2. jvaranidānam

Adhikarana jvarotpattiH tasya bhedAshca (1) · Śloka 1

అథ జ్వరనిదానం | దక్షాపమానసంక్రుద్ధరుద్రనిఃశ్వాససంభవః | జ్వరోऽష్టధా పృథగ్ద్వంద్వసంఘాతాగంతుజః స్మృతః ||1||

అథ సర్వరోగప్రాధాన్యాత్ ప్రథమం జ్వరో వాచ్యః| ప్రాధాన్యం చ తస్య శారీరరోగేషు ప్రథమోత్పన్నత్వాత్, బలవత్త్వాత్, దేహేంద్రియమనస్తాపిత్వాత్, జన్మనిధనయోరవశ్యంభావిత్వాత్, స్థావరజంగమరూపసర్వభూతవ్యాపిత్వాచ్చ; నైవమన్యే వికారాః| యదుక్తం చరకే– “దేహేంద్రియమనస్తాపీ సర్వరోగాగ్రజో బలీ| జ్వరః ప్రధానో రోగాణాముక్తో భగవతా పురా|| తస్య ప్రాణిసపత్నస్య ధ్రువస్య ప్రలయోదయే|” (చ. చి. అ. 3) ఇత్యాది; యావద్ “భగవన్! వక్తుమర్హసి” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| తథా– “జ్వరేణావిశతా భూతం నహి కించిన్న తప్యతే|” (చ. చి. అ. 3) ఇత్యాది| ఉక్తం చ , పాలకాప్యే– “పాకలః స తు నాగానామభితాపస్తు వాజినాం| గవామీశ్వరసంజ్ఞశ్చ మానవానాం జ్వరో మతః|| అజావీనాం ప్రలాపాఖ్యః కరభే చాలసో భవేత్| హారిద్రో మహిషీణాం తు మృగరోగో మృగేషు చ| పక్షిణామభిఘాతస్తు మత్స్యేష్వింద్రమదో మతః| పక్షపాతః పతంగానాం వ్యాడేష్వక్షికసంజ్ఞితః||” ఇత్యాది| తథాऽన్యత్ర– “జలస్య నీలికా భూమేరూషరో వృక్షస్య కోటరః|” ఇత్యాది| తస్య ప్రాగుత్పత్తిమాహ– దక్షాపమానేత్యాది| దక్షాపమానేన దక్షప్రయుక్తపరిభవేన క్రుద్ధస్య రుద్రస్య నిఃశ్వాసాత్ సంభవ ఉత్పత్తిర్యస్య స తథా| నిఃశ్వాసోऽత్ర క్రోధలింగత్వేన నిర్దిష్టః, అత ఏవ సుశ్రుతేన “రుద్రకోపాగ్నిసంభూతః” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యుక్తం| క్రుద్ధేన రుద్రేణ లలాటే తృతీయమాగ్నేయం చక్షుః సృష్ట్వా తతోऽప్యాగ్నేయో బాణో నిర్మితః| యదాహ చరకః– “సృష్ట్వా లలాటే చక్షుర్వై దగ్ధ్వా తానసురాంప్రభుః బాణం క్రోధాగ్నిసంతప్తమసృజచ్ఛత్రునాశనం||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి; అత్ర సత్రనాశనం యజ్ఞనాశనం| ఏషా చ జ్వరోత్పత్తికథా చరకచికిత్సితే సవిశేషా శ్రోతవ్యా| ఏతేన రుద్రకోపస్య విప్రకృష్టకారణత్వముక్తం; యది హి తతో జ్వరో నోదపత్స్యతం అధునాऽప్యపచారాన్నోదపత్స్యత ఇతి భట్టారహరిచంద్రః| ఏతదభిధానస్య చికిత్సానుపయోగిత్వేనాన్యే టీకాకృతోऽన్యథా వ్యాచక్షతే– కోపోద్భవత్వేన తైజసత్వం ప్రకాశ్యతే; క్రోధో హ్యాగ్నేయః; యదాహ చరకః– “క్రోధాత్ పిత్తం” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| తేన సర్వజ్వరే పిత్తావిరోధినీ క్రియా కార్యేతి సిధ్యతి| యదుక్తం వాగ్భటేనైవ– “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా| తస్మాత్ పిత్తవిరుద్ధాని త్యజేత్ పిత్తాధికేऽధికం||” (వా. చి. అ. 1) ఇతి| అత ఏవ చరకే కట్వమ్లలవణాన్ పాచనాన్ పరిత్యజ్య తరుణజ్వరే పాచకత్వేన తిక్తకో రసః పిత్తఘ్నో నిర్దిష్టః| యదాహ– “లంఘనం స్వేదనం కాలో యవాగూస్తిక్తకో రసః| పాచనాన్యవిపక్వానాం దోషాణాం తరుణజ్వరే||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| ( కాలోऽత్రాష్టాహ ఇతి)| అన్యే త్వాహుః– రుద్రకోపసంభవత్వేన దేవతాత్మకత్వాత్ పూజార్హత్వముపదర్శితం| యదాహ విదేహః– “జ్వరస్తు పూజనైర్వాऽపి సహసైవోపశామ్యతి||” ఇతి| హరివంశేऽపి– “జ్వరస్త్రిపాదస్త్రిశిరాః షడ్భుజో నవలోచనః| భస్మప్రహరణో రౌద్రః కాలాంతకయమోపమః||” ఇతి మూర్తిమానేవోక్తః| బహువిధమపి జ్వరం సంక్షేపేణాహ– జ్వరోऽష్టధేత్యాది| అష్టత్వం వివృణోతి– పృథగిత్యాది| తచ్చ సంప్రాప్తౌ వివృతం||1||

Adhikarana jvarasamprAptiH (2) · Śloka 2

మిథ్యాహారవిహారాభ్యాం దోషా హ్యామాశయాశ్రయాః | బహిర్నిరస్య కోష్ఠాగ్నిం జ్వరదాః స్యూ రసానుగాః ||2||

సంప్రాప్తిమాహ– మిథ్యేత్యాది| ఆహారస్య మిథ్యాత్వం ప్రకృత్యాదీనామాహారోపయోగహేతూనాం విరుద్ధత్వేనోపయోగః| యదాహ చరకః– "తత్ర ఖల్విమాన్యష్టావాహారవిధివిశేషాయతనాని భవంతి; తద్యథా– ప్రకృతికరణసంయోగరాశిదేశకాలోపయోగసంస్థోపయోక్త్రష్టమాని|" (చ. వి. అ. 1) ఇతి| అత్ర ప్రకృతిర్ద్రవ్యాణాం స్వాభావికగురుత్వలఘుత్వాదిగుణయోగః, యథా– మాషముద్గయోః; కరణం సంస్కారః, యథా– వ్రీహేర్గురోర్లఘవో లాజాః; సంయోగః సంహతీభావః, యథా– క్షీరమత్స్యయోః; రాశిరాహారస్య ద్రవాద్రవస్యావయవేన సముదాయేన వా పరిమాణం; దేశో ద్రవ్యోత్పత్తిప్రచారాదిస్థానం; కాలో నిత్యగశ్చావస్థికశ్చ; ఉపయోగసంస్థా ఉపయోగనియమః, యథా– జీర్ణాన్న ఏవ భుంజీత; ఉపయోక్తా స్వయం నిరూపితాత్మప్రకృత్యాదికః పురుష ఇతి| విహారస్య మిథ్యాత్వమయథాబలమారంభాది| ఆమాశయాశ్రయా ఇత్యనేనామాశయప్రాప్తివ్యతిరేకేణ దోషా జ్వరం నారభంత ఇతి ప్రతిపాదయంతి| ఆమాశయశ్చ “నాభిస్తనాంతరం జంతోరామాశయ ఇతి స్మృతః|” (చ. వి. అ. 2) ఇతి చరకేణోక్తః| బహిర్నిరస్య కోష్ఠాగ్నిమితి కోష్ఠాగ్నిరేవ దోషోత్క్షిప్తో బహిర్నిర్గత ఊష్మతయా ప్రతిభాతి| కోష్ఠాగ్నిమితి ధాత్వాద్యగ్నినిరాసార్థం| జ్వరదా జ్వరకారిణః| రసానుగా రససంబద్ధాః, అవశ్యం రసం దూషయిత్వా జ్వరోత్పాదకా ఇతి| ‘ఏషా చ సంప్రాప్తిః శారీరాణామేవ నత్వాగంతూనాం, తేషాం వ్యథాపూర్వకత్వం తతో వాతాద్యనుబంధః,’ ఇతి జేజ్జటః| అత ఏవ సుశ్రుతే ఆగంతుసంప్రాప్తిః పృథగేవ పఠ్యతే| యథా– “శ్రమక్షతాభిఘాతేభ్యో దేహినాం కుపితోऽనిలః| పూరయిత్వాऽఖిలం దేహం జ్వరమాపాదయేద్భృశం||’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| అత్ర న ఆమాశయగత ఏవ వాయుః, కింతూర్ధ్వాధస్తిర్యగ్రసవాహిస్రోతశ్చరః| చరకేऽప్యుక్తం– “తత్రాభిఘాతజో వాయుః ప్రాయో రక్తం ప్రదూషయన్| సవ్యథాశోథవైవర్ణ్యం కరోతి సరుజం జ్వరం||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| నను, ఆగంతుజ్వరేऽప్యూష్మోపలభ్యతే, “ఊష్మా చ పిత్తాదృతే నాస్తి” (వా. చి. అ. 1) ఇత్యుక్తం, అత ఆగంతురపి శారీరః స్యాత్| నైవం, ఉత్తరకాలం తదుత్పత్తేః| యదుక్తం– “ఆగంతుర్హి వ్యథాపూర్వో జ్వరోऽష్టమో భవతి; స కించిత్కాలమాగంతుః కేవలో భూత్వా పశ్చాద్దోషైరనుబధ్యతే|” (చ. ని. అ. 1); తథా– “ఆగంతురన్వేతి నిజం వికారం నిజస్తథాऽऽగంతుమపి ప్రవృద్ధః|” (చ. సూ. అ. 19) ఇతి| నను, మిథ్యాహారేత్యాదినా ఏకైవ సంప్రాప్తిరుక్తా; ఏతచ్చ న యుక్తం, యతః సంప్రాప్తిః సంయోగభేదః, సంయోగభేదశ్చ సంయోగిభేదనిబంధనః, సంయోగినశ్చాత్ర వాతాదయో నానావిధాః, తతశ్చ సంప్రాప్తేరపి నానాత్వం స్యాత్; నహి వాతపిత్తయోర్యః సంయోగః స ఏవ కఫపిత్తయోరితి| ఉచ్యతే– అనేకైవ సంప్రాప్తిః కింత్వేకజాతీయా, ఆశయదుష్ట్యాదేః సర్వత్రావిశేషేణాభిధానాత్; ఏవమాగంతుసంప్రాప్తిరపి సంయోగభేదాద్భిన్నేతి||2||

Adhikarana jvarasAmAnyalakShaNam (3) · Śloka 3

స్వేదావరోధః సంతాపః సర్వాంగగ్రహణం తథా | యుగపద్యత్ర రోగే చ స జ్వరో వ్యపదిశ్యతే ||3||

జ్వరలక్షణమాహ– స్వేదావరోధ ఇత్యాది| స్వేదావరోధో ఘర్మానిర్గమః| తాప ఇతి వక్తవ్యే సంతాపగ్రహణాద్దేహేంద్రియమనసాం తాపం లక్షయతి| తదుక్తం చరకే– “దేహేంద్రియమనస్తాపీ” (చ. చి. అ. 3) ఇతి; “ఇంద్రియాణాం చ వైకృత్యం జ్ఞేయం సంతాపలక్షణం|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| తథా– “వైచిత్త్యమరతిర్గ్లానిర్మనఃసంతాపలక్షణం|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| సర్వాంగగ్రహణం సర్వాంగవేదనా| యుగపదితి మిలితమేతల్లక్షణం, ప్రత్యేకశో వ్యభిచారాత్; స్వేదావరోధో హి కుష్ఠపూర్వరూపే, తథా సంతాపో దాహాఖ్యే రోగే, సర్వాంగగ్రహణం సర్వాంగవాతరోగే ఇతి| నను, పైత్తికే స్వేదాగమాత్, వాతికే విషమారంభవిసర్గిత్వాత్ సర్వాంగగ్రహణావ్యవస్థితేశ్చావ్యాపకం లక్షణమితి| అత్ర జేజ్జటకార్తికకుండాదయః సమాదధుః– ఉత్సర్గాపవాదభావేన వ్యవస్థితిరితి| తన్న సంగతమిత్యన్యే; విధౌ హ్యుత్సర్గాపవాదభావో నతు లక్షణే, అవ్యాప్త్యతివ్యాప్త్యోర్లక్షణదోషాత్; తస్మాత్ స్వేదోऽగ్నిః ‘స్విద్యతేऽనేన’ ఇతి వ్యుత్పత్త్యా; తస్యావరోధో దోషవ్యాప్తిః| వాతజ్వరే యద్యపి వాయోశ్చలత్వేనారంభవిసర్గయోర్వైషమ్యం, తథాऽపి సర్వదేహగతజ్వరారంభకదోషదుష్ట్యనివృత్తేరనుద్భూతసర్వాంగగ్రహణస్య విద్యమానతైవేతి న వ్యభిచారః| చరకే తు జ్వరలక్షణం “ జ్వరప్రత్యాత్మికం లింగం సంతాపో దేహమానసః|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| నను, “శారీరో జాయతే పూర్వం దేహే మనసి మానసః||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| చరకవచనాద్దేహమనసోరన్యోన్యవ్యభిచారాదలక్షణమితి చేత్; తన్న, సూక్ష్మతరకాలవ్యవహితస్యాన్యతరరూపస్యావశ్యంభావిత్వాత్| యథా– గుణవద్ద్రవ్యమితి ద్రవ్యలక్షణమితి||3||

Adhikarana jvarapUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

శ్రమోऽరతిర్వివర్ణత్వం వైరస్యం నయనప్లవః | ఇచ్ఛాద్వేషౌ ముహుశ్చాపి శీతవాతాతపాదిషు ||4|| జృంభాऽంగమర్దో గురుతా రోమహర్షోऽరుచిస్తమః | అప్రహర్షశ్చ శీతం చ భవత్యుత్పత్స్యతి జ్వరే ||5|| (సామాన్యతో విశేషాత్తు జృంభాऽత్యర్థం సమీరణాత్ | పిత్తాన్నయనయోర్దాహః కఫాదన్నారుచిర్భవేత్ ||6|| రూపైరన్యతరాభ్యాం తు సంసృష్టైర్ద్వంద్వజం విదుః | సర్వలింగసమవాయః సర్వదోషప్రకోపజే) ||7|| (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

పూర్వరూపమాహ– శ్రమ ఇత్యాది| శ్రమః శ్రాంతత్వమివ| అరతిరనవస్థితచిత్తత్వం, అరతిః క్రీడాభావ ఇతి కార్తికః| వివర్ణత్వం మ్లానగాత్రత్వం| యత్తు ‘‘దుష్టాః స్వహేతుభిర్దోషాః’’ ఇత్యారభ్య “స్వకాలేషు జ్వరాగమం| జనయంత్యథ వృద్ధిం చ స్వవర్ణం చ త్వగాదిషు||” (సు. చి. అ. 39) ఇతి సంప్రాప్తౌ వృద్ధసుశ్రుతవచనం, తదత్యర్థజృంభాదివద్విశిష్టపూర్వరూపాభిప్రాయేణ, సంప్రాప్త్యవస్థాపన్నదోషజన్యత్వాత్ పూర్వరూపస్యేతి| వైరస్యమితి ముఖస్య విరుద్ధరసతా| నయనప్లవోऽశ్రుపూర్ణనేత్రత్వం| యదుక్తం చరకే– " ఆలస్యం నయనే సాస్రే" (చ. చి. అ. 3) ఇత్యాది| ఆదిశబ్దాదంబుజ్వలనయోరపి అనిశ్చితేచ్ఛాద్వేషయోర్గ్రహణం| ఉక్తం హి చరకే– ‘‘జ్వలనాతపవాయ్వంబుభక్తిద్వేషావనిశ్చితౌ|’’ (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అన్యే తు శైత్యౌష్ణ్యసాధర్మ్యాజ్జలానలౌ గ్రాహయంతి, ఆదిశబ్దేన చ శయనాదికం| తమోऽంధకారప్రవిష్టస్యేవాసంవిత్తిః| అప్రహర్షః ప్రీత్యభావః| జ్వలనేచ్ఛయా శీతే లబ్ధే శీతం చేతి వచనం శీతస్య విశేషేణ బోధనార్థం| చకారేణ వాతవిద్వేషాదిగ్రహణమిత్యాహుః| ఉత్పత్స్యతీతి భవిష్యతి జ్వరే| ఉత్పత్స్యతీతి ఆత్మనేపదానిత్యత్వేన; తచ్చ చక్షిఙ ఇకారేణ ‘ అనుదాత్తఙిత ఆత్మనేపదం’ (పా. అ. 1/3/12) ఇత్యాత్మనేపదే సిద్ధే తదర్థం ఙిత్కరణేన జ్ఞాపితమితి శాబ్దికాః| గదాధరస్తు– ‘ఉత్పిత్సతి’ ఇతి పఠిత్వా ‘పద గతౌ’ ఇత్యస్య సన్నంతస్య ‘ సనిమీమాఘురభలభశకపతపదాం|’ (అ. 7 పా. 4 సూ. 54) ఇత్యాదినా ఇసి కృతే ‘పూర్వవత్ సనః’ (అ. 1 పా. 3 సూ. 62) ఇత్యత్ర భిన్నవాక్యతయా పరస్మైపదమితి వ్యాచష్టే ఇతి||4-7||

Adhikarana vAtajvaralakShaNam (8-9) · Śloka 9

వేపథుర్విషమో వేగః కంఠౌష్ఠపరిశోషణం | నిద్రానాశః క్షవస్తంభో గాత్రాణాం రౌక్ష్యమేవ చ ||8|| శిరోహృద్గాత్రరుగ్వక్త్రవైరస్యం గాఢవిట్కతా | శూలాధ్మానే జృంభణం చ భవంత్యనిలజే జ్వరే ||9|| (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

వాతపిత్తకఫానాం యథాపూర్వం భూరిదారుణవికారకర్తృత్వేన ప్రాధాన్యం, యదుక్తం చరకే– ‘‘అశీతిర్వాతవికారాశ్చత్వారింశత్పిత్తవికారాః, వింశతిః శ్లేష్మవికారాః|’’ (చ. సూ. అ. 20) ఇతి; తథా దారుణాశ్చ వాతవికారా ఆక్షేపకపక్షాఘాతాదయః; అతః ప్రాధాన్యాత్ ప్రథమం వాతజ్వరలక్షణమాహ– వేపథురిత్యాది| ఏవమన్యత్రాపి వాతాదిక్రమనిర్దేశేన వేదితవ్యం| విషమో వేగ ఇతి వేగో జ్వరస్య ప్రవృత్తిర్వృద్ధిర్వా, తస్య వైషమ్యమనియతకాలత్వం, అంగేషు చౌష్ణ్యాద్యనియతత్వం| క్షవశ్ఛిక్కా ‘ హా~ంచి’ ఇతి లోకే| స్తంభో గాత్రాణాం జడిమా, రౌక్ష్యమపి గాత్రాణామేవేతి గదాధరాదయో వ్యాచక్షతే; తచ్చానవధానాద్వ్యాఖ్యాతమితి లక్ష్యతే; క్షవస్య స్తంభః క్షవస్తంభ ఇత్యేకపదతాऽత్ర యుజ్యతే| యదాహ వాగ్భటః– ‘‘హర్షో రోమాంగదంతేషు వేపథుః క్షవథోర్గ్రహః| భ్రమః ప్రలాపో ఘర్మేచ్ఛా విలాపశ్చానిలజ్వరే||’’(వా. ని. అ. 2) ఇతి| చరకేऽపి నిదానే ‘‘క్షవథూద్గారవినిగ్రహః’’ (చ. ని. అ. 1) ఇతి పఠితం| వినిగ్రహశబ్దస్తు తత్ర నిరోధార్థ ఏవాచార్యేణ నిర్దిష్టః; యథా వాతగుల్మనిదానే– “రూక్షాన్నపానం విషమాతిమాత్రం విచేష్టితం వేగవినిగ్రహశ్చ|” (చ. చి. అ. 5) ఇతి; తథాऽంతర్వేగజ్వరలక్షణే “దోషవర్చోవినిగ్రహః” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| ఏతేన, జ్వరముక్తిలక్షణే క్షవస్య పాఠాత్ కథమేతల్లక్షణమితి యదాశంకితం కార్తికకుండేన తదపి నిరస్తం| ఆధ్మానం వాయునా సవేదనముదరపూర్ణత్వం| శిరోహృద్గాత్రరుగిత్యత్ర గాత్రగ్రహణేన శిరోహృద్గ్రహణే సిద్ధే తదభిధానం విశేషేణ శిరసి హృది చ వేదనార్థం| ఏతాని రూపాణి ప్రాయోభావిత్వేన నిర్దిష్టాని సుశ్రుతేన, తేన చకారేణాన్యాన్యపి చరకనిదానోక్తాని బోద్ధవ్యాని| తాన్యేవ గద్యేనోక్తాని సుఖగ్రహణార్థం శ్లోకేన మయా ప్రదర్శ్యంతే– “భవంతి వివిధా వాతవేదనాః పాదసుప్తతా| పిండికోద్వేష్టనం కర్ణస్వనో వక్త్రకషాయతా|| ఊరుసాదో హనుస్తంభో విశ్లేషః సంధిజానునోః| శుష్కకాసో వమిర్లోమదంతహర్షః శ్రమభ్రమౌ|| అరుణం నేత్రమూత్రాది తృట్ప్రలాపోష్ణకామితాః|” ఇతి||8-9||

Adhikarana pittajvaralakShaNam (10-11) · Śloka 11

వేగస్తీక్ష్ణోऽతిసారశ్చ నిద్రాల్పత్వం తథా వమిః | కంఠౌష్ఠముఖనాసానాం పాకః స్వేదశ్చ జాయతే ||10|| ప్రలాపో వక్త్రకటుతా మూర్ఛా దాహో మదస్తృషా | పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వం పైత్తికే భ్రమ ఏవ చ ||11|| (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

పిత్తజ్వరలక్షణమాహ– వేగస్తీక్ష్ణ ఇత్యాది| అతిసారః పిత్తస్య సరత్వేన సద్రవా ప్రవృత్తిర్న త్వతిసార ఏవ, తస్య జ్వరోపద్రవత్వాత్| నిద్రాల్పత్వం స్వల్పనిద్రాత్వం| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “నిద్రానాశోऽనిలాత్ పిత్తాత్” (సు. శా. అ. 4) ఇత్యాది| వమిః పిత్తస్య కఫస్థానగమనాత్| స్వేదో ఘర్మాగమనం, ప్రాయేణ సామదోషేణ స్రోతసాం నిరోధాత్ సర్వజ్వరేషు ఘర్మనిరోధః, అత్ర తు పిత్తస్య తైక్ష్ణ్యాజ్జ్వరప్రభావాద్వా స న భవతీతి| ప్రలాపోऽసంబద్ధభాషణం| వక్త్రకటుతా ముఖతిక్తత్వం, చరకే హి పైత్తికనానాత్మజచత్వారింశద్వికారేషు తిక్తాస్యతాయాః పాఠాదనుభవాచ్చ| కార్తికస్త్వరోచకే “కట్వమ్లముష్ణం విరసం చ పూతి పిత్తేన విద్యాల్లవణం చ వక్త్రం|” (చ. చి. అ. 26) ఇతి వచనం దృష్టాంతముపన్యస్య కటుముఖత్వమపీచ్ఛతి| తన్న, తత్రాపి సందేహాత్| యదుక్తం– “కటు స్యాత్ కటుతిక్తయోః|” ఇతి| తస్మాత్ “యోऽమ్లం భృశోష్ణం కటుతిక్తవక్త్రః పీతం సరక్తం హరితం వమేద్వా| సదాహచోషజ్వరవక్త్రశోషం సా పిత్తకోపప్రభవా హి ఛర్దిః||” (సు. ఉ. తం. అ. 49) ఇతి సుశ్రుతవచనాత్ కటుముఖత్వమప్యేష్టవ్యమితి| మూర్ఛేతి మూర్ఛా రూపాద్యవిజ్ఞానం, తమఃప్రవేశో విస్మృతిరిత్యాహుః| మదో మత్తత్వమివ, యథా– పూగకోద్రవధత్తూరభక్షణాదౌ| భ్రమ ఇతి భ్రమశ్చక్రస్థితస్యేవ భ్రమద్వస్తుదర్శనమిత్యాహుః; అన్యే తు స్వదేహభ్రమణజ్ఞానం| నను, భ్రమస్యాశీతివాతవికారపఠితస్య వాతనానాత్మజత్వాత్ కథం పిత్తవికారే పాఠః? ఉచ్యతే, “న రోగోऽప్యేకదోషజః|” ఇతి వచనాత్ పైత్తికే వాతానుబంధాత్ భ్రమః, ఇతి జేజ్జటః సమాధానముక్తవాన్| అథవా దోషదూష్యసమ్మూర్ఛనప్రభావాత్ కారణాదృష్టస్యాపి రూపస్య కార్య ఉపలంభః; యథా– అరూపవాతారబ్ధాతిసారాదావివారుణత్వం, హరిద్రాచూర్ణసంయోగ ఇవ లౌహిత్యం| యత్తూక్తం సుశ్రుతే– “రజఃపిత్తానిలాద్భ్రమః|” (సు. శా. అ. 4) ఇతి, తత్రాపి వాతానుగతపిత్తజత్వమేవ బోద్ధవ్యం, అన్యథా భ్రమస్య వాతికనానాత్మజత్వమేవ న స్యాదితి| అపరే తు పిత్తదూషితనేత్రత్వేన విపర్యస్తజ్ఞానం భ్రమః, ‘పీతః శంఖ’ ఇత్యాదివత్| చకారః పూర్వవదనుక్తసముచ్చయార్థః| తద్యథా– తీవ్రోష్మతా రక్తకోఠాః శీతేచ్ఛతాऽరుచిరితి||10-11||

Adhikarana kaphajvaralakShaNam (12-13) · Śloka 13

స్తైమిత్యం స్తిమితో వేగ ఆలస్యం మధురాస్యతా | శుక్లమూత్రపురీషత్వం స్తంభస్తృప్తిరథాపి చ ||12|| (నాత్యుష్ణగాత్రతా ఛర్దిరంగసాదోऽవిపాకితా) | గౌరవం శీతముత్క్లేదో రోమహర్షోऽతినిద్రతా | ( స్రోతోరోధో రుగల్పత్వం ప్రసేకో లవణాస్యతా | నాత్యుష్ణగాత్రతా, చ్ఛర్దిర్లాలాస్రావోऽవిపాకతా) | ప్రతిశ్యాయోऽరుచిః కాసః కఫజేऽక్ష్ణోశ్చ శుక్లతా ||13|| (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

కఫజ్వరలక్షణమాహ– స్తైమిత్యమిత్యాది| స్తైమిత్యమంగానామార్ద్రపటావగుంఠితత్వమివ| స్తిమితో వేగో మందో వేగః| ఆలస్యమితి “సమర్థస్యాప్యనుత్సాహః కర్మణ్యాలస్యముచ్యతే|” (సు. శా. అ. 4) ఇత్యాలస్యలక్షణమాహుః| స్తంభోऽంగస్తబ్ధతా| తృప్తిస్తృప్తస్యేవాన్నానభిలాషః| ఉత్క్లేదః కంఠోపస్థితవమనత్వమివ| అరుచిరత్ర సత్యప్యభిలాషే అభ్యవహారాసామర్థ్యమితి భేదః| చకారః పూర్వవత్| తేన “తథాऽంగే పీడకాః శీతాః ప్రసేకశ్ఛర్దితంద్రికే| హృదుపలేప ఉష్ణాభిలాషితా వహ్నిమార్దవం||” ఇతి||12-13||

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (14) · Śloka 15

తృష్ణా మూర్ఛా భ్రమో దాహః స్వప్ననాశః శిరోరుజా | కంఠాస్యశోషో వమథూ రోమహర్షోऽరుచిస్తమః ||14|| పర్వభేదశ్చ జృంభా చ వాతపిత్తజ్వరాకృతిః |15| (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

వాతపిత్తజ్వరలక్షణమాహ– తృష్ణేత్యాది| పర్వాణి భిద్యంత ఇవ వేదనా పర్వభేదః| ఏతాని చ లింగాని వికృతివిషమసమవాయారబ్ధస్య బోద్ధవ్యాని| వికృతివిషమసమవాయారబ్ధత్వం చైషాం కేవలవాతికపైత్తికజ్వరలక్షణానాం మధ్యే కేషాంచిదేవ నియమేన పాఠాత్తదతిరిక్తలక్షణపాఠాచ్చ బోద్ధవ్యం| యథా– అత్రైవ వాతపైత్తికేऽరుచిరోమహర్షౌ, వక్ష్యమాణవాతశ్లైష్మికే స్వేదః సంతాపశ్చ, ఏవం కఫపైత్తికే అనవస్థితశీతదాహౌ, ఏవం సన్నిపాతజే సాస్రకలుషాదినేత్రత్వం శిరోలోఠనాది| ప్రకృతిసమవాయారబ్ధే తు వాతజాదిజ్వరలింగాన్యేవ సమస్తాని కతిపయాని వా భవంతి| అత ఏవ చికిత్సితే చరకః వికృతివిషమసమవాయారబ్ధానాం ద్వంద్వసన్నిపాతజ్వరాణాం లక్షణాని సాక్షాత్ పఠిత్వా నిదానస్థానోక్తవాతాదిజ్వరలింగాతిదేశేన ప్రకృతిసమసమవేతానాం ద్వంద్వసన్నిపాతజ్వరాణాం లక్షణముక్తవాన్| యదాహ– “నిదానే త్రివిధా ప్రోక్తా యా పృథగ్జజ్వరాకృతిః| సంసర్గసన్నిపాతానాం తథా చోక్తం స్వలక్షణం||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| ఏవం వక్ష్యమాణం ద్వంద్వసన్నిపాతలక్షణం వ్యాఖ్యేయం| ప్రకృతిసమసమవాయవికృతివిషమసమవాయయోశ్చాయమర్థః– ప్రకృత్యా హేతుభూతయా సమః కారణానురూపః సమవాయః కార్యకారణభావసంబంధః ప్రకృతిసమసమవాయః, కారణానురూపం కార్యమిత్యర్థః; యథా– శుక్లతంతుసమవాయారబ్ధస్య పటస్య శుక్లత్వం| వికృత్యా హేతుభూతయా విషమః కారణాననురూపః సమవాయో వికృతివిషమసమవాయః, యథా– హరిద్రాచూర్ణసంయోగజం లౌహిత్యమితి||14||–

Adhikarana vAtashleShmajvaralakShaNam (15-16) · Śloka 16

స్తైమిత్యం పర్వణాం భేదో నిద్రా గౌరవమేవ చ ||15|| శిరోగ్రహః ప్రతిశ్యాయః కాసః స్వేదాప్రవర్తనం | సంతాపో మధ్యవేగశ్చ వాతశ్లేష్మజ్వరాకృతిః ||16|| (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

వాతశ్లేష్మజ్వరలక్షణమాహ– స్తైమిత్యం పర్వణాం భేద ఇత్యాది| స్వేదాప్రవర్తనం స్వేదస్య ఆ సమంతాదకారణేన ప్రవర్తనం వికృతవిషమసమసమవాయారబ్ధత్వాదితి కార్తికః| యుక్తం చైతత్; యదాహ హారీతః– “శిరోగ్రహః స్వేదభవో జ్వరస్య కాసశ్చ లింగం కఫవాతజస్య|” ఇతి| స్వేదభవః స్వేదోత్పత్తిః| మధ్యవేగో నాతితీక్ష్ణో నాతిమృదురితి||15-16||

Adhikarana shleShmapittajvaralakShaNam (17) · Śloka 17

లిప్తతిక్తాస్యతా తంద్రా మోహః కాసోऽరుచిస్తృషా | ముహుర్దాహో ముహుః శీతం శ్లేష్మపిత్తజ్వరాకృతిః ||17|| (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

పిత్తశ్లేష్మజ్వరలక్షణమాహ– లిప్తేత్యాది| శ్లేష్మణా లిప్తం చ పిత్తేన తిక్తం చ ఆస్యం ముఖం యస్య, తస్య భావో లిప్తతిక్తాస్యతా| తంద్రా నిద్రావత్క్లాంతిః| మోహో మూర్ఛా| ఏతాని లింగాని ప్రాయోభావిత్వేన నిర్దిష్టాని, తేనాన్యాన్యపి చరకోక్తాని బోద్ధవ్యాని| యథా– “తథా స్తంభశ్చ సంస్వేదః కఫపిత్తప్రవర్తనం|” ఇతి||17||

Adhikarana sAnnipAtikajvaralakShaNam (18-23) · Śloka 23

క్షణే దాహః క్షణే శీతమస్థిసంధిశిరోరుజా | సాస్రావే కలుషే రక్తే నిర్భుగ్నే చాపి లోచనే ||18|| సస్వనౌ సరుజౌ కర్ణౌ కంఠః శూకైరివావృతః | తంద్రా మోహః ప్రలాపశ్చ కాసః శ్వాసోऽరుచిర్భ్రమః ||19|| పరిదగ్ధా ఖరస్పర్శా జిహ్వా స్రస్తాంగతా పరం | ష్ఠీవనం రక్తపిత్తస్య కఫేనోన్మిశ్రితస్య చ ||20|| శిరసో లోఠనం తృష్ణా నిద్రానాశో హృది వ్యథా | స్వేదమూత్రపురీషాణాం చిరాద్దర్శనమల్పశః ||21|| కృశత్వం నాతిగాత్రాణాం ప్రతతం కంఠకూజనం | కోఠానాం శ్యావరక్తానాం మండలానాం చ దర్శనం ||22|| మూకత్వం స్రోతసాం పాకో గురుత్వముదరస్య చ | చిరాత్పాకశ్చ దోషాణాం సన్నిపాతజ్వరాకృతిః ||23|| (చ. చి. అ. 3) |

సాన్నిపాతికజ్వరలక్షణమాహ– క్షణే దాహ ఇత్యాది| రుజా శూలం, అస్థ్యాదిభిః సంబధ్యతే| సాస్రావే సాశ్రుణీ| కలుషే ఆవిలవర్ణే| నిర్గతం భుగ్నం సంకుచితతా యయోస్తే నిర్భుగ్నే, “విస్ఫారితే ఇత్యర్థః” ఇతి జేజ్జటః; “అంతఃప్రవిష్టే” ఇత్యన్యే, “అతికుటిలే” ఇతి చక్రః| శూకైః శూకశింబి(ంబా)ధాన్యాదేః| పరిదగ్ధా దగ్ధవత్కృష్ణవర్ణా| ఖరస్పర్శా ఖరోగోజిహ్వావత్ స్పర్శో యస్యాం సా తథా| స్రస్తాంగతా నిఃసహావయవతా| ష్ఠీవనం రక్తస్య పిత్తస్య వా ముఖేన స్వల్పోద్గిరణం| శిరసో లోఠనమితస్తతశ్చాలనం| కృశత్వం నాతిగాత్రాణాం దోషపూర్ణత్వేన| ప్రతతం నిరంతరం| కోఠో భాలుకితంత్రే పఠితః| తద్యథా– “వరటీదష్టసంకాశః కండూమాంల్లోహితోऽస్రకఫపిత్తాత్| క్షణికోత్పాదవినాశః కోఠ ఇతి నిగద్యతే తజ్జ్ఞైః||” ఇతి| మూకత్వం మందవచనతా, అవచనతా వా| గురుత్వముదరస్య చ ఉదరగౌరవం, చిరాత్పాకశ్చ దోషాణామితి అతిసామతారబ్ధత్వేన| చకారాదన్యాన్యపి చ బోద్ధవ్యాని| యదాహ వాగ్భటః– “తద్వచ్ఛీతం మహానిద్రా దివా జాగరణం నిశి| సదా వా నైవ వా నిద్రా మహాన్ స్వేదోऽథవా న వా|| గీతనర్తనహాస్యాదివికృతేహాప్రవర్తనం|” (వా. ని. అ. 2) ఇతి| ఏతచ్చ లక్షణం త్రయోదశసన్నిపాతేషు మధ్యే స్వమానాద్వృద్ధైర్దోషైస్తుల్యైరారబ్ధస్య జ్వరస్య చరకేణ పఠితం; ద్వ్యుల్బణైకోల్బణాదీనాం చ ద్వాదశానాం లక్షణం తత్రైవ ద్రష్టవ్యం| తథాచ కాశ్మీరపాఠే చరకః– “భ్రమః పిపాసా దాహశ్చ గౌరవం శిరసోऽతిరుక్| వాతపిత్తోల్బణే విద్యాల్లింగం మందకఫే జ్వరే|| శైత్యం కాసోऽరుచిస్తంద్రాపిపాసాదాహహృద్వ్యథాః| వాతశ్లేష్మోల్బణే వ్యాధౌ లింగం పిత్తావరే విదుః|| ఛర్దిః శైత్యం ముహుర్దాహస్తృష్ణా మోహోऽస్థివేదనా| మందవాతే వ్యవస్యంతి లింగం పిత్తకఫోల్బణే|| సంధ్యస్థిశిరసః శూలం ప్రలాపో గౌరవం భ్రమః| వాతోల్బణే స్యాద్ద్వ్యనుగే తృష్ణా కంఠాస్యశుష్కతా|| రక్తవిణ్మూత్రతా దాహః స్వేదస్తృష్ణా బలక్షయః| మూర్ఛా చేతి త్రిదోషే స్యాల్లింగం పిత్తే గరీయసి| ఆలస్యారుచిహృల్లాసదాహవమ్యరతిభ్రమైః| కఫోల్బణం సన్నిపాతం తంద్రా కాసేన చాదిశేత్|| ప్రతిశ్యాచ్ఛర్దిరాలస్యం తంద్రాऽరుచ్యగ్నిమార్దవం| హీనవాతే పిత్తమధ్యే లింగం శ్లేష్మాధికే మతం|| హారిద్రమూత్రనేత్రత్వం దాహస్తృష్ణా భ్రమోऽరుచిః| హీనవాతే మధ్యకఫే లింగం పిత్తాధికే మతం|| శిరోరుగ్వేపథుశ్వాసప్రలాపశ్ఛర్ద్యరోచకాః| హీనపిత్తే మధ్యకఫే లింగం వాతాధికే మతం|| శీతతా గౌరవం తంద్రా ప్రలాపోऽస్థిశిరోతిరుక్| హీనపిత్తే వాతమధ్యే లింగం శ్లేష్మాధికే విదుః|| వర్చోభేదోऽగ్నిదౌర్బల్యం తృష్ణా దాహోऽరుచిర్భ్రమః| కఫహీనే వాతమధ్యే లింగం పిత్తాధికే విదుః|| శ్వాసః కాసః ప్రతిశ్యాయో ముఖశోషోऽతిపార్శ్వరుక్| కఫహీనే పిత్తమధ్యే లింగం వాతాధికే మతం||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| వికృతౌ నియమో నాస్తి; తేన వికృతివిషమసమవాయా అనేకప్రకారా భవంతి| అతః సుశ్రుతేనాప్యన్యాదృశః సన్నిపాతలక్షణం పఠితం– “నాత్యుష్ణశీతోऽల్పసంజ్ఞో భ్రాంతప్రేక్షీ హతప్రభః| ఖరజిహ్వః శుష్కకంఠః స్వేదవిణ్మూత్రవర్జితః|| సాశ్రునిర్భుగ్ననయనో భక్తద్వేషీ హతస్వరః| శ్వసన్నిపతితః శేతే ప్రలాపోపద్రవాన్వితః|| అభిన్యాసం తు తం ప్రాహుర్హతౌజసమథాపరే| సన్నిపాతజ్వరం కృచ్ఛ్రమసాధ్యమపరే జగుః||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| తథా భాలుకితంత్రే ద్వ్యుల్బణైకోల్బణాదిలక్షణమన్యథా పఠితం| తద్యథా– “వాతపిత్తాధికో యస్య సన్నిపాతః ప్రకుప్యతి| తస్య జ్వరోऽంగమర్దస్తృట్తాలుశోషప్రమీలకాః|| ఆధ్మానతంద్రారుచయః శ్వాసకాసభ్రమశ్రమాః| పిత్తశ్లేష్మాధికో యస్య సన్నిపాతః ప్రకుప్యతి|| అంతర్దాహో బహిః శీతం తస్య తంద్రా చ బాధతే| తుద్యతే దక్షిణం పార్శ్వమురఃశీర్షగలగ్రహాః|| నిష్ఠీవేత్ కఫపిత్తం చ తృష్ణా కండూశ్చ జాయతే| విడ్భేదశ్వాసహిక్కాశ్చ బాధంతే సప్రమీలకాః|| విభుఫల్గూ చ తౌ నామ్నా సన్నిపాతావుదాహృతౌ| శ్లేష్మానిలాధికో యస్య సన్నిపాతః ప్రకుప్యతి|| తస్య శీతజ్వరో నిద్రా క్షుత్తృష్ణా పార్శ్వనిగ్రహః| శిరోగౌరవమాలస్యమన్యాస్తంభప్రమీలకాః|| ఉదరం దహ్యతే చాస్య కటిర్బస్తిశ్చ దూయతే| సన్నిపాతః స విజ్ఞేయో మకరీతి సుదారుణః|| వాతోల్బణః సన్నిపాతో యస్య జంతోః ప్రకుప్యతి| తస్య తృష్ణాజ్వరగ్లానిపార్శ్వరుగ్దృష్టిసంక్షయాః|| పిండికోద్వేష్టనం దాహ ఊరుసాదో బలక్షయః| సరక్తం చాస్య విణ్మూత్రం శూలం నిద్రావిపర్యయః|| నిర్భిద్యతే గుదం చాస్య బస్తిశ్చ పరికృత్యతే| ఆయమ్యతే భిద్యతే చ హిక్కతే విలపత్యపి|| మూర్ఛతి స్ఫాయతే రౌతి నామ్నా విస్ఫురకః స్మృతః| పిత్తోల్బణః సన్నిపాతో యస్య జంతోః ప్రకుప్యతి|| తస్య దాహో జ్వరో ఘోరో బహిరంతశ్చ వర్ధతే| శీతం చ సేవమానస్య కుప్యతః కఫమారుతౌ|| తతశ్చైనం ప్రధావంతే హిక్కాశ్వాసప్రమీలకాః| విసూచికా పర్వభేదః ప్రలాపో గౌరవం క్లమః|| నాభిపార్శ్వరుజా తస్య స్విన్నస్యాశు వివర్ధతే| స్విద్యమానస్య రక్తం చ స్రోతోభ్యః సంప్రవర్తతే|| శూలేన పీడ్యమానస్య తృష్ణా దాహశ్చ వర్ధతే| అసాధ్యః సన్నిపాతోऽయం శీఘ్రకారీతి కథ్యతే|| నహి జీవత్యహోరాత్రమేతేనావిష్టవిగ్రహః| కఫోల్బణః సన్నిపాతో యస్య జంతోః ప్రకుప్యతి|| తస్య శీతజ్వరస్వప్నగౌరవాలస్యతంద్రయః| ఛర్దిమూర్ఛాతృషాదాహతృప్త్యరోచకహృద్గ్రహాః|| ష్ఠీవనం ముఖమాధుర్యం శ్రోత్రవాగ్దృష్టినిగ్రహః| శ్లేష్మణో నిగ్రహం చాస్య యదా ప్రకురుతే భిషక్|| తదా తస్య భృశం పిత్తం కుర్యాత్ సోపద్రవం జ్వరం| నిగృహీతే తు పిత్తే చ భృశం వాయుః ప్రకుప్యతి|| నిరాహారస్య సోऽత్యర్థం మేదోమజ్జాస్థి బాధతే| అథాత్ర స్నాతి భుంక్తే వా త్రిరాత్రం న హి జీవతి|| మేదోగతః సన్నిపాతః కప్ఫణః స ఉదాహృతః| కామాన్మోహాచ్చ లోభాచ్చ భయాచ్చాయం ప్రపద్యతే|| మధ్యహీనాధికైర్దోషైః సన్నిపాతో యదా భవేత్| తస్య రోగాస్త ఏవోక్తాః ప్రాయో దోషబలాశ్రయాః||” ఇత్యాది| నను, వాతాదయః పరస్పరం విరుద్ధగుణాః; విరుద్ధగుణానాం చ సంభూయైకకార్యారంభకత్వం నోపపద్యతే, పరస్పరోపఘాతాత్తుహినదహనయోరివ; తత్కథం సాన్నిపాతికవికారోత్పత్తిరితి ‘తద్యథా– వాతస్య శీతరూక్షాదిగుణయుక్తస్య ఉష్ణస్నిగ్ధాదిగుణయుక్తేన పిత్తేన, తథా కఫస్య గౌరవస్నిగ్ధాత్మకస్యోభాభ్యాం విరోధః| “తత్ర రూక్షో లఘుః శీతః ఖరః సూక్ష్మశ్చలోऽనిలః| పిత్తం సస్నేహతీక్ష్ణోష్ణం లఘు విస్రం సరం ద్రవం| స్నిగ్ధః శీతో గురుర్మందః శ్లక్ష్ణో మృత్స్నః స్థిరః కఫః|| కట్వమ్లలవణం పిత్తం స్వాద్వమ్లలవణః కఫః| కషాయతిక్తకటుకో వాయుర్దుష్టోऽనుమానతః||” ఇతి| కించ, మిథ్యాహారవిహారాభ్యాం దోషా యుగపదుత్పద్యంతే ఆహోస్విత్కాలవ్యవధానేన? ఆద్యే సమబలత్వేన తారతమ్యేన వా? నాద్యః, సర్వేషాం సమబలత్వేన పరస్పరఘాతకానాం యుగపదుత్పత్తిర్న స్యాత్| అథ భిన్నాశ్రయతయా సాऽస్తు; తదపి న, కుపితానాం సర్వదేహవ్యాపిత్వేన పరస్పరసంబంధాత్| తదుక్తం– “వ్యాప్నోతి సహసా దేహమాపాదతలమస్తకం|” ఇతి| కించ జ్వరోత్పత్తౌ తావత్కుపితానామామాశయగతానాం రసదూషకాణాం జ్వరోత్పాదకత్వం, తన్మిలితానామేవ స్యాద్యథాదుష్టేనేతి| న ద్వితీయః, పూర్వదోషాధికత్వాత్| కించ తారతమ్యేనోత్పత్తౌ మూషకమార్జారవద్విరోధే ప్రాగేవ తేన ప్రబలేన దుర్బలాఘాతః సుకరః; దృశ్యతే చ మాత్స్యో న్యాయః| అథ యుగపదుత్పాదకా ఆహారాదయో న భవంతి; తత్ర యుగపదుత్పాదకద్రవ్యమేకమనేకం వా? తస్య ( ఏకత్వే)పాంచభౌతికత్వేన విరుద్ధగుణాధికార(కరణ)స్య త్రిదోషోత్పాదకత్వం న స్యాత్| అస్తు వాऽవిచారితరమణీయం| ఏకమేవాభ్యవహ్రీయత ఇతి కథం? అస్తు వా సాధకత్వేన సహకారిణి ద్రవ్యాభ్యవహారే తస్య విరుద్ధగుణవత్త్వేన దోషాంతరఘాతకత్వేనానుత్పత్తిః; తదవస్థతయైవ జాయమానః కేవలైకదోషజో న సంసర్గసన్నిపాతజో జ్వర ఇతి| అథాదృష్టాధీనత్వేన సహకారిణో భావే (సంభవే) ఏకాభ్యవహారే సన్నిపాతః, తర్హి సర్వేషాం సమబలత్వేనేత్యత్రోక్తదోషః స్యాత్| అథానేకద్రవ్యాణామభ్యవహారే త్రిదోషప్రకోపణం న సంభవతి| తత్ర తుల్యానామేవాభ్యవహారః కథం? యతోऽభిన్నరుచిత్వాత్| యథారుచ్యభ్యవహారే తారతమ్యసంబంధాత్| తారతమ్యేనైవ భవతి ప్రకోపో న యుగపదితి ప్రతిజ్ఞాహానిః| అత్రాప్యదృష్టాధీనత్వాత్తుల్యాభ్యవహారే ప్రతిఘాతకత్వాభావేऽపి యౌగపద్యం; తర్హి స ఏవ దోషః| అథ కాలవ్యవధానేన, తత్ర పూర్వస్మాదుత్తరస్య భిన్నః కాలో భవేత్; సమబలో వా న్యూనాధికబలో వా? నాద్యః, ఉపసంజాతవిరోధిత్వేనోత్పత్తుమేవ న శక్నోతి| న ద్వితీయః, న్యూనబలత్వేన పూర్వప్రబలేనైవ వినాశితత్వాత్, అకించిత్కరత్వాచ్చ| న తృతీయః, విచారాసహత్వాత్| తత్ర వక్తవ్యం అధికబలత్వముత్పత్తేః పూర్వం పశ్చాద్వా? నాద్యః, అనుత్పన్నస్యాధిక్యాభావాత్| అధికత్వం ధర్మః, స తు సతి ధర్మిణి చింత్యః| అథ పశ్చాత్? తన్న, ఉత్పత్త్యధికే అధికేన ఘాతస్యోపసంజాతవిరోధిన ఉత్పత్తిరేవ న, కుతోऽధికత్వం| అత్రాప్యధికత్వం న సంభవతి| తస్మాద్విరుద్ధగుణానాం సంభూయ కర్తృత్వం ఘటఘటాభావయోరివ ఘటఘటప్రధ్వంసయోరివ సహావస్థాయిత్వం నాస్తి దహనతుహినవత్| అత్రోచ్యతే– సర్వే వికల్పా అనంగీకారపాశహతాః, సన్నిపాతస్తు స్యాదేవ; మిథ్యాహారాదినా కుపితా దోషా యుగపత్కాలవ్యవధానేన వా, సమబలత్వేన తారతమ్యేన వా పరస్పరవిరుద్ధా అపి స్వస్థానాదామాశయమాగత్య రసం దూషయిత్వా ద్వంద్వసన్నిపాతోత్పాదకా భవంతి, ఉక్తం చ– మిథ్యాహారేత్యాది| కాలవ్యవధానేనోత్పన్నానామపి కాలాంతరేణ యౌగపద్యమేవ భవతీతి న కదాచిదనుపపత్తిః| నను, కథమాదిపశ్చాద్భావేనోత్పన్నానాం యౌగపద్యమితి చేత్? తన్న, దోషాద్దోషాంతరోత్పత్తేః| తదుక్తం– “ఏకః ప్రకుపితో దోషః సర్వానేవ ప్రకోపయేత్| ఏకః ప్రశమితో దోషః సర్వాన్ దోషాన్నివారయేత్||” ఇతి| తథాచ చరకః– “కశ్చిద్ధి రోగో రోగస్య హేతుర్భూత్వా ప్రశామ్యతి||” ఇతి| అత్ర రుజాకరత్వాద్దోషోऽపి రోగ ఇతి టీకాకృతో వ్యాచక్షతే, ‘వికృతో దోషో రోగ’ ఇతి సముదాయసముదాయినోరభేదవాదినాం మతం పూర్వమేవోక్తం| అన్యచ్చ తథా– “వికృతావికృతా దేహం ఘ్నంతి తే వర్తయంతి చ|” ఇతి| వికృతానాం ఘాతకత్వం రోగరూపేణైవ భవతి, యా వికృతిః స ఏవ రోగ ఇతి న దోషరోగయోర్భేదః| అస్తు వా భేదః, మిలితైర్దోషైః రోగః క్రియత ఇతి| కథంచిదపి ఏకానేకద్రవ్యాభ్యవహారే సహకారిణో దైవాత్త్రయాణాం ప్రకోపో భవత్యేవ| ఉక్తం చ– “దృష్టాపరాధజః కశ్చిత్కశ్చిత్పూర్వాపరాధజః| తత్సంకరాద్భవత్యన్యో వ్యాధిరేవం త్రిధా స్మృతః||” ఇతి| తథా– “పిత్తక్షోభే తిలాభ్యంగో రాత్రౌ చ దధిభోజనం| అనిద్రా మైథునం యస్య సన్నిపాతో భవేద్ధ్రువం||” ఇతి| నను దోషాణాం బాధ్యబాధకభావేనాదిపశ్చాద్భావేనోత్పత్తిర్దోషాద్దోషాంతరోత్పత్తిర్వా న సంభవతీత్యనుపదమేవోక్తం|” అత్ర సమాధానముక్తం దృఢబలేన, యథా– “విరుద్ధైరపి న త్వేతే గుణైర్ఘ్నంతి పరస్పరం| దోషాః సహజసాత్మ్యత్వాద్ఘోరం విషమహీనివ||” ఇతి (చ. చి. అ. 26)| ఏతచ్చాన్యే దూషయంతి– సహజత్వాదిత్యనైకాంతికం, యతః సహజానపి ధాతూన్ దోషా ఉపఘ్నంతి; సాత్మ్యత్వాదిత్యపి సాధ్యావిశిష్టం, యతః సాత్మ్యత్వమబాధకత్వం, తదేవ చ దోషాణామిహ సాధ్యం| అత్రోచ్యతే– దోషా నోపఘ్నంతీతి కోऽయమనుపఘాతః సాధ్యతే? వికృతేరకారకత్వం వా, అవినాశకత్వం వా? నాద్యః, దోషాణాం పరస్పరం వికృతికర్తృత్వాత్| యథోక్తం చరకే– “విశోషయేద్వస్తిగతం సశుక్రం మూత్రం సపిత్తం పవనః కఫం వా| యదా తదాऽశ్మర్యుపజాయతే తు క్రమేణ పిత్తేష్వివ రోచనా గోః||” (చ. చి. అ. 26) ఇతి; తథా చోక్తం వాగ్భటేన– “సశ్లేష్మమేదః పవనః సామమత్యర్థసంచితం| అభిభూయేతరం దోషమూరూ చేత్ప్రతిపద్యతే|| సక్థ్యస్థినీ ప్రపూర్యాంతః శ్లేష్మణా స్తిమితేన చ| తదా స్తభ్నాతి తేనోరూ స్తబ్ధౌ శీతావచేతనౌ||’ (వా. ని. అ. 15) ఇతి| అవినాశకత్వం తు విద్యత ఏవ, ధాతుదోషయోః పరస్పరం చ దోషాణాం సర్వథోచ్ఛేదప్రతిపాదకాగమాభావాత్, మరణప్రసంగాచ్చ ; దోషాణామపి దేహధారకత్వాత్; తస్మాత్సర్వథోచ్ఛేదనిరాసాభిప్రాయేణైవ దృఢబలవచనమిహ ద్రష్టవ్యం; తతః కుతోऽనైకాంతికతా| న చైవం సతి విషస్య విషాదకర్తృత్వేన దృష్టాంతవిఫలత్వం, విషస్య విషాదాదవాంతరఖ్యాపారస్య ప్రాణవినాశకత్వాత్; నచ సర్వాత్మనా దృష్టాంతో భవతీతి| సాత్మ్యత్వాదిత్యస్యాయమర్థః– సాత్మ్యత్వేన ప్రతీయమానత్వాత్| దోషాః పరస్పరం నోపఘ్నంతి, అనుపఘాతకత్వేన ప్రతీయమానత్వాత్; యద్యథా ప్రతీయతే తత్తథా నిర్దిశ్యతే, యథాऽగ్నికార్యో ధూమోऽగ్నికార్యత్వేనేతి, తత్కుతః సాధ్యావిశిష్టత్వమితి| చక్రదత్తస్తు సహజసాత్మ్యత్వాదిత్యేకమేవ హేతుం వ్యాఖ్యాతవాన్– సహజం స్వాభావికం దోషాణాం సాత్మ్యత్వమితి| దృఢబలోక్తహేతుద్వయాస్వరసేన గయదాసస్తు హేత్వంతరముక్తవాన్– “దైవాద్దోషస్వభావాద్వా దోషాణాం సాన్నిపాతికే| విరుద్ధైః స్వగుణైః కశ్చిన్నోపఘాతః పరస్పరం||” ఇతి సంక్షేపః||18-23||

Adhikarana sannipAtajvarasyAsAdhyatvakRucchrasAdhyatvalakShaNam (24) · Śloka 2

దోషే విబద్ధే నష్టేऽగ్నౌ సర్వసంపూర్ణలక్షణః | సన్నిపాతజ్వరోऽసాధ్యః, కృచ్ఛ్రసాధ్యస్తతోऽన్యథా ||24|| (చ. చి. అ. 3) | ( సప్తమే దివసే ప్రాప్తే దశమే ద్వాదశేऽపి వా | పునర్ఘోరతరో భూత్వా ప్రశమం యాతి హంతి వా |1| సప్తమీ ద్విగుణా చైవ నవమ్యేకాదశీ తథా | ఏషా త్రిదోషమర్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ) |2|

తస్య సన్నిపాతజ్వరస్యాసాధ్యలక్షణమాహ– దోషే విబద్ధ ఇత్యాది| దోషో మలం వాతాదిశ్చ; జేజ్జటస్తు మలమేవాహ, విబద్ధ ఇతి వచనాత్| నష్టాగ్నిత్వమాహారాపాకగమ్యం| యదుక్తం చరకే– “అగ్నిం జరణశక్త్యా” (చ. వి. అ. 4) ఇతి| అసాధ్యకృచ్ఛ్రసాధ్యాభిధానేన సుఖసాధ్యో న భవతీతి దర్శితం| ఉక్తం హి చరకే– “సన్నిపాతో దుశ్చికిత్స్యానాం” (చ. సూ. అ. 25) ఇతి| తథా భాలుకిః– “మృత్యునా సహ యోద్ధవ్యం సన్నిపాతం చికిత్సతా||” ఇతి| సర్వసంపూర్ణలక్షణ ఇతి సర్వాణి సమగ్రాణి, సంపూర్ణాని బలీయాంసి లక్షణాని యస్య స తథా||24||

Adhikarana sannipAtajvaropadravaH (25) · Śloka 5

సన్నిపాతజ్వరస్యాంతే కర్ణమూలే సుదారుణః | శోథః సంజాయతే తేన కశ్చిదేవ ప్రముచ్యతే ||25|| (చ. చి. అ. 3) | (త్రయః ప్రకుపితా దోషా ఉరఃస్రోతోऽనుగామినః | ఆమాభివృద్ధ్యా గ్రథితా బుద్ధీంద్రియమనోగతాః ||1|| జనయంతి మహాఘోరమభిన్యాసం జ్వరం దృఢం | శ్రుతౌ నేత్రే ప్రసుప్తిః స్యాన్న చేష్టాం కాంచిదీహతే ||2|| నచ దృష్టిర్భవేత్తస్య సమర్థా రూపదర్శనే | న ఘ్రాణం న సంస్పర్శం శబ్దం వా నైవ బుధ్యతే ||3|| శిరో లోఠయతేऽభీక్ష్ణమాహారం నాభినందతి | కూజతి తుద్యతే చైవ పరివర్తనమీహతే ||4|| అల్పం ప్రభాషతే కించిదభిన్యాసః స ఉచ్యతే | ప్రత్యాఖ్యాతః స భూయిష్ఠః కశ్చిదేవాత్ర సిధ్యతి) ||5||

సన్నిపాతజ్వరోపద్రవమాహ– సన్నిపాతేత్యాది||25||

Adhikarana AgantujvaralakShaNam (26-29) · Śloka 30

అభిఘాతాభిచారాభ్యామభిశాపాభిషంగతః | ఆగంతుర్జాయతే దోషైర్యథాస్వం తం విభావయేత్ ||26|| శ్యావాస్యతా విషకృతే తథాऽతీసార ఏవ చ | భక్తారుచిః పిపాసా చ తోదశ్చ సహ మూర్ఛయా ||27|| ఓషధిగంధజే మూర్ఛా శిరోరుగ్వమథుః క్షవః | కామజే చిత్తవిభ్రంశస్తంద్రాऽऽలస్యమభోజనం ||28|| (హృదయే వేదనా చాస్య గాత్రం చ పరిశుష్యతి) | భయాత్ప్రలాపః శోకాచ్చ భవేత్ కోపాచ్చ వేపథుః | అభిచారాభిశాపాభ్యాం మోహస్తృష్ణా చ జాయతే ||29|| భూతాభిషంగాదుద్వేగో హాస్యరోదనకంపనం |30| (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

ఆగంతుజ్వరమాహ– అభిఘాతేత్యాది| అభిఘాతోऽభిహననం శస్త్రలోష్టముష్టిలగుడాదిభిః; అభిచారః శ్యేనాదియాగకృతః, అథవా విపరీతైర్మంత్రైర్లోహస్రుచా సర్షపాదిహోమ ఇత్యాహుః| అభిషంగః కామాదీనాం భూతానాం చ సంబంధః; యదుక్తం చరకే– “కామశోకభయక్రోధైరభిషక్తస్య యో జ్వరః| సోऽభిషంగజ్వరో జ్ఞేయో యశ్చ భూతాభిషంగజః||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అభిశాపో బ్రాహ్మణగురువృద్ధసిద్ధానామనిష్టాభిశంసనం| తం చాగంతుజ్వరం యథాస్వం దోషైర్జానీయాత్| యదుక్తం– “కామశోకభయాద్వాయుః” ఇత్యాది| అయం చ దోషసంబంధః పశ్చాద్భావీ నత్వారంభక ఇతి సంప్రాప్త్యవసరే నిరూపితం| శ్యావాస్యతేత్యాది| శ్యావః శుక్లానువిద్ధః కృష్ణో వర్ణః; శ్యామవర్ణ ఇత్యన్యే| విషకృతే స్థావరవిషభక్షణాదికృతే; అతీసారః తద్విషస్యాధోగత్వాత్| ఓషధిగంధజ ఇతి తీవ్రౌషధిగంధఘ్రాణజే, “పుష్పేభ్యో గంధరజసీ ఓజస్విభ్యో యదాऽనిలః|” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యాదినా వృద్ధసుశ్రుతేన పఠితం తృణపుష్పాఖ్యం జ్వరమత్రైవాంతర్భావయంతి| కామజ ఇత్యాది అభిమతకామిన్యాద్యప్రాప్తినిమిత్తే| చిత్తవిభ్రంశో భ్రమాదిః| యదాహ వాగ్భటః– “కామాద్ భ్రమోऽరుచిర్దాహో హ్రీనిద్రాధీధృతిక్షయః|” (వా. ని. అ. 2) ఇతి| భయాదితి భయాజ్జాతే జ్వరే| ఏవం శోకాచ్చ కోపాదిత్యేతయోర్బోద్ధవ్యం; శోకాత్ ప్రలాప ఇతి సంబంధః; ప్రలాపశ్చాత్ర వాతకార్యః, తస్య వాతపిత్తకార్యత్వాత్| ( విశేషనిశ్చయస్తు నిదానాత్, నిదానమపి లక్షణం భవతి|) ఉక్తం చ– “కామశోకభయాద్వాయుః, క్రోధాత్ పిత్తం, త్రయో మలాః|” (చ. చి. అ. 3) ఇత్యాది| యద్యేవం తత్ కుతః క్రోధజే వేపథుః? తస్య వాతకార్యత్వాత్| ఉచ్యతే– “ఏకః ప్రకుపితో దోషః సర్వానేవ ప్రకోపయేత్|” ఇతి వచనాత్ పిత్తకోపితవాతజన్య ఏవాత్ర వేపథుః, అథవా క్రుద్ధశ్చ వేపమానో దృశ్యతే ఇతి న హి ‘ దృష్టేరనుపపన్నం నామేతి జేజ్జటః| క్రోధః పిత్తమివ వాతం చ కోపయతీతి, తద్యుక్తం| యదాహ విదేహః– “క్రోధశోకౌ స్మృతౌ వాతరక్తపిత్తప్రకోపణౌ|” ఇతి| కోపాచ్చేతి చకారేణ శిరోరుజం సముచ్చినోతి| యదాహ వాగ్భటః– “క్రోధాత్ కంపః శిరోరుక్ చ, ప్రలాపో భయశోకజః|” (వా. ని. అ. 2) ఇతి| మానసత్వావిశేషేऽపి భయజాదీనాం పృథగుపాదానం హేతుభేదాత్; హేతుభేదాచ్చ భేదాభిధానం హేతుప్రత్యనీకచికిత్సార్థమితి| అభిచారేత్యాది| తృష్ణా చేతి చకారేణాభిచారజే దాహాదికం సముచ్చినోతి| యదుక్తం హారీతార్థానువాదినా వాగ్భటేన– “తత్రాభిచారికైర్మంత్రైర్హూయమానస్య తప్యతే| పూర్వం చేతస్తతో దేహస్తతో విస్ఫోటతృడ్భ్రమైః|| సదాహమూర్ఛైర్గ్రస్తస్య ప్రత్యహం వర్ధతే జ్వరః|” (వా. ని. అ. 2) ఇతి| భూతాభిషంగాదితి భూతా దేవగ్రహాదయ ఉన్మాదనిదానే వక్ష్యమాణాః, తేషామభిషంగః సంబంధః| ఉద్వేగ ఉద్విగ్నచిత్తతా||26-29||–

Adhikarana AgantujeShu doShAnubandhapradarshanam (30) · Śloka 31

కామశోకభయాద్వాయుః, క్రోధాత్ పిత్తం, త్రయో మలాః ||30|| భూతాభిషంగాత్కుప్యంతి భూతసామాన్యలక్షణాః |31|

ఆగంతుజ్వరేష్వపి ప్రతినియతదోషానుబంధప్రదర్శనార్థమాహ– కామశోకేత్యాది| త్రయో మలా భూతాభిషంగాత్ కుప్యంతీతి భూతప్రభావాత్| యచ్చ చరకేణ నిదానస్థానే ‘అభిషంగజః పునర్వాతపిత్తాభ్యాం’ (చ. ని. అ. 1) ఇత్యుక్తం, తత్ ప్రాయికం మంతవ్యమితి జేజ్జటః| చక్రస్త్వాహ– “అభిషంగజ ఇత్యనేన కామాద్యభిషంగజ ఉచ్యతే, నతు భూతాభిషంగజః|” ఇతి| భూతసామాన్యలక్షణా ఇతి యస్య భూతస్య దేవగ్రహాదేరభిషంగాత్ కుప్యంతి తస్య యల్లక్షణం రోదనాది తేన సహ సామాన్యం సదృశ లక్షణం యేషాం తే తథా, ఇతి వ్యాచక్షతే జేజ్జటాదయః; దోషలక్షణాని భూతలక్షణాని చ భవంతీత్యర్థః||30||–

Adhikarana viShamajvarasamprAptiH (31) · Śloka 2

దోషోऽల్పోऽహితసంభూతో జ్వరోత్సృష్టస్య వా పునః ||31|| ధాతుమన్యతమం ప్రాప్య కరోతి విషమజ్వరం |32| (సు. ఉ. తం. అ. 39) | (సంతతః సతతోऽన్యేద్యుస్తృతీయకచతుర్థకౌ) ||2||

అథ విషమజ్వరసంప్రాప్తిమాహ– దోషోऽల్ప ఇత్యాది| అల్ప ఇత్యనేనాబలత్వాత్ కాలవిశేషమవాప్య లబ్ధబలో జ్వరయతి, యస్తు బలవాన్ స నిత్యజ్వరమేవ కరోతి| అహితసంభూత ఇతి అహితాహారాచారాదిసంభూతో వృద్ధః| జ్వరోత్సృష్టస్య సహసా నివృత్తజ్వరస్య| వాశబ్దేన ప్రథమతోऽపి విషమజ్వరో భవతీతి దర్శయతి| యదుక్తం– “ఆరంభాద్విషమో యస్తు” ఇత్యాది| ధాతుమన్యతమం రసరక్తాదికం| విషమజ్వరం తృతీయకాదికం| విషమజ్వరసామాన్యలక్షణం చ భాలుకినా పఠితం– “యః స్యాదనియతాత్ కాలాచ్ఛీతోష్ణాభ్యాం తథైవ చ| వేగతశ్చాపి విషమో జ్వరః స విషమః స్మృతః||” ఇతి||31||–

Adhikarana santatAdInAM pratiniyatadUShyA dhAtavaH (32-33) · Śloka 33

సంతతం రసరక్తస్థః, సోऽన్యేద్యుః పిశితాశ్రితః ||32|| మేదోగతస్తృతీయేऽహ్ని త్వస్థిమజ్జగతః పునః | కుర్యాచ్చతుర్థకం ఘోరమంతకం రోగసంకరం ||33|| (సు. ఉ. తం. అ. 31) |

సంతతాదిజ్వరాణాం ప్రతినియతదూష్యాన్ ధాతూనాహ– సంతతమిత్యాది| సంతతశబ్దః సతతస్యోపలక్షణః| తేనైతదుక్తం భవతి– రసస్థః సంతతం, రక్తస్థః సతతకమితి; యదుక్తం చరకే– “ రక్తధాత్వాశ్రయః ప్రాయో దోషః సతతకం జ్వరం|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి ( ప్రాయోగ్రహణాత్ సతతకో రక్తవ్యతిరిక్తం రసధాతుమాశ్రయతే)| రసగ్రహణం చాత్ర విశేషపరం, సర్వజ్వరేషు రసస్యావశ్యదూష్యత్వాత్| అన్యే తు సతతగ్రహణార్థం ‘సంతతౌ రసరక్తస్థౌ’ ఇతి పఠంతి| తన్నాతియుక్తం, అత్ర హి సంతతసతతశబ్దౌ సంజ్ఞాపరౌ, నతు సాతత్యవచనౌ; తేన సంతతశబ్దేన సతతకస్యానభిధానాత్ కథమేకశేష ఇతి దోషః| అన్యేద్యురితి అన్యేద్యుష్కం| ఘోరం దుఃసహం| అంతకం యమమివ, మారకత్వాత్| రోగసంకరం అనేకరోగసంకులం||32-33||

Adhikarana santatasatatAnyedyuShkatRutIyakacaturthakajvaralakShaNam (34-35) · Śloka 36

(స్రోతోభిర్విసృతా దోషా గురవో రసవాహిభిః | సర్వదేహానుగాః స్తబ్ధా జ్వరం కుర్వంతి సంతతం) | సప్తాహం వా దశాహం వా ద్వాదశాహమథాపి వా | సంతత్యా యోऽవిసర్గీ స్యాత్ సంతతః స నిగద్యతే ||34|| అహోరాత్రే సతతకో ద్వౌ కాలావనువర్తతే | అన్యేద్యుష్కస్త్వహోరాత్ర ఏకకాలం ప్రవర్తతే ||35|| తృతీయకస్తృతీయేऽహ్ని, చతుర్థేऽహ్ని చతుర్థకః |36| (సు. ఉ. తం. అ. 31) |

అథైషాం లక్షణాన్యాహ– సప్తాహమిత్యాది| ఏతే వికల్పా యథాక్రమం వాతపిత్తకఫోల్బణత్వేన జ్ఞేయాః| యథోక్తం– “పిత్తకఫానిలవృద్ధ్యా దశదివసద్వాదశాహసప్తాహాత్| హంతి విముంచతి వాऽऽశు త్రిదోషజో ధాతుమలపాకాత్||” ఇతి| అయం చ సంతతస్త్రిదోషజ ఏవ ద్వాదశాశ్రయత్వేన| యదుక్తం చరకేణ– “యథా ధాతూంస్తథా మూత్రం పురీషం చానిలాదయః| యుగపచ్చానుపద్యంతే నియమాత్ సంతతే జ్వరే||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| సంతత్యా అవిచ్ఛేదేన సప్తాహాదీన్ వ్యాప్య అవిసర్గీ అపరిత్యాగీ, అత్యంతసంయోగే ద్వితీయా| నను, యద్యేవం కథమస్య విషమజ్వరే పాఠః? ముక్తానుబంధిత్వం విషమత్వం, తచ్చాత్ర నాస్తి| నైవం, అస్యాపి తథాభావాత్| తథా చ తల్లక్షణే చరకః– “విసర్గం ద్వాదశే కృత్వా దివసేऽవ్యక్తలక్షణః| దుర్లభోపశమః కాలం దీర్ఘమప్యనువర్తతే||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| యత్తూక్తం ఖరనాదేన– “జ్వరాః పూర్వం మయోక్తా యే పంచ సంతతకాదయః| చత్వారః సంతతం హిత్వా జ్ఞేయాస్తే విషమజ్వరాః||” ఇతి; తత్ సంతతే ముక్తానుబంధిత్వస్యైకదా భావిత్వేనాల్పత్వాన్న తద్వ్యపదేశః, ఏకతండులాభ్యవహారేऽనశనశబ్దస్య వ్యపదేశవత్; నహి తృతీయకాదివదావృత్త్యా ముక్తానుబంధిత్వమస్యేత్యభిప్రాయేణ ద్రష్టవ్యం| అథవా యా విషమజ్వరోల్లేఖేన చికిత్సోక్తా సా సంతతవర్జం సతతాదిషు కార్యేతి ప్రతిపాదనార్థం| హరిచంద్రేణాపి కిల| “కర్మ సాధారణం జహ్యాత్తృతీయకచతుర్థకౌ|” ఇతి (చ. చి. అ. 3) చరకవచనాద్విషమజ్వరోక్తచికిత్సా తృతీయకచతుర్థకయోరేవ, అన్యేషు దోషప్రత్యనీకచికిత్సా కార్యేతి వ్యాఖ్యాతం| అస్యాం హరిచంద్రవ్యాఖ్యాయాం కర్మ సాధారణం సర్వత్రైవ విషమజ్వరే కార్యం, విశేషేణ తృతీయకచతుర్థకయోరితి ద్రష్టవ్యం; అన్యథా ఉక్తతంత్రాంతరవిరోధః| అహోరాత్రే సతతకో ద్వౌ కాలావనువర్తత ఇతి అహ్ని ద్వౌ కాలౌ రాత్రౌ ద్వౌ కాలౌ వా; అహ్ని ఏకకాలం రాత్రావేకకాలమేవం వా; ద్వౌ కాలౌ ఇతీశానదేవః, నియమానభిధానాత్ తథా దర్శనాచ్చ| అనువర్తతే వేగం కరోతి| తృతీయేऽహ్ని తృతీయక ఇతి వేగదినాపేక్షయా తృతీయేऽహ్ని యో భవతి స తృతీయకో భవతి, ఏవం చతుర్థకేऽపి వాచ్యం||34-35||–

Adhikarana viShamajvarasyaikIyamatena bhUtAbhiSha~ggajatvam (36) · Śloka 36

కేచిద్భూతాభిషంగోత్థం బ్రువతే విషమజ్వరం ||36|| (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

విషమజ్వరస్యైకీయమతేన భూతాభిషంగజత్వమాహ– కేచిదిత్యాది| పరవచనమప్రతిషిద్ధమనుమతం సుశ్రుతేన; అత ఏవ విషమజ్వరే దైవవ్యపాశ్రయం బలిహోమాది భూతోచితం, యుక్తివ్యపాశ్రయం కషాయపానాది దోషోచితం చ విధీయతే| యదాహ చరకః– “కర్మ సాధారణం జహ్యాత్తృతీయకచతుర్థకౌ| ఆగంతురనుబంధో హి ప్రాయశో విషమజ్వరే||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అత్ర సాధారణమితి దైవయుక్తివ్యపాశ్రయమితి వ్యాచక్షతే ఇతి||36||

Adhikarana ulbaNadoShabhedena tRutIyakacaturthakayorlakShaNAntaram (37-38) · Śloka 38

కఫపిత్తాత్త్రికగ్రాహీ పృష్ఠాద్వాతకఫాత్మకః | వాతపిత్తాచ్ఛిరోగ్రాహీ త్రివిధః స్యాత్తృతీయకః ||37|| చతుర్థకో దర్శయతి ప్రభావం ద్వివిధం జ్వరః | జంఘాభ్యాం శ్లైష్మికః పూర్వం శిరస్తోऽనిలసంభవః ||38|| (చ. చి. అ. 3) |

ఉల్బణదోషభేదేన తృతీయకచతుర్థకయోర్లక్షణాంతరమాహ– కఫపిత్తాదిత్యాది| త్రికగ్రాహీ వేదనయా త్రికవ్యాపీ, త్రికస్య వాతస్థానత్వేన తద్గతౌ పిత్తకఫావన్యస్థానగతత్వేన దుర్బలౌ తృతీయదినే వేగం కురుతః, యది తు స్వస్థానస్థితౌ స్యాతాం తదా సంతతజ్వరమేవ కుర్యాతామితి జేజ్జటః| ఏవం శిరసి కఫస్థానే, పృష్ఠే చ పిత్తస్థానే బోద్ధవ్యం| పృష్ఠాదితి ల్యబ్లోపే కర్మణి పంచమీ, పృష్ఠం వేదనయా వ్యాప్యేత్యర్థః| నచ వాచ్యం యది త్రికం వాతస్థానం తత్కథం తత్ర పిత్తకఫావితి; ప్రకృతిస్థానాం దోషాణాం స్థాననియమో నతు ప్రకుపితానాం, తేషాం సర్వదేహగతత్వాత్| యదాహ సుశ్రుతః– “కుపితానాం హి దోషాణాం శరీరే పరిధావతాం| యత్ర సంగః ఖవైగుణ్యాద్వ్యాధిస్తత్రోపజాయతే||” (సు. సూ. అ. 24) ఇతి| ఏవమన్యస్థానగతత్వేన దోషదౌర్బల్యాది చతుర్థకేऽపి వాచ్యం| ప్రభావం రుజారూపాం శక్తిం| ద్వివిధం వివృణోతి– జంఘాభ్యామిత్యాది| జంఘాభ్యాం శిరస్త ఇతి| ఏతచ్చ పంచమీద్వయం పూర్వవత్| పూర్వమితి ప్రథమం, తత్ర భూత్వా నిఖిలం దేహం వ్యాప్నోతి| శ్లైష్మిక ఇతి శ్లేష్మోల్బణః, సంతతసతతకాన్యేద్యుష్కతృతీయకచతుర్థకానాం పంచానాం సాన్నిపాతికత్వాత్| యదుక్తం చరకే– “ప్రాయశః సన్నిపాతేన దృష్టః పంచవిధో జ్వరః| సన్నిపాతే తు యో భూయాన్ స దోషః పరికీర్తితః||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అథవా ప్రాయోగ్రహణాదేకదోషజా ద్విదోషజా అపి భవంతి| అన్యే త్వాహుః– వికృతివిషమసమవాయారబ్ధాః సంతతాదయః సన్నిపాతజాః, తేషామేవోద్భూతదోషేణ వ్యపదేశః; ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధాస్తే ఏకదోషజద్విదోషజా అపి భవంతీతి జేజ్జటః| ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధశ్చతుర్థకస్తు పిత్తేన న క్రియత ఏవ, వ్యాధిస్వభావాత్; పిత్తజగలగండవత్| నను, అస్తి పైత్తికోऽపి చతుర్థకః; తథా చ హారీతాచార్యో వ్యాహరతి– “చతుర్థకో నామ గదో దారుణో విషమజ్వరః| శోషణః సర్వధాతూనాం బలవర్ణాగ్నినాశనః|| త్రిదోషజో వికారః స్యాదస్థిమజ్జగతోऽనిలః| కుపితం పిత్తమేవం తు కఫశ్చైవం స్వభావతః|| శీతదాహకరస్తీవ్రస్త్రికాలం చానువర్తతే| సన్నిపాతసముద్భూతో విషమో విషమజ్వరః|| ఊర్ధ్వం కాయస్య గృహ్ణాతి యః పూర్వం సోऽనిలాత్మకః| పూర్వం గృహ్ణాత్యధఃకాయం శ్లేష్మవృద్ధశ్చతుర్థకః||” ఇతి| అత్రాహుః– అనుబంధరూపమత్ర పిత్తం, న త్వారంభకం; కథమేషా ప్రతీతిరితి చేత్, స్థానవిశేషానభిధానాత్; అత ఏవ హారీతేనాపి స్థానం నోదాహృతమేవ జంఘాదివదితి చరకటీకాకృతో వ్యాచక్షతే| కింత్వేషా వ్యాఖ్యా తదా సంగచ్ఛతే యది పిత్తలింగం నోద్భూతం దృశ్యతే, దృశ్యతే చ; తథాహి కథ్యతే– భేడేऽపి పైత్తికః పఠ్యతే– “ఆమాశయస్థః పవనో హ్యస్థిమజ్జగతోऽపి వా| కుపితః కోపయత్యాశు శ్లేష్మాణం పిత్తమేవ చ||” ఇతి| కించ నాగభర్తృతంత్రే స్థానమప్యుక్తమేవ– “ఊర్ధ్వకాయం తు యః పూర్వం గృహ్ణాతి సోऽనిలాత్మకః| మధ్యకాయం తు గృహ్ణాతి పూర్వం యస్తు స పిత్తజః|| పూర్వం గృహ్ణాత్యధఃకాయం శ్లేష్మవృద్ధశ్చతుర్థకః||” ఇతి| తస్మాత్ ప్రాయేణ కఫవాతాభ్యాం భవతీతి పైత్తికశ్చతుర్థకశ్చరకాదిభిర్నోదాహృతః, నత్వసంభవాదితి మంతవ్యం| ఏషాం చోత్పత్తిక్రమో వృద్ధసుశ్రుతాదవగంతవ్యః| స యదాహ– “అహోరాత్రాదహోరాత్రాత్ స్థానాత్ స్థానం ప్రపద్యతే| తతశ్చామాశయం ప్రాప్య కరోతి విషమజ్వరం|| కఫస్థానవిభాగేన యథాసంఖ్యం కరోతి హి| సతతాన్యేద్యుష్కత్ర్యాఖ్యచతుర్థాన్ సప్రలేపకాన్||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| అస్యాయమర్థః– ఆమాశయహృదయకంఠశిరఃసంధయః పంచ కఫస్థానాని, ఏషు స్థితైర్దోషైర్యథాసంఖ్యం సతతాదయః క్రియంతే| తత్రామాశయస్థితేన దోషేణ సతతకః క్రియతే ద్వికాలం న చ సర్వదా; న చామాశయప్రాప్త్యా సర్వదా ప్రసంగః, అహోరాత్రేషు కాలేషు స్వప్రకోపకాలాపేక్షయా జ్వరోత్పత్తేః| హృదయస్థితేన దోషేణామాశయమాగత్యాన్యేద్యుష్కః క్రియతే ఏకకాలం, నచ సర్వదా, సతతారంభకదోషాపేక్షయాऽస్య వ్యవహితత్వాత్| కంఠస్థితేన దోషేణైకస్మిన్ దినే హృదయమాగమ్యతే, అపరస్మిన్నామాశయమాగత్య జ్వర ఆరభ్యతే తృతీయకః| ఏవం శిరఃస్థితేన దోషేణ కంఠహృదయామాశయాన్ త్రీన్ త్రిభిర్దినైః క్రమేణ ప్రాప్య చతుర్థకః క్రియతే| పునః స్వస్థానగమనం తు దోషాణాం హృతవేగత్వేన లాఘవాద్వేగదిన ఏవ భవతి| సంధిస్థితేన దోషేణ ప్రలేపకః క్రియతే, సంధయశ్చామాశయేऽపి సంతీతి స సర్వదా భవతి| అయం చావిషమోऽపి విషమసహచరితః పఠితః కఫస్థానోత్పాదానురోధాత్| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “ ప్రలేపకస్త్వవిషమః ప్రాయః క్లేశాయ శోషిణాం||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి||37-38||

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (39) · Śloka 39

విషమజ్వర ఏవాన్యశ్చతుర్థకవిపర్యయః | , త్ర్యహాద్ ద్వయహం జ్వరయతి హ్యాదావంతే చ ముంచతి ||39|| (చ. చి. అ. 3) |

చతుర్థకవిపర్యయమాహ– విషమేత్యాది| అత్ర తంత్రాంతరం– “అస్థిమజ్జోభయగతే చతుర్థకవిపర్యయః| త్ర్యహాద్ ద్వ్యహం జ్వరయతి హ్యాదావంతే చ ముంచతి||” ఇతి| ఆదావేకదినం ముక్త్వా, మధ్యే దినద్వయం భూత్వా, అంతే ఏకదినం న భవతీతి వ్యాచక్షతే జేజ్జటాదయః| “అస్థిమజ్జోభయగతే చతుర్థకవిపర్యయః| త్ర్యహాద్ద్వ్యహం జ్వరయత్యాదావంతే చ ముంచతి||” ఇతి పరాశరవచనస్యాపి స ఏవార్థః; త్ర్యహాదితి త్ర్యహస్యాదిదినం విముంచతి, దినద్వయం జ్వరయతి, త్ర్యహస్యాంతే చతుర్థదినం ముంచతీతి తాత్పర్యార్థం వ్యాచక్షతే| హరిచంద్రస్త్వాహ-ద్వే అహనీ నిరంతరం జ్వరయిత్వా ఉపరమ్యైకమహః పునర్జ్వరయతీత్యేషశ్చతుర్థకవిపర్యయ ఇతి| ఆదిదినాభావశ్చోత్తరోత్తరపాతిదివసేష్వవధార్యః| చతుర్థకవిపర్యయస్యోపలక్షణత్వేన తృతీయకాదివిపర్యయోऽప్యూహ్యః ఇత్యాహుః| తద్యథా– మధ్యే ఏకదినం జ్వరయతి, ఆద్యంతయోర్ముంచతీతి తృతీయకవిపర్యయః; ఏకకాలం విముచ్య సర్వమహోరాత్రం వ్యాప్నోతీత్యన్యేద్యుష్కవిపర్యయః; ( కాలద్వయే ముంచతి, సర్వమహోరాత్రం జ్వరయతీతి సతతకవిపర్యయః)| అత్ర దోషవికృతిరేవ నానావిధా హేతురితి| “కఫస్థానేషు వా తిష్టన్ దోషో ద్విత్రిచతుర్షు చ| విపర్యయాఖ్యాన్ కురుతే విషమాన్ కృచ్ఛ్రసాధనాన్||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి వృద్ధసుశ్రుతవాక్యం వ్యాచక్షాణో జేజ్జటః– అన్యేద్యుష్కతృతీయచతుర్థకమాత్రస్య విపర్యయముదాహరతి, తద్యథా– ఆమాశయహృదయస్థదోషేణ యథోదాహృత ఏవాన్యేద్యుష్కవిపర్యయః; ఆమాశయహృదయకంఠస్థితేన తృతీయకవిపర్యయః; తత్రైకస్మిన్ దినే హృదయస్థో దోష ఆమాశయమాగత్య తత్స్థేన సహ జ్వరయతి, తద్దినే కంఠస్థితశ్చ హృదయమాయాతి, అపరదినే సోऽప్యామాశయమాగత్య జ్వరయతి, ఏవం దినద్వయం భూత్వా పశ్చాదేకదినం న భవతీతి తృతీయకవిపర్యయః; ఆమాశయహృదయకంఠశిరఃస్థేన దోషేణ చతుర్థకవిపర్యయ క్రియతే తత్ర యస్మిన్ దినే హృదయస్థో దోష ఆమాశయమాగత్య జ్వరయతి తస్మిన్ దినే కంఠస్థో హృదయం శిరస్థః కంఠమాయాతి, అపరదినే హృదయస్థ ఆమాశయమాగత్య జ్వరయతి కంఠస్థితశ్చ హృదయమాయాతి, అపరదినే హృదిస్థ ఏవామాశయమాగత్య జ్వరయతి, ఏవం దినత్రయే భూత్వా పశ్చాదేకదినం న భవతీతి చతుర్థకవిపర్యయ ఇతి| ఏతే చ సర్వ ఏవ జ్వరా న విరుద్ధాః, సర్వేషామేవ మునిప్రణీతత్వాత్| యథోక్తం స్మృతిశాస్త్రే– “స్మృతిద్వైధం తు యత్ర స్యాత్తత్ర ధర్మావుభౌ మతౌ||” (మను. స్మృ. అ. 2/14) ఇతి| దృశ్యంతే చ నానావిధా ఏవ విషమజ్వరాః; ఏష ఏవ న్యాయశ్చరకసుశ్రుతయోః కుష్ఠవైషమ్యే వాప్యచంద్రేణ దర్శితః; న వా చికిత్సాభేదోऽప్యేషాముక్తః; యైవ తృతీయకాదౌ చికిత్సా సైవ తద్విపర్యయేऽపీతి||39||

Adhikarana vAtabalAsakajvaralakShaNam (40) · Śloka 40

నిత్యం మందజ్వరో రూక్షః శూనకస్తేన సీదతి | స్తబ్ధాంగః శ్లేష్మభూయిష్ఠో భవేద్వాతబలాసకీ ||40|| (అ. సం. ని. అ. 2) |

ఉక్తసంగత్యా ప్రలేపకాదనూపద్రవత్వేన తత్సధర్మిణి వాతబలాసకే వాచ్యే ప్రతిలోమతంత్రయుక్త్యా వాతబలాసకమేవాహ– నిత్యమిత్యాది| వాతబలాసకాఖ్యో జ్వరోऽస్యాస్తీతి వాతబలాసకీ నరః, తేన జ్వరేణ, శూనకః శోథీ, సీదతి అవసన్నో భవతి; శోథినః స ఉపద్రవ ఇత్యర్థః| ‘శూనః కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతి’ ఇతి పాఠాంతరే ‘తేన’ ఇతి శేషః| వాతబలాసకమేకే కుంభాహ్వయపాండురోగవిషయమాహురితి గదాధరః| వాతబలాసకారబ్ధత్వాద్వాతబలాసకః; బలాసకః శ్లేష్మా, పిత్తమప్యత్ర బోద్ధవ్యం| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “వాయుః ప్రకుపితో దోషావుదీర్యోభౌ విధావతి| స శిరస్థః శిరఃశూలం||” ఇత్యాది| యచ్చోక్తం సుశ్రుతేన– “ప్రలేపకం వాతబలాసకం వా కఫాధికత్వాత్ ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి, తత్తు శ్లేష్మణో నిత్యానుషక్తత్వేనేతి జేజ్జటః| రూక్షత్వం చాస్య వాతపిత్తాభిభూతత్వాత్ కఫస్నేహస్య వ్యాధిప్రభావాద్వేతి||40||

Adhikarana pralepakajvaralakShaNam (41) · Śloka 41

ప్రలింపన్నివ గాత్రాణి ఘర్మేణ గౌరవేణ చ | మందజ్వరవిలేపీ చ సశీతః స్యాత్ప్రలేపకః ||41|| (అ. సం. ని. అ. 2) |

ప్రలేపకమాహ– ప్రలింపన్నిత్యాది| మందజ్వరశ్చాసౌ విలేపీ చేతి మందజ్వరవిలేపీ, విలేపిత్వం చాస్య యస్మాద్ఘర్మగౌరవాభ్యాం లింపతి సంబధ్నాతీత్యర్థః| అయం చ కఫపిత్తజః| యదుక్తం సుశ్రుతేన “ప్రలేపకం వాతబలాసకం వా” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యాది| తథా యక్ష్మణి “జ్వరో దాహోऽతిసారశ్చ పిత్తాద్రక్తస్య చాగమః||” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇత్యుక్తం, యక్ష్మణి చాయం భవతీతి| అన్యే తు త్రిదోషజయక్ష్మజనితత్వేన త్రిదోషజ ఏవాయం, ఉద్భూతత్వేన తు కఫపిత్తవ్యపదేశః||41||

Adhikarana viShamajvaravisheShAH (42-47) · Śloka 47

విదగ్ధేऽన్నరసే దేహే శ్లేష్మపిత్తే వ్యవస్థితే | తేనార్ధం శీతలం దేహమర్ధముష్ణం ప్రజాయతే ||42|| కాయే దుష్టం యదా పిత్తం శ్లేష్మా చాంతే వ్యవస్థితః | తేనోష్ణత్వం శరీరస్య శీతత్వం హస్తపాదయోః ||43|| కాయే శ్లేష్మా యదా దుష్టః పిత్తం చాంతే వ్యవస్థితం | శీతత్వం తేన గాత్రాణాముష్ణత్వం హస్తపాదయోః ||44|| (అ. సం. ని. అ. 2) | త్వక్స్థౌ శ్లేష్మానిలౌ శీతమాదౌ జనయతో జ్వరే | తయోః ప్రశాంతయోః పిత్తమంతే దాహం కరోతి చ ||45|| కరోత్యాదౌ తథా పిత్తం త్వక్స్థం దాహమతీవ చ | తస్మిన్ ప్రశాంతే త్వితరౌ కురుతః శీతమంతతః ||46|| ద్వావేతౌ దాహశీతాదిజ్వరౌ సంసర్గజౌ స్మృతౌ | దాహపూర్వస్తయోః కష్టః కృచ్ఛ్రసాధ్యతమశ్చ సః ||47|| (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

విషమజ్వరవిశేషానాహ– విదగ్ధ ఇత్యాది| విదగ్ధేऽన్నరసే దుష్టే ఆహారరసే తథా దుష్టే పిత్తే దుష్టే శ్లేష్మణి దేహే వ్యవస్థితే భవతః, ‘తేన హేతునా దేహమర్ధం శీతలం కఫేనార్ధం చోష్ణం పిత్తేన ప్రజాయతే| అర్ధత్వం చార్ధనారీశ్వరాకారేణ నరసింహాకారేణ వా, యథాదోషం వ్యవస్థాననియమహేతోరభావాదితి| కాయ ఇత్యాది| కాయే అంతరగ్నౌ, కోష్ఠ ఇతి యావత్| అంతే హస్తపాదయోః| ఉక్తార్థస్య విపర్యయేణ జ్వరాంతరమాహ– కాయే శ్లేష్మేత్యాది| త్వక్స్థావిత్యాది|– త్వక్శబ్దేన త్వక్స్థో రస ఉచ్యతే, తత్స్థస్య తదుపచారేణేతి గదాధరః; జేజ్జటస్తు త్వచమేవాహ| ఏతదభిప్రాయేణైవ చరకేణ జ్వరేऽభ్యంగార్థం తైలాదీన్యభిధాయోక్తం– “తైరాశు ప్రథమం యాతి బహిర్మార్గగతో జ్వరః||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| తయోః శ్లేష్మానిలయోః| ప్రశాంతయోరితి ప్రశాంతవేగయోరిత్యర్థః; నహి విషమేషు దోషస్య ప్రశాంతిర్భవతి, పునర్వేగాగమాత్| యదాహ సుశ్రుతః– “స చాపి విషమో దేహం న కదాచిద్విముంచతి| గ్లానిగౌరవకార్శ్యేభ్యః స యస్మాన్న ప్రముచ్యతే|| వేగే తు సమతిక్రాంతే గతోऽయమితి లక్ష్యతే| ధాత్వంతరస్థో లీనత్వాత్ సౌక్ష్మ్యాన్నైవోపలభ్యతే [ |” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| ఇతరౌ వాతకఫౌ| దాహశీతాదీతి ఏకో దాహాదిః, అపరః శీతాదిః| నను, ఏతయోః సంప్రాప్తౌ త్రిదోషజత్వముక్తం; తత్ కథం సంసర్గజావిత్యుక్తం, సంసర్గో హి ద్వయోర్భవతి త్రయాణాం సన్నిపాత ఇతి స్థితిః| ఉచ్యతే– సంసర్గః సంబంధః, స చ ద్వయోర్బహూనాం చ భవతి, అత్ర త్రయాణాముక్తః, న చైవం సర్వత్ర; అథవా సంసర్గః సౌమ్యాగ్నేయదోషకోటిద్వయమేలాపః| తత్ర శీతాదౌ జ్వరే పిత్తమనుబంధః, దాహాదౌ వాతకఫావనుబంధౌ; అనుబంధ్యశ్చ ప్రాధాన్యేన చికిత్స్యోऽనుబంధావిరోధేనేతి ప్రయోజనమేతస్య| తయోర్దాహశీతాదిజ్వరయోర్మధ్యే దాహపూర్వో దాహాదిః కష్ట ఇతి దుఃఖప్రదః| దాహాదేః కష్టసాధ్యత్వాభిధానేన శీతాదేరర్థతోऽకష్టత్వమితి| ఉక్తవిషమజ్వరాణాముపలక్షణత్వాదన్యేऽపి విషమజ్వరా రాత్రిజ్వరాదయో బోద్ధవ్యా ఇతి జేజ్జటః| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే– “సమౌ వాతకఫౌ యస్య క్షీణపిత్తస్య దేహినః| ప్రాయో రాత్రౌ జ్వరస్తస్య దివా హీనకఫస్య తు||” ఇతి| సర్వేషు చ విషమజ్వరేష్వవశ్యంభావీ వాయుః| యదాహ వృద్ధసుశ్రుతః– “నర్తేऽనిలాద్వై విషమజ్వరః సముపజాయతే| కఫపిత్తే హి నిశ్చేష్టే చేష్టయత్యనిలః సదా||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| తథా విదేహేऽపి– “పవనో గతివైషమ్యాద్విషమజ్వరకారణం|” ఇతి| ఏషాం చ జ్వరాణామృత్వాదిహేత్వంతరలాభాదన్యథాభావోऽపి దృశ్యతే| తద్యథా– సంతతః స్వరూపం త్యక్త్వా సతతాదీనామన్యతమత్వం ప్రతిపద్యతే, తథా చతుర్థకస్తృతీయకాదిరూపత్వం| యదాహ చరకః– “ఋత్వహోరాత్రదోషాణాం మనసశ్చ బలాబలాత్| కాలమర్థవశాచ్చైవ జ్వరస్తం తం ప్రపద్యతే||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అస్యార్థః– బలాబలాదితి ఋత్వాదిమనోऽంతేన సంబధ్యతే, బలం చాబలం చ బలాబలం| అర్థశబ్దోऽత్ర ప్రాక్తనకర్మవాచీ| తం తం కాలం సతతకాద్యుక్తం, జ్వరః ప్రతిపద్యతే ఇతి యోజనా| ఉదాహరణం చ ఋత్వహోరాత్రబలాబలాద్యథా– యదా నిదాఘోత్పన్నో వాతప్రధానశ్చతుర్థకో వర్షాసమయమాప్నోతి తదా తేనర్తునాऽऽప్యాయితబలస్తృతీయకాంతానాం సతతకాదీనామన్యతమత్వం ప్రాప్నోత్యుత్కర్షాత్| ఏవం వర్షాసముత్పన్నః సంతతః శరదం ప్రాప్యాపకృష్టబలః సతతాదీనామన్యతమత్వమేత్యపకర్షాత్| ఏవం పిత్తకఫయోరపి ఉత్కర్షాపకర్షౌ ఋతుకృతౌ వ్యాఖ్యేయౌ| అహోరాత్రశబ్దేన కతిపయాన్యహోరాత్రాణి గృహ్యంతే, నహి ఏకస్మిన్నహోరాత్రే సతతాదీనాముత్కర్షాపకర్షాభ్యామన్యథాభావ ఉపపద్యతే; కింతు కతిపయైరేవ| యదా వర్షాశరద్వసంతప్రారంభే వాతాదయో జ్వరం చతుర్థకమారభంతే తదా మధ్యాని కతిపయదినాన్యవాప్య స ఏవ తృతీయకపూర్వకత్వేన విపరిణమతే ఉత్కర్షాత్; అపకర్షాత్తు యదాऽంత్యాని దినాన్యాప్నోతి తదా సంతతో (వాతారబ్ధః ప్రావృషః,) పిత్తారబ్ధః శారదో, వసంతస్య చ శ్లేష్మారబ్ధః, ప్రతనుకత్వాద్దోషస్య సతతాదీనామన్యతమత్వేన విపరిణమత ఇతి| దోషబలాబలాద్యథా– యదా సతతాదీనామన్యతమకారీ దోషః శ్లేష్మా మధురస్నిగ్ధాదీన్ దివాస్వప్నాదీంశ్చ హేతూనాప్నోతి తదా సంతతకాదీన్ కరోతి| ఏవం వాతపిత్తయోరప్యూహ్యం| మనోబలాబలాద్యథా– యదా సంతతజ్వరీ సత్త్వగుణోద్రేకాత్ ప్రహర్షావష్టంభబహులో భవతి తదా సతతాదీనామన్యతమత్వం ప్రాప్నోతి; యదా చతుర్థకజ్వరీ తమోగుణభూయిష్ఠత్వాద్విషాదాదిభిరభిభూయతే తదా తృతీయకాదీనామన్యతమో భవతి, “విషాదో రోగవర్ధనానాం” (చ. సూ. అ. 25) ఇత్యాగమాత్| అన్యే తు మనఃశబ్దేన బుద్ధిం వ్యాఖ్యానయంతి, కారణే కార్యోపచారాత్| తస్యాశ్చ బలాబలం యథా– యదా చతుర్థకజ్వరీ ప్రజ్ఞాపరాధాద్దేవాదీనభిభూయాహితాన్యాచరతి తదా తృతీయకపూర్వేషామన్యతమత్వమాప్నోతి; యదా తు శుద్ధసత్త్వోత్కర్షాద్వివేకిన్యా బుద్ధ్యా యుక్తః స్యాత్తదా శుభాని దేవతారాధనేష్టిబల్యుపహారాదీన్యాచరతి తదా సంతతజ్వరీ సతతాదీనామన్యతమత్వం ప్రాప్నోతి| అర్థవశాద్యథా– సంతతజ్వరిణోऽపి యది చతుర్థకవేదనీయం కర్మ స్యాత్తదా సంతతోऽపి చతుర్థకత్వేన విపరిణమతే; అథ చతుర్థకజ్వరావిష్టస్య యది తత్కాలపరిపాకి కర్మ బలీయో భవతి తదా సంతతత్వేన పరిణమతే| ఏతచ్చ కర్మవశత్వమృత్వహోరాత్రదోషబలాబలేష్వపి బోద్ధవ్యం, తదనంతరం తన్నిర్దేశాదితి||42-47||

Adhikarana rasaraktamAMsamedomajjashukragatajvaralakShaNam (48-54) · Śloka 1

గురుతా హృదయోత్క్లేశః సదనం ఛర్ద్యరోచకౌ | రసస్థే తు జ్వరే లింగం దైన్యం చాస్యోపజాయతే ||48|| రక్తనిష్ఠీవనం దాహో మోహశ్ఛర్దనవిభ్రమౌ | ప్రలాపః పిడకా తృష్ణా రక్తప్రాప్తే జ్వరే నృణాం ||49|| పిండికోద్వేష్టనం తృష్ణా సృష్టమూత్రపురీషతా | ఊష్మాऽంతర్దాహవిక్షేపౌ గ్లానిః స్యాన్మాంసగే జ్వరే ||50|| భృశం స్వేదస్తృషా మూర్ఛా ప్రలాపశ్ఛర్దిరేవ చ | దౌర్గంధ్యారోచకౌ గ్లానిర్మేదఃస్థే చాసహిష్ణుతా ||51|| భేదోऽస్థ్నాం కూజనం శ్వాసో విరేకశ్ఛర్దిరేవ చ | విక్షేపణం చ గాత్రాణామేతదస్థిగతే జ్వరే ||52|| తమఃప్రవేశనం హిక్కా కాసః శైత్యం వమిస్తథా | అంతరందాహో మహాశ్వాసో మర్మచ్ఛేదశ్చ మజ్జగే ||53|| మరణం ప్రాప్నుయాత్తత్ర శుక్రస్థానగతే జ్వరే | శేఫసః స్తబ్ధతా మోక్షః శుక్రస్య తు విశేషతః ||54|| (సు. ఉ. తం. అ. 39) | (రసరక్తాశ్రితః సాధ్యో మాంసమేదోగతశ్చ యః | అస్థిమజ్జగతః కృచ్ఛ్రో శుక్రస్థస్తు న సిధ్యతి) ||1|| (చ. చి. అ. 3) |

ఉక్తవాతాదిజ్వరాణాం ధాతువిశేషదూష్యతయాऽధికలక్షణాని భవంతి; యదుక్తం– ‘వాతపిత్తకఫోత్థానాం జ్వరాణాం లక్షణం యథా| తథా తేషాం భిషగ్బ్రూయాద్రసాదిష్వపి బుద్ధిమాన్||’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి; ఏతదభిధానం చ రసాదిధాత్వవిరోధేన వాతాదిచికిత్సాకరణార్థం; అతస్తానాహ– గురుతేత్యాది| హృదయోత్క్లేశః హృదయస్థితస్య దోషస్యోపస్థితవమనత్వమివ, రసస్య హృదయస్థత్వాత్| రసస్థ ఇత్యనేన విశేషేణాత్ర రసో దూష్యః, సర్వేషామేవ జ్వరాణాం రసానుగత్వాత్| దైన్యం క్లాంతచిత్తత్వం| పిండికేత్యాది| పిండికా జాన్వధో జంఘామాంసపిండః, తస్యా ఉద్వేష్టనం దండాదినా పీడనేనేవ వేదనా పిండికోద్వేష్టనం; ఏవమన్యత్రాపి| సృష్టమూత్రపురీషతా ప్రవర్తమానమూత్రపురీషతా| ఊష్మా బహిః, ఏతచ్చ విశేషపరం, ప్రాయః సర్వజ్వరేషు తథాభావాత్| ‘ఊష్మాऽంతర్మోహవిక్షేపౌ’ ఇతి పాఠాంతరే ఊష్మాऽంతః అంతర్దాహ ఇత్యర్థః, విక్షేపో హస్తాదిచాలనం| భృశం స్వేద ఇతి ఘర్మస్య మేదోమలత్వాత్; తద్వికృత్యైవ దౌర్గంధ్యం గాత్రే| అసహిష్ణుతా వేదనాయా అసహత్వం, క్రోధనత్వమితి కార్తికః| భేదోऽస్థ్నామితి భేద ఇవ భేదః భంగవత్పీడేత్యర్థః, (పరపదార్థేషు ప్రయుజ్యమానాః శబ్దా వృత్తి(వతి)మంతరేణాపి వృత్త్య(వత్య)ర్థం గమయంతి) యథా– అగ్నిర్మాణవకః| ఏవమన్యత్రాపి భేదాదౌ ద్రష్టవ్యం| కూజనం కుంథనం; ‘కుంచనం’ ఇతి పాఠాంతరేऽస్థ్నామేవ సంకోచ ఇత్యర్థః| తమఃప్రవేశనం అంధకారప్రవిష్టస్యేవాసంవిత్తిః| మహాశ్వాసః శ్వాసాధికారే వక్ష్యమాణలక్షణః| మర్మశబ్దేన హృదయముచ్యతే, ప్రాధాన్యాదితి కార్తికః; తస్య ఛేద ఇవ మర్మచ్ఛేదః| మరణమిత్యాది శుక్రగతస్య| తత్రైతేషు రసాదిధాతుగతజ్వరేషు మధ్యే శుక్రస్థానగతే మరణం ప్రాప్నుయాదితి యోజ్యం| శుక్రం చ తత్స్థానం చేతి శుక్రస్థానం; (నతు శుక్రస్య స్థానం శుక్రస్థానం) శుక్రస్య సర్వదేహగత్వేన నియతస్థానాసంభవాదితి కార్తికః| (యదుక్తం– “యథా పయసి సర్పిస్తు గుడశ్చేక్షురసే యథా| శరీరేషు తథా నౄణాం శుక్రం విద్యాద్భిషగ్వరః||” (సు. శా. అ. 4) ఇతి|) విశేషత ఇతి పదేన శుక్రస్య బాహుల్యేన విసర్గః, అన్యస్యాపి రక్తాదేరితి వదంతి||48-54||

Adhikarana uktavAtAdijvarANAM kAlaprakRutimuddishya prAkRutatvaM vaikRutatvaM ca (55) · Śloka 55

వర్షాశరద్వసంతేషు వాతాద్యైః ప్రాకృతః క్రమాత్ | వైకృతోऽన్యః స దుఃసాధ్యః ప్రాకృతశ్చానిలోద్భవః ||55|| (వా. ని. అ. 2) |

ఉక్తవాతాదిజ్వరాణాం కాలప్రకృతిముద్దిశ్య ప్రాకృతత్వం వైకృతత్వం చాహ– వర్షేత్యాది| వర్షాదిషు వాతాద్యైః క్రమాద్యో జ్వరః స ప్రాకృతః; వర్షాసు వాతికః, శరది పైత్తికః, వసంతే శ్లైష్మికః| అస్మాదన్యో వైకృతః, యథా– వర్షాసు పైత్తిక ఇత్యాది| స ఇతి వైకృతో దుఃసాధ్యః, అర్థాత్ ప్రాకృతః సుఖసాధ్య ఇతి| యదుక్తం– “ప్రాకృతః సుఖసాధ్యస్తు వసంతశరదుద్భవః|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అత్ర వాగ్భటేన వాతజస్య ప్రాకృతత్వప్రణయనం యత్కృతం తదన్యే నానుమన్యంతే, దుఃసాధ్యత్వేన వైకృతాదభిన్నత్వాత్| జతూకర్ణేనాప్యసౌ న పఠితః| యదాహ– “వసంతశరదోః ప్రాయః ప్రాకృతోऽన్యత్ర వైకృతః|” ఇతి| అత్రోచ్యతే– న ప్రాకృతత్వం సుఖసాధ్యత్వఖ్యాపనపరా సంజ్ఞా, కింతు కుంభకారాదివద్యౌగికత్వం; యతో యథర్తుప్రకుపితో దోషః ప్రకృతిరుచ్యతే, తత ఉద్భూతః ప్రాకృతః; తేన ప్రాకృతత్వేऽపి దోషస్వభావాద్వాతికస్య దుఃఖసాధ్యత్వం వైకృతవదితి దుఃఖసాధ్యత్వేన వైకృతసాధర్మ్యాత్తు చరకజతూకర్ణాభ్యాం నోక్తః, నతు ప్రాకృతత్వాభావాదిత్యభిప్రాయో వాగ్భటస్యేతి| అన్యరోగేషు ప్రాకృతత్వేన దుఃసాధ్యత్వం, జ్వరస్య తు వ్యాధిప్రభావాత్ సుఖసాధ్యత్వం| తంత్రాంతరం హి– “జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యస్య లక్షణం||” ఇతి||55||

Adhikarana prAkRutajvarANAmutpattikramaH (56-57) · Śloka 57

వర్షాసు మారుతో దుష్టః పిత్తశ్లేష్మాన్వితో జ్వరం | కుర్యాత్ పిత్తం చ శరది తస్య చానుబలః కఫః ||56|| తత్ప్రకృత్యా విసర్గాచ్చ తత్ర నానశనాద్భయం | కఫో వసంతే తమపి వాతపిత్తం భవేదను ||57|| (వా. ని. అ. 2) |

తేషామేవ ప్రాకృతజ్వరాణాం చికిత్సావిశేషార్థముత్పత్తిక్రమమాహ– వర్షాస్విత్యాది| దుష్ట ఇతి కుపితః, గ్రీష్మే సంచితత్వాత్| పిత్తశ్లేష్మాన్విత ఇతి తత్కాలోచితపిత్తకఫానుబంధః| యదుక్తం– “భూబాష్పాన్మేఘనిష్యందాత్ పాకాదమ్లాజ్జలస్య చ| వర్షాస్వగ్నిబలే క్షీణే కుప్యంతి పవనాదయః|” (చ. సూ. అ. 6) ఇతి| కుర్యాదితి ఛేదః| పిత్తమిత్యాది పిత్తం చ శరది దుష్టం జ్వరం కుర్యాదితి పూర్వోక్తేన సంబధ్యతే; ఏవం కఫో వసంతే ఇత్యత్రాపి యోజ్యం| పిత్తదుష్టిశ్చ శరది వర్షాసు సంచితత్వాత్| అనుబలోऽనుబంధః, తస్య చ హేతుర్వార్షికక్లేదానువృత్తిరేవ| తత్ప్రకృత్యేతి తయోః పిత్త శ్లేష్మణోః ప్రకృత్యా స్వభావేన, తత్కృతయోర్జ్వరయోరనశనాల్లంఘనాన్న భయం భవతి| యదుక్తం– “కఫపిత్తే ద్రవే ధాతూ సహేతే లంఘనం మహత్| , ఆమక్షయాదూర్ధ్వమతో వాయుర్న సహతే క్షణం||” ఇతి| విసర్గాచ్చ హేతోర్నానశనాద్భయం| వర్షాశరద్ధేమంతా విసర్గః, తత్రోపచితబలాః ప్రాణినో భవంతి, సోమస్య బలవత్త్వాత్; శిశిరవసంతగ్రీష్మాస్త్వాదానం, తత్రాపచితబలాః ప్రాణినః, సూర్యస్య బలవత్త్వాత్ ఇతి వ్యుత్పాదితం శాస్త్రే| ‘తత్ప్రకృత్యా విసర్గస్య’ ఇతి పాఠాంతరే తత్ప్రకృత్యా కఫవాతపిత్తప్రకృత్యా, విసర్గస్య చ ప్రకృత్యేతి యోజ్యం| కఫ ఇత్యాది| తం కఫమను వాతపిత్తే భవతః, అనుబంధరూపే భవత ఇత్యర్థః| హేతుశ్చాత్ర వసంతస్యాదానమధ్యత్వేనాగ్నేయరూక్షత్వాత్ వాతపిత్తప్రకోపకత్వం| యదుక్తం చరకే– ‘ఆదానమధ్యే తస్యాపి వాతపిత్తం భవేదను (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అత్ర కఫపిత్తప్రకృత్యా లంఘనం యుక్తమేవ, కింత్వాదానమధ్యత్వేన న నిర్భయం తత్ కార్యం| అత ఏవ ‘తత్ర నానశనాద్భయం’ ఇత్యేతస్మాత్ పూర్వమేవ పఠితం, అన్యథా సర్వశేషే పఠితం స్యాదితి||56-57||

Adhikarana kAlasya doShavisheShe lakShaNatvam (58) · Śloka 58

కాలే యథాస్వం సర్వేషాం ప్రవృత్తిర్వృద్ధిరేవ వా |58| (వా. ని. అ. 2) |

కాలోऽపి దోషవిశేషస్య లక్షణమిత్యాహ– కాల ఇత్యాది| యథాస్వం కాలే యస్య వాతాదేర్యః ప్రకోపకాలస్తత్ర తజ్జన్యజ్వరస్య ప్రవృత్తిరుత్పాదో వృద్ధిర్వా భవతి; అథవా ప్రవృత్తిర్నిత్యజ్వరస్య, వృద్ధిర్విషమజ్వరస్యేతి|58|–

Adhikarana jvarANAmupashayAnupashayau (58) · Śloka 58

నిదానోక్తానుపశయో విపరీతోపశాయితా ||58|| (వా. ని. అ. 2) |

(యథా కాలో దోషవిశేషస్య లక్షణం) తథోపశయానుపశయావపి లక్షణమిత్యాహ– నిదానేత్యాది| నిదానత్వేన యే ఉక్తా ఆహారాచారాదయస్తైరనుపశయో దుఃఖం నిదానోక్తానుపశయః| విపరీతైర్దోషాదివిపరీతాహారాచారైరుపశాయితాసుఖజననశీలత్వం విపరీతోపశాయితేతి||58||

Adhikarana antarvega-bahirvegajvaralakShaNam (59-60) · Śloka 61

అంతర్దాహోऽధికస్తృష్ణా ప్రలాపః శ్వసనం భ్రమః | సంధ్యస్థిశూలమస్వేదో దోషవర్చోవినిగ్రహః ||59|| అంతర్వేగస్య లింగాని జ్వరస్యైతాని లక్షయేత్ | సంతాపో హ్యధికో బాహ్యస్తృష్ణాదీనాం చ మార్దవం ||60|| బహిర్వేగస్య లింగాని సుఖసాధ్యత్వమేవ చ |61| (చ. చి. అ. 3) |

ఉక్తజ్వరాణాం మధ్యే సంప్రాప్తివశాత్ కశ్చిదంతర్వేగో భవతి కశ్చిద్బహిర్వేగస్తయోర్లక్షణమాహ– అంతర్దాహ ఇత్యాది| శ్వసనం శ్వాసః; ‘సదనం’ ఇతి పాఠాంతరం, తన్న యుక్తమితి జేజ్జటః; యతోऽంతర్వేగ ఏవ సుశ్రుతే గంభీరాఖ్యః పఠితః, తత్ర చ శ్వాస ఏవ పఠిత ఇతి| వినిగ్రహోऽప్రవృత్తిః| సంతాప ఇత్యాది| తృష్ణాదీనామిత్యాదిశబ్దేనోక్తప్రలాపాదీనాం గ్రహణం| మార్దవం స్వల్పత్వం| అస్య సుఖసాధ్యత్వాభిధానేనాంతర్వేగస్య కృచ్ఛ్రసాధ్యతాం సూచయతి, అసాధ్యతాం వా, “గంభీరతీక్ష్ణవేగార్తం జ్వరితం పరివర్జయేత్|” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి సుశ్రుతవచనాదితి||59-60||–

Adhikarana Amajvara-pacyamAna-nirAmajvaralakShaNam (61-65) · Śloka 65

లాలాప్రసేకో హృల్లాసహృదయాశుద్ధ్యరోచకాః ||61|| తంద్రాలస్యావిపాకాస్యవైరస్యం గురుగాత్రతా | క్షున్నాశో బహుమూత్రత్వం స్తబ్ధతా బలవాన్ జ్వరః ||62|| ఆమజ్వరస్య లింగాని న దద్యాత్తత్ర భేషజం | భేషజం హ్యామదోషస్య భూయో జ్వలయతి జ్వరం ||63|| ( శోధనం శమనీయం చ కరోతి విషమజ్వరం) | జ్వరవేగోऽధికస్తృష్ణా ప్రలాపః శ్వసనం భ్రమః | మలప్రవృత్తిరుత్క్లేశః పచ్యమానస్య లక్షణం ||64|| క్షుత్ క్షామతా లఘుత్వం చ గాత్రాణాం జ్వరమార్దవం | దోషప్రవృత్తిరష్టాహో నిరామజ్వరలక్షణం ||65|| (చ. చి. అ. 3) |

చికిత్సావిశేషార్థమామపచ్యమానపక్వలక్షణాన్యాహ– లాలేత్యాది| నను, న దద్యాత్తత్ర భేషజమితి విరుద్ధం, ద్వివిధం హి భేషజముక్తం చరకేణ ద్రవ్యభూతమద్రవ్యభూతం చేతి; తత్ర ద్రవ్యభూతం కషాయాది, అద్రవ్యభూతం లంఘనస్వేదాది; అత్ర లంఘనాదికం షడంగార్ధశృతం చ ప్రయుజ్యతే| ఉచ్యతే– భేషజశబ్దేనాత్రాన్నపానసాధనవ్యతిరిక్తా కల్పనోచ్యతే, చ తు సామాన్యేనౌషధమాత్రం; కథమేషా ప్రతీతిరితి చేత్, తరుణజ్వరే భేషజపాననిషేధేऽపి భేషజవిధానదర్శనాత్| ఏవం పచ్యమానేऽపి బోద్ధవ్యం, తత్రాపి సామతాయాః సద్భావాత్| క్షుదిత్యాది| అసమాసకరణాత్ క్షుదాదయో వ్యస్తాః సమస్తాశ్చ భోద్ధవ్యాః| అష్టాహః పక్వలక్షణమితి జేజ్జటః| హరిచంద్రస్త్వాహ– అసత్యప్యష్టాహే క్షుదాదిభిర్నిరామత్వం దోషప్రవృత్త్యా వా క్షుధాద్యభావేऽప్యష్టాహేనైవ శిష్యహితైషితయా కాలం లక్షణం చ నిర్దిష్టవానితి| ద్వివిధా హి సామతా– ఏకా రసస్య, అపరా దోషస్య; రససామతా తు ముఖవైరస్యాదిలక్షణా, దోషసామతా తరుణత్వరూపా, సాऽష్టాహేనైవాపైతి| అత్ర చ హరిచంద్రేణ హేతురుక్తః– (‘ సప్తాహేనైవ పచ్యంతే సప్తధాతుగతా మలాః| నిరామశ్చాప్యతః ప్రోక్తో జ్వరః ప్రాయోऽష్టమేऽహని||’ ఇతి|) సప్తానాం ధాతూనాం ధాత్వగ్నినా సప్తాహేనామపాకాదష్టాహేనైవ నిరామత్వమితి| రససామతా త్వష్టాహాత్ పరతోऽప్యనువర్తతే| ఏనమర్థ జేజ్జటోऽపీచ్ఛతి, యదేవం లిఖతి చరకసుశ్రుతటీకాయాం– ‘తరుణా సామతాऽష్టాహాదపైతి, రససామతా తు పరతోऽప్యనువర్తతే’| ఇతి ఏతత్ప్రయోజనం చ తరుణసామతాయామౌషధం నోపయుజ్యతే, రససామతాయాం తు పాచనం దీయతే| అత ఏవాహ చరకః ‘జ్వరితం షడహేऽతీతే లఘ్వన్నప్రతిభోజితం| పాచనం శమనీయం వా కషాయం పాయయేత్తు తం||’ (చ. చి. అ. 3) ఇతి| తథా– ‘మృదౌ జ్వరే లఘౌ దేహే ప్రచలేషు మలేషు చ| పక్వం దోషం విజానీయాజ్జ్వరే దేయం తదౌషధం||’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యభిధాయాపి యత్ సుశ్రుతే న పఠితం– ‘సప్తరాత్రాత్ పరం కేచిన్మన్యంతే దేయమౌషధం| దశరాత్రాత్ పరం కేచిద్దాతవ్యమితి నిశ్చితాః| (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి, తేనైవం జ్ఞాపయతి– సప్తాహాదర్వాక్ పాచనమపి న దీయత ఇతి కార్తికకుండేనాపి వ్యాఖ్యాతమితి| నను ‘జ్వరితం షడహేऽతీతే’ (చ. చి. అ. 3) ఇతి చరకవచనస్య ‘సప్తరాత్రాత్ పరం’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యాదినా సుశ్రుతవచనేన విరోధః, యతః షడహేऽతీతే సప్తమదినం భవతి, తత్ర కషాయం విధత్త ఇతి| ఉచ్యతే, షడహేऽతీతే సప్తమే లఘ్వన్నప్రతిభోజితమష్టమే కషాయం పాయయేదిత్యష్టమపదలోపాద్యోజ్యం రసౌదనవదితి చక్రః, ‘భేషజం హ్యామదోషస్య భూయో జ్వలయతి జ్వరం|’ (చ. చి. అ. 3) ఇతి దోషశ్రుతేరుక్తసుశ్రుతవిరోధాచ్చ| ప్రకారాంతరేణైనమర్థం కార్తికకుండోऽప్యాహ, తద్యథా– షడహేऽతీతే ఇతి జ్వరోత్పాదదినం పరిత్యజ్య గణనా, బస్తిదానదినపరిహారేణ పరిహారకాలగణనావత్ ఏవం ‘పాయయేదాతురం సామమౌషధం సప్తమే దినే| శమనేనాథవా దృష్ట్వా నిరామం తముపాచరేత్||’ ఇత్యేతదపి వచనం వ్యాఖ్యేయం| భట్టారహరిచంద్రేణాపి సప్తమదినే కషాయపానం యద్వ్యాఖ్యాతం తస్యాయమేవాభిప్రాయో గవేషణీయః, సుశ్రుతదివిరోధాత్| చంద్రికాకారేణాపి వ్యాఖ్యాతం– “అక్షిరోగే దినచతుష్టయవజ్జ్వరస్య సప్తాహం సామతాకాలః, తత్ర న పాచనం న వా శమనం శోధనం” ఇతి| యత్తు పేయాద్యనంతరం హారీతేనోక్తం– “ఏతాం క్రియాం ప్రయుంజీత షడ్రాత్రం సప్తమేऽహని| పిబేత్ కషాయసంయోగాన్ జ్వరఘ్నాన్ సాధుసాధితాన్||” ఇతి; తథా– “ఇతి షడ్రాత్రికః ప్రోక్తో నవజ్వరహితో విధిః| అతః పరం పాచనీయం శమనం వా జ్వరే హితం|” ఇతి ఖరనాదవచనం చ పూర్వవదష్టాహప్రతిపాదకం ద్రష్టవ్యం| అథ వా పిత్తజ్వరాభిప్రాయేణైవ తద్వచనద్వయం| యదాహ సుశ్రుతః– ‘సప్తరాత్రాత్పరం’ ఇత్యారభ్య, యావత్ ‘పైత్తికే వా జ్వరే దేయమల్పకాలసముత్థితే| అచిరజ్వరితస్యాపి భేషజ్యం దోషపాకతః||’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| సప్తాహాదర్వాగపి యదేతత్పాచనం కషాయపానముక్తం తన్నాత్యుద్భూతసామతాయాం ద్రష్టవ్యం| యదాహ వాగ్భటః– ‘సప్తాహాదౌషధం కేచిదాహురన్యే దశాహతః| కేచిల్లఘ్వన్నభుక్తస్య యోజ్యమామోల్బణే న తు|| తీవ్రజ్వరపరీతస్య దోషవేగోదయో యతః| దోషే అథవా అతినిచితే తంద్రాస్తైమిత్యకారిణి|| అపచ్యమానం భైషజ్యం భూయో జ్వలయతి జ్వరం||’ (వా. చి. అ. 1) ఇతి| ‘అయమర్థోऽభియుక్తైశ్చ కైశ్చిదుక్తశ్చికిత్సకైః| సప్తాహాత్ పరతోऽస్తబ్ధే సామే స్యాత్ పాచనం జ్వరే|| నిరామే శమనం, స్తబ్ధే సామే నౌషధమాచరేత్|’ ఇతి సంక్షేపః| విస్తరస్తు కషాయనిర్ణయప్రకరణే ద్రష్టవ్యః| పక్వజ్వరలక్షణేన జీర్ణజ్వరలక్షణమపి చికిత్సోచితం బోద్ధవ్యం| యదుక్తం తంత్రాంతరే– ‘ఆసప్తరాత్రం’ ఇత్యాది| జతూకర్ణేనాప్యుక్తం– ‘జీర్ణస్త్రయోదశదివసః’ ఇతి| ‘త్రిసప్తాహే వ్యతీతే తు జ్వరో యస్తనుతాం గతః| ప్లీహాగ్నిసాదం కురుతే స జీర్ణజ్వర ఉచ్యతే||’ ఇతి తు తంత్రాంతరమతిపురాణాభిప్రాయేణ ద్రష్టవ్యం||61-65||

Adhikarana jvarasya sAdhyalakShaNam (66) · Śloka 66

బలవత్స్వల్పదోషేషు జ్వరః సాధ్యోऽనుపద్రవః |66| (చ. చి. అ. 3) |

జ్వరస్య సాధ్యలక్షణమాహ– బలవత్స్విత్యాది| బలవత్సు పురుషేషు సాధ్యః, యదుక్తం– ‘బలాధిష్ఠానామారోగ్యం’ (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అల్పదోషేషు నాతిప్రబలదోషేషు| అనుపద్రవ ఇతి జ్వరస్యోపద్రవాః కాసాదయః| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “కాసో మూర్ఛాऽరుచిశ్ఛర్దిస్తృష్ణాతీసారవిడ్గ్రహాః| హిక్కాశ్వాసాంగభేదాశ్చ జ్వరస్యోపద్రవా దశ||” ఇతి|66|–

Adhikarana jvarasyAsAdhyalakShaNAni (66-73) · Śloka 73

హేతుభిర్బహుభిర్జాతో బలిభిర్బహులక్షణః ||66|| జ్వరః ప్రాణాంతకృద్యశ్చ శీఘ్రమింద్రియనాశనః | జ్వరః క్షీణస్య శూనస్య గంభీరో దైర్ఘరాత్రికః ||67|| అసాధ్యో బలవాన్ యశ్చ కేశసీమంతకృజ్జ్వరః | (చ. చి. అ. 3) | గంభీరస్తు జ్వరో జ్ఞేయో హ్యంతర్దాహేన తృష్ణయా ||68|| ఆనద్ధత్వేన చాత్యర్థం శ్వాసకాసోద్గమేన చ | (సు. ఉ. తం. అ. 39) | ఆరంభాద్విషమో యస్తు యశ్చ వా దైర్ఘరాత్రికః ||69|| క్షీణస్య చాతిరూక్షస్య గంభీరో యస్య హంతి తం | విసంజ్ఞస్తామ్యతే యస్తు శేతే నిపతితోऽపి వా ||70|| శీతార్దితోऽంతరుష్ణశ్చ జ్వరేణ మ్రియతే నరః | యో హృష్టరోమా రక్తాక్షో హృది సంఘాతశూలవాన్ ||71|| వక్త్రేణ చైవోచ్ఛ్వసితి తం జ్వరో హంతి మానవం | హిక్కాశ్వాసతృషాయుక్తం మూఢం విభ్రాంతలోచనం ||72|| సంతతోచ్ఛ్వాసినం క్షీణం నరం క్షపయతి జ్వరః | హతప్రభేంద్రియం క్షీణమరోచకనిపీడితం ||73|| గంభీరతీక్ష్ణవేగార్తం జ్వరితం పరివర్జయేత్ | (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

జ్వరస్యాసాధ్యలక్షణాన్యాహ– హేతుభిరిత్యాది| నను, యో హేతుభిర్బలిభిర్బహుభిశ్చోపజాయతే స బహులక్షణ ఏవ భవతి, తత్ కిం బహులక్షణవచనేన? ఉచ్యతే– యథా స్వహేతుకుపితా దోషాః సర్వస్యైవ రోగస్య హేతవో భవంతి, ప్రాక్తనకర్మాపేక్షయా తు యదా విశిష్టాం సామగ్రీం సంప్రాప్తిలక్షణామాసాదయంతి తదా జ్వరమాపాదయంతి, తథా దూష్యాదిసహకారికారణసాన్నిధ్యాసాన్నిధ్యాభ్యాం బహులక్షణతామల్పలక్షణతాం చ కుర్వంతి| తథా హి తంత్రాంతరం– ఏకం ద్వౌ త్రీన్ బహూన్ వాऽపి దేహే ధాత్వాదియోగతః| దర్శయంతి వికారాంస్తే కుపితాః పవనాదయః||’ ఇతి| అథవా వికృతివిషమసమవాయాద్బహుహేతుకోऽప్యల్పలక్షణోऽల్పహేతుకోऽపి బహులక్షణ ఇతి| ప్రాణాంతకృదితి ఛేదః| శీఘ్రమింద్రియనాశన ఇతి ఉత్పన్నమాత్ర ఏవ చికిత్స్యమానోऽపీంద్రియశక్తిం రూపాదిగ్రహణలక్షణాముపహంతి సోऽప్యసాధ్యో న తూపేక్షయా; అన్యేऽపి హి రోగా ఉపేక్ష్యమాణా ఇంద్రియశక్తిముపఘ్నంతి అసాధ్యతాం చాధిరోహంతి| ఏవం బహులక్షణోऽప్యాదావేవ చికిత్స్యమాన ఏవ బోద్ధవ్యః| ఇంద్రియాణ్యత్ర ఏకాదశ బోద్ధవ్యాని సాంఖ్యసిద్ధాంతేన, తథా చరకసుశ్రుతనిర్దిష్టత్వాత్; ‘చక్షుః శ్రోత్రం ఘ్రాణం రసనం స్పర్శనం చేతి బుద్ధీంద్రియాణి, హస్తపాదగుదోపస్థజిహ్వాః కర్మేంద్రియాణి చేతి, ఉభయాత్మకం మనః||’; ఏవమన్యత్రాపి ద్రష్టవ్యం| జ్వరః క్షీణస్య శూనస్యేతి అపరమసాధ్యలక్షణం| గంభీరో దైర్ఘరాత్రిక ఇతి గంభీరోऽంతర్ధాతుస్థః; అథవా గంభీర ఇవ గంభీరః, యత్ర వాతాదీనాం నిశ్చయః కర్తుం న శక్యతే; అన్యే త్వాహుః– గంభీరోऽంతర్వేగః| దైర్ఘరాత్రిక ఇతి ‘దీర్ఘరాత్రానుబంధీ’ ఇతి జేజ్జటః, “దీర్ఘాం మరణరూపాం రాత్రిమనువర్తతే ఇతి దైర్ఘరాత్రికః” ఇతి చక్రః, అసాధ్య ఇత్యర్థః| అత్ర పక్షే దైర్ఘరాత్రిక ఇతి పూర్వేణ సంబధ్యతే, అసాధ్య ఇతి పరేణ| కేశసీమంతకృదితి అకస్మాత్ కేశేషు సీమంతాన్ యః కరోతి| ఉక్తం హి తంత్రాంతరే “కేశాః సీమంతినో యస్య సంక్షిప్తే వినతే భ్రువౌ| లునంతి చాక్షిపక్ష్మాణి సోऽచిరాద్యాతి మృత్యవే||” ఇతి| గంభీరార్థా యే జేజ్జటాదిభిర్వ్యాఖ్యాతాస్తేషు మధ్యే అత్ర గంభీరోऽంతర్వేగ ఇత్యయమర్థో మాధవకరస్యాభిమతః; అత ఏవాసౌ ఏతదనంతరం సౌశ్రుతం గంభీరలక్షణం లిఖతి– గంభీర ఇత్యాది| య ఏవ చరకేऽంతర్వేగః స ఏవ సుశ్రుతే గంభీరః పఠితః; సమలక్షణత్వాత్, పృథక్పాఠాభావాచ్చేతి| ఆనద్ధత్వేన చేతి బద్ధదోషత్వేన| ఆరంభాదిత్యాది| ఆరంభాదుత్పాదాత్ ప్రభృతి యస్య విషమజ్వరః సోऽసాధ్యః, యస్య తు నిత్యజ్వరిణో జ్వరోత్సృష్టస్య వాऽపచారాదినా విషమః స సాధ్య ఏవ| ఏతచ్చ విషమత్వం సతతాదిరూపం బోద్ధవ్యం, నతు విషమత్వమాత్రేణ, వాతికజ్వరేऽపి ప్రసంగాదితి| దైర్ఘరాత్రికో వ్యాహృత ఏవ; న చాస్య పునరుక్తత్వం, తంత్రాంతరీయవాక్యత్వాత్; అధికార్థప్రతిపాదనార్థం బుద్ధ్వాऽపి లిఖితం; ఏవం గంభీరేऽపి వాచ్యం| ‘అతిరూక్షస్య’ ఇత్యత్ర ‘అనిమిషాక్షస్య’ ఇతి పాఠాంతరే సదా స్ఫారితనేత్రస్యేత్యర్థః| విసంజ్ఞః విహ్వలః, తామ్యతే ముహ్యతి| శేతే నిపతిత ఇతి శయితో నిపతిత ఏవాస్తే న చ ఉత్థాతుం సమర్థః| శీతార్దితోऽంతరుష్ణశ్చేతి శీతార్దితో బహిః, అంతరుష్ణోऽంతర్దాహవాన్| హృష్టరోమా రోమాంచితగాత్రః| హృది సంఘాతశూలవానితి సంఘాతరూపేణ వస్తునా అష్ఠీలికాదినాऽऽక్రాంతమివ హృదయం మన్యతే యః స తథా; అన్యే త్వాహుః– నానాప్రకారశూలవానితి| వక్త్రేణ చైవోచ్ఛ్వసితీత్యేవకారేణ నాసికాం వ్యవచ్ఛినత్తి వ్యాదితాస్యప్రతిపాదనార్థం, ఖరశ్వాస ఇత్యర్థః| హిక్కేత్యాది| హిక్కాదిభిర్మిలితైరేకేనాప్యతిబలవతాऽసాధ్యత్వం| మూఢం మోహయుక్తం| విభ్రాంతలోచనం భ్రాంతప్రేక్షణం, చలితనేత్రం వా| సంతతోచ్ఛ్వాసినం నిరంతరఖరశ్వాసయుక్తం| హతప్రభేత్యాది| హతప్రభాణి హతశక్తీని స్వవిషయాగ్రాహీణి చక్షురాదీని యస్య స తథా; అథవా హతా ప్రభా దీప్తిరింద్రియాణి చ యస్య స తథా| ‘అరోచకనిపీడితం’ ఇత్యత్ర స్థానే జేజ్జటః పాఠాంతరద్వయం పఠతి– ‘దురాత్మానముపద్రుతం’ ఇతి, వ్యాచష్టే చ– “దురాత్మానం దుష్టాంతఃకరణం, ఉపద్రుతమితి శ్వాసాదిభిరుపద్రవైరుపద్రుతం; దురాత్మభిరుపద్రుతం” ఇతి పాఠాంతరే తు రాక్షసాదిభిర్జుష్టమిత్యర్థః| ఏషామసాధ్యలక్షణానాముపలక్షణత్వాదన్యాన్యపి తంత్రాంతరేషు ద్రష్టవ్యాని| తద్యథా– ‘ప్రేతైః సహ పిబేన్మద్యం స్వప్నే యః కృష్యతే శునా| సుఘోరం జ్వరమాసాద్య స జీవమపసృజ్యతే|| జ్వరః పౌర్వాహ్ణికో యస్య శుష్కకాసశ్చ దారుణః| బలమాంసవిహీనస్య యథా ప్రేతస్తథైవ సః|| జ్వరో యస్యాపరాహ్ణే తు శ్లేష్మకాసశ్చ దారుణః| బలమాంసవిహీనస్య యథా ప్రేతస్తథైవ సః|| సహసా జ్వరసంతాపస్తృష్ణా మూర్ఛా బలక్షయః| విశ్లేషణం చ సంధీనాం ముమూర్షోరుపజాయతే|| గోసర్గే వదనాద్యస్య స్వేదః ప్రచ్యవతే భృశం| లేపజ్వరోపసృష్టస్య దుర్లభం తస్య జీవితం|| మృత్యుశ్చ తస్మిన్ బహుపిచ్ఛిలత్వాచ్ఛీతస్య జంతోః పరితః సరత్వాత్| స్వేదో లలాటే హిమవన్నరస్య శీతార్దితస్యైతి సుపిచ్ఛిలశ్చ|| కంఠే స్థితో యస్య న యాతి వక్షో నూనం యమస్యైతి గృహం స మర్త్యః|| స్రుతస్వేదో లలాటాద్యః శ్లథసంధానబంధనః| ముహ్యేదుత్థాప్యమానస్తు స స్థూలోऽపి న జీవతి|| యస్య స్వేదోऽతిబహులః పిచ్ఛిలో యాతి సర్వతః| రోగిణః శీతగాత్రస్య తదా మరణమాదిశేత్||’ ఇతి| ఆధానజన్మనిధనే ప్రత్యయాఖ్యే విపత్కరే| నక్షత్రే వ్యాధిరుత్పన్నః క్లేశాయ మరణాయ వా| జ్వరస్తు జాతః షడ్రాత్రాదశ్వినీషు నివర్తతే||’ (వృ. వా. ని. అ. 1) ఇత్యాదినా గ్రంథేన నక్షత్రభేదేన జ్వరస్య సాధ్యత్వాసాధ్యత్వం యదభిహితం, తద్ధారీతవృద్ధవాగ్భటయోర్ద్రష్టవ్యం, ఇహ తు విస్తరభయాన్న లిఖితం| సన్నిపాతా సాధ్యప్రకరణం యథా– ‘పిత్తకఫానిలవృద్ధ్యా దశదివస ద్వాదశాహ– సప్తాహాత్| హంతి విముంచతి వాऽऽశు త్రిదోషజో ధాతుమలపాకాత్||’ ఇతి| సప్తాహాద్వాతాధికః, దశాహాత్ పిత్తాధికః, ద్వాదశాహాత్ కఫాధికః; పిత్తాధికవద్వాతపిత్తాధికః, కఫాధికవద్వాతకఫాధికః, యోగవాహిత్వాద్వాయోః| ( యదాహ చరకః– ‘యోగవాహీ పరం వాయుః సంయోగాదుభయార్థకృత్| దాహకృత్తేజసా యుక్తః శీతకృత్సోమసంశ్రయాత్||’ ఇతి (చ. చి. అ. 3)| ధాతుపాకాద్ధంతి, మలపాకాద్విముంచతీతి వ్యవస్థితవికల్పః; ధాతుమలపాకవికల్పే చ దైవమేవ హేతుః| ఉత్తరోత్తరరోగవృద్ధిబలహానిభ్యాం శుక్రాదిధాతుసహితమూత్రాదినా చ ధాతుపాకో జ్ఞేయః, అన్యథా తు మలపాకః| యదుక్తం– ‘నిద్రానాశో హృది స్తంభో విష్టంభో గౌరవారుచీ| అరతిర్బలహానిశ్చ ధాతూనాం పాకలక్షణం|| ఇతి; అన్యతాచ మలపాకః– దోషప్రకృతివైకృత్యం లఘుతా జ్వరదేహయోః| ఇంద్రియాణాం చ వైమల్యం దోషాణాం పాకలక్షణం||’ ఇతి| నను, తరతమాదిభావవ్యవస్థితశీఘ్రమధ్యమందశక్తిత్వాత్ స్థిరశీఘ్రమధ్యమశక్తిత్వాత్ దోషాణాం కథం సప్తాహాదినియమ ఇతి చేత్| న, తథా– స్వభావాద్వ్యాధేః, విచిత్రా హి ప్రతిరోగం స్వభావాః; యథాऽగ్నిరోహిణీ సప్తాహేన హంతి న తథాऽన్యే వికారా ఇతి| అథః ‘సప్తమీ ద్విగుణా యావత్ నవమ్యేకాదశీ తథా| ఏషా త్రిదోషమర్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ||’ (వా. ని. అ. 2) ఇతి హారీతవచనసంవాదార్థమేవం వ్యాచక్షతే– దశమీప్రత్యాసత్త్యా నవమీ, ద్వాదశీప్రత్యాసత్త్యా ఏకాదశీ చ గృహ్యతే; తతో వృద్ధ్యేతి పదమావర్త్య సర్వత్ర ద్వైగుణ్యం కార్యం| ఏవం, ‘సప్తమే దివసే ప్రాప్తే దశమే ద్వాదశేऽపి వా| పునర్ఘోరతరో భూత్వా ప్రశమం యాతి హంతి వా||’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యత్ర సుశ్రుతవాక్యే పునఃశబ్దేన ద్వైగుణ్యమితి కార్తికకుండో వ్యాఖ్యాతవాన్| ఏవం దశద్వాదశసప్తాహైః పిత్తశ్లేష్మానిలాధికః| దగ్ధోష్మణా ధాతుమలాన్ హంతి ముంచతి వా జ్వరః||’ (వా. ని. అ. 2) ఇత్యత్రాధికశబ్దమావర్త్య క్రియావిశేషణం కృత్వా ద్వైగుణ్యం వ్యాఖ్యాతం| తథా వాతపిత్తకఫైః సప్తదశద్వాదశవాసరాన్| ప్రాయోऽనుయాతి మర్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ||’ (వా. ని. అ. 2) ఇత్యత్రాగ్నివేశమతే ప్రాయోగ్రహణేన ద్వైగుణ్యమితి| నను, సప్తమీత్యాదౌ కథం తర్హి దశవింశతిద్వాదశచతుర్వింశతీనాం గ్రహణమితి చేత్| ఉచ్యతే– ఏకాదశీత్యత్ర ఏకేతి పదమావర్తనీయం, తేన నవమీ ఏకేతి దశమీ లభ్యతే, ఏకాదశీ ఏకేతి ద్వాదశీ , తతః సర్వత్ర ద్వైగుణ్యం| తు శబ్దః సముచ్చయే, తేన సప్తమీ గృహ్యతే సా ద్విగుణా చ| ఏవం నవమ్యాదిషు యోజ్యం| చతుర్వింశత్యధికస్తు మర్యాదాదివసో నాస్తి, తత్ప్రతిపాదకాగమాదర్శనాత్||66-73||

Adhikarana jvaravimuktipUrvarUpam (74) · Śloka 74

దాహః స్వేదో భ్రమస్తృష్ణా కంపవిడ్భిదసంజ్ఞతా | కూజనం చాస్యవైగంధ్యమాకృతిర్జ్వరమోక్షణే ||74||

జ్వరవిముక్తిపూర్వరూపమాహ– దాహ ఇత్యాది విడ్భిదితి విడ్భేదః; సంపదాదిపాఠాత్ భావే క్విప్| అసంజ్ఞితా సంజ్ఞానాశః| కూజనం అస్ఫుటధ్వనిః| యదుక్తం– ‘జ్వరప్రమోక్షే పురుషః కూజేద్వమతి చేష్టతే||’(చ. చి. అ. 3) ఇతి| వాగ్భటోऽప్యాహ– ‘ధాతూన్ ప్రక్షోభయన్ దోషో మోక్షకాలే బలీయతే| తతో నరః శ్వసన్ స్విద్యన్ కూజన్ వమతి చేష్టతే|| (వా. ని. అ. 2) ఇతి| వైగంధ్యం దుర్గంధతా గాత్రే| జ్వరమోక్షణే భవిష్యతి ఆకృతిర్లక్షణం ‘భవతి’ ఇతి శేషః| నను, దోషక్షయం వినా న వ్యాధినివృత్తిః, క్షీణశ్చ దోషః కథమేవంవిధం లక్షణం కుర్యాత్? ఉచ్యతే– కశ్చిద్భావః క్షీణోऽపి వినాశకాలే స్వశక్తిం దర్శయతి, యథా– నిర్వాణావస్థో దీపో విశేషాత్ ప్రజ్వలతి| అథవా దోషాభిభూతానాం ధాతూనాం దోషాపగమేన క్షోభాద్దాహాదయః తరలతరవానరపరిహీయమానతరుణతరువల్లరీశిఖరకంపవదితి||74||

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (75) · Śloka 75

స్వేదో లఘుత్వం శిరసః కండూః పాకో ముఖస్య చ | క్షవథుశ్చాన్నలిప్సా చ జ్వరముక్తస్య లక్షణం ||75|| (సు. ఉ. తం. అ. 39) |

జ్వరముక్తిలక్షణమాహ– స్వేద ఇత్యాది| స్వేదో ఘర్మాగమనం, స్రోతసాం స్ఫుటత్వాత్| లఘుత్వం గాత్రస్య| శిరసః కండూరితి సర్వో హి జ్వరస్తైజసో విరోధివ్యపగమాత్ సౌమ్యః శ్లేష్మా లబ్ధబలః సన్ శిరసి స్వస్థానేऽసాధారణాత్మలక్షణం కండూం కరోతి, వ్యాధిమహిమ్నా తు నాన్యత్ర కఫస్థానే ఇతి వదంతి| పాకో ముఖస్యేతి జ్వరోష్మకోపితాత్ పిత్తాత్, యత్తు పూర్వం నాకార్షీదన్యత్ర వా తదపి వ్యాధిమహిమ్నైవ| ఏతచ్చ దాహమారభ్య లక్షణం త్రిదోషజేऽంతర్వేగే జ్వరే భవతి, నతు సర్వత్ర| తథా చైతదనంతరం భాలుకిః ప్రాహ– ‘త్రిదోషజే జ్వరే హ్యేతదంతర్వేగే చ ధాతుగే| లక్షణం మోక్షకాలే స్యాదన్యస్మిన్ స్వేదదర్శనం||’ ఇతి| నను, జ్వరస్య ప్రత్యక్షత్వాత్తస్యాభావోऽపి ప్రత్యక్షః, తత్ కిం తల్లక్షణపాఠేన? తథాऽపి వా పఠితవ్యం, తర్హి సర్వవికారేషు పఠ్యతాం? ఉచ్యతే– విషమజ్వరశంకానిరాసార్థం, విషమజ్వరే హి నివృత్తోऽపి జ్వరః పునరాయాతి, దోషాణాం ధాతులీనత్వాత్; ఏతల్లక్షణే తు నిఃశేషదోషనివృత్త్యా న పునరాగమః| యత్ర చైవంవిధా శంకా తత్రైవ లక్షణం పఠతి న సర్వత్ర, యథా ప్రమేహాతీసారాదిష్వితి సర్వం సుస్థం||75||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే జ్వరనిదానం సమాప్తం ||2||

ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం జ్వరనిదానం సమాప్తం||2||