ಕಲುಷೇ ರಕ್ತೇ ನಿರ್ಭುಗ್ನೇ ಚಾಪಿ ಲೋಚನೇ ||೧೮|| ಸಸ್ವನೌ ಸರುಜೌ ಕರ್ಣೌ ಕಣ್ಠಃ ಶೂಕೈರಿವಾವೃತಃ | ತನ್ದ್ರಾ ಮೋಹಃ ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸೋಽರುಚಿರ್ಭ್ರಮಃ ||೧೯|| ಪರಿದಗ್ಧಾ ಖರಸ್ಪರ್ಶಾ ಜಿಹ್ವಾ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ಪರಮ್ | ಷ್ಠೀವನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಫೇನೋನ್ಮಿಶ್ರಿತಸ್ಯ ಚ ||೨೦|| ಶಿರಸೋ ಲೋಠನಂ ತೃಷ್ಣಾ ನಿದ್ರಾನಾಶೋ ಹೃದಿ ವ್ಯಥಾ | ಸ್ವೇದಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ಚಿರಾದ್ದರ್ಶನಮಲ್ಪಶಃ ||೨೧|| ಕೃಶತ್ವಂ ನಾತಿಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರತತಂ ಕಣ್ಠಕೂಜನಮ್ | ಕೋಠಾನಾಂ ಶ್ಯಾವರಕ್ತಾನಾಂ ಮಣ್ಡಲಾನಾಂ ಚ ದರ್ಶನಮ್ ||೨೨|| ಮೂಕತ್ವಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪಾಕೋ ಗುರುತ್ವಮುದರಸ್ಯ ಚ | ಚಿರಾತ್ಪಾಕಶ್ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾಕೃತಿಃ ||೨೩|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) |

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷಣೇ ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ರುಜಾ ಶೂಲಮ್, ಅಸ್ಥ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸಾಸ್ರಾವೇ ಸಾಶ್ರುಣೀ| ಕಲುಷೇ ಆವಿಲವರ್ಣೇ| ನಿರ್ಗತಂ ಭುಗ್ನಂ ಸಙ್ಕುಚಿತತಾ ಯಯೋಸ್ತೇ ನಿರ್ಭುಗ್ನೇ, “ವಿಸ್ಫಾರಿತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; “ಅನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟೇ” ಇತ್ಯನ್ಯೇ, “ಅತಿಕುಟಿಲೇ” ಇತಿ ಚಕ್ರಃ| ಶೂಕೈಃ ಶೂಕಶಿಮ್ಬಿ(ಮ್ಬಾ)ಧಾನ್ಯಾದೇಃ| ಪರಿದಗ್ಧಾ ದಗ್ಧವತ್ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾ| ಖರಸ್ಪರ್ಶಾ ಖರೋಗೋಜಿಹ್ವಾವತ್ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ತಥಾ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ನಿಃಸಹಾವಯವತಾ| ಷ್ಠೀವನಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಾ ಮುಖೇನ ಸ್ವಲ್ಪೋದ್ಗಿರಣಮ್| ಶಿರಸೋ ಲೋಠನಮಿತಸ್ತತಶ್ಚಾಲನಮ್| ಕೃಶತ್ವಂ ನಾತಿಗಾತ್ರಾಣಾಂ ದೋಷಪೂರ್ಣತ್ವೇನ| ಪ್ರತತಂ ನಿರನ್ತರಮ್| ಕೋಠೋ ಭಾಲುಕಿತನ್ತ್ರೇ ಪಠಿತಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ವರಟೀದಷ್ಟಸಙ್ಕಾಶಃ ಕಣ್ಡೂಮಾಂಲ್ಲೋಹಿತೋಽಸ್ರಕಫಪಿತ್ತಾತ್| ಕ್ಷಣಿಕೋತ್ಪಾದವಿನಾಶಃ ಕೋಠ ಇತಿ ನಿಗದ್ಯತೇ ತಜ್ಜ್ಞೈಃ||” ಇತಿ| ಮೂಕತ್ವಂ ಮನ್ದವಚನತಾ, ಅವಚನತಾ ವಾ| ಗುರುತ್ವಮುದರಸ್ಯ ಚ ಉದರಗೌರವಮ್, ಚಿರಾತ್ಪಾಕಶ್ಚ ದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ಅತಿಸಾಮತಾರಬ್ಧತ್ವೇನ| ಚಕಾರಾದನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ತದ್ವಚ್ಛೀತಂ ಮಹಾನಿದ್ರಾ ದಿವಾ ಜಾಗರಣಂ ನಿಶಿ| ಸದಾ ವಾ ನೈವ ವಾ ನಿದ್ರಾ ಮಹಾನ್ ಸ್ವೇದೋಽಥವಾ ನ ವಾ|| ಗೀತನರ್ತನಹಾಸ್ಯಾದಿವಿಕೃತೇಹಾಪ್ರವರ್ತನಮ್|” (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ತ್ರಯೋದಶಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಸ್ವಮಾನಾದ್ವೃದ್ಧೈರ್ದೋಷೈಸ್ತುಲ್ಯೈರಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಜ್ವರಸ್ಯ ಚರಕೇಣ ಪಠಿತಂ; ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣಾದೀನಾಂ ಚ ದ್ವಾದಶಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ರೈವ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತಥಾಚ ಕಾಶ್ಮೀರಪಾಠೇ ಚರಕಃ– “ಭ್ರಮಃ ಪಿಪಾಸಾ ದಾಹಶ್ಚ ಗೌರವಂ ಶಿರಸೋಽತಿರುಕ್| ವಾತಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೇ ವಿದ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ದಕಫೇ ಜ್ವರೇ|| ಶೈತ್ಯಂ ಕಾಸೋಽರುಚಿಸ್ತನ್ದ್ರಾಪಿಪಾಸಾದಾಹಹೃದ್ವ್ಯಥಾಃ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣೇ ವ್ಯಾಧೌ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವರೇ ವಿದುಃ|| ಛರ್ದಿಃ ಶೈತ್ಯಂ ಮುಹುರ್ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಮೋಹೋಽಸ್ಥಿವೇದನಾ| ಮನ್ದವಾತೇ ವ್ಯವಸ್ಯನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಕಫೋಲ್ಬಣೇ|| ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಶಿರಸಃ ಶೂಲಂ ಪ್ರಲಾಪೋ ಗೌರವಂ ಭ್ರಮಃ| ವಾತೋಲ್ಬಣೇ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವ್ಯನುಗೇ ತೃಷ್ಣಾ ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶುಷ್ಕತಾ|| ರಕ್ತವಿಣ್ಮೂತ್ರತಾ ದಾಹಃ ಸ್ವೇದಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಮೂರ್ಛಾ ಚೇತಿ ತ್ರಿದೋಷೇ ಸ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತೇ ಗರೀಯಸಿ| ಆಲಸ್ಯಾರುಚಿಹೃಲ್ಲಾಸದಾಹವಮ್ಯರತಿಭ್ರಮೈಃ| ಕಫೋಲ್ಬಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ತನ್ದ್ರಾ ಕಾಸೇನ ಚಾದಿಶೇತ್|| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಚ್ಛರ್ದಿರಾಲಸ್ಯಂ ತನ್ದ್ರಾಽರುಚ್ಯಗ್ನಿಮಾರ್ದವಮ್| ಹೀನವಾತೇ ಪಿತ್ತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ಮತಮ್|| ಹಾರಿದ್ರಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಂ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಭ್ರಮೋಽರುಚಿಃ| ಹೀನವಾತೇ ಮಧ್ಯಕಫೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್|| ಶಿರೋರುಗ್ವೇಪಥುಶ್ವಾಸಪ್ರಲಾಪಶ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ| ಹೀನಪಿತ್ತೇ ಮಧ್ಯಕಫೇ ಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್|| ಶೀತತಾ ಗೌರವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಪ್ರಲಾಪೋಽಸ್ಥಿಶಿರೋತಿರುಕ್| ಹೀನಪಿತ್ತೇ ವಾತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ವಿದುಃ|| ವರ್ಚೋಭೇದೋಽಗ್ನಿದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹೋಽರುಚಿರ್ಭ್ರಮಃ| ಕಫಹೀನೇ ವಾತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ವಿದುಃ|| ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಮುಖಶೋಷೋಽತಿಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್| ಕಫಹೀನೇ ಪಿತ್ತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ವಿಕೃತೌ ನಿಯಮೋ ನಾಸ್ತಿ; ತೇನ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾ ಅನೇಕಪ್ರಕಾರಾ ಭವನ್ತಿ| ಅತಃ ಸುಶ್ರುತೇನಾಪ್ಯನ್ಯಾದೃಶಃ ಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣಂ ಪಠಿತಮ್– “ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತೋಽಲ್ಪಸಞ್ಜ್ಞೋ ಭ್ರಾನ್ತಪ್ರೇಕ್ಷೀ ಹತಪ್ರಭಃ| ಖರಜಿಹ್ವಃ ಶುಷ್ಕಕಣ್ಠಃ ಸ್ವೇದವಿಣ್ಮೂತ್ರವರ್ಜಿತಃ|| ಸಾಶ್ರುನಿರ್ಭುಗ್ನನಯನೋ ಭಕ್ತದ್ವೇಷೀ ಹತಸ್ವರಃ| ಶ್ವಸನ್ನಿಪತಿತಃ ಶೇತೇ ಪ್ರಲಾಪೋಪದ್ರವಾನ್ವಿತಃ|| ಅಭಿನ್ಯಾಸಂ ತು ತಂ ಪ್ರಾಹುರ್ಹತೌಜಸಮಥಾಪರೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಮಸಾಧ್ಯಮಪರೇ ಜಗುಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ತಥಾ ಭಾಲುಕಿತನ್ತ್ರೇ ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣಾದಿಲಕ್ಷಣಮನ್ಯಥಾ ಪಠಿತಮ್| ತದ್ಯಥಾ– “ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ ಜ್ವರೋಽಙ್ಗಮರ್ದಸ್ತೃಟ್ತಾಲುಶೋಷಪ್ರಮೀಲಕಾಃ|| ಆಧ್ಮಾನತನ್ದ್ರಾರುಚಯಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸಭ್ರಮಶ್ರಮಾಃ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ಅನ್ತರ್ದಾಹೋ ಬಹಿಃ ಶೀತಂ ತಸ್ಯ ತನ್ದ್ರಾ ಚ ಬಾಧತೇ| ತುದ್ಯತೇ ದಕ್ಷಿಣಂ ಪಾರ್ಶ್ವಮುರಃಶೀರ್ಷಗಲಗ್ರಹಾಃ|| ನಿಷ್ಠೀವೇತ್ ಕಫಪಿತ್ತಂ ಚ ತೃಷ್ಣಾ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚ ಜಾಯತೇ| ವಿಡ್ಭೇದಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾಶ್ಚ ಬಾಧನ್ತೇ ಸಪ್ರಮೀಲಕಾಃ|| ವಿಭುಫಲ್ಗೂ ಚ ತೌ ನಾಮ್ನಾ ಸನ್ನಿಪಾತಾವುದಾಹೃತೌ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಾಧಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯ ಶೀತಜ್ವರೋ ನಿದ್ರಾ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾ ಪಾರ್ಶ್ವನಿಗ್ರಹಃ| ಶಿರೋಗೌರವಮಾಲಸ್ಯಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಪ್ರಮೀಲಕಾಃ|| ಉದರಂ ದಹ್ಯತೇ ಚಾಸ್ಯ ಕಟಿರ್ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ದೂಯತೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಮಕರೀತಿ ಸುದಾರುಣಃ|| ವಾತೋಲ್ಬಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಗ್ಲಾನಿಪಾರ್ಶ್ವರುಗ್ದೃಷ್ಟಿಸಙ್ಕ್ಷಯಾಃ|| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ದಾಹ ಊರುಸಾದೋ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಸರಕ್ತಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ಶೂಲಂ ನಿದ್ರಾವಿಪರ್ಯಯಃ|| ನಿರ್ಭಿದ್ಯತೇ ಗುದಂ ಚಾಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ಪರಿಕೃತ್ಯತೇ| ಆಯಮ್ಯತೇ ಭಿದ್ಯತೇ ಚ ಹಿಕ್ಕತೇ ವಿಲಪತ್ಯಪಿ|| ಮೂರ್ಛತಿ ಸ್ಫಾಯತೇ ರೌತಿ ನಾಮ್ನಾ ವಿಸ್ಫುರಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯ ದಾಹೋ ಜ್ವರೋ ಘೋರೋ ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ವರ್ಧತೇ| ಶೀತಂ ಚ ಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಕುಪ್ಯತಃ ಕಫಮಾರುತೌ|| ತತಶ್ಚೈನಂ ಪ್ರಧಾವನ್ತೇ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಪ್ರಮೀಲಕಾಃ| ವಿಸೂಚಿಕಾ ಪರ್ವಭೇದಃ ಪ್ರಲಾಪೋ ಗೌರವಂ ಕ್ಲಮಃ|| ನಾಭಿಪಾರ್ಶ್ವರುಜಾ ತಸ್ಯ ಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯಾಶು ವಿವರ್ಧತೇ| ಸ್ವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ರಕ್ತಂ ಚ ಸ್ರೋತೋಭ್ಯಃ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ|| ಶೂಲೇನ ಪೀಡ್ಯಮಾನಸ್ಯ ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹಶ್ಚ ವರ್ಧತೇ| ಅಸಾಧ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋಽಯಂ ಶೀಘ್ರಕಾರೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ|| ನಹಿ ಜೀವತ್ಯಹೋರಾತ್ರಮೇತೇನಾವಿಷ್ಟವಿಗ್ರಹಃ| ಕಫೋಲ್ಬಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯ ಶೀತಜ್ವರಸ್ವಪ್ನಗೌರವಾಲಸ್ಯತನ್ದ್ರಯಃ| ಛರ್ದಿಮೂರ್ಛಾತೃಷಾದಾಹತೃಪ್ತ್ಯರೋಚಕಹೃದ್ಗ್ರಹಾಃ|| ಷ್ಠೀವನಂ ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ ಶ್ರೋತ್ರವಾಗ್ದೃಷ್ಟಿನಿಗ್ರಹಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ನಿಗ್ರಹಂ ಚಾಸ್ಯ ಯದಾ ಪ್ರಕುರುತೇ ಭಿಷಕ್|| ತದಾ ತಸ್ಯ ಭೃಶಂ ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸೋಪದ್ರವಂ ಜ್ವರಮ್| ನಿಗೃಹೀತೇ ತು ಪಿತ್ತೇ ಚ ಭೃಶಂ ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ಸೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಮೇದೋಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿ ಬಾಧತೇ| ಅಥಾತ್ರ ಸ್ನಾತಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ವಾ ತ್ರಿರಾತ್ರಂ ನ ಹಿ ಜೀವತಿ|| ಮೇದೋಗತಃ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಕಪ್ಫಣಃ ಸ ಉದಾಹೃತಃ| ಕಾಮಾನ್ಮೋಹಾಚ್ಚ ಲೋಭಾಚ್ಚ ಭಯಾಚ್ಚಾಯಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ|| ಮಧ್ಯಹೀನಾಧಿಕೈರ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯದಾ ಭವೇತ್| ತಸ್ಯ ರೋಗಾಸ್ತ ಏವೋಕ್ತಾಃ ಪ್ರಾಯೋ ದೋಷಬಲಾಶ್ರಯಾಃ||” ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ವಾತಾದಯಃ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿರುದ್ಧಗುಣಾಃ; ವಿರುದ್ಧಗುಣಾನಾಂ ಚ ಸಮ್ಭೂಯೈಕಕಾರ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ ನೋಪಪದ್ಯತೇ, ಪರಸ್ಪರೋಪಘಾತಾತ್ತುಹಿನದಹನಯೋರಿವ; ತತ್ಕಥಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕವಿಕಾರೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ‘ತದ್ಯಥಾ– ವಾತಸ್ಯ ಶೀತರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಸ್ಯ ಉಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೇನ ಪಿತ್ತೇನ, ತಥಾ ಕಫಸ್ಯ ಗೌರವಸ್ನಿಗ್ಧಾತ್ಮಕಸ್ಯೋಭಾಭ್ಯಾಂ ವಿರೋಧಃ| “ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಃ ಶೀತಃ ಖರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶ್ಚಲೋಽನಿಲಃ| ಪಿತ್ತಂ ಸಸ್ನೇಹತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಲಘು ವಿಸ್ರಂ ಸರಂ ದ್ರವಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶೀತೋ ಗುರುರ್ಮನ್ದಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋ ಮೃತ್ಸ್ನಃ ಸ್ಥಿರಃ ಕಫಃ|| ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಃ ಕಫಃ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕೋ ವಾಯುರ್ದುಷ್ಟೋಽನುಮಾನತಃ||” ಇತಿ| ಕಿಞ್ಚ, ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಾಭ್ಯಾಂ ದೋಷಾ ಯುಗಪದುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ಆಹೋಸ್ವಿತ್ಕಾಲವ್ಯವಧಾನೇನ? ಆದ್ಯೇ ಸಮಬಲತ್ವೇನ ತಾರತಮ್ಯೇನ ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮಬಲತ್ವೇನ ಪರಸ್ಪರಘಾತಕಾನಾಂ ಯುಗಪದುತ್ಪತ್ತಿರ್ನ ಸ್ಯಾತ್| ಅಥ ಭಿನ್ನಾಶ್ರಯತಯಾ ಸಾಽಸ್ತು; ತದಪಿ ನ, ಕುಪಿತಾನಾಂ ಸರ್ವದೇಹವ್ಯಾಪಿತ್ವೇನ ಪರಸ್ಪರಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ತದುಕ್ತಮ್– “ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಸಹಸಾ ದೇಹಮಾಪಾದತಲಮಸ್ತಕಮ್|” ಇತಿ| ಕಿಞ್ಚ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತೌ ತಾವತ್ಕುಪಿತಾನಾಮಾಮಾಶಯಗತಾನಾಂ ರಸದೂಷಕಾಣಾಂ ಜ್ವರೋತ್ಪಾದಕತ್ವಂ, ತನ್ಮಿಲಿತಾನಾಮೇವ ಸ್ಯಾದ್ಯಥಾದುಷ್ಟೇನೇತಿ| ನ ದ್ವಿತೀಯಃ, ಪೂರ್ವದೋಷಾಧಿಕತ್ವಾತ್| ಕಿಞ್ಚ ತಾರತಮ್ಯೇನೋತ್ಪತ್ತೌ ಮೂಷಕಮಾರ್ಜಾರವದ್ವಿರೋಧೇ ಪ್ರಾಗೇವ ತೇನ ಪ್ರಬಲೇನ ದುರ್ಬಲಾಘಾತಃ ಸುಕರಃ; ದೃಶ್ಯತೇ ಚ ಮಾತ್ಸ್ಯೋ ನ್ಯಾಯಃ| ಅಥ ಯುಗಪದುತ್ಪಾದಕಾ ಆಹಾರಾದಯೋ ನ ಭವನ್ತಿ; ತತ್ರ ಯುಗಪದುತ್ಪಾದಕದ್ರವ್ಯಮೇಕಮನೇಕಂ ವಾ? ತಸ್ಯ ( ಏಕತ್ವೇ)ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವೇನ ವಿರುದ್ಧಗುಣಾಧಿಕಾರ(ಕರಣ)ಸ್ಯ ತ್ರಿದೋಷೋತ್ಪಾದಕತ್ವಂ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಅಸ್ತು ವಾಽವಿಚಾರಿತರಮಣೀಯಮ್| ಏಕಮೇವಾಭ್ಯವಹ್ರೀಯತ ಇತಿ ಕಥಮ್? ಅಸ್ತು ವಾ ಸಾಧಕತ್ವೇನ ಸಹಕಾರಿಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಭ್ಯವಹಾರೇ ತಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧಗುಣವತ್ತ್ವೇನ ದೋಷಾನ್ತರಘಾತಕತ್ವೇನಾನುತ್ಪತ್ತಿಃ; ತದವಸ್ಥತಯೈವ ಜಾಯಮಾನಃ ಕೇವಲೈಕದೋಷಜೋ ನ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಜೋ ಜ್ವರ ಇತಿ| ಅಥಾದೃಷ್ಟಾಧೀನತ್ವೇನ ಸಹಕಾರಿಣೋ ಭಾವೇ (ಸಮ್ಭವೇ) ಏಕಾಭ್ಯವಹಾರೇ ಸನ್ನಿಪಾತಃ, ತರ್ಹಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮಬಲತ್ವೇನೇತ್ಯತ್ರೋಕ್ತದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅಥಾನೇಕದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಭ್ಯವಹಾರೇ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ತತ್ರ ತುಲ್ಯಾನಾಮೇವಾಭ್ಯವಹಾರಃ ಕಥಂ? ಯತೋಽಭಿನ್ನರುಚಿತ್ವಾತ್| ಯಥಾರುಚ್ಯಭ್ಯವಹಾರೇ ತಾರತಮ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ತಾರತಮ್ಯೇನೈವ ಭವತಿ ಪ್ರಕೋಪೋ ನ ಯುಗಪದಿತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹಾನಿಃ| ಅತ್ರಾಪ್ಯದೃಷ್ಟಾಧೀನತ್ವಾತ್ತುಲ್ಯಾಭ್ಯವಹಾರೇ ಪ್ರತಿಘಾತಕತ್ವಾಭಾವೇಽಪಿ ಯೌಗಪದ್ಯಂ; ತರ್ಹಿ ಸ ಏವ ದೋಷಃ| ಅಥ ಕಾಲವ್ಯವಧಾನೇನ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾದುತ್ತರಸ್ಯ ಭಿನ್ನಃ ಕಾಲೋ ಭವೇತ್; ಸಮಬಲೋ ವಾ ನ್ಯೂನಾಧಿಕಬಲೋ ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ಉಪಸಞ್ಜಾತವಿರೋಧಿತ್ವೇನೋತ್ಪತ್ತುಮೇವ ನ ಶಕ್ನೋತಿ| ನ ದ್ವಿತೀಯಃ, ನ್ಯೂನಬಲತ್ವೇನ ಪೂರ್ವಪ್ರಬಲೇನೈವ ವಿನಾಶಿತತ್ವಾತ್, ಅಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರತ್ವಾಚ್ಚ| ನ ತೃತೀಯಃ, ವಿಚಾರಾಸಹತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ವಕ್ತವ್ಯಮ್ ಅಧಿಕಬಲತ್ವಮುತ್ಪತ್ತೇಃ ಪೂರ್ವಂ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ಅನುತ್ಪನ್ನಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಾಭಾವಾತ್| ಅಧಿಕತ್ವಂ ಧರ್ಮಃ, ಸ ತು ಸತಿ ಧರ್ಮಿಣಿ ಚಿನ್ತ್ಯಃ| ಅಥ ಪಶ್ಚಾತ್? ತನ್ನ, ಉತ್ಪತ್ತ್ಯಧಿಕೇ ಅಧಿಕೇನ ಘಾತಸ್ಯೋಪಸಞ್ಜಾತವಿರೋಧಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿರೇವ ನ, ಕುತೋಽಧಿಕತ್ವಮ್| ಅತ್ರಾಪ್ಯಧಿಕತ್ವಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿರುದ್ಧಗುಣಾನಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಘಟಘಟಾಭಾವಯೋರಿವ ಘಟಘಟಪ್ರಧ್ವಂಸಯೋರಿವ ಸಹಾವಸ್ಥಾಯಿತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ ದಹನತುಹಿನವತ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ– ಸರ್ವೇ ವಿಕಲ್ಪಾ ಅನಙ್ಗೀಕಾರಪಾಶಹತಾಃ, ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ತು ಸ್ಯಾದೇವ; ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಾದಿನಾ ಕುಪಿತಾ ದೋಷಾ ಯುಗಪತ್ಕಾಲವ್ಯವಧಾನೇನ ವಾ, ಸಮಬಲತ್ವೇನ ತಾರತಮ್ಯೇನ ವಾ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧಾ ಅಪಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದಾಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ರಸಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ದ್ವನ್ದ್ವಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಪಾದಕಾ ಭವನ್ತಿ, ಉಕ್ತಂ ಚ– ಮಿಥ್ಯಾಹಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲವ್ಯವಧಾನೇನೋತ್ಪನ್ನಾನಾಮಪಿ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಯೌಗಪದ್ಯಮೇವ ಭವತೀತಿ ನ ಕದಾಚಿದನುಪಪತ್ತಿಃ| ನನು, ಕಥಮಾದಿಪಶ್ಚಾದ್ಭಾವೇನೋತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಯೌಗಪದ್ಯಮಿತಿ ಚೇತ್? ತನ್ನ, ದೋಷಾದ್ದೋಷಾನ್ತರೋತ್ಪತ್ತೇಃ| ತದುಕ್ತಮ್– “ಏಕಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸರ್ವಾನೇವ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್| ಏಕಃ ಪ್ರಶಮಿತೋ ದೋಷಃ ಸರ್ವಾನ್ ದೋಷಾನ್ನಿವಾರಯೇತ್||” ಇತಿ| ತಥಾಚ ಚರಕಃ– “ಕಶ್ಚಿದ್ಧಿ ರೋಗೋ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ರುಜಾಕರತ್ವಾದ್ದೋಷೋಽಪಿ ರೋಗ ಇತಿ ಟೀಕಾಕೃತೋ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ‘ವಿಕೃತೋ ದೋಷೋ ರೋಗ’ ಇತಿ ಸಮುದಾಯಸಮುದಾಯಿನೋರಭೇದವಾದಿನಾಂ ಮತಂ ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತಮ್| ಅನ್ಯಚ್ಚ ತಥಾ– “ವಿಕೃತಾವಿಕೃತಾ ದೇಹಂ ಘ್ನನ್ತಿ ತೇ ವರ್ತಯನ್ತಿ ಚ|” ಇತಿ| ವಿಕೃತಾನಾಂ ಘಾತಕತ್ವಂ ರೋಗರೂಪೇಣೈವ ಭವತಿ, ಯಾ ವಿಕೃತಿಃ ಸ ಏವ ರೋಗ ಇತಿ ನ ದೋಷರೋಗಯೋರ್ಭೇದಃ| ಅಸ್ತು ವಾ ಭೇದಃ, ಮಿಲಿತೈರ್ದೋಷೈಃ ರೋಗಃ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ| ಕಥಞ್ಚಿದಪಿ ಏಕಾನೇಕದ್ರವ್ಯಾಭ್ಯವಹಾರೇ ಸಹಕಾರಿಣೋ ದೈವಾತ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪ್ರಕೋಪೋ ಭವತ್ಯೇವ| ಉಕ್ತಂ ಚ– “ದೃಷ್ಟಾಪರಾಧಜಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಕಶ್ಚಿತ್ಪೂರ್ವಾಪರಾಧಜಃ| ತತ್ಸಙ್ಕರಾದ್ಭವತ್ಯನ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರೇವಂ ತ್ರಿಧಾ ಸ್ಮೃತಃ||” ಇತಿ| ತಥಾ– “ಪಿತ್ತಕ್ಷೋಭೇ ತಿಲಾಭ್ಯಙ್ಗೋ ರಾತ್ರೌ ಚ ದಧಿಭೋಜನಮ್| ಅನಿದ್ರಾ ಮೈಥುನಂ ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಭವೇದ್ಧ್ರುವಮ್||” ಇತಿ| ನನು ದೋಷಾಣಾಂ ಬಾಧ್ಯಬಾಧಕಭಾವೇನಾದಿಪಶ್ಚಾದ್ಭಾವೇನೋತ್ಪತ್ತಿರ್ದೋಷಾದ್ದೋಷಾನ್ತರೋತ್ಪತ್ತಿರ್ವಾ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯನುಪದಮೇವೋಕ್ತಮ್|” ಅತ್ರ ಸಮಾಧಾನಮುಕ್ತಂ ದೃಢಬಲೇನ, ಯಥಾ– “ವಿರುದ್ಧೈರಪಿ ನ ತ್ವೇತೇ ಗುಣೈರ್ಘ್ನನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್| ದೋಷಾಃ ಸಹಜಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದ್ಘೋರಂ ವಿಷಮಹೀನಿವ||” ಇತಿ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬)| ಏತಚ್ಚಾನ್ಯೇ ದೂಷಯನ್ತಿ– ಸಹಜತ್ವಾದಿತ್ಯನೈಕಾನ್ತಿಕಂ, ಯತಃ ಸಹಜಾನಪಿ ಧಾತೂನ್ ದೋಷಾ ಉಪಘ್ನನ್ತಿ; ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಪಿ ಸಾಧ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟಂ, ಯತಃ ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಮಬಾಧಕತ್ವಂ, ತದೇವ ಚ ದೋಷಾಣಾಮಿಹ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ– ದೋಷಾ ನೋಪಘ್ನನ್ತೀತಿ ಕೋಽಯಮನುಪಘಾತಃ ಸಾಧ್ಯತೇ? ವಿಕೃತೇರಕಾರಕತ್ವಂ ವಾ, ಅವಿನಾಶಕತ್ವಂ ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ದೋಷಾಣಾಂ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿಕೃತಿಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ವಿಶೋಷಯೇದ್ವಸ್ತಿಗತಂ ಸಶುಕ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ಸಪಿತ್ತಂ ಪವನಃ ಕಫಂ ವಾ| ಯದಾ ತದಾಽಶ್ಮರ್ಯುಪಜಾಯತೇ ತು ಕ್ರಮೇಣ ಪಿತ್ತೇಷ್ವಿವ ರೋಚನಾ ಗೋಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇನ– “ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃ ಪವನಃ ಸಾಮಮತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಮ್| ಅಭಿಭೂಯೇತರಂ ದೋಷಮೂರೂ ಚೇತ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ|| ಸಕ್ಥ್ಯಸ್ಥಿನೀ ಪ್ರಪೂರ್ಯಾನ್ತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ತಿಮಿತೇನ ಚ| ತದಾ ಸ್ತಭ್ನಾತಿ ತೇನೋರೂ ಸ್ತಬ್ಧೌ ಶೀತಾವಚೇತನೌ||’ (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ| ಅವಿನಾಶಕತ್ವಂ ತು ವಿದ್ಯತ ಏವ, ಧಾತುದೋಷಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಂ ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ಸರ್ವಥೋಚ್ಛೇದಪ್ರತಿಪಾದಕಾಗಮಾಭಾವಾತ್, ಮರಣಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ; ದೋಷಾಣಾಮಪಿ ದೇಹಧಾರಕತ್ವಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಥೋಚ್ಛೇದನಿರಾಸಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ ದೃಢಬಲವಚನಮಿಹ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ; ತತಃ ಕುತೋಽನೈಕಾನ್ತಿಕತಾ| ನ ಚೈವಂ ಸತಿ ವಿಷಸ್ಯ ವಿಷಾದಕರ್ತೃತ್ವೇನ ದೃಷ್ಟಾನ್ತವಿಫಲತ್ವಂ, ವಿಷಸ್ಯ ವಿಷಾದಾದವಾನ್ತರಖ್ಯಾಪಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಣವಿನಾಶಕತ್ವಾತ್; ನಚ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ಭವತೀತಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ– ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರತೀಯಮಾನತ್ವಾತ್| ದೋಷಾಃ ಪರಸ್ಪರಂ ನೋಪಘ್ನನ್ತಿ, ಅನುಪಘಾತಕತ್ವೇನ ಪ್ರತೀಯಮಾನತ್ವಾತ್; ಯದ್ಯಥಾ ಪ್ರತೀಯತೇ ತತ್ತಥಾ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ, ಯಥಾಽಗ್ನಿಕಾರ್ಯೋ ಧೂಮೋಽಗ್ನಿಕಾರ್ಯತ್ವೇನೇತಿ, ತತ್ಕುತಃ ಸಾಧ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಮಿತಿ| ಚಕ್ರದತ್ತಸ್ತು ಸಹಜಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯೇಕಮೇವ ಹೇತುಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವಾನ್– ಸಹಜಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಮಿತಿ| ದೃಢಬಲೋಕ್ತಹೇತುದ್ವಯಾಸ್ವರಸೇನ ಗಯದಾಸಸ್ತು ಹೇತ್ವನ್ತರಮುಕ್ತವಾನ್– “ದೈವಾದ್ದೋಷಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ| ವಿರುದ್ಧೈಃ ಸ್ವಗುಣೈಃ ಕಶ್ಚಿನ್ನೋಪಘಾತಃ ಪರಸ್ಪರಮ್||” ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ||೧೮-೨೩||

Adhikarana sannipAtajvarasyAsAdhyatvakRucchrasAdhyatvalakShaNam (24) · Śloka 2

ದೋಷೇ ವಿಬದ್ಧೇ ನಷ್ಟೇಽಗ್ನೌ ಸರ್ವಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಃ | ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೋಽಸಾಧ್ಯಃ, ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಸ್ತತೋಽನ್ಯಥಾ ||೨೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) | ( ಸಪ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ದಶಮೇ ದ್ವಾದಶೇಽಪಿ ವಾ | ಪುನರ್ಘೋರತರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಶಮಂ ಯಾತಿ ಹನ್ತಿ ವಾ |೧| ಸಪ್ತಮೀ ದ್ವಿಗುಣಾ ಚೈವ ನವಮ್ಯೇಕಾದಶೀ ತಥಾ | ಏಷಾ ತ್ರಿದೋಷಮರ್ಯಾದಾ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಚ ವಧಾಯ ಚ) |೨|

ತಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೋಷೇ ವಿಬದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೋ ಮಲಂ ವಾತಾದಿಶ್ಚ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಮಲಮೇವಾಹ, ವಿಬದ್ಧ ಇತಿ ವಚನಾತ್| ನಷ್ಟಾಗ್ನಿತ್ವಮಾಹಾರಾಪಾಕಗಮ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಅಗ್ನಿಂ ಜರಣಶಕ್ತ್ಯಾ” (ಚ. ವಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ಅಸಾಧ್ಯಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಭಿಧಾನೇನ ಸುಖಸಾಧ್ಯೋ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಿತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ಸನ್ನಿಪಾತೋ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾನಾಮ್” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ| ತಥಾ ಭಾಲುಕಿಃ– “ಮೃತ್ಯುನಾ ಸಹ ಯೋದ್ಧವ್ಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಚಿಕಿತ್ಸತಾ||” ಇತಿ| ಸರ್ವಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಮಗ್ರಾಣಿ, ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾನಿ ಬಲೀಯಾಂಸಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೨೪||

Adhikarana sannipAtajvaropadravaH (25) · Śloka 5

ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯಾನ್ತೇ ಕರ್ಣಮೂಲೇ ಸುದಾರುಣಃ | ಶೋಥಃ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ತೇನ ಕಶ್ಚಿದೇವ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ||೨೫|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) | (ತ್ರಯಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ದೋಷಾ ಉರಃಸ್ರೋತೋಽನುಗಾಮಿನಃ | ಆಮಾಭಿವೃದ್ಧ್ಯಾ ಗ್ರಥಿತಾ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಮನೋಗತಾಃ ||೧|| ಜನಯನ್ತಿ ಮಹಾಘೋರಮಭಿನ್ಯಾಸಂ ಜ್ವರಂ ದೃಢಮ್ | ಶ್ರುತೌ ನೇತ್ರೇ ಪ್ರಸುಪ್ತಿಃ ಸ್ಯಾನ್ನ ಚೇಷ್ಟಾಂ ಕಾಞ್ಚಿದೀಹತೇ ||೨|| ನಚ ದೃಷ್ಟಿರ್ಭವೇತ್ತಸ್ಯ ಸಮರ್ಥಾ ರೂಪದರ್ಶನೇ | ನ ಘ್ರಾಣಂ ನ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಂ ಶಬ್ದಂ ವಾ ನೈವ ಬುಧ್ಯತೇ ||೩|| ಶಿರೋ ಲೋಠಯತೇಽಭೀಕ್ಷ್ಣಮಾಹಾರಂ ನಾಭಿನನ್ದತಿ | ಕೂಜತಿ ತುದ್ಯತೇ ಚೈವ ಪರಿವರ್ತನಮೀಹತೇ ||೪|| ಅಲ್ಪಂ ಪ್ರಭಾಷತೇ ಕಿಞ್ಚಿದಭಿನ್ಯಾಸಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ | ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ ಸ ಭೂಯಿಷ್ಠಃ ಕಶ್ಚಿದೇವಾತ್ರ ಸಿಧ್ಯತಿ) ||೫||

ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೋಪದ್ರವಮಾಹ– ಸನ್ನಿಪಾತೇತ್ಯಾದಿ||೨೫||

Adhikarana AgantujvaralakShaNam (26-29) · Śloka 30

ಅಭಿಘಾತಾಭಿಚಾರಾಭ್ಯಾಮಭಿಶಾಪಾಭಿಷಙ್ಗತಃ | ಆಗನ್ತುರ್ಜಾಯತೇ ದೋಷೈರ್ಯಥಾಸ್ವಂ ತಂ ವಿಭಾವಯೇತ್ ||೨೬|| ಶ್ಯಾವಾಸ್ಯತಾ ವಿಷಕೃತೇ ತಥಾಽತೀಸಾರ ಏವ ಚ | ಭಕ್ತಾರುಚಿಃ ಪಿಪಾಸಾ ಚ ತೋದಶ್ಚ ಸಹ ಮೂರ್ಛಯಾ ||೨೭|| ಓಷಧಿಗನ್ಧಜೇ ಮೂರ್ಛಾ ಶಿರೋರುಗ್ವಮಥುಃ ಕ್ಷವಃ | ಕಾಮಜೇ ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶಸ್ತನ್ದ್ರಾಽಽಲಸ್ಯಮಭೋಜನಮ್ ||೨೮|| (ಹೃದಯೇ ವೇದನಾ ಚಾಸ್ಯ ಗಾತ್ರಂ ಚ ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ) | ಭಯಾತ್ಪ್ರಲಾಪಃ ಶೋಕಾಚ್ಚ ಭವೇತ್ ಕೋಪಾಚ್ಚ ವೇಪಥುಃ | ಅಭಿಚಾರಾಭಿಶಾಪಾಭ್ಯಾಂ ಮೋಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಚ ಜಾಯತೇ ||೨೯|| ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಾದುದ್ವೇಗೋ ಹಾಸ್ಯರೋದನಕಮ್ಪನಮ್ |೩೦| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ಆಗನ್ತುಜ್ವರಮಾಹ– ಅಭಿಘಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಘಾತೋಽಭಿಹನನಂ ಶಸ್ತ್ರಲೋಷ್ಟಮುಷ್ಟಿಲಗುಡಾದಿಭಿಃ; ಅಭಿಚಾರಃ ಶ್ಯೇನಾದಿಯಾಗಕೃತಃ, ಅಥವಾ ವಿಪರೀತೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಲೋಹಸ್ರುಚಾ ಸರ್ಷಪಾದಿಹೋಮ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಅಭಿಷಙ್ಗಃ ಕಾಮಾದೀನಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಕಾಮಶೋಕಭಯಕ್ರೋಧೈರಭಿಷಕ್ತಸ್ಯ ಯೋ ಜ್ವರಃ| ಸೋಽಭಿಷಙ್ಗಜ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯೋ ಯಶ್ಚ ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಜಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅಭಿಶಾಪೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುರುವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಾನಾಮನಿಷ್ಟಾಭಿಶಂಸನಮ್| ತಂ ಚಾಗನ್ತುಜ್ವರಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ವಾಯುಃ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಚ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾವೀ ನತ್ವಾರಮ್ಭಕ ಇತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯವಸರೇ ನಿರೂಪಿತಮ್| ಶ್ಯಾವಾಸ್ಯತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಃ ಶುಕ್ಲಾನುವಿದ್ಧಃ ಕೃಷ್ಣೋ ವರ್ಣಃ; ಶ್ಯಾಮವರ್ಣ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ವಿಷಕೃತೇ ಸ್ಥಾವರವಿಷಭಕ್ಷಣಾದಿಕೃತೇ; ಅತೀಸಾರಃ ತದ್ವಿಷಸ್ಯಾಧೋಗತ್ವಾತ್| ಓಷಧಿಗನ್ಧಜ ಇತಿ ತೀವ್ರೌಷಧಿಗನ್ಧಘ್ರಾಣಜೇ, “ಪುಷ್ಪೇಭ್ಯೋ ಗನ್ಧರಜಸೀ ಓಜಸ್ವಿಭ್ಯೋ ಯದಾಽನಿಲಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಂ ತೃಣಪುಷ್ಪಾಖ್ಯಂ ಜ್ವರಮತ್ರೈವಾನ್ತರ್ಭಾವಯನ್ತಿ| ಕಾಮಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಭಿಮತಕಾಮಿನ್ಯಾದ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇ| ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶೋ ಭ್ರಮಾದಿಃ| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ಕಾಮಾದ್ ಭ್ರಮೋಽರುಚಿರ್ದಾಹೋ ಹ್ರೀನಿದ್ರಾಧೀಧೃತಿಕ್ಷಯಃ|” (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಭಯಾದಿತಿ ಭಯಾಜ್ಜಾತೇ ಜ್ವರೇ| ಏವಂ ಶೋಕಾಚ್ಚ ಕೋಪಾದಿತ್ಯೇತಯೋರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಶೋಕಾತ್ ಪ್ರಲಾಪ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚಾತ್ರ ವಾತಕಾರ್ಯಃ, ತಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್| ( ವಿಶೇಷನಿಶ್ಚಯಸ್ತು ನಿದಾನಾತ್, ನಿದಾನಮಪಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ|) ಉಕ್ತಂ ಚ– “ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ವಾಯುಃ, ಕ್ರೋಧಾತ್ ಪಿತ್ತಂ, ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯೇವಂ ತತ್ ಕುತಃ ಕ್ರೋಧಜೇ ವೇಪಥುಃ? ತಸ್ಯ ವಾತಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– “ಏಕಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸರ್ವಾನೇವ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್|” ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಪಿತ್ತಕೋಪಿತವಾತಜನ್ಯ ಏವಾತ್ರ ವೇಪಥುಃ, ಅಥವಾ ಕ್ರುದ್ಧಶ್ಚ ವೇಪಮಾನೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಇತಿ ನ ಹಿ ‘ ದೃಷ್ಟೇರನುಪಪನ್ನಂ ನಾಮೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಕ್ರೋಧಃ ಪಿತ್ತಮಿವ ವಾತಂ ಚ ಕೋಪಯತೀತಿ, ತದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಕ್ರೋಧಶೋಕೌ ಸ್ಮೃತೌ ವಾತರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣೌ|” ಇತಿ| ಕೋಪಾಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಶಿರೋರುಜಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ಕ್ರೋಧಾತ್ ಕಮ್ಪಃ ಶಿರೋರುಕ್ ಚ, ಪ್ರಲಾಪೋ ಭಯಶೋಕಜಃ|” (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಮಾನಸತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಭಯಜಾದೀನಾಂ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ಹೇತುಭೇದಾತ್; ಹೇತುಭೇದಾಚ್ಚ ಭೇದಾಭಿಧಾನಂ ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಮಿತಿ| ಅಭಿಚಾರೇತ್ಯಾದಿ| ತೃಷ್ಣಾ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾಭಿಚಾರಜೇ ದಾಹಾದಿಕಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತಾರ್ಥಾನುವಾದಿನಾ ವಾಗ್ಭಟೇನ– “ತತ್ರಾಭಿಚಾರಿಕೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಹೂಯಮಾನಸ್ಯ ತಪ್ಯತೇ| ಪೂರ್ವಂ ಚೇತಸ್ತತೋ ದೇಹಸ್ತತೋ ವಿಸ್ಫೋಟತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ|| ಸದಾಹಮೂರ್ಛೈರ್ಗ್ರಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ವರ್ಧತೇ ಜ್ವರಃ|” (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಾದಿತಿ ಭೂತಾ ದೇವಗ್ರಹಾದಯ ಉನ್ಮಾದನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ, ತೇಷಾಮಭಿಷಙ್ಗಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಉದ್ವೇಗ ಉದ್ವಿಗ್ನಚಿತ್ತತಾ||೨೬-೨೯||–

Adhikarana AgantujeShu doShAnubandhapradarshanam (30) · Śloka 31

ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ವಾಯುಃ, ಕ್ರೋಧಾತ್ ಪಿತ್ತಂ, ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ ||೩೦|| ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಾತ್ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಭೂತಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಾಃ |೩೧|

ಆಗನ್ತುಜ್ವರೇಷ್ವಪಿ ಪ್ರತಿನಿಯತದೋಷಾನುಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ– ಕಾಮಶೋಕೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಯೋ ಮಲಾ ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಾತ್ ಕುಪ್ಯನ್ತೀತಿ ಭೂತಪ್ರಭಾವಾತ್| ಯಚ್ಚ ಚರಕೇಣ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ‘ಅಭಿಷಙ್ಗಜಃ ಪುನರ್ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ’ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ ಪ್ರಾಯಿಕಂ ಮನ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಚಕ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– “ಅಭಿಷಙ್ಗಜ ಇತ್ಯನೇನ ಕಾಮಾದ್ಯಭಿಷಙ್ಗಜ ಉಚ್ಯತೇ, ನತು ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಜಃ|” ಇತಿ| ಭೂತಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಾ ಇತಿ ಯಸ್ಯ ಭೂತಸ್ಯ ದೇವಗ್ರಹಾದೇರಭಿಷಙ್ಗಾತ್ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ತಸ್ಯ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ರೋದನಾದಿ ತೇನ ಸಹ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸದೃಶ ಲಕ್ಷಣಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ, ಇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಜೇಜ್ಜಟಾದಯಃ; ದೋಷಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭೂತಲಕ್ಷಣಾನಿ ಚ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೦||–

Adhikarana viShamajvarasamprAptiH (31) · Śloka 2

ದೋಷೋಽಲ್ಪೋಽಹಿತಸಮ್ಭೂತೋ ಜ್ವರೋತ್ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ವಾ ಪುನಃ ||೩೧|| ಧಾತುಮನ್ಯತಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಕರೋತಿ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್ |೩೨| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) | (ಸನ್ತತಃ ಸತತೋಽನ್ಯೇದ್ಯುಸ್ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕೌ) ||೨||

ಅಥ ವಿಷಮಜ್ವರಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ದೋಷೋಽಲ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪ ಇತ್ಯನೇನಾಬಲತ್ವಾತ್ ಕಾಲವಿಶೇಷಮವಾಪ್ಯ ಲಬ್ಧಬಲೋ ಜ್ವರಯತಿ, ಯಸ್ತು ಬಲವಾನ್ ಸ ನಿತ್ಯಜ್ವರಮೇವ ಕರೋತಿ| ಅಹಿತಸಮ್ಭೂತ ಇತಿ ಅಹಿತಾಹಾರಾಚಾರಾದಿಸಮ್ಭೂತೋ ವೃದ್ಧಃ| ಜ್ವರೋತ್ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ಸಹಸಾ ನಿವೃತ್ತಜ್ವರಸ್ಯ| ವಾಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಥಮತೋಽಪಿ ವಿಷಮಜ್ವರೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಆರಮ್ಭಾದ್ವಿಷಮೋ ಯಸ್ತು” ಇತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುಮನ್ಯತಮಂ ರಸರಕ್ತಾದಿಕಮ್| ವಿಷಮಜ್ವರಂ ತೃತೀಯಕಾದಿಕಮ್| ವಿಷಮಜ್ವರಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಭಾಲುಕಿನಾ ಪಠಿತಮ್– “ಯಃ ಸ್ಯಾದನಿಯತಾತ್ ಕಾಲಾಚ್ಛೀತೋಷ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ತಥೈವ ಚ| ವೇಗತಶ್ಚಾಪಿ ವಿಷಮೋ ಜ್ವರಃ ಸ ವಿಷಮಃ ಸ್ಮೃತಃ||” ಇತಿ||೩೧||–

Adhikarana santatAdInAM pratiniyatadUShyA dhAtavaH (32-33) · Śloka 33

ಸನ್ತತಂ ರಸರಕ್ತಸ್ಥಃ, ಸೋಽನ್ಯೇದ್ಯುಃ ಪಿಶಿತಾಶ್ರಿತಃ ||೩೨|| ಮೇದೋಗತಸ್ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ತ್ವಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತಃ ಪುನಃ | ಕುರ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಥಕಂ ಘೋರಮನ್ತಕಂ ರೋಗಸಙ್ಕರಮ್ ||೩೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೧) |

ಸನ್ತತಾದಿಜ್ವರಾಣಾಂ ಪ್ರತಿನಿಯತದೂಷ್ಯಾನ್ ಧಾತೂನಾಹ– ಸನ್ತತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ತತಶಬ್ದಃ ಸತತಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ– ರಸಸ್ಥಃ ಸನ್ತತಂ, ರಕ್ತಸ್ಥಃ ಸತತಕಮಿತಿ; ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ ರಕ್ತಧಾತ್ವಾಶ್ರಯಃ ಪ್ರಾಯೋ ದೋಷಃ ಸತತಕಂ ಜ್ವರಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ ( ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ಸತತಕೋ ರಕ್ತವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ರಸಧಾತುಮಾಶ್ರಯತೇ)| ರಸಗ್ರಹಣಂ ಚಾತ್ರ ವಿಶೇಷಪರಂ, ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ರಸಸ್ಯಾವಶ್ಯದೂಷ್ಯತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಸತತಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ‘ಸನ್ತತೌ ರಸರಕ್ತಸ್ಥೌ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತನ್ನಾತಿಯುಕ್ತಮ್, ಅತ್ರ ಹಿ ಸನ್ತತಸತತಶಬ್ದೌ ಸಞ್ಜ್ಞಾಪರೌ, ನತು ಸಾತತ್ಯವಚನೌ; ತೇನ ಸನ್ತತಶಬ್ದೇನ ಸತತಕಸ್ಯಾನಭಿಧಾನಾತ್ ಕಥಮೇಕಶೇಷ ಇತಿ ದೋಷಃ| ಅನ್ಯೇದ್ಯುರಿತಿ ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಮ್| ಘೋರಂ ದುಃಸಹಮ್| ಅನ್ತಕಂ ಯಮಮಿವ, ಮಾರಕತ್ವಾತ್| ರೋಗಸಙ್ಕರಮ್ ಅನೇಕರೋಗಸಙ್ಕುಲಮ್||೩೨-೩೩||

Adhikarana santatasatatAnyedyuShkatRutIyakacaturthakajvaralakShaNam (34-35) · Śloka 36

(ಸ್ರೋತೋಭಿರ್ವಿಸೃತಾ ದೋಷಾ ಗುರವೋ ರಸವಾಹಿಭಿಃ | ಸರ್ವದೇಹಾನುಗಾಃ ಸ್ತಬ್ಧಾ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸನ್ತತಮ್) | ಸಪ್ತಾಹಂ ವಾ ದಶಾಹಂ ವಾ ದ್ವಾದಶಾಹಮಥಾಪಿ ವಾ | ಸನ್ತತ್ಯಾ ಯೋಽವಿಸರ್ಗೀ ಸ್ಯಾತ್ ಸನ್ತತಃ ಸ ನಿಗದ್ಯತೇ ||೩೪|| ಅಹೋರಾತ್ರೇ ಸತತಕೋ ದ್ವೌ ಕಾಲಾವನುವರ್ತತೇ | ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಸ್ತ್ವಹೋರಾತ್ರ ಏಕಕಾಲಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೩೫|| ತೃತೀಯಕಸ್ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ, ಚತುರ್ಥೇಽಹ್ನಿ ಚತುರ್ಥಕಃ |೩೬| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೧) |

ಅಥೈಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ಸಪ್ತಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ವಿಕಲ್ಪಾ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋಲ್ಬಣತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಯಥೋಕ್ತಮ್– “ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲವೃದ್ಧ್ಯಾ ದಶದಿವಸದ್ವಾದಶಾಹಸಪ್ತಾಹಾತ್| ಹನ್ತಿ ವಿಮುಞ್ಚತಿ ವಾಽಽಶು ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಧಾತುಮಲಪಾಕಾತ್||” ಇತಿ| ಅಯಂ ಚ ಸನ್ತತಸ್ತ್ರಿದೋಷಜ ಏವ ದ್ವಾದಶಾಶ್ರಯತ್ವೇನ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ– “ಯಥಾ ಧಾತೂಂಸ್ತಥಾ ಮೂತ್ರಂ ಪುರೀಷಂ ಚಾನಿಲಾದಯಃ| ಯುಗಪಚ್ಚಾನುಪದ್ಯನ್ತೇ ನಿಯಮಾತ್ ಸನ್ತತೇ ಜ್ವರೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಸನ್ತತ್ಯಾ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಪ್ತಾಹಾದೀನ್ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಅವಿಸರ್ಗೀ ಅಪರಿತ್ಯಾಗೀ, ಅತ್ಯನ್ತಸಂಯೋಗೇ ದ್ವಿತೀಯಾ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ಕಥಮಸ್ಯ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಪಾಠಃ? ಮುಕ್ತಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಂ ವಿಷಮತ್ವಂ, ತಚ್ಚಾತ್ರ ನಾಸ್ತಿ| ನೈವಮ್, ಅಸ್ಯಾಪಿ ತಥಾಭಾವಾತ್| ತಥಾ ಚ ತಲ್ಲಕ್ಷಣೇ ಚರಕಃ– “ವಿಸರ್ಗಂ ದ್ವಾದಶೇ ಕೃತ್ವಾ ದಿವಸೇಽವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಃ| ದುರ್ಲಭೋಪಶಮಃ ಕಾಲಂ ದೀರ್ಘಮಪ್ಯನುವರ್ತತೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಯತ್ತೂಕ್ತಂ ಖರನಾದೇನ– “ಜ್ವರಾಃ ಪೂರ್ವಂ ಮಯೋಕ್ತಾ ಯೇ ಪಞ್ಚ ಸನ್ತತಕಾದಯಃ| ಚತ್ವಾರಃ ಸನ್ತತಂ ಹಿತ್ವಾ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತೇ ವಿಷಮಜ್ವರಾಃ||” ಇತಿ; ತತ್ ಸನ್ತತೇ ಮುಕ್ತಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಸ್ಯೈಕದಾ ಭಾವಿತ್ವೇನಾಲ್ಪತ್ವಾನ್ನ ತದ್ವ್ಯಪದೇಶಃ, ಏಕತಣ್ಡುಲಾಭ್ಯವಹಾರೇಽನಶನಶಬ್ದಸ್ಯ ವ್ಯಪದೇಶವತ್; ನಹಿ ತೃತೀಯಕಾದಿವದಾವೃತ್ತ್ಯಾ ಮುಕ್ತಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಮಸ್ಯೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಅಥವಾ ಯಾ ವಿಷಮಜ್ವರೋಲ್ಲೇಖೇನ ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ ಸಾ ಸನ್ತತವರ್ಜಂ ಸತತಾದಿಷು ಕಾರ್ಯೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಹರಿಚನ್ದ್ರೇಣಾಪಿ ಕಿಲ| “ಕರ್ಮ ಸಾಧಾರಣಂ ಜಹ್ಯಾತ್ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕೌ|” ಇತಿ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಚರಕವಚನಾದ್ವಿಷಮಜ್ವರೋಕ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಯೋರೇವ, ಅನ್ಯೇಷು ದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಅಸ್ಯಾಂ ಹರಿಚನ್ದ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕರ್ಮ ಸಾಧಾರಣಂ ಸರ್ವತ್ರೈವ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಕಾರ್ಯಂ, ವಿಶೇಷೇಣ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಯೋರಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್; ಅನ್ಯಥಾ ಉಕ್ತತನ್ತ್ರಾನ್ತರವಿರೋಧಃ| ಅಹೋರಾತ್ರೇ ಸತತಕೋ ದ್ವೌ ಕಾಲಾವನುವರ್ತತ ಇತಿ ಅಹ್ನಿ ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ರಾತ್ರೌ ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ವಾ; ಅಹ್ನಿ ಏಕಕಾಲಂ ರಾತ್ರಾವೇಕಕಾಲಮೇವಂ ವಾ; ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ಇತೀಶಾನದೇವಃ, ನಿಯಮಾನಭಿಧಾನಾತ್ ತಥಾ ದರ್ಶನಾಚ್ಚ| ಅನುವರ್ತತೇ ವೇಗಂ ಕರೋತಿ| ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ತೃತೀಯಕ ಇತಿ ವೇಗದಿನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ಯೋ ಭವತಿ ಸ ತೃತೀಯಕೋ ಭವತಿ, ಏವಂ ಚತುರ್ಥಕೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್||೩೪-೩೫||–

Adhikarana viShamajvarasyaikIyamatena bhUtAbhiSha~ggajatvam (36) · Śloka 36

ಕೇಚಿದ್ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗೋತ್ಥಂ ಬ್ರುವತೇ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್ ||೩೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ವಿಷಮಜ್ವರಸ್ಯೈಕೀಯಮತೇನ ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಜತ್ವಮಾಹ– ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಪರವಚನಮಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಮನುಮತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ; ಅತ ಏವ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಬಲಿಹೋಮಾದಿ ಭೂತೋಚಿತಂ, ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಕಷಾಯಪಾನಾದಿ ದೋಷೋಚಿತಂ ಚ ವಿಧೀಯತೇ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಕರ್ಮ ಸಾಧಾರಣಂ ಜಹ್ಯಾತ್ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕೌ| ಆಗನ್ತುರನುಬನ್ಧೋ ಹಿ ಪ್ರಾಯಶೋ ವಿಷಮಜ್ವರೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಸಾಧಾರಣಮಿತಿ ದೈವಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಇತಿ||೩೬||

Adhikarana ulbaNadoShabhedena tRutIyakacaturthakayorlakShaNAntaram (37-38) · Śloka 38

ಕಫಪಿತ್ತಾತ್ತ್ರಿಕಗ್ರಾಹೀ ಪೃಷ್ಠಾದ್ವಾತಕಫಾತ್ಮಕಃ | ವಾತಪಿತ್ತಾಚ್ಛಿರೋಗ್ರಾಹೀ ತ್ರಿವಿಧಃ ಸ್ಯಾತ್ತೃತೀಯಕಃ ||೩೭|| ಚತುರ್ಥಕೋ ದರ್ಶಯತಿ ಪ್ರಭಾವಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಜ್ವರಃ | ಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ ಪೂರ್ವಂ ಶಿರಸ್ತೋಽನಿಲಸಮ್ಭವಃ ||೩೮|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) |

ಉಲ್ಬಣದೋಷಭೇದೇನ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಮಾಹ– ಕಫಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಕಗ್ರಾಹೀ ವೇದನಯಾ ತ್ರಿಕವ್ಯಾಪೀ, ತ್ರಿಕಸ್ಯ ವಾತಸ್ಥಾನತ್ವೇನ ತದ್ಗತೌ ಪಿತ್ತಕಫಾವನ್ಯಸ್ಥಾನಗತತ್ವೇನ ದುರ್ಬಲೌ ತೃತೀಯದಿನೇ ವೇಗಂ ಕುರುತಃ, ಯದಿ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ತದಾ ಸನ್ತತಜ್ವರಮೇವ ಕುರ್ಯಾತಾಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಏವಂ ಶಿರಸಿ ಕಫಸ್ಥಾನೇ, ಪೃಷ್ಠೇ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಪೃಷ್ಠಾದಿತಿ ಲ್ಯಬ್ಲೋಪೇ ಕರ್ಮಣಿ ಪಞ್ಚಮೀ, ಪೃಷ್ಠಂ ವೇದನಯಾ ವ್ಯಾಪ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಚ ವಾಚ್ಯಂ ಯದಿ ತ್ರಿಕಂ ವಾತಸ್ಥಾನಂ ತತ್ಕಥಂ ತತ್ರ ಪಿತ್ತಕಫಾವಿತಿ; ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನನಿಯಮೋ ನತು ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ, ತೇಷಾಂ ಸರ್ವದೇಹಗತತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಕುಪಿತಾನಾಂ ಹಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಶರೀರೇ ಪರಿಧಾವತಾಮ್| ಯತ್ರ ಸಙ್ಗಃ ಖವೈಗುಣ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿಸ್ತತ್ರೋಪಜಾಯತೇ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ| ಏವಮನ್ಯಸ್ಥಾನಗತತ್ವೇನ ದೋಷದೌರ್ಬಲ್ಯಾದಿ ಚತುರ್ಥಕೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಪ್ರಭಾವಂ ರುಜಾರೂಪಾಂ ಶಕ್ತಿಮ್| ದ್ವಿವಿಧಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಂ ಶಿರಸ್ತ ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಪಞ್ಚಮೀದ್ವಯಂ ಪೂರ್ವವತ್| ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಪ್ರಥಮಂ, ತತ್ರ ಭೂತ್ವಾ ನಿಖಿಲಂ ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣಃ, ಸನ್ತತಸತತಕಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಾನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕತ್ವಾತ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಪ್ರಾಯಶಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ದೃಷ್ಟಃ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಜ್ವರಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ತು ಯೋ ಭೂಯಾನ್ ಸ ದೋಷಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅಥವಾ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದೇಕದೋಷಜಾ ದ್ವಿದೋಷಜಾ ಅಪಿ ಭವನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾಃ ಸನ್ತತಾದಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಃ, ತೇಷಾಮೇವೋದ್ಭೂತದೋಷೇಣ ವ್ಯಪದೇಶಃ; ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾಸ್ತೇ ಏಕದೋಷಜದ್ವಿದೋಷಜಾ ಅಪಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಶ್ಚತುರ್ಥಕಸ್ತು ಪಿತ್ತೇನ ನ ಕ್ರಿಯತ ಏವ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್; ಪಿತ್ತಜಗಲಗಣ್ಡವತ್| ನನು, ಅಸ್ತಿ ಪೈತ್ತಿಕೋಽಪಿ ಚತುರ್ಥಕಃ; ತಥಾ ಚ ಹಾರೀತಾಚಾರ್ಯೋ ವ್ಯಾಹರತಿ– “ಚತುರ್ಥಕೋ ನಾಮ ಗದೋ ದಾರುಣೋ ವಿಷಮಜ್ವರಃ| ಶೋಷಣಃ ಸರ್ವಧಾತೂನಾಂ ಬಲವರ್ಣಾಗ್ನಿನಾಶನಃ|| ತ್ರಿದೋಷಜೋ ವಿಕಾರಃ ಸ್ಯಾದಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತೋಽನಿಲಃ| ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಮೇವಂ ತು ಕಫಶ್ಚೈವಂ ಸ್ವಭಾವತಃ|| ಶೀತದಾಹಕರಸ್ತೀವ್ರಸ್ತ್ರಿಕಾಲಂ ಚಾನುವರ್ತತೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುದ್ಭೂತೋ ವಿಷಮೋ ವಿಷಮಜ್ವರಃ|| ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಾಯಸ್ಯ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಸೋಽನಿಲಾತ್ಮಕಃ| ಪೂರ್ವಂ ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಧಃಕಾಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರಾಹುಃ– ಅನುಬನ್ಧರೂಪಮತ್ರ ಪಿತ್ತಂ, ನ ತ್ವಾರಮ್ಭಕಂ; ಕಥಮೇಷಾ ಪ್ರತೀತಿರಿತಿ ಚೇತ್, ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾನಭಿಧಾನಾತ್; ಅತ ಏವ ಹಾರೀತೇನಾಪಿ ಸ್ಥಾನಂ ನೋದಾಹೃತಮೇವ ಜಙ್ಘಾದಿವದಿತಿ ಚರಕಟೀಕಾಕೃತೋ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಕಿನ್ತ್ವೇಷಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ತದಾ ಸಙ್ಗಚ್ಛತೇ ಯದಿ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಂ ನೋದ್ಭೂತಂ ದೃಶ್ಯತೇ, ದೃಶ್ಯತೇ ಚ; ತಥಾಹಿ ಕಥ್ಯತೇ– ಭೇಡೇಽಪಿ ಪೈತ್ತಿಕಃ ಪಠ್ಯತೇ– “ಆಮಾಶಯಸ್ಥಃ ಪವನೋ ಹ್ಯಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತೋಽಪಿ ವಾ| ಕುಪಿತಃ ಕೋಪಯತ್ಯಾಶು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಪಿತ್ತಮೇವ ಚ||” ಇತಿ| ಕಿಞ್ಚ ನಾಗಭರ್ತೃತನ್ತ್ರೇ ಸ್ಥಾನಮಪ್ಯುಕ್ತಮೇವ– “ಊರ್ಧ್ವಕಾಯಂ ತು ಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸೋಽನಿಲಾತ್ಮಕಃ| ಮಧ್ಯಕಾಯಂ ತು ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪೂರ್ವಂ ಯಸ್ತು ಸ ಪಿತ್ತಜಃ|| ಪೂರ್ವಂ ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಧಃಕಾಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ||” ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾಯೇಣ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಭವತೀತಿ ಪೈತ್ತಿಕಶ್ಚತುರ್ಥಕಶ್ಚರಕಾದಿಭಿರ್ನೋದಾಹೃತಃ, ನತ್ವಸಮ್ಭವಾದಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಏಷಾಂ ಚೋತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮೋ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತಾದವಗನ್ತವ್ಯಃ| ಸ ಯದಾಹ– “ಅಹೋರಾತ್ರಾದಹೋರಾತ್ರಾತ್ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ತತಶ್ಚಾಮಾಶಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಕರೋತಿ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್|| ಕಫಸ್ಥಾನವಿಭಾಗೇನ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಕರೋತಿ ಹಿ| ಸತತಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕತ್ರ್ಯಾಖ್ಯಚತುರ್ಥಾನ್ ಸಪ್ರಲೇಪಕಾನ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ– ಆಮಾಶಯಹೃದಯಕಣ್ಠಶಿರಃಸನ್ಧಯಃ ಪಞ್ಚ ಕಫಸ್ಥಾನಾನಿ, ಏಷು ಸ್ಥಿತೈರ್ದೋಷೈರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಸತತಾದಯಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ| ತತ್ರಾಮಾಶಯಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣ ಸತತಕಃ ಕ್ರಿಯತೇ ದ್ವಿಕಾಲಂ ನ ಚ ಸರ್ವದಾ; ನ ಚಾಮಾಶಯಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಸರ್ವದಾ ಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ಅಹೋರಾತ್ರೇಷು ಕಾಲೇಷು ಸ್ವಪ್ರಕೋಪಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತೇಃ| ಹೃದಯಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣಾಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಏಕಕಾಲಂ, ನಚ ಸರ್ವದಾ, ಸತತಾರಮ್ಭಕದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಸ್ಯ ವ್ಯವಹಿತತ್ವಾತ್| ಕಣ್ಠಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣೈಕಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಹೃದಯಮಾಗಮ್ಯತೇ, ಅಪರಸ್ಮಿನ್ನಾಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ಜ್ವರ ಆರಭ್ಯತೇ ತೃತೀಯಕಃ| ಏವಂ ಶಿರಃಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣ ಕಣ್ಠಹೃದಯಾಮಾಶಯಾನ್ ತ್ರೀನ್ ತ್ರಿಭಿರ್ದಿನೈಃ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚತುರ್ಥಕಃ ಕ್ರಿಯತೇ| ಪುನಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಗಮನಂ ತು ದೋಷಾಣಾಂ ಹೃತವೇಗತ್ವೇನ ಲಾಘವಾದ್ವೇಗದಿನ ಏವ ಭವತಿ| ಸನ್ಧಿಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣ ಪ್ರಲೇಪಕಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ಸನ್ಧಯಶ್ಚಾಮಾಶಯೇಽಪಿ ಸನ್ತೀತಿ ಸ ಸರ್ವದಾ ಭವತಿ| ಅಯಂ ಚಾವಿಷಮೋಽಪಿ ವಿಷಮಸಹಚರಿತಃ ಪಠಿತಃ ಕಫಸ್ಥಾನೋತ್ಪಾದಾನುರೋಧಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ ಪ್ರಲೇಪಕಸ್ತ್ವವಿಷಮಃ ಪ್ರಾಯಃ ಕ್ಲೇಶಾಯ ಶೋಷಿಣಾಮ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ||೩೭-೩೮||

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (39) · Śloka 39

ವಿಷಮಜ್ವರ ಏವಾನ್ಯಶ್ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ | , ತ್ರ್ಯಹಾದ್ ದ್ವಯಹಂ ಜ್ವರಯತಿ ಹ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಮುಞ್ಚತಿ ||೩೯|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) |

ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಮಾಹ– ವಿಷಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್– “ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜೋಭಯಗತೇ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ| ತ್ರ್ಯಹಾದ್ ದ್ವ್ಯಹಂ ಜ್ವರಯತಿ ಹ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಮುಞ್ಚತಿ||” ಇತಿ| ಆದಾವೇಕದಿನಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ, ಮಧ್ಯೇ ದಿನದ್ವಯಂ ಭೂತ್ವಾ, ಅನ್ತೇ ಏಕದಿನಂ ನ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಜೇಜ್ಜಟಾದಯಃ| “ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜೋಭಯಗತೇ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ| ತ್ರ್ಯಹಾದ್ದ್ವ್ಯಹಂ ಜ್ವರಯತ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಮುಞ್ಚತಿ||” ಇತಿ ಪರಾಶರವಚನಸ್ಯಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ; ತ್ರ್ಯಹಾದಿತಿ ತ್ರ್ಯಹಸ್ಯಾದಿದಿನಂ ವಿಮುಞ್ಚತಿ, ದಿನದ್ವಯಂ ಜ್ವರಯತಿ, ತ್ರ್ಯಹಸ್ಯಾನ್ತೇ ಚತುರ್ಥದಿನಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಹರಿಚನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಾಹ-ದ್ವೇ ಅಹನೀ ನಿರನ್ತರಂ ಜ್ವರಯಿತ್ವಾ ಉಪರಮ್ಯೈಕಮಹಃ ಪುನರ್ಜ್ವರಯತೀತ್ಯೇಷಶ್ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ| ಆದಿದಿನಾಭಾವಶ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಪಾತಿದಿವಸೇಷ್ವವಧಾರ್ಯಃ| ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ತೃತೀಯಕಾದಿವಿಪರ್ಯಯೋಽಪ್ಯೂಹ್ಯಃ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ತದ್ಯಥಾ– ಮಧ್ಯೇ ಏಕದಿನಂ ಜ್ವರಯತಿ, ಆದ್ಯನ್ತಯೋರ್ಮುಞ್ಚತೀತಿ ತೃತೀಯಕವಿಪರ್ಯಯಃ; ಏಕಕಾಲಂ ವಿಮುಚ್ಯ ಸರ್ವಮಹೋರಾತ್ರಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತೀತ್ಯನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕವಿಪರ್ಯಯಃ; ( ಕಾಲದ್ವಯೇ ಮುಞ್ಚತಿ, ಸರ್ವಮಹೋರಾತ್ರಂ ಜ್ವರಯತೀತಿ ಸತತಕವಿಪರ್ಯಯಃ)| ಅತ್ರ ದೋಷವಿಕೃತಿರೇವ ನಾನಾವಿಧಾ ಹೇತುರಿತಿ| “ಕಫಸ್ಥಾನೇಷು ವಾ ತಿಷ್ಟನ್ ದೋಷೋ ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರ್ಷು ಚ| ವಿಪರ್ಯಯಾಖ್ಯಾನ್ ಕುರುತೇ ವಿಷಮಾನ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧನಾನ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷಾಣೋ ಜೇಜ್ಜಟಃ– ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕತೃತೀಯಚತುರ್ಥಕಮಾತ್ರಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯಮುದಾಹರತಿ, ತದ್ಯಥಾ– ಆಮಾಶಯಹೃದಯಸ್ಥದೋಷೇಣ ಯಥೋದಾಹೃತ ಏವಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕವಿಪರ್ಯಯಃ; ಆಮಾಶಯಹೃದಯಕಣ್ಠಸ್ಥಿತೇನ ತೃತೀಯಕವಿಪರ್ಯಯಃ; ತತ್ರೈಕಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಹೃದಯಸ್ಥೋ ದೋಷ ಆಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ತತ್ಸ್ಥೇನ ಸಹ ಜ್ವರಯತಿ, ತದ್ದಿನೇ ಕಣ್ಠಸ್ಥಿತಶ್ಚ ಹೃದಯಮಾಯಾತಿ, ಅಪರದಿನೇ ಸೋಽಪ್ಯಾಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ಜ್ವರಯತಿ, ಏವಂ ದಿನದ್ವಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾದೇಕದಿನಂ ನ ಭವತೀತಿ ತೃತೀಯಕವಿಪರ್ಯಯಃ; ಆಮಾಶಯಹೃದಯಕಣ್ಠಶಿರಃಸ್ಥೇನ ದೋಷೇಣ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯ ಕ್ರಿಯತೇ ತತ್ರ ಯಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಹೃದಯಸ್ಥೋ ದೋಷ ಆಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ಜ್ವರಯತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಕಣ್ಠಸ್ಥೋ ಹೃದಯಂ ಶಿರಸ್ಥಃ ಕಣ್ಠಮಾಯಾತಿ, ಅಪರದಿನೇ ಹೃದಯಸ್ಥ ಆಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ಜ್ವರಯತಿ ಕಣ್ಠಸ್ಥಿತಶ್ಚ ಹೃದಯಮಾಯಾತಿ, ಅಪರದಿನೇ ಹೃದಿಸ್ಥ ಏವಾಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ಜ್ವರಯತಿ, ಏವಂ ದಿನತ್ರಯೇ ಭೂತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾದೇಕದಿನಂ ನ ಭವತೀತಿ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ| ಏತೇ ಚ ಸರ್ವ ಏವ ಜ್ವರಾ ನ ವಿರುದ್ಧಾಃ, ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಮುನಿಪ್ರಣೀತತ್ವಾತ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರೇ– “ಸ್ಮೃತಿದ್ವೈಧಂ ತು ಯತ್ರ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಧರ್ಮಾವುಭೌ ಮತೌ||” (ಮನು. ಸ್ಮೃ. ಅ. ೨/೧೪) ಇತಿ| ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಚ ನಾನಾವಿಧಾ ಏವ ವಿಷಮಜ್ವರಾಃ; ಏಷ ಏವ ನ್ಯಾಯಶ್ಚರಕಸುಶ್ರುತಯೋಃ ಕುಷ್ಠವೈಷಮ್ಯೇ ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರೇಣ ದರ್ಶಿತಃ; ನ ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದೋಽಪ್ಯೇಷಾಮುಕ್ತಃ; ಯೈವ ತೃತೀಯಕಾದೌ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸೈವ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಽಪೀತಿ||೩೯||

Adhikarana vAtabalAsakajvaralakShaNam (40) · Śloka 40

ನಿತ್ಯಂ ಮನ್ದಜ್ವರೋ ರೂಕ್ಷಃ ಶೂನಕಸ್ತೇನ ಸೀದತಿ | ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಭೂಯಿಷ್ಠೋ ಭವೇದ್ವಾತಬಲಾಸಕೀ ||೪೦|| (ಅ. ಸಂ. ನಿ. ಅ. ೨) |

ಉಕ್ತಸಙ್ಗತ್ಯಾ ಪ್ರಲೇಪಕಾದನೂಪದ್ರವತ್ವೇನ ತತ್ಸಧರ್ಮಿಣಿ ವಾತಬಲಾಸಕೇ ವಾಚ್ಯೇ ಪ್ರತಿಲೋಮತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಾತಬಲಾಸಕಮೇವಾಹ– ನಿತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಬಲಾಸಕಾಖ್ಯೋ ಜ್ವರೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ವಾತಬಲಾಸಕೀ ನರಃ, ತೇನ ಜ್ವರೇಣ, ಶೂನಕಃ ಶೋಥೀ, ಸೀದತಿ ಅವಸನ್ನೋ ಭವತಿ; ಶೋಥಿನಃ ಸ ಉಪದ್ರವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಶೂನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸಿಧ್ಯತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ‘ತೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಾತಬಲಾಸಕಮೇಕೇ ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯಪಾಣ್ಡುರೋಗವಿಷಯಮಾಹುರಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ವಾತಬಲಾಸಕಾರಬ್ಧತ್ವಾದ್ವಾತಬಲಾಸಕಃ; ಬಲಾಸಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಪಿತ್ತಮಪ್ಯತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಾವುದೀರ್ಯೋಭೌ ವಿಧಾವತಿ| ಸ ಶಿರಸ್ಥಃ ಶಿರಃಶೂಲಮ್||” ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ– “ಪ್ರಲೇಪಕಂ ವಾತಬಲಾಸಕಂ ವಾ ಕಫಾಧಿಕತ್ವಾತ್ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ, ತತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ನಿತ್ಯಾನುಷಕ್ತತ್ವೇನೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ರೂಕ್ಷತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಾಭಿಭೂತತ್ವಾತ್ ಕಫಸ್ನೇಹಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾದ್ವೇತಿ||೪೦||

Adhikarana pralepakajvaralakShaNam (41) · Śloka 41

ಪ್ರಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಘರ್ಮೇಣ ಗೌರವೇಣ ಚ | ಮನ್ದಜ್ವರವಿಲೇಪೀ ಚ ಸಶೀತಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಲೇಪಕಃ ||೪೧|| (ಅ. ಸಂ. ನಿ. ಅ. ೨) |

ಪ್ರಲೇಪಕಮಾಹ– ಪ್ರಲಿಮ್ಪನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದಜ್ವರಶ್ಚಾಸೌ ವಿಲೇಪೀ ಚೇತಿ ಮನ್ದಜ್ವರವಿಲೇಪೀ, ವಿಲೇಪಿತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ಯಸ್ಮಾದ್ಘರ್ಮಗೌರವಾಭ್ಯಾಂ ಲಿಮ್ಪತಿ ಸಮ್ಬಧ್ನಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ಕಫಪಿತ್ತಜಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ “ಪ್ರಲೇಪಕಂ ವಾತಬಲಾಸಕಂ ವಾ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಯಕ್ಷ್ಮಣಿ “ಜ್ವರೋ ದಾಹೋಽತಿಸಾರಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಗಮಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಚಾಯಂ ಭವತೀತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ತ್ರಿದೋಷಜಯಕ್ಷ್ಮಜನಿತತ್ವೇನ ತ್ರಿದೋಷಜ ಏವಾಯಮ್, ಉದ್ಭೂತತ್ವೇನ ತು ಕಫಪಿತ್ತವ್ಯಪದೇಶಃ||೪೧||

Adhikarana viShamajvaravisheShAH (42-47) · Śloka 47

ವಿದಗ್ಧೇಽನ್ನರಸೇ ದೇಹೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ | ತೇನಾರ್ಧಂ ಶೀತಲಂ ದೇಹಮರ್ಧಮುಷ್ಣಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ ||೪೨|| ಕಾಯೇ ದುಷ್ಟಂ ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾನ್ತೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ | ತೇನೋಷ್ಣತ್ವಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಶೀತತ್ವಂ ಹಸ್ತಪಾದಯೋಃ ||೪೩|| ಕಾಯೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಯದಾ ದುಷ್ಟಃ ಪಿತ್ತಂ ಚಾನ್ತೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ | ಶೀತತ್ವಂ ತೇನ ಗಾತ್ರಾಣಾಮುಷ್ಣತ್ವಂ ಹಸ್ತಪಾದಯೋಃ ||೪೪|| (ಅ. ಸಂ. ನಿ. ಅ. ೨) | ತ್ವಕ್ಸ್ಥೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲೌ ಶೀತಮಾದೌ ಜನಯತೋ ಜ್ವರೇ | ತಯೋಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಯೋಃ ಪಿತ್ತಮನ್ತೇ ದಾಹಂ ಕರೋತಿ ಚ ||೪೫|| ಕರೋತ್ಯಾದೌ ತಥಾ ಪಿತ್ತಂ ತ್ವಕ್ಸ್ಥಂ ದಾಹಮತೀವ ಚ | ತಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಶಾನ್ತೇ ತ್ವಿತರೌ ಕುರುತಃ ಶೀತಮನ್ತತಃ ||೪೬|| ದ್ವಾವೇತೌ ದಾಹಶೀತಾದಿಜ್ವರೌ ಸಂಸರ್ಗಜೌ ಸ್ಮೃತೌ | ದಾಹಪೂರ್ವಸ್ತಯೋಃ ಕಷ್ಟಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಮಶ್ಚ ಸಃ ||೪೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ವಿಷಮಜ್ವರವಿಶೇಷಾನಾಹ– ವಿದಗ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿದಗ್ಧೇಽನ್ನರಸೇ ದುಷ್ಟೇ ಆಹಾರರಸೇ ತಥಾ ದುಷ್ಟೇ ಪಿತ್ತೇ ದುಷ್ಟೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ದೇಹೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ಭವತಃ, ‘ತೇನ ಹೇತುನಾ ದೇಹಮರ್ಧಂ ಶೀತಲಂ ಕಫೇನಾರ್ಧಂ ಚೋಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತೇನ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಅರ್ಧತ್ವಂ ಚಾರ್ಧನಾರೀಶ್ವರಾಕಾರೇಣ ನರಸಿಂಹಾಕಾರೇಣ ವಾ, ಯಥಾದೋಷಂ ವ್ಯವಸ್ಥಾನನಿಯಮಹೇತೋರಭಾವಾದಿತಿ| ಕಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಯೇ ಅನ್ತರಗ್ನೌ, ಕೋಷ್ಠ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಅನ್ತೇ ಹಸ್ತಪಾದಯೋಃ| ಉಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಜ್ವರಾನ್ತರಮಾಹ– ಕಾಯೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಸ್ಥಾವಿತ್ಯಾದಿ|– ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ತ್ವಕ್ಸ್ಥೋ ರಸ ಉಚ್ಯತೇ, ತತ್ಸ್ಥಸ್ಯ ತದುಪಚಾರೇಣೇತಿ ಗದಾಧರಃ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ತ್ವಚಮೇವಾಹ| ಏತದಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ ಚರಕೇಣ ಜ್ವರೇಽಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥಂ ತೈಲಾದೀನ್ಯಭಿಧಾಯೋಕ್ತಮ್– “ತೈರಾಶು ಪ್ರಥಮಂ ಯಾತಿ ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಗತೋ ಜ್ವರಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತಯೋಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಯೋಃ| ಪ್ರಶಾನ್ತಯೋರಿತಿ ಪ್ರಶಾನ್ತವೇಗಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ನಹಿ ವಿಷಮೇಷು ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರಶಾನ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಪುನರ್ವೇಗಾಗಮಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸ ಚಾಪಿ ವಿಷಮೋ ದೇಹಂ ನ ಕದಾಚಿದ್ವಿಮುಞ್ಚತಿ| ಗ್ಲಾನಿಗೌರವಕಾರ್ಶ್ಯೇಭ್ಯಃ ಸ ಯಸ್ಮಾನ್ನ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ|| ವೇಗೇ ತು ಸಮತಿಕ್ರಾನ್ತೇ ಗತೋಽಯಮಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಧಾತ್ವನ್ತರಸ್ಥೋ ಲೀನತ್ವಾತ್ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾನ್ನೈವೋಪಲಭ್ಯತೇ [ |” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ಇತರೌ ವಾತಕಫೌ| ದಾಹಶೀತಾದೀತಿ ಏಕೋ ದಾಹಾದಿಃ, ಅಪರಃ ಶೀತಾದಿಃ| ನನು, ಏತಯೋಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಮುಕ್ತಂ; ತತ್ ಕಥಂ ಸಂಸರ್ಗಜಾವಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ಸಂಸರ್ಗೋ ಹಿ ದ್ವಯೋರ್ಭವತಿ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ| ಉಚ್ಯತೇ– ಸಂಸರ್ಗಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಸ ಚ ದ್ವಯೋರ್ಬಹೂನಾಂ ಚ ಭವತಿ, ಅತ್ರ ತ್ರಯಾಣಾಮುಕ್ತಃ, ನ ಚೈವಂ ಸರ್ವತ್ರ; ಅಥವಾ ಸಂಸರ್ಗಃ ಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯದೋಷಕೋಟಿದ್ವಯಮೇಲಾಪಃ| ತತ್ರ ಶೀತಾದೌ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಮನುಬನ್ಧಃ, ದಾಹಾದೌ ವಾತಕಫಾವನುಬನ್ಧೌ; ಅನುಬನ್ಧ್ಯಶ್ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯೋಽನುಬನ್ಧಾವಿರೋಧೇನೇತಿ ಪ್ರಯೋಜನಮೇತಸ್ಯ| ತಯೋರ್ದಾಹಶೀತಾದಿಜ್ವರಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ದಾಹಪೂರ್ವೋ ದಾಹಾದಿಃ ಕಷ್ಟ ಇತಿ ದುಃಖಪ್ರದಃ| ದಾಹಾದೇಃ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನೇನ ಶೀತಾದೇರರ್ಥತೋಽಕಷ್ಟತ್ವಮಿತಿ| ಉಕ್ತವಿಷಮಜ್ವರಾಣಾಮುಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದನ್ಯೇಽಪಿ ವಿಷಮಜ್ವರಾ ರಾತ್ರಿಜ್ವರಾದಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಸಮೌ ವಾತಕಫೌ ಯಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಪಿತ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ| ಪ್ರಾಯೋ ರಾತ್ರೌ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಯ ದಿವಾ ಹೀನಕಫಸ್ಯ ತು||” ಇತಿ| ಸರ್ವೇಷು ಚ ವಿಷಮಜ್ವರೇಷ್ವವಶ್ಯಮ್ಭಾವೀ ವಾಯುಃ| ಯದಾಹ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತಃ– “ನರ್ತೇಽನಿಲಾದ್ವೈ ವಿಷಮಜ್ವರಃ ಸಮುಪಜಾಯತೇ| ಕಫಪಿತ್ತೇ ಹಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟೇ ಚೇಷ್ಟಯತ್ಯನಿಲಃ ಸದಾ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ತಥಾ ವಿದೇಹೇಽಪಿ– “ಪವನೋ ಗತಿವೈಷಮ್ಯಾದ್ವಿಷಮಜ್ವರಕಾರಣಮ್|” ಇತಿ| ಏಷಾಂ ಚ ಜ್ವರಾಣಾಮೃತ್ವಾದಿಹೇತ್ವನ್ತರಲಾಭಾದನ್ಯಥಾಭಾವೋಽಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ– ಸನ್ತತಃ ಸ್ವರೂಪಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ, ತಥಾ ಚತುರ್ಥಕಸ್ತೃತೀಯಕಾದಿರೂಪತ್ವಮ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಋತ್ವಹೋರಾತ್ರದೋಷಾಣಾಂ ಮನಸಶ್ಚ ಬಲಾಬಲಾತ್| ಕಾಲಮರ್ಥವಶಾಚ್ಚೈವ ಜ್ವರಸ್ತಂ ತಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಬಲಾಬಲಾದಿತಿ ಋತ್ವಾದಿಮನೋಽನ್ತೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಬಲಂ ಚಾಬಲಂ ಚ ಬಲಾಬಲಮ್| ಅರ್ಥಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮವಾಚೀ| ತಂ ತಂ ಕಾಲಂ ಸತತಕಾದ್ಯುಕ್ತಂ, ಜ್ವರಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಉದಾಹರಣಂ ಚ ಋತ್ವಹೋರಾತ್ರಬಲಾಬಲಾದ್ಯಥಾ– ಯದಾ ನಿದಾಘೋತ್ಪನ್ನೋ ವಾತಪ್ರಧಾನಶ್ಚತುರ್ಥಕೋ ವರ್ಷಾಸಮಯಮಾಪ್ನೋತಿ ತದಾ ತೇನರ್ತುನಾಽಽಪ್ಯಾಯಿತಬಲಸ್ತೃತೀಯಕಾನ್ತಾನಾಂ ಸತತಕಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಾತ್| ಏವಂ ವರ್ಷಾಸಮುತ್ಪನ್ನಃ ಸನ್ತತಃ ಶರದಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಪಕೃಷ್ಟಬಲಃ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವಮೇತ್ಯಪಕರ್ಷಾತ್| ಏವಂ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರಪಿ ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷೌ ಋತುಕೃತೌ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯೌ| ಅಹೋರಾತ್ರಶಬ್ದೇನ ಕತಿಪಯಾನ್ಯಹೋರಾತ್ರಾಣಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ನಹಿ ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಹೋರಾತ್ರೇ ಸತತಾದೀನಾಮುತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಾಭ್ಯಾಮನ್ಯಥಾಭಾವ ಉಪಪದ್ಯತೇ; ಕಿನ್ತು ಕತಿಪಯೈರೇವ| ಯದಾ ವರ್ಷಾಶರದ್ವಸನ್ತಪ್ರಾರಮ್ಭೇ ವಾತಾದಯೋ ಜ್ವರಂ ಚತುರ್ಥಕಮಾರಭನ್ತೇ ತದಾ ಮಧ್ಯಾನಿ ಕತಿಪಯದಿನಾನ್ಯವಾಪ್ಯ ಸ ಏವ ತೃತೀಯಕಪೂರ್ವಕತ್ವೇನ ವಿಪರಿಣಮತೇ ಉತ್ಕರ್ಷಾತ್; ಅಪಕರ್ಷಾತ್ತು ಯದಾಽನ್ತ್ಯಾನಿ ದಿನಾನ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ತದಾ ಸನ್ತತೋ (ವಾತಾರಬ್ಧಃ ಪ್ರಾವೃಷಃ,) ಪಿತ್ತಾರಬ್ಧಃ ಶಾರದೋ, ವಸನ್ತಸ್ಯ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರಬ್ಧಃ, ಪ್ರತನುಕತ್ವಾದ್ದೋಷಸ್ಯ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವೇನ ವಿಪರಿಣಮತ ಇತಿ| ದೋಷಬಲಾಬಲಾದ್ಯಥಾ– ಯದಾ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಕಾರೀ ದೋಷಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನ್ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದೀಂಶ್ಚ ಹೇತೂನಾಪ್ನೋತಿ ತದಾ ಸನ್ತತಕಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಏವಂ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರಪ್ಯೂಹ್ಯಮ್| ಮನೋಬಲಾಬಲಾದ್ಯಥಾ– ಯದಾ ಸನ್ತತಜ್ವರೀ ಸತ್ತ್ವಗುಣೋದ್ರೇಕಾತ್ ಪ್ರಹರ್ಷಾವಷ್ಟಮ್ಭಬಹುಲೋ ಭವತಿ ತದಾ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ; ಯದಾ ಚತುರ್ಥಕಜ್ವರೀ ತಮೋಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾದ್ವಿಷಾದಾದಿಭಿರಭಿಭೂಯತೇ ತದಾ ತೃತೀಯಕಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೋ ಭವತಿ, “ವಿಷಾದೋ ರೋಗವರ್ಧನಾನಾಮ್” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫) ಇತ್ಯಾಗಮಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಮನಃಶಬ್ದೇನ ಬುದ್ಧಿಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್| ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಬಲಾಬಲಂ ಯಥಾ– ಯದಾ ಚತುರ್ಥಕಜ್ವರೀ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾದ್ದೇವಾದೀನಭಿಭೂಯಾಹಿತಾನ್ಯಾಚರತಿ ತದಾ ತೃತೀಯಕಪೂರ್ವೇಷಾಮನ್ಯತಮತ್ವಮಾಪ್ನೋತಿ; ಯದಾ ತು ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವೋತ್ಕರ್ಷಾದ್ವಿವೇಕಿನ್ಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಶುಭಾನಿ ದೇವತಾರಾಧನೇಷ್ಟಿಬಲ್ಯುಪಹಾರಾದೀನ್ಯಾಚರತಿ ತದಾ ಸನ್ತತಜ್ವರೀ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಅರ್ಥವಶಾದ್ಯಥಾ– ಸನ್ತತಜ್ವರಿಣೋಽಪಿ ಯದಿ ಚತುರ್ಥಕವೇದನೀಯಂ ಕರ್ಮ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಸನ್ತತೋಽಪಿ ಚತುರ್ಥಕತ್ವೇನ ವಿಪರಿಣಮತೇ; ಅಥ ಚತುರ್ಥಕಜ್ವರಾವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಯದಿ ತತ್ಕಾಲಪರಿಪಾಕಿ ಕರ್ಮ ಬಲೀಯೋ ಭವತಿ ತದಾ ಸನ್ತತತ್ವೇನ ಪರಿಣಮತೇ| ಏತಚ್ಚ ಕರ್ಮವಶತ್ವಮೃತ್ವಹೋರಾತ್ರದೋಷಬಲಾಬಲೇಷ್ವಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ತದನನ್ತರಂ ತನ್ನಿರ್ದೇಶಾದಿತಿ||೪೨-೪೭||

Adhikarana rasaraktamAMsamedomajjashukragatajvaralakShaNam (48-54) · Śloka 1

ಗುರುತಾ ಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಃ ಸದನಂ ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕೌ | ರಸಸ್ಥೇ ತು ಜ್ವರೇ ಲಿಙ್ಗಂ ದೈನ್ಯಂ ಚಾಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ ||೪೮|| ರಕ್ತನಿಷ್ಠೀವನಂ ದಾಹೋ ಮೋಹಶ್ಛರ್ದನವಿಭ್ರಮೌ | ಪ್ರಲಾಪಃ ಪಿಡಕಾ ತೃಷ್ಣಾ ರಕ್ತಪ್ರಾಪ್ತೇ ಜ್ವರೇ ನೃಣಾಮ್ ||೪೯|| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ತೃಷ್ಣಾ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷತಾ | ಊಷ್ಮಾಽನ್ತರ್ದಾಹವಿಕ್ಷೇಪೌ ಗ್ಲಾನಿಃ ಸ್ಯಾನ್ಮಾಂಸಗೇ ಜ್ವರೇ ||೫೦|| ಭೃಶಂ ಸ್ವೇದಸ್ತೃಷಾ ಮೂರ್ಛಾ ಪ್ರಲಾಪಶ್ಛರ್ದಿರೇವ ಚ | ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಾರೋಚಕೌ ಗ್ಲಾನಿರ್ಮೇದಃಸ್ಥೇ ಚಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ ||೫೧|| ಭೇದೋಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಕೂಜನಂ ಶ್ವಾಸೋ ವಿರೇಕಶ್ಛರ್ದಿರೇವ ಚ | ವಿಕ್ಷೇಪಣಂ ಚ ಗಾತ್ರಾಣಾಮೇತದಸ್ಥಿಗತೇ ಜ್ವರೇ ||೫೨|| ತಮಃಪ್ರವೇಶನಂ ಹಿಕ್ಕಾ ಕಾಸಃ ಶೈತ್ಯಂ ವಮಿಸ್ತಥಾ | ಅನ್ತರ್ನ್ದಾಹೋ ಮಹಾಶ್ವಾಸೋ ಮರ್ಮಚ್ಛೇದಶ್ಚ ಮಜ್ಜಗೇ ||೫೩|| ಮರಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ತತ್ರ ಶುಕ್ರಸ್ಥಾನಗತೇ ಜ್ವರೇ | ಶೇಫಸಃ ಸ್ತಬ್ಧತಾ ಮೋಕ್ಷಃ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ತು ವಿಶೇಷತಃ ||೫೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) | (ರಸರಕ್ತಾಶ್ರಿತಃ ಸಾಧ್ಯೋ ಮಾಂಸಮೇದೋಗತಶ್ಚ ಯಃ | ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಶುಕ್ರಸ್ಥಸ್ತು ನ ಸಿಧ್ಯತಿ) ||೧|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) |

ಉಕ್ತವಾತಾದಿಜ್ವರಾಣಾಂ ಧಾತುವಿಶೇಷದೂಷ್ಯತಯಾಽಧಿಕಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಯದುಕ್ತಮ್– ‘ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಥಾನಾಂ ಜ್ವರಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಯಥಾ| ತಥಾ ತೇಷಾಂ ಭಿಷಗ್ಬ್ರೂಯಾದ್ರಸಾದಿಷ್ವಪಿ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್||’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ; ಏತದಭಿಧಾನಂ ಚ ರಸಾದಿಧಾತ್ವವಿರೋಧೇನ ವಾತಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣಾರ್ಥಮ್; ಅತಸ್ತಾನಾಹ– ಗುರುತೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಃ ಹೃದಯಸ್ಥಿತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯೋಪಸ್ಥಿತವಮನತ್ವಮಿವ, ರಸಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಥತ್ವಾತ್| ರಸಸ್ಥ ಇತ್ಯನೇನ ವಿಶೇಷೇಣಾತ್ರ ರಸೋ ದೂಷ್ಯಃ, ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಜ್ವರಾಣಾಂ ರಸಾನುಗತ್ವಾತ್| ದೈನ್ಯಂ ಕ್ಲಾನ್ತಚಿತ್ತತ್ವಮ್| ಪಿಣ್ಡಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಜಾನ್ವಧೋ ಜಙ್ಘಾಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಃ, ತಸ್ಯಾ ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ದಣ್ಡಾದಿನಾ ಪೀಡನೇನೇವ ವೇದನಾ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಮ್; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷತಾ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಮೂತ್ರಪುರೀಷತಾ| ಊಷ್ಮಾ ಬಹಿಃ, ಏತಚ್ಚ ವಿಶೇಷಪರಂ, ಪ್ರಾಯಃ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ತಥಾಭಾವಾತ್| ‘ಊಷ್ಮಾಽನ್ತರ್ಮೋಹವಿಕ್ಷೇಪೌ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಊಷ್ಮಾಽನ್ತಃ ಅನ್ತರ್ದಾಹ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ವಿಕ್ಷೇಪೋ ಹಸ್ತಾದಿಚಾಲನಮ್| ಭೃಶಂ ಸ್ವೇದ ಇತಿ ಘರ್ಮಸ್ಯ ಮೇದೋಮಲತ್ವಾತ್; ತದ್ವಿಕೃತ್ಯೈವ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಗಾತ್ರೇ| ಅಸಹಿಷ್ಣುತಾ ವೇದನಾಯಾ ಅಸಹತ್ವಂ, ಕ್ರೋಧನತ್ವಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಭೇದೋಽಸ್ಥ್ನಾಮಿತಿ ಭೇದ ಇವ ಭೇದಃ ಭಙ್ಗವತ್ಪೀಡೇತ್ಯರ್ಥಃ, (ಪರಪದಾರ್ಥೇಷು ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ ಶಬ್ದಾ ವೃತ್ತಿ(ವತಿ)ಮನ್ತರೇಣಾಪಿ ವೃತ್ತ್ಯ(ವತ್ಯ)ರ್ಥಂ ಗಮಯನ್ತಿ) ಯಥಾ– ಅಗ್ನಿರ್ಮಾಣವಕಃ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಭೇದಾದೌ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಕೂಜನಂ ಕುನ್ಥನಂ; ‘ಕುಞ್ಚನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇಽಸ್ಥ್ನಾಮೇವ ಸಙ್ಕೋಚ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಮಃಪ್ರವೇಶನಮ್ ಅನ್ಧಕಾರಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯೇವಾಸಂವಿತ್ತಿಃ| ಮಹಾಶ್ವಾಸಃ ಶ್ವಾಸಾಧಿಕಾರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಃ| ಮರ್ಮಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯಮುಚ್ಯತೇ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ; ತಸ್ಯ ಛೇದ ಇವ ಮರ್ಮಚ್ಛೇದಃ| ಮರಣಮಿತ್ಯಾದಿ ಶುಕ್ರಗತಸ್ಯ| ತತ್ರೈತೇಷು ರಸಾದಿಧಾತುಗತಜ್ವರೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಶುಕ್ರಸ್ಥಾನಗತೇ ಮರಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಶುಕ್ರಂ ಚ ತತ್ಸ್ಥಾನಂ ಚೇತಿ ಶುಕ್ರಸ್ಥಾನಂ; (ನತು ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಂ ಶುಕ್ರಸ್ಥಾನಂ) ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸರ್ವದೇಹಗತ್ವೇನ ನಿಯತಸ್ಥಾನಾಸಮ್ಭವಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| (ಯದುಕ್ತಮ್– “ಯಥಾ ಪಯಸಿ ಸರ್ಪಿಸ್ತು ಗುಡಶ್ಚೇಕ್ಷುರಸೇ ಯಥಾ| ಶರೀರೇಷು ತಥಾ ನೄಣಾಂ ಶುಕ್ರಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಭಿಷಗ್ವರಃ||” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತಿ|) ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಪದೇನ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ವಿಸರ್ಗಃ, ಅನ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ರಕ್ತಾದೇರಿತಿ ವದನ್ತಿ||೪೮-೫೪||

Adhikarana uktavAtAdijvarANAM kAlaprakRutimuddishya prAkRutatvaM vaikRutatvaM ca (55) · Śloka 55

ವರ್ಷಾಶರದ್ವಸನ್ತೇಷು ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಕ್ರಮಾತ್ | ವೈಕೃತೋಽನ್ಯಃ ಸ ದುಃಸಾಧ್ಯಃ ಪ್ರಾಕೃತಶ್ಚಾನಿಲೋದ್ಭವಃ ||೫೫|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) |

ಉಕ್ತವಾತಾದಿಜ್ವರಾಣಾಂ ಕಾಲಪ್ರಕೃತಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವಂ ವೈಕೃತತ್ವಂ ಚಾಹ– ವರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ಷಾದಿಷು ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಕ್ರಮಾದ್ಯೋ ಜ್ವರಃ ಸ ಪ್ರಾಕೃತಃ; ವರ್ಷಾಸು ವಾತಿಕಃ, ಶರದಿ ಪೈತ್ತಿಕಃ, ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ| ಅಸ್ಮಾದನ್ಯೋ ವೈಕೃತಃ, ಯಥಾ– ವರ್ಷಾಸು ಪೈತ್ತಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಇತಿ ವೈಕೃತೋ ದುಃಸಾಧ್ಯಃ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯ ಇತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ತು ವಸನ್ತಶರದುದ್ಭವಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅತ್ರ ವಾಗ್ಭಟೇನ ವಾತಜಸ್ಯ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವಪ್ರಣಯನಂ ಯತ್ಕೃತಂ ತದನ್ಯೇ ನಾನುಮನ್ಯನ್ತೇ, ದುಃಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ವೈಕೃತಾದಭಿನ್ನತ್ವಾತ್| ಜತೂಕರ್ಣೇನಾಪ್ಯಸೌ ನ ಪಠಿತಃ| ಯದಾಹ– “ವಸನ್ತಶರದೋಃ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಾಕೃತೋಽನ್ಯತ್ರ ವೈಕೃತಃ|” ಇತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ– ನ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಖ್ಯಾಪನಪರಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಕಿನ್ತು ಕುಮ್ಭಕಾರಾದಿವದ್ಯೌಗಿಕತ್ವಂ; ಯತೋ ಯಥರ್ತುಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ, ತತ ಉದ್ಭೂತಃ ಪ್ರಾಕೃತಃ; ತೇನ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವೇಽಪಿ ದೋಷಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾತಿಕಸ್ಯ ದುಃಖಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ವೈಕೃತವದಿತಿ ದುಃಖಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ವೈಕೃತಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ತು ಚರಕಜತೂಕರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ನೋಕ್ತಃ, ನತು ಪ್ರಾಕೃತತ್ವಾಭಾವಾದಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೋ ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯೇತಿ| ಅನ್ಯರೋಗೇಷು ಪ್ರಾಕೃತತ್ವೇನ ದುಃಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ಜ್ವರಸ್ಯ ತು ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ ಹಿ– “ಜ್ವರೇ ತುಲ್ಯರ್ತುದೋಷತ್ವಂ ಪ್ರಮೇಹೇ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತಾ| ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್||” ಇತಿ||೫೫||

Adhikarana prAkRutajvarANAmutpattikramaH (56-57) · Śloka 57

ವರ್ಷಾಸು ಮಾರುತೋ ದುಷ್ಟಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ವಿತೋ ಜ್ವರಮ್ | ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶರದಿ ತಸ್ಯ ಚಾನುಬಲಃ ಕಫಃ ||೫೬|| ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ವಿಸರ್ಗಾಚ್ಚ ತತ್ರ ನಾನಶನಾದ್ಭಯಮ್ | ಕಫೋ ವಸನ್ತೇ ತಮಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಂ ಭವೇದನು ||೫೭|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) |

ತೇಷಾಮೇವ ಪ್ರಾಕೃತಜ್ವರಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಾರ್ಥಮುತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮಮಾಹ– ವರ್ಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ದುಷ್ಟ ಇತಿ ಕುಪಿತಃ, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಞ್ಚಿತತ್ವಾತ್| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ವಿತ ಇತಿ ತತ್ಕಾಲೋಚಿತಪಿತ್ತಕಫಾನುಬನ್ಧಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಭೂಬಾಷ್ಪಾನ್ಮೇಘನಿಷ್ಯನ್ದಾತ್ ಪಾಕಾದಮ್ಲಾಜ್ಜಲಸ್ಯ ಚ| ವರ್ಷಾಸ್ವಗ್ನಿಬಲೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಪವನಾದಯಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಛೇದಃ| ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶರದಿ ದುಷ್ಟಂ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಏವಂ ಕಫೋ ವಸನ್ತೇ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪಿತ್ತದುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಶರದಿ ವರ್ಷಾಸು ಸಞ್ಚಿತತ್ವಾತ್| ಅನುಬಲೋಽನುಬನ್ಧಃ, ತಸ್ಯ ಚ ಹೇತುರ್ವಾರ್ಷಿಕಕ್ಲೇದಾನುವೃತ್ತಿರೇವ| ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ತಯೋಃ ಪಿತ್ತ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಸ್ವಭಾವೇನ, ತತ್ಕೃತಯೋರ್ಜ್ವರಯೋರನಶನಾಲ್ಲಙ್ಘನಾನ್ನ ಭಯಂ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಫಪಿತ್ತೇ ದ್ರವೇ ಧಾತೂ ಸಹೇತೇ ಲಙ್ಘನಂ ಮಹತ್| , ಆಮಕ್ಷಯಾದೂರ್ಧ್ವಮತೋ ವಾಯುರ್ನ ಸಹತೇ ಕ್ಷಣಮ್||” ಇತಿ| ವಿಸರ್ಗಾಚ್ಚ ಹೇತೋರ್ನಾನಶನಾದ್ಭಯಮ್| ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾ ವಿಸರ್ಗಃ, ತತ್ರೋಪಚಿತಬಲಾಃ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಭವನ್ತಿ, ಸೋಮಸ್ಯ ಬಲವತ್ತ್ವಾತ್; ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಾಸ್ತ್ವಾದಾನಂ, ತತ್ರಾಪಚಿತಬಲಾಃ ಪ್ರಾಣಿನಃ, ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಬಲವತ್ತ್ವಾತ್ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇ| ‘ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಕಫವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತ್ಯಾ, ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಫ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಂ ಕಫಮನು ವಾತಪಿತ್ತೇ ಭವತಃ, ಅನುಬನ್ಧರೂಪೇ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತುಶ್ಚಾತ್ರ ವಸನ್ತಸ್ಯಾದಾನಮಧ್ಯತ್ವೇನಾಗ್ನೇಯರೂಕ್ಷತ್ವಾತ್ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಕತ್ವಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– ‘ಆದಾನಮಧ್ಯೇ ತಸ್ಯಾಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಂ ಭವೇದನು (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕಫಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಲಙ್ಘನಂ ಯುಕ್ತಮೇವ, ಕಿನ್ತ್ವಾದಾನಮಧ್ಯತ್ವೇನ ನ ನಿರ್ಭಯಂ ತತ್ ಕಾರ್ಯಮ್| ಅತ ಏವ ‘ತತ್ರ ನಾನಶನಾದ್ಭಯಮ್’ ಇತ್ಯೇತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವಮೇವ ಪಠಿತಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಸರ್ವಶೇಷೇ ಪಠಿತಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ||೫೬-೫೭||

Adhikarana kAlasya doShavisheShe lakShaNatvam (58) · Śloka 58

ಕಾಲೇ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೃದ್ಧಿರೇವ ವಾ |೫೮| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) |

ಕಾಲೋಽಪಿ ದೋಷವಿಶೇಷಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಹ– ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಕಾಲೇ ಯಸ್ಯ ವಾತಾದೇರ್ಯಃ ಪ್ರಕೋಪಕಾಲಸ್ತತ್ರ ತಜ್ಜನ್ಯಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ಪಾದೋ ವೃದ್ಧಿರ್ವಾ ಭವತಿ; ಅಥವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನಿತ್ಯಜ್ವರಸ್ಯ, ವೃದ್ಧಿರ್ವಿಷಮಜ್ವರಸ್ಯೇತಿ|೫೮|–

Adhikarana jvarANAmupashayAnupashayau (58) · Śloka 58

ನಿದಾನೋಕ್ತಾನುಪಶಯೋ ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತಾ ||೫೮|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) |

(ಯಥಾ ಕಾಲೋ ದೋಷವಿಶೇಷಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ) ತಥೋಪಶಯಾನುಪಶಯಾವಪಿ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಹ– ನಿದಾನೇತ್ಯಾದಿ| ನಿದಾನತ್ವೇನ ಯೇ ಉಕ್ತಾ ಆಹಾರಾಚಾರಾದಯಸ್ತೈರನುಪಶಯೋ ದುಃಖಂ ನಿದಾನೋಕ್ತಾನುಪಶಯಃ| ವಿಪರೀತೈರ್ದೋಷಾದಿವಿಪರೀತಾಹಾರಾಚಾರೈರುಪಶಾಯಿತಾಸುಖಜನನಶೀಲತ್ವಂ ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತೇತಿ||೫೮||

Adhikarana antarvega-bahirvegajvaralakShaNam (59-60) · Śloka 61

ಅನ್ತರ್ದಾಹೋಽಧಿಕಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಪ್ರಲಾಪಃ ಶ್ವಸನಂ ಭ್ರಮಃ | ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಶೂಲಮಸ್ವೇದೋ ದೋಷವರ್ಚೋವಿನಿಗ್ರಹಃ ||೫೯|| ಅನ್ತರ್ವೇಗಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಜ್ವರಸ್ಯೈತಾನಿ ಲಕ್ಷಯೇತ್ | ಸನ್ತಾಪೋ ಹ್ಯಧಿಕೋ ಬಾಹ್ಯಸ್ತೃಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಚ ಮಾರ್ದವಮ್ ||೬೦|| ಬಹಿರ್ವೇಗಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಮೇವ ಚ |೬೧| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) |

ಉಕ್ತಜ್ವರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಶಾತ್ ಕಶ್ಚಿದನ್ತರ್ವೇಗೋ ಭವತಿ ಕಶ್ಚಿದ್ಬಹಿರ್ವೇಗಸ್ತಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅನ್ತರ್ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಸನಂ ಶ್ವಾಸಃ; ‘ಸದನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತನ್ನ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಯತೋಽನ್ತರ್ವೇಗ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ಗಮ್ಭೀರಾಖ್ಯಃ ಪಠಿತಃ, ತತ್ರ ಚ ಶ್ವಾಸ ಏವ ಪಠಿತ ಇತಿ| ವಿನಿಗ್ರಹೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಸನ್ತಾಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೃಷ್ಣಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಪ್ರಲಾಪಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಮಾರ್ದವಂ ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಮ್| ಅಸ್ಯ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನೇನಾನ್ತರ್ವೇಗಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಾಂ ಸೂಚಯತಿ, ಅಸಾಧ್ಯತಾಂ ವಾ, “ಗಮ್ಭೀರತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗಾರ್ತಂ ಜ್ವರಿತಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾದಿತಿ||೫೯-೬೦||–

Adhikarana Amajvara-pacyamAna-nirAmajvaralakShaNam (61-65) · Śloka 65

ಲಾಲಾಪ್ರಸೇಕೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಹೃದಯಾಶುದ್ಧ್ಯರೋಚಕಾಃ ||೬೧|| ತನ್ದ್ರಾಲಸ್ಯಾವಿಪಾಕಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಂ ಗುರುಗಾತ್ರತಾ | ಕ್ಷುನ್ನಾಶೋ ಬಹುಮೂತ್ರತ್ವಂ ಸ್ತಬ್ಧತಾ ಬಲವಾನ್ ಜ್ವರಃ ||೬೨|| ಆಮಜ್ವರಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ನ ದದ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್ | ಭೇಷಜಂ ಹ್ಯಾಮದೋಷಸ್ಯ ಭೂಯೋ ಜ್ವಲಯತಿ ಜ್ವರಮ್ ||೬೩|| ( ಶೋಧನಂ ಶಮನೀಯಂ ಚ ಕರೋತಿ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್) | ಜ್ವರವೇಗೋಽಧಿಕಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಪ್ರಲಾಪಃ ಶ್ವಸನಂ ಭ್ರಮಃ | ಮಲಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ಕ್ಲೇಶಃ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೬೪|| ಕ್ಷುತ್ ಕ್ಷಾಮತಾ ಲಘುತ್ವಂ ಚ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಜ್ವರಮಾರ್ದವಮ್ | ದೋಷಪ್ರವೃತ್ತಿರಷ್ಟಾಹೋ ನಿರಾಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮ್ ||೬೫|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) |

ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಾರ್ಥಮಾಮಪಚ್ಯಮಾನಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ಲಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ನ ದದ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮಿತಿ ವಿರುದ್ಧಂ, ದ್ವಿವಿಧಂ ಹಿ ಭೇಷಜಮುಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ ದ್ರವ್ಯಭೂತಮದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಚೇತಿ; ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಕಷಾಯಾದಿ, ಅದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಲಙ್ಘನಸ್ವೇದಾದಿ; ಅತ್ರ ಲಙ್ಘನಾದಿಕಂ ಷಡಙ್ಗಾರ್ಧಶೃತಂ ಚ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಉಚ್ಯತೇ– ಭೇಷಜಶಬ್ದೇನಾತ್ರಾನ್ನಪಾನಸಾಧನವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾ ಕಲ್ಪನೋಚ್ಯತೇ, ಚ ತು ಸಾಮಾನ್ಯೇನೌಷಧಮಾತ್ರಂ; ಕಥಮೇಷಾ ಪ್ರತೀತಿರಿತಿ ಚೇತ್, ತರುಣಜ್ವರೇ ಭೇಷಜಪಾನನಿಷೇಧೇಽಪಿ ಭೇಷಜವಿಧಾನದರ್ಶನಾತ್| ಏವಂ ಪಚ್ಯಮಾನೇಽಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಸಾಮತಾಯಾಃ ಸದ್ಭಾವಾತ್| ಕ್ಷುದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸಮಾಸಕರಣಾತ್ ಕ್ಷುದಾದಯೋ ವ್ಯಸ್ತಾಃ ಸಮಸ್ತಾಶ್ಚ ಭೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಅಷ್ಟಾಹಃ ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಹರಿಚನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ಅಸತ್ಯಪ್ಯಷ್ಟಾಹೇ ಕ್ಷುದಾದಿಭಿರ್ನಿರಾಮತ್ವಂ ದೋಷಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ವಾ ಕ್ಷುಧಾದ್ಯಭಾವೇಽಪ್ಯಷ್ಟಾಹೇನೈವ ಶಿಷ್ಯಹಿತೈಷಿತಯಾ ಕಾಲಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾನಿತಿ| ದ್ವಿವಿಧಾ ಹಿ ಸಾಮತಾ– ಏಕಾ ರಸಸ್ಯ, ಅಪರಾ ದೋಷಸ್ಯ; ರಸಸಾಮತಾ ತು ಮುಖವೈರಸ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಾ, ದೋಷಸಾಮತಾ ತರುಣತ್ವರೂಪಾ, ಸಾಽಷ್ಟಾಹೇನೈವಾಪೈತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಹರಿಚನ್ದ್ರೇಣ ಹೇತುರುಕ್ತಃ– (‘ ಸಪ್ತಾಹೇನೈವ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಸಪ್ತಧಾತುಗತಾ ಮಲಾಃ| ನಿರಾಮಶ್ಚಾಪ್ಯತಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಾಯೋಽಷ್ಟಮೇಽಹನಿ||’ ಇತಿ|) ಸಪ್ತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಧಾತ್ವಗ್ನಿನಾ ಸಪ್ತಾಹೇನಾಮಪಾಕಾದಷ್ಟಾಹೇನೈವ ನಿರಾಮತ್ವಮಿತಿ| ರಸಸಾಮತಾ ತ್ವಷ್ಟಾಹಾತ್ ಪರತೋಽಪ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಏನಮರ್ಥ ಜೇಜ್ಜಟೋಽಪೀಚ್ಛತಿ, ಯದೇವಂ ಲಿಖತಿ ಚರಕಸುಶ್ರುತಟೀಕಾಯಾಮ್– ‘ತರುಣಾ ಸಾಮತಾಽಷ್ಟಾಹಾದಪೈತಿ, ರಸಸಾಮತಾ ತು ಪರತೋಽಪ್ಯನುವರ್ತತೇ’| ಇತಿ ಏತತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚ ತರುಣಸಾಮತಾಯಾಮೌಷಧಂ ನೋಪಯುಜ್ಯತೇ, ರಸಸಾಮತಾಯಾಂ ತು ಪಾಚನಂ ದೀಯತೇ| ಅತ ಏವಾಹ ಚರಕಃ ‘ಜ್ವರಿತಂ ಷಡಹೇಽತೀತೇ ಲಘ್ವನ್ನಪ್ರತಿಭೋಜಿತಮ್| ಪಾಚನಂ ಶಮನೀಯಂ ವಾ ಕಷಾಯಂ ಪಾಯಯೇತ್ತು ತಮ್||’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತಥಾ– ‘ಮೃದೌ ಜ್ವರೇ ಲಘೌ ದೇಹೇ ಪ್ರಚಲೇಷು ಮಲೇಷು ಚ| ಪಕ್ವಂ ದೋಷಂ ವಿಜಾನೀಯಾಜ್ಜ್ವರೇ ದೇಯಂ ತದೌಷಧಮ್||’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ ಯತ್ ಸುಶ್ರುತೇ ನ ಪಠಿತಮ್– ‘ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಪರಂ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ ದೇಯಮೌಷಧಮ್| ದಶರಾತ್ರಾತ್ ಪರಂ ಕೇಚಿದ್ದಾತವ್ಯಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ, ತೇನೈವಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ– ಸಪ್ತಾಹಾದರ್ವಾಕ್ ಪಾಚನಮಪಿ ನ ದೀಯತ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೇನಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮಿತಿ| ನನು ‘ಜ್ವರಿತಂ ಷಡಹೇಽತೀತೇ’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ ಚರಕವಚನಸ್ಯ ‘ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಪರಂ’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸುಶ್ರುತವಚನೇನ ವಿರೋಧಃ, ಯತಃ ಷಡಹೇಽತೀತೇ ಸಪ್ತಮದಿನಂ ಭವತಿ, ತತ್ರ ಕಷಾಯಂ ವಿಧತ್ತ ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ, ಷಡಹೇಽತೀತೇ ಸಪ್ತಮೇ ಲಘ್ವನ್ನಪ್ರತಿಭೋಜಿತಮಷ್ಟಮೇ ಕಷಾಯಂ ಪಾಯಯೇದಿತ್ಯಷ್ಟಮಪದಲೋಪಾದ್ಯೋಜ್ಯಂ ರಸೌದನವದಿತಿ ಚಕ್ರಃ, ‘ಭೇಷಜಂ ಹ್ಯಾಮದೋಷಸ್ಯ ಭೂಯೋ ಜ್ವಲಯತಿ ಜ್ವರಮ್|’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ ದೋಷಶ್ರುತೇರುಕ್ತಸುಶ್ರುತವಿರೋಧಾಚ್ಚ| ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣೈನಮರ್ಥಂ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೋಽಪ್ಯಾಹ, ತದ್ಯಥಾ– ಷಡಹೇಽತೀತೇ ಇತಿ ಜ್ವರೋತ್ಪಾದದಿನಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಗಣನಾ, ಬಸ್ತಿದಾನದಿನಪರಿಹಾರೇಣ ಪರಿಹಾರಕಾಲಗಣನಾವತ್ ಏವಂ ‘ಪಾಯಯೇದಾತುರಂ ಸಾಮಮೌಷಧಂ ಸಪ್ತಮೇ ದಿನೇ| ಶಮನೇನಾಥವಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿರಾಮಂ ತಮುಪಾಚರೇತ್||’ ಇತ್ಯೇತದಪಿ ವಚನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರೇಣಾಪಿ ಸಪ್ತಮದಿನೇ ಕಷಾಯಪಾನಂ ಯದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ತಸ್ಯಾಯಮೇವಾಭಿಪ್ರಾಯೋ ಗವೇಷಣೀಯಃ, ಸುಶ್ರುತದಿವಿರೋಧಾತ್| ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರೇಣಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್– “ಅಕ್ಷಿರೋಗೇ ದಿನಚತುಷ್ಟಯವಜ್ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಪ್ತಾಹಂ ಸಾಮತಾಕಾಲಃ, ತತ್ರ ನ ಪಾಚನಂ ನ ವಾ ಶಮನಂ ಶೋಧನಮ್” ಇತಿ| ಯತ್ತು ಪೇಯಾದ್ಯನನ್ತರಂ ಹಾರೀತೇನೋಕ್ತಮ್– “ಏತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಷಡ್ರಾತ್ರಂ ಸಪ್ತಮೇಽಹನಿ| ಪಿಬೇತ್ ಕಷಾಯಸಂಯೋಗಾನ್ ಜ್ವರಘ್ನಾನ್ ಸಾಧುಸಾಧಿತಾನ್||” ಇತಿ; ತಥಾ– “ಇತಿ ಷಡ್ರಾತ್ರಿಕಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ನವಜ್ವರಹಿತೋ ವಿಧಿಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಪಾಚನೀಯಂ ಶಮನಂ ವಾ ಜ್ವರೇ ಹಿತಮ್|” ಇತಿ ಖರನಾದವಚನಂ ಚ ಪೂರ್ವವದಷ್ಟಾಹಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಅಥ ವಾ ಪಿತ್ತಜ್ವರಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ ತದ್ವಚನದ್ವಯಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– ‘ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ಪರಮ್’ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ, ಯಾವತ್ ‘ಪೈತ್ತಿಕೇ ವಾ ಜ್ವರೇ ದೇಯಮಲ್ಪಕಾಲಸಮುತ್ಥಿತೇ| ಅಚಿರಜ್ವರಿತಸ್ಯಾಪಿ ಭೇಷಜ್ಯಂ ದೋಷಪಾಕತಃ||’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ಸಪ್ತಾಹಾದರ್ವಾಗಪಿ ಯದೇತತ್ಪಾಚನಂ ಕಷಾಯಪಾನಮುಕ್ತಂ ತನ್ನಾತ್ಯುದ್ಭೂತಸಾಮತಾಯಾಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– ‘ಸಪ್ತಾಹಾದೌಷಧಂ ಕೇಚಿದಾಹುರನ್ಯೇ ದಶಾಹತಃ| ಕೇಚಿಲ್ಲಘ್ವನ್ನಭುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋಜ್ಯಮಾಮೋಲ್ಬಣೇ ನ ತು|| ತೀವ್ರಜ್ವರಪರೀತಸ್ಯ ದೋಷವೇಗೋದಯೋ ಯತಃ| ದೋಷೇ ಅಥವಾ ಅತಿನಿಚಿತೇ ತನ್ದ್ರಾಸ್ತೈಮಿತ್ಯಕಾರಿಣಿ|| ಅಪಚ್ಯಮಾನಂ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಭೂಯೋ ಜ್ವಲಯತಿ ಜ್ವರಮ್||’ (ವಾ. ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ‘ಅಯಮರ್ಥೋಽಭಿಯುಕ್ತೈಶ್ಚ ಕೈಶ್ಚಿದುಕ್ತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಕೈಃ| ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪರತೋಽಸ್ತಬ್ಧೇ ಸಾಮೇ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾಚನಂ ಜ್ವರೇ|| ನಿರಾಮೇ ಶಮನಂ, ಸ್ತಬ್ಧೇ ಸಾಮೇ ನೌಷಧಮಾಚರೇತ್|’ ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ| ವಿಸ್ತರಸ್ತು ಕಷಾಯನಿರ್ಣಯಪ್ರಕರಣೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಪಕ್ವಜ್ವರಲಕ್ಷಣೇನ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸೋಚಿತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– ‘ಆಸಪ್ತರಾತ್ರಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜತೂಕರ್ಣೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್– ‘ಜೀರ್ಣಸ್ತ್ರಯೋದಶದಿವಸಃ’ ಇತಿ| ‘ತ್ರಿಸಪ್ತಾಹೇ ವ್ಯತೀತೇ ತು ಜ್ವರೋ ಯಸ್ತನುತಾಂ ಗತಃ| ಪ್ಲೀಹಾಗ್ನಿಸಾದಂ ಕುರುತೇ ಸ ಜೀರ್ಣಜ್ವರ ಉಚ್ಯತೇ||’ ಇತಿ ತು ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮತಿಪುರಾಣಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೬೧-೬೫||

Adhikarana jvarasya sAdhyalakShaNam (66) · Śloka 66

ಬಲವತ್ಸ್ವಲ್ಪದೋಷೇಷು ಜ್ವರಃ ಸಾಧ್ಯೋಽನುಪದ್ರವಃ |೬೬| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) |

ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಬಲವತ್ಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲವತ್ಸು ಪುರುಷೇಷು ಸಾಧ್ಯಃ, ಯದುಕ್ತಮ್– ‘ಬಲಾಧಿಷ್ಠಾನಾಮಾರೋಗ್ಯಮ್’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅಲ್ಪದೋಷೇಷು ನಾತಿಪ್ರಬಲದೋಷೇಷು| ಅನುಪದ್ರವ ಇತಿ ಜ್ವರಸ್ಯೋಪದ್ರವಾಃ ಕಾಸಾದಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಕಾಸೋ ಮೂರ್ಛಾಽರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿಸ್ತೃಷ್ಣಾತೀಸಾರವಿಡ್ಗ್ರಹಾಃ| ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾಙ್ಗಭೇದಾಶ್ಚ ಜ್ವರಸ್ಯೋಪದ್ರವಾ ದಶ||” ಇತಿ|೬೬|–

Adhikarana jvarasyAsAdhyalakShaNAni (66-73) · Śloka 73

ಹೇತುಭಿರ್ಬಹುಭಿರ್ಜಾತೋ ಬಲಿಭಿರ್ಬಹುಲಕ್ಷಣಃ ||೬೬|| ಜ್ವರಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ತಕೃದ್ಯಶ್ಚ ಶೀಘ್ರಮಿನ್ದ್ರಿಯನಾಶನಃ | ಜ್ವರಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಶೂನಸ್ಯ ಗಮ್ಭೀರೋ ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕಃ ||೬೭|| ಅಸಾಧ್ಯೋ ಬಲವಾನ್ ಯಶ್ಚ ಕೇಶಸೀಮನ್ತಕೃಜ್ಜ್ವರಃ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) | ಗಮ್ಭೀರಸ್ತು ಜ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯೋ ಹ್ಯನ್ತರ್ದಾಹೇನ ತೃಷ್ಣಯಾ ||೬೮|| ಆನದ್ಧತ್ವೇನ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಶ್ವಾಸಕಾಸೋದ್ಗಮೇನ ಚ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) | ಆರಮ್ಭಾದ್ವಿಷಮೋ ಯಸ್ತು ಯಶ್ಚ ವಾ ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕಃ ||೬೯|| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಚಾತಿರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಗಮ್ಭೀರೋ ಯಸ್ಯ ಹನ್ತಿ ತಮ್ | ವಿಸಞ್ಜ್ಞಸ್ತಾಮ್ಯತೇ ಯಸ್ತು ಶೇತೇ ನಿಪತಿತೋಽಪಿ ವಾ ||೭೦|| ಶೀತಾರ್ದಿತೋಽನ್ತರುಷ್ಣಶ್ಚ ಜ್ವರೇಣ ಮ್ರಿಯತೇ ನರಃ | ಯೋ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ರಕ್ತಾಕ್ಷೋ ಹೃದಿ ಸಙ್ಘಾತಶೂಲವಾನ್ ||೭೧|| ವಕ್ತ್ರೇಣ ಚೈವೋಚ್ಛ್ವಸಿತಿ ತಂ ಜ್ವರೋ ಹನ್ತಿ ಮಾನವಮ್ | ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸತೃಷಾಯುಕ್ತಂ ಮೂಢಂ ವಿಭ್ರಾನ್ತಲೋಚನಮ್ ||೭೨|| ಸನ್ತತೋಚ್ಛ್ವಾಸಿನಂ ಕ್ಷೀಣಂ ನರಂ ಕ್ಷಪಯತಿ ಜ್ವರಃ | ಹತಪ್ರಭೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಕ್ಷೀಣಮರೋಚಕನಿಪೀಡಿತಮ್ ||೭೩|| ಗಮ್ಭೀರತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗಾರ್ತಂ ಜ್ವರಿತಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ಜ್ವರಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ಹೇತುಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಯೋ ಹೇತುಭಿರ್ಬಲಿಭಿರ್ಬಹುಭಿಶ್ಚೋಪಜಾಯತೇ ಸ ಬಹುಲಕ್ಷಣ ಏವ ಭವತಿ, ತತ್ ಕಿಂ ಬಹುಲಕ್ಷಣವಚನೇನ? ಉಚ್ಯತೇ– ಯಥಾ ಸ್ವಹೇತುಕುಪಿತಾ ದೋಷಾಃ ಸರ್ವಸ್ಯೈವ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತವೋ ಭವನ್ತಿ, ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತು ಯದಾ ವಿಶಿಷ್ಟಾಂ ಸಾಮಗ್ರೀಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಾಮಾಸಾದಯನ್ತಿ ತದಾ ಜ್ವರಮಾಪಾದಯನ್ತಿ, ತಥಾ ದೂಷ್ಯಾದಿಸಹಕಾರಿಕಾರಣಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಬಹುಲಕ್ಷಣತಾಮಲ್ಪಲಕ್ಷಣತಾಂ ಚ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತಥಾ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್– ಏಕಂ ದ್ವೌ ತ್ರೀನ್ ಬಹೂನ್ ವಾಽಪಿ ದೇಹೇ ಧಾತ್ವಾದಿಯೋಗತಃ| ದರ್ಶಯನ್ತಿ ವಿಕಾರಾಂಸ್ತೇ ಕುಪಿತಾಃ ಪವನಾದಯಃ||’ ಇತಿ| ಅಥವಾ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾದ್ಬಹುಹೇತುಕೋಽಪ್ಯಲ್ಪಲಕ್ಷಣೋಽಲ್ಪಹೇತುಕೋಽಪಿ ಬಹುಲಕ್ಷಣ ಇತಿ| ಪ್ರಾಣಾನ್ತಕೃದಿತಿ ಛೇದಃ| ಶೀಘ್ರಮಿನ್ದ್ರಿಯನಾಶನ ಇತಿ ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನೋಽಪೀನ್ದ್ರಿಯಶಕ್ತಿಂ ರೂಪಾದಿಗ್ರಹಣಲಕ್ಷಣಾಮುಪಹನ್ತಿ ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯೋ ನ ತೂಪೇಕ್ಷಯಾ; ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಹಿ ರೋಗಾ ಉಪೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಶಕ್ತಿಮುಪಘ್ನನ್ತಿ ಅಸಾಧ್ಯತಾಂ ಚಾಧಿರೋಹನ್ತಿ| ಏವಂ ಬಹುಲಕ್ಷಣೋಽಪ್ಯಾದಾವೇವ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನ ಏವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯತ್ರ ಏಕಾದಶ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ ಸಾಙ್ಖ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತೇನ, ತಥಾ ಚರಕಸುಶ್ರುತನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್; ‘ಚಕ್ಷುಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಘ್ರಾಣಂ ರಸನಂ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚೇತಿ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಹಸ್ತಪಾದಗುದೋಪಸ್ಥಜಿಹ್ವಾಃ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚೇತಿ, ಉಭಯಾತ್ಮಕಂ ಮನಃ||’; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಜ್ವರಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಶೂನಸ್ಯೇತಿ ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಗಮ್ಭೀರೋ ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕ ಇತಿ ಗಮ್ಭೀರೋಽನ್ತರ್ಧಾತುಸ್ಥಃ; ಅಥವಾ ಗಮ್ಭೀರ ಇವ ಗಮ್ಭೀರಃ, ಯತ್ರ ವಾತಾದೀನಾಂ ನಿಶ್ಚಯಃ ಕರ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಗಮ್ಭೀರೋಽನ್ತರ್ವೇಗಃ| ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕ ಇತಿ ‘ದೀರ್ಘರಾತ್ರಾನುಬನ್ಧೀ’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, “ದೀರ್ಘಾಂ ಮರಣರೂಪಾಂ ರಾತ್ರಿಮನುವರ್ತತೇ ಇತಿ ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕಃ” ಇತಿ ಚಕ್ರಃ, ಅಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕ ಇತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಅಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ಪರೇಣ| ಕೇಶಸೀಮನ್ತಕೃದಿತಿ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಕೇಶೇಷು ಸೀಮನ್ತಾನ್ ಯಃ ಕರೋತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ “ಕೇಶಾಃ ಸೀಮನ್ತಿನೋ ಯಸ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ವಿನತೇ ಭ್ರುವೌ| ಲುನನ್ತಿ ಚಾಕ್ಷಿಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಸೋಽಚಿರಾದ್ಯಾತಿ ಮೃತ್ಯವೇ||” ಇತಿ| ಗಮ್ಭೀರಾರ್ಥಾ ಯೇ ಜೇಜ್ಜಟಾದಿಭಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಸ್ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಅತ್ರ ಗಮ್ಭೀರೋಽನ್ತರ್ವೇಗ ಇತ್ಯಯಮರ್ಥೋ ಮಾಧವಕರಸ್ಯಾಭಿಮತಃ; ಅತ ಏವಾಸೌ ಏತದನನ್ತರಂ ಸೌಶ್ರುತಂ ಗಮ್ಭೀರಲಕ್ಷಣಂ ಲಿಖತಿ– ಗಮ್ಭೀರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯ ಏವ ಚರಕೇಽನ್ತರ್ವೇಗಃ ಸ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ಗಮ್ಭೀರಃ ಪಠಿತಃ; ಸಮಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್, ಪೃಥಕ್ಪಾಠಾಭಾವಾಚ್ಚೇತಿ| ಆನದ್ಧತ್ವೇನ ಚೇತಿ ಬದ್ಧದೋಷತ್ವೇನ| ಆರಮ್ಭಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆರಮ್ಭಾದುತ್ಪಾದಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ ಯಸ್ಯ ವಿಷಮಜ್ವರಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ, ಯಸ್ಯ ತು ನಿತ್ಯಜ್ವರಿಣೋ ಜ್ವರೋತ್ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ವಾಽಪಚಾರಾದಿನಾ ವಿಷಮಃ ಸ ಸಾಧ್ಯ ಏವ| ಏತಚ್ಚ ವಿಷಮತ್ವಂ ಸತತಾದಿರೂಪಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ನತು ವಿಷಮತ್ವಮಾತ್ರೇಣ, ವಾತಿಕಜ್ವರೇಽಪಿ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿತಿ| ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕೋ ವ್ಯಾಹೃತ ಏವ; ನ ಚಾಸ್ಯ ಪುನರುಕ್ತತ್ವಂ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯವಾಕ್ಯತ್ವಾತ್; ಅಧಿಕಾರ್ಥಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಬುದ್ಧ್ವಾಽಪಿ ಲಿಖಿತಮ್; ಏವಂ ಗಮ್ಭೀರೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ‘ಅತಿರೂಕ್ಷಸ್ಯ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅನಿಮಿಷಾಕ್ಷಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸದಾ ಸ್ಫಾರಿತನೇತ್ರಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಸಞ್ಜ್ಞಃ ವಿಹ್ವಲಃ, ತಾಮ್ಯತೇ ಮುಹ್ಯತಿ| ಶೇತೇ ನಿಪತಿತ ಇತಿ ಶಯಿತೋ ನಿಪತಿತ ಏವಾಸ್ತೇ ನ ಚ ಉತ್ಥಾತುಂ ಸಮರ್ಥಃ| ಶೀತಾರ್ದಿತೋಽನ್ತರುಷ್ಣಶ್ಚೇತಿ ಶೀತಾರ್ದಿತೋ ಬಹಿಃ, ಅನ್ತರುಷ್ಣೋಽನ್ತರ್ದಾಹವಾನ್| ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ರೋಮಾಞ್ಚಿತಗಾತ್ರಃ| ಹೃದಿ ಸಙ್ಘಾತಶೂಲವಾನಿತಿ ಸಙ್ಘಾತರೂಪೇಣ ವಸ್ತುನಾ ಅಷ್ಠೀಲಿಕಾದಿನಾಽಽಕ್ರಾನ್ತಮಿವ ಹೃದಯಂ ಮನ್ಯತೇ ಯಃ ಸ ತಥಾ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ನಾನಾಪ್ರಕಾರಶೂಲವಾನಿತಿ| ವಕ್ತ್ರೇಣ ಚೈವೋಚ್ಛ್ವಸಿತೀತ್ಯೇವಕಾರೇಣ ನಾಸಿಕಾಂ ವ್ಯವಚ್ಛಿನತ್ತಿ ವ್ಯಾದಿತಾಸ್ಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ, ಖರಶ್ವಾಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿಕ್ಕಾದಿಭಿರ್ಮಿಲಿತೈರೇಕೇನಾಪ್ಯತಿಬಲವತಾಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ಮೂಢಂ ಮೋಹಯುಕ್ತಮ್| ವಿಭ್ರಾನ್ತಲೋಚನಂ ಭ್ರಾನ್ತಪ್ರೇಕ್ಷಣಂ, ಚಲಿತನೇತ್ರಂ ವಾ| ಸನ್ತತೋಚ್ಛ್ವಾಸಿನಂ ನಿರನ್ತರಖರಶ್ವಾಸಯುಕ್ತಮ್| ಹತಪ್ರಭೇತ್ಯಾದಿ| ಹತಪ್ರಭಾಣಿ ಹತಶಕ್ತೀನಿ ಸ್ವವಿಷಯಾಗ್ರಾಹೀಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಅಥವಾ ಹತಾ ಪ್ರಭಾ ದೀಪ್ತಿರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ‘ಅರೋಚಕನಿಪೀಡಿತಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ಜೇಜ್ಜಟಃ ಪಾಠಾನ್ತರದ್ವಯಂ ಪಠತಿ– ‘ದುರಾತ್ಮಾನಮುಪದ್ರುತಮ್’ ಇತಿ, ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಚ– “ದುರಾತ್ಮಾನಂ ದುಷ್ಟಾನ್ತಃಕರಣಮ್, ಉಪದ್ರುತಮಿತಿ ಶ್ವಾಸಾದಿಭಿರುಪದ್ರವೈರುಪದ್ರುತಮ್; ದುರಾತ್ಮಭಿರುಪದ್ರುತಮ್” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ತು ರಾಕ್ಷಸಾದಿಭಿರ್ಜುಷ್ಟಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷಾಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾನಾಮುಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಷು ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾನಿ| ತದ್ಯಥಾ– ‘ಪ್ರೇತೈಃ ಸಹ ಪಿಬೇನ್ಮದ್ಯಂ ಸ್ವಪ್ನೇ ಯಃ ಕೃಷ್ಯತೇ ಶುನಾ| ಸುಘೋರಂ ಜ್ವರಮಾಸಾದ್ಯ ಸ ಜೀವಮಪಸೃಜ್ಯತೇ|| ಜ್ವರಃ ಪೌರ್ವಾಹ್ಣಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಶುಷ್ಕಕಾಸಶ್ಚ ದಾರುಣಃ| ಬಲಮಾಂಸವಿಹೀನಸ್ಯ ಯಥಾ ಪ್ರೇತಸ್ತಥೈವ ಸಃ|| ಜ್ವರೋ ಯಸ್ಯಾಪರಾಹ್ಣೇ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾಸಶ್ಚ ದಾರುಣಃ| ಬಲಮಾಂಸವಿಹೀನಸ್ಯ ಯಥಾ ಪ್ರೇತಸ್ತಥೈವ ಸಃ|| ಸಹಸಾ ಜ್ವರಸನ್ತಾಪಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಮೂರ್ಛಾ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ವಿಶ್ಲೇಷಣಂ ಚ ಸನ್ಧೀನಾಂ ಮುಮೂರ್ಷೋರುಪಜಾಯತೇ|| ಗೋಸರ್ಗೇ ವದನಾದ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವೇದಃ ಪ್ರಚ್ಯವತೇ ಭೃಶಮ್| ಲೇಪಜ್ವರೋಪಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ದುರ್ಲಭಂ ತಸ್ಯ ಜೀವಿತಮ್|| ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ತಸ್ಮಿನ್ ಬಹುಪಿಚ್ಛಿಲತ್ವಾಚ್ಛೀತಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪರಿತಃ ಸರತ್ವಾತ್| ಸ್ವೇದೋ ಲಲಾಟೇ ಹಿಮವನ್ನರಸ್ಯ ಶೀತಾರ್ದಿತಸ್ಯೈತಿ ಸುಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಚ|| ಕಣ್ಠೇ ಸ್ಥಿತೋ ಯಸ್ಯ ನ ಯಾತಿ ವಕ್ಷೋ ನೂನಂ ಯಮಸ್ಯೈತಿ ಗೃಹಂ ಸ ಮರ್ತ್ಯಃ|| ಸ್ರುತಸ್ವೇದೋ ಲಲಾಟಾದ್ಯಃ ಶ್ಲಥಸನ್ಧಾನಬನ್ಧನಃ| ಮುಹ್ಯೇದುತ್ಥಾಪ್ಯಮಾನಸ್ತು ಸ ಸ್ಥೂಲೋಽಪಿ ನ ಜೀವತಿ|| ಯಸ್ಯ ಸ್ವೇದೋಽತಿಬಹುಲಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ಯಾತಿ ಸರ್ವತಃ| ರೋಗಿಣಃ ಶೀತಗಾತ್ರಸ್ಯ ತದಾ ಮರಣಮಾದಿಶೇತ್||’ ಇತಿ| ಆಧಾನಜನ್ಮನಿಧನೇ ಪ್ರತ್ಯಯಾಖ್ಯೇ ವಿಪತ್ಕರೇ| ನಕ್ಷತ್ರೇ ವ್ಯಾಧಿರುತ್ಪನ್ನಃ ಕ್ಲೇಶಾಯ ಮರಣಾಯ ವಾ| ಜ್ವರಸ್ತು ಜಾತಃ ಷಡ್ರಾತ್ರಾದಶ್ವಿನೀಷು ನಿವರ್ತತೇ||’ (ವೃ. ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ನಕ್ಷತ್ರಭೇದೇನ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಯದಭಿಹಿತಂ, ತದ್ಧಾರೀತವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಯೋರ್ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್, ಇಹ ತು ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್| ಸನ್ನಿಪಾತಾ ಸಾಧ್ಯಪ್ರಕರಣಂ ಯಥಾ– ‘ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲವೃದ್ಧ್ಯಾ ದಶದಿವಸ ದ್ವಾದಶಾಹ– ಸಪ್ತಾಹಾತ್| ಹನ್ತಿ ವಿಮುಞ್ಚತಿ ವಾಽಽಶು ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಧಾತುಮಲಪಾಕಾತ್||’ ಇತಿ| ಸಪ್ತಾಹಾದ್ವಾತಾಧಿಕಃ, ದಶಾಹಾತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕಃ, ದ್ವಾದಶಾಹಾತ್ ಕಫಾಧಿಕಃ; ಪಿತ್ತಾಧಿಕವದ್ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕಃ, ಕಫಾಧಿಕವದ್ವಾತಕಫಾಧಿಕಃ, ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ| ( ಯದಾಹ ಚರಕಃ– ‘ಯೋಗವಾಹೀ ಪರಂ ವಾಯುಃ ಸಂಯೋಗಾದುಭಯಾರ್ಥಕೃತ್| ದಾಹಕೃತ್ತೇಜಸಾ ಯುಕ್ತಃ ಶೀತಕೃತ್ಸೋಮಸಂಶ್ರಯಾತ್||’ ಇತಿ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩)| ಧಾತುಪಾಕಾದ್ಧನ್ತಿ, ಮಲಪಾಕಾದ್ವಿಮುಞ್ಚತೀತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಿಕಲ್ಪಃ; ಧಾತುಮಲಪಾಕವಿಕಲ್ಪೇ ಚ ದೈವಮೇವ ಹೇತುಃ| ಉತ್ತರೋತ್ತರರೋಗವೃದ್ಧಿಬಲಹಾನಿಭ್ಯಾಂ ಶುಕ್ರಾದಿಧಾತುಸಹಿತಮೂತ್ರಾದಿನಾ ಚ ಧಾತುಪಾಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ಮಲಪಾಕಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– ‘ನಿದ್ರಾನಾಶೋ ಹೃದಿ ಸ್ತಮ್ಭೋ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗೌರವಾರುಚೀ| ಅರತಿರ್ಬಲಹಾನಿಶ್ಚ ಧಾತೂನಾಂ ಪಾಕಲಕ್ಷಣಮ್|| ಇತಿ; ಅನ್ಯತಾಚ ಮಲಪಾಕಃ– ದೋಷಪ್ರಕೃತಿವೈಕೃತ್ಯಂ ಲಘುತಾ ಜ್ವರದೇಹಯೋಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವೈಮಲ್ಯಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಪಾಕಲಕ್ಷಣಮ್||’ ಇತಿ| ನನು, ತರತಮಾದಿಭಾವವ್ಯವಸ್ಥಿತಶೀಘ್ರಮಧ್ಯಮನ್ದಶಕ್ತಿತ್ವಾತ್ ಸ್ಥಿರಶೀಘ್ರಮಧ್ಯಮಶಕ್ತಿತ್ವಾತ್ ದೋಷಾಣಾಂ ಕಥಂ ಸಪ್ತಾಹಾದಿನಿಯಮ ಇತಿ ಚೇತ್| ನ, ತಥಾ– ಸ್ವಭಾವಾದ್ವ್ಯಾಧೇಃ, ವಿಚಿತ್ರಾ ಹಿ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ಸ್ವಭಾವಾಃ; ಯಥಾಽಗ್ನಿರೋಹಿಣೀ ಸಪ್ತಾಹೇನ ಹನ್ತಿ ನ ತಥಾಽನ್ಯೇ ವಿಕಾರಾ ಇತಿ| ಅಥಃ ‘ಸಪ್ತಮೀ ದ್ವಿಗುಣಾ ಯಾವತ್ ನವಮ್ಯೇಕಾದಶೀ ತಥಾ| ಏಷಾ ತ್ರಿದೋಷಮರ್ಯಾದಾ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಚ ವಧಾಯ ಚ||’ (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ ಹಾರೀತವಚನಸಂವಾದಾರ್ಥಮೇವಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ– ದಶಮೀಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ನವಮೀ, ದ್ವಾದಶೀಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಏಕಾದಶೀ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತತೋ ವೃದ್ಧ್ಯೇತಿ ಪದಮಾವರ್ತ್ಯ ಸರ್ವತ್ರ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಏವಂ, ‘ಸಪ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ದಶಮೇ ದ್ವಾದಶೇಽಪಿ ವಾ| ಪುನರ್ಘೋರತರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಶಮಂ ಯಾತಿ ಹನ್ತಿ ವಾ||’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯತ್ರ ಸುಶ್ರುತವಾಕ್ಯೇ ಪುನಃಶಬ್ದೇನ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವಾನ್| ಏವಂ ದಶದ್ವಾದಶಸಪ್ತಾಹೈಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಾಧಿಕಃ| ದಗ್ಧೋಷ್ಮಣಾ ಧಾತುಮಲಾನ್ ಹನ್ತಿ ಮುಞ್ಚತಿ ವಾ ಜ್ವರಃ||’ (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತ್ಯತ್ರಾಧಿಕಶಬ್ದಮಾವರ್ತ್ಯ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಂ ಕೃತ್ವಾ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ತಥಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ಸಪ್ತದಶದ್ವಾದಶವಾಸರಾನ್| ಪ್ರಾಯೋಽನುಯಾತಿ ಮರ್ಯಾದಾ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಚ ವಧಾಯ ಚ||’ (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತ್ಯತ್ರಾಗ್ನಿವೇಶಮತೇ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮಿತಿ| ನನು, ಸಪ್ತಮೀತ್ಯಾದೌ ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ದಶವಿಂಶತಿದ್ವಾದಶಚತುರ್ವಿಂಶತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಚೇತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಏಕಾದಶೀತ್ಯತ್ರ ಏಕೇತಿ ಪದಮಾವರ್ತನೀಯಂ, ತೇನ ನವಮೀ ಏಕೇತಿ ದಶಮೀ ಲಭ್ಯತೇ, ಏಕಾದಶೀ ಏಕೇತಿ ದ್ವಾದಶೀ , ತತಃ ಸರ್ವತ್ರ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮ್| ತು ಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ತೇನ ಸಪ್ತಮೀ ಗೃಹ್ಯತೇ ಸಾ ದ್ವಿಗುಣಾ ಚ| ಏವಂ ನವಮ್ಯಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಮ್| ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಸ್ತು ಮರ್ಯಾದಾದಿವಸೋ ನಾಸ್ತಿ, ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಕಾಗಮಾದರ್ಶನಾತ್||೬೬-೭೩||

Adhikarana jvaravimuktipUrvarUpam (74) · Śloka 74

ದಾಹಃ ಸ್ವೇದೋ ಭ್ರಮಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಕಮ್ಪವಿಡ್ಭಿದಸಞ್ಜ್ಞತಾ | ಕೂಜನಂ ಚಾಸ್ಯವೈಗನ್ಧ್ಯಮಾಕೃತಿರ್ಜ್ವರಮೋಕ್ಷಣೇ ||೭೪||

ಜ್ವರವಿಮುಕ್ತಿಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಡ್ಭಿದಿತಿ ವಿಡ್ಭೇದಃ; ಸಮ್ಪದಾದಿಪಾಠಾತ್ ಭಾವೇ ಕ್ವಿಪ್| ಅಸಞ್ಜ್ಞಿತಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಃ| ಕೂಜನಮ್ ಅಸ್ಫುಟಧ್ವನಿಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– ‘ಜ್ವರಪ್ರಮೋಕ್ಷೇ ಪುರುಷಃ ಕೂಜೇದ್ವಮತಿ ಚೇಷ್ಟತೇ||’(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ವಾಗ್ಭಟೋಽಪ್ಯಾಹ– ‘ಧಾತೂನ್ ಪ್ರಕ್ಷೋಭಯನ್ ದೋಷೋ ಮೋಕ್ಷಕಾಲೇ ಬಲೀಯತೇ| ತತೋ ನರಃ ಶ್ವಸನ್ ಸ್ವಿದ್ಯನ್ ಕೂಜನ್ ವಮತಿ ಚೇಷ್ಟತೇ|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ವೈಗನ್ಧ್ಯಂ ದುರ್ಗನ್ಧತಾ ಗಾತ್ರೇ| ಜ್ವರಮೋಕ್ಷಣೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಆಕೃತಿರ್ಲಕ್ಷಣಂ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನನು, ದೋಷಕ್ಷಯಂ ವಿನಾ ನ ವ್ಯಾಧಿನಿವೃತ್ತಿಃ, ಕ್ಷೀಣಶ್ಚ ದೋಷಃ ಕಥಮೇವಂವಿಧಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಕಶ್ಚಿದ್ಭಾವಃ ಕ್ಷೀಣೋಽಪಿ ವಿನಾಶಕಾಲೇ ಸ್ವಶಕ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಯಥಾ– ನಿರ್ವಾಣಾವಸ್ಥೋ ದೀಪೋ ವಿಶೇಷಾತ್ ಪ್ರಜ್ವಲತಿ| ಅಥವಾ ದೋಷಾಭಿಭೂತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ದೋಷಾಪಗಮೇನ ಕ್ಷೋಭಾದ್ದಾಹಾದಯಃ ತರಲತರವಾನರಪರಿಹೀಯಮಾನತರುಣತರುವಲ್ಲರೀಶಿಖರಕಮ್ಪವದಿತಿ||೭೪||

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (75) · Śloka 75

ಸ್ವೇದೋ ಲಘುತ್ವಂ ಶಿರಸಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಪಾಕೋ ಮುಖಸ್ಯ ಚ | ಕ್ಷವಥುಶ್ಚಾನ್ನಲಿಪ್ಸಾ ಚ ಜ್ವರಮುಕ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೭೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) |

ಜ್ವರಮುಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ವೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದೋ ಘರ್ಮಾಗಮನಂ, ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ಫುಟತ್ವಾತ್| ಲಘುತ್ವಂ ಗಾತ್ರಸ್ಯ| ಶಿರಸಃ ಕಣ್ಡೂರಿತಿ ಸರ್ವೋ ಹಿ ಜ್ವರಸ್ತೈಜಸೋ ವಿರೋಧಿವ್ಯಪಗಮಾತ್ ಸೌಮ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಲಬ್ಧಬಲಃ ಸನ್ ಶಿರಸಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇಽಸಾಧಾರಣಾತ್ಮಲಕ್ಷಣಂ ಕಣ್ಡೂಂ ಕರೋತಿ, ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ತು ನಾನ್ಯತ್ರ ಕಫಸ್ಥಾನೇ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಪಾಕೋ ಮುಖಸ್ಯೇತಿ ಜ್ವರೋಷ್ಮಕೋಪಿತಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್, ಯತ್ತು ಪೂರ್ವಂ ನಾಕಾರ್ಷೀದನ್ಯತ್ರ ವಾ ತದಪಿ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನೈವ| ಏತಚ್ಚ ದಾಹಮಾರಭ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ತ್ರಿದೋಷಜೇಽನ್ತರ್ವೇಗೇ ಜ್ವರೇ ಭವತಿ, ನತು ಸರ್ವತ್ರ| ತಥಾ ಚೈತದನನ್ತರಂ ಭಾಲುಕಿಃ ಪ್ರಾಹ– ‘ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಜ್ವರೇ ಹ್ಯೇತದನ್ತರ್ವೇಗೇ ಚ ಧಾತುಗೇ| ಲಕ್ಷಣಂ ಮೋಕ್ಷಕಾಲೇ ಸ್ಯಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ್ವೇದದರ್ಶನಮ್||’ ಇತಿ| ನನು, ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾತ್ತಸ್ಯಾಭಾವೋಽಪಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಃ, ತತ್ ಕಿಂ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಪಾಠೇನ? ತಥಾಽಪಿ ವಾ ಪಠಿತವ್ಯಂ, ತರ್ಹಿ ಸರ್ವವಿಕಾರೇಷು ಪಠ್ಯತಾಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ವಿಷಮಜ್ವರಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಂ, ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಹಿ ನಿವೃತ್ತೋಽಪಿ ಜ್ವರಃ ಪುನರಾಯಾತಿ, ದೋಷಾಣಾಂ ಧಾತುಲೀನತ್ವಾತ್; ಏತಲ್ಲಕ್ಷಣೇ ತು ನಿಃಶೇಷದೋಷನಿವೃತ್ತ್ಯಾ ನ ಪುನರಾಗಮಃ| ಯತ್ರ ಚೈವಂವಿಧಾ ಶಙ್ಕಾ ತತ್ರೈವ ಲಕ್ಷಣಂ ಪಠತಿ ನ ಸರ್ವತ್ರ, ಯಥಾ ಪ್ರಮೇಹಾತೀಸಾರಾದಿಷ್ವಿತಿ ಸರ್ವಂ ಸುಸ್ಥಮ್||೭೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨||