Adhikarana karNashUlasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (1) · Śloka 1
અથ કર્ણરોગનિદાનમ્ |
સમીરણઃ શ્રોત્રગતોઽન્યથાચરન્ સમન્તતઃ શૂલમતીવ કર્ણયોઃ |
કરોતિ દોષૈશ્ચ યથાસ્વમાવૃતઃ સ કર્ણશૂલઃ કથિતો દુરાચરઃ ||૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૦) |
View original
अथ कर्णरोगनिदानम् |
समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथाचरन् समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः |
करोति दोषैश्च यथास्वमावृतः स कर्णशूलः कथितो दुराचरः ||१||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
મુખરોગે જિહ્વાશ્રયરોગોઽભિહિતઃ, જિહ્વા ચેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનમ્, અત ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનદુષ્ટિસામ્યાત્ કર્ણરોગનિદાનમુચ્યતે; કર્ણશબ્દેન ચ કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નમદૃષ્ટોપગૃહીતં શ્રોત્રમુચ્યતે, તત્ર યદ્યપ્યેકદેશગતો રોગસ્તથાઽપ્યવયવેઽપિ સમુદાયોપચારતઃ કર્ણવ્યપદેશઃ| તત્ર કર્ણશૂલં કષ્ટત્વાત્ પ્રાગાહ– સમીરણ ઇત્યાદિ| અત્રાનયૈવ સમ્પ્રાપ્ત્યાઽર્થતો નિદાનસઞ્ચયાદ્યાક્ષિપ્તં; યતો નિદાનાત્ સઞ્ચયઃ, સઞ્ચયાત્ પ્રકોપઃ, પ્રકોપાત્ પ્રસરઃ, પ્રસરાત્ સ્થાનસંશ્રયઃ, તતો વ્યક્તિઃ, તતો ભેદ ઇતિ| કર્ણશૂલસ્ય ચ કષ્ટત્વં મૂર્છાદ્યુપદ્રવયોગાત્| યદાહ વિદેહઃ– “મૂર્છા દાહો જ્વરઃ કાસો હૃલ્લાસો વમથુસ્તથા| ઉપદ્રવાઃ કર્ણશૂલે ભવન્ત્યેતે મરિષ્યતઃ||” ઇતિ| અન્યથાચરન્નિતિ પ્રતિલોમં ચરન્| દોષૈરિતિ કફપિત્તરક્તૈઃ; રક્તેઽપિ રુજાકર્તૃત્વાત્ સામાન્યેન દોષવ્યપદેશઃ| યથાસ્વમાવૃત ઇતિ સ્વનિદાનકુપિતદોષૈર્યથાસ્વીયલક્ષણૈરાવૃતો ન તુ કોપિતૈર્વાયુના; “એકઃ પ્રકુપિતો દોષઃ સર્વાનેવ પ્રકોપયેત્” ઇતિ ન્યાયાત્; યતઃ સ્વતન્ત્રકુપિતા દોષાઃ સંસર્ગભાજો ભવન્તિ, પરતન્ત્રકુપિતાસ્ત્વનુબન્ધરૂપા ભવન્તિ; અથવા યથાસ્વમિતિ શૂલવિશેષણં, યથાસ્વીયમિત્યર્થઃ| દુરાચાર ઇતિ દુઃખેનાચર્યતે ઇતિ દુરાચરઃ||૧||
Adhikarana karNanAda-bAdhiryalakShaNam (2-3) · Śloka 3
કર્ણસ્રોતઃ સ્થિતે વાતે શૃણોતિ વિવિધાન્ સ્વરાન્ |
ભેરીમૃદઙ્ગશઙ્ખાનાં કર્ણનાદઃ સ ઉચ્યતે ||૨||
યદા શબ્દવહં વાયુઃ સ્રોત આવૃત્ય તિષ્ઠતિ |
શુદ્ધઃ શ્લેષ્માન્વિતો વાઽપિ બાધિર્યં તેન જાયતે ||૩||
View original
कर्णस्रोतः स्थिते वाते शृणोति विविधान् स्वरान् |
भेरीमृदङ्गशङ्खानां कर्णनादः स उच्यते ||२||
यदा शब्दवहं वायुः स्रोत आवृत्य तिष्ठति |
शुद्धः श्लेष्मान्वितो वाऽपि बाधिर्यं तेन जायते ||३||
કર્ણનાદમાહ– કર્ણસ્રોતઃસ્થિત ઇત્યાદિ| યદા કર્ણસ્રોતસિ વિવિધપ્રકારેણાવસ્થિતો વાયુર્ભવતિ તદા તસ્ય વિવિધાભિહનનાદુક્તવિવિધશબ્દશ્રવણં, ભેરીમૃદઙ્ગશઙ્ખાનામિત્યુપલક્ષણં, તેન ભૃઙ્ગારાદિશબ્દશ્રવણં ચ ભવતિ| યદુક્તં વિદેહે– “શિરોગતો યદા વાયુઃ શ્રોત્રયોઃ પ્રતિપદ્યતે| તદા તુ વિવિધાન્ શબ્દાન્ સમીરયતિ કર્ણયોઃ|| ભૃઙ્ગારક્રૌઞ્ચનાદં વા મણ્ડૂકકાકયોસ્તથા| તન્ત્રીમૃદઙ્ગશબ્દં વા સામતૂર્યસ્વનં તથા|| ગીતાધ્યયનવંશાનાં નિર્ઘોષં ક્ષ્વેડનં તથા| અપામિવ પતન્તીનાં શકટસ્યેવ ગચ્છતઃ|| શ્વસતામિવ સર્પાણાં સદૃશઃ શ્રૂયતે સ્વનઃ|” ઇતિ||૨-૩||
Adhikarana karNakShveDalakShaNam (4) · Śloka 4
વાયુઃ પિત્તાદિભિર્યુક્તો વેણુઘોષોપમં સ્વનમ્ |
કરોતિ કર્ણયોઃ ક્ષ્વેડં કર્ણક્ષ્વેડઃ સ ઉચ્યતે ||૪||
View original
वायुः पित्तादिभिर्युक्तो वेणुघोषोपमं स्वनम् |
करोति कर्णयोः क्ष्वेडं कर्णक्ष्वेडः स उच्यते ||४||
કર્ણક્ષ્વેડમાહ– વાયુરિત્યાદિ| ક્ષ્વેડમેવ વ્યાકરોતિ– વેણુઘોષોપમં સ્વનમિતિ| નનુ, કર્ણનાદાત્ કથમસ્ય ભેદઃ? ઉચ્યતે– કર્ણનાદે કેવલાનિલજે નાનાશબ્દાન્ શૃણોતિ, અત્ર તુ વેણુશબ્દમેવ નિયમેન; તથાઽયં પિત્તાદિસંસૃષ્ટવાતજન્ય ઇતિ| તથાહ વિદેહઃ– “મારુતઃ કફપિત્તાભ્યાં સંસૃષ્ટઃ શોણિતેન ચ| કર્ણક્ષ્વેડં સઞ્જનયેત્ ક્ષ્વેડનં વેણુઘોષવત્||” ઇતિ||૪||
Adhikarana karNasrAvalakShaNam (5) · Śloka 5
શિરોઽભિઘાતાદથવા નિમજ્જતો જલે પ્રપાકાદથવાઽપિ વિદ્રધેઃ |
સ્રવેદ્ધિ પૂયં શ્રવણોઽનિલાર્દિતઃ સ કર્ણસંસ્રાવ ઇતિ પ્રકીર્તિતઃ ||૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૦) |
View original
शिरोऽभिघातादथवा निमज्जतो जले प्रपाकादथवाऽपि विद्रधेः |
स्रवेद्धि पूयं श्रवणोऽनिलार्दितः स कर्णसंस्राव इति प्रकीर्तितः ||५||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
કર્ણસ્રાવમાહ– શિરોઽભિઘાતાદિત્યાદિ| સ્રવેદ્ધિ પૂયમિત્યુપલક્ષણં, તેન રક્તજલે ચ સ્રવત ઇતિ મન્તવ્યં, શિરોઽભિઘાતજલમજ્જનમાત્રેણ પૂયસ્યાસમ્ભવાત્; અથવા પ્રપાકાદિતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે; તર્હિ ન પાકાત્ પૃથક્ સ્રાવ ઉક્તઃ, સર્વત્ર પાકસ્યાવિશિષ્ટત્વાદિતિ કાર્તિકઃ| નનુ, પાકાત્ વિદ્રધેઃ સ્રાવસમ્ભવોઽસ્તુ, વિદ્રધૌ તુ વાતેતરદોષસ્યાપિ સમ્ભવાત્ કથમનિલાર્દિત ઇત્યુક્તમ્? ઉચ્યતે– અતિસ્રાવેણાત્રાનિલકોપાદનિલાર્દિતત્વં બોદ્ધવ્યમ્||૫||
Adhikarana karNagUthaka-karNapratinAhalakShaNam (6-7) · Śloka 7
મારુતઃ કફસંયુક્તઃ કર્ણકણ્ડૂં કરોતિ ચ |
પિત્તોષ્મશોષિતઃ શ્લેષ્મા કુરુતે કર્ણગૂથકમ્ ||૬||
સ કર્ણગૂથો દ્રવતાં ગતો યદા વિલાયિતો ઘ્રાણમુખં પ્રપદ્યતે |
તદા સ કર્ણપ્રતિનાહસઞ્જ્ઞિતો ભવેદ્વિકારઃ શિરસોઽર્ધભેદકૃત્ ||૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૦) |
View original
मारुतः कफसंयुक्तः कर्णकण्डूं करोति च |
पित्तोष्मशोषितः श्लेष्मा कुरुते कर्णगूथकम् ||६||
स कर्णगूथो द्रवतां गतो यदा विलायितो घ्राणमुखं प्रपद्यते |
तदा स कर्णप्रतिनाहसञ्ज्ञितो भवेद्विकारः शिरसोऽर्धभेदकृत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
કર્ણપ્રતિનાહમાહ– સ કર્ણગૂથો દ્રવતામિત્યાદિ| વિલાયિત ઇતિ સ્નેહસ્વેદાભ્યાં વિલીનીકૃતઃ સન્| ઘ્રાણમુખમિતિ દ્વન્દ્વત્વાદેકવદ્ભાવઃ, તેન ઘ્રાણં ચ મુખં ચ પ્રતિપદ્યતે ઇત્યર્થઃ| અન્યે ‘ઘ્રાણમુખાત્’ ઇતિ પઠન્તિ, તદા ઘ્રાણમુખાત્ નાસાસકાશાત્ પ્રતિપદ્યતે ગચ્છતીત્યર્થઃ| અયં કફજો વિકારઃ; અથવા કર્ણગૂથશોષે મારુતપિત્તવ્યાપારાત્ત્રયાણામપિ સમ્બન્ધોઽસ્તિ, તેન સન્નિપાતજોઽયં; તથાચ વિદેહઃ– “કફાદ્વા મારુતાદ્વાઽપિ સન્નિપાતેન વા પુનઃ|” ઇતિ| શિરસોઽર્ધભેદકૃદિતિ અર્ધાવભેદશિરોરોગકૃત્||૬-૭||
Adhikarana krimikarNakalakShaNam (8) · Śloka 8
યદા તુ મૂર્છન્ત્યથવાઽપિ જન્તવઃ સૃજન્ત્યપત્યાન્યથવાઽપિ મક્ષિકાઃ |
તદ્વ્યઞ્જનત્વાચ્છ્રવણો નિરુચ્યતે ભિષગ્ભિરાદ્યૈઃ ક્રિમિકર્ણકો ગદઃ ||૮||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૦) |
View original
यदा तु मूर्छन्त्यथवाऽपि जन्तवः सृजन्त्यपत्यान्यथवाऽपि मक्षिकाः |
तद्व्यञ्जनत्वाच्छ्रवणो निरुच्यते भिषग्भिराद्यैः क्रिमिकर्णको गदः ||८||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
ક્રિમિકર્ણકમાહ– યદા તુ મૂર્છન્તીત્યાદિ| મૂર્છન્તિ ઉચ્છ્રિતા ભવન્તિ| જન્તવઃ ક્રિમયઃ| ક્રિમિમૂર્છનં ચ માંસશોણિતકોથે સતિ જ્ઞેયં, તદન્તરેણ ક્રિમીણામસમ્ભવાત્| અપત્યાનીતિ ડિમ્ભકાન્| તદ્વ્યઞ્જનત્વાદિતિ ક્રિમિલક્ષણત્વાત્| શ્રવણો નિરુચ્યતે ઇતિ ક્રિમિકર્ણકો ગદ ઇતિ આશ્રયાશ્રિતયોરભેદોપચારાચ્છ્રવણઃ ક્રિમિકર્ણકો ગદો ભણ્યતે| શ્રવણશબ્દઃ પુંલિઙ્ગોઽપ્યસ્તીત્યસ્માદેવ નિર્દેશાત્ પ્રતીયતે| અયં વિકારસ્ત્રિદોષજો મન્તવ્યઃ| તથા ચ નિમિઃ– “શ્લેષ્મપિત્તજલોન્મિશ્રે કોથે શોણિતમાંસજે| મૂર્છન્તિ જન્તવસ્તત્ર કૃષ્ણાસ્તામ્રાઃ સિતારુણાઃ|| ભક્ષયન્તીવ તે કર્ણં કુર્વન્તો વિવિધા રુજઃ| ક્રિમિકર્ણં તુ તં વિદ્યાત્ સન્નિપાતપ્રકોપજમ્||” ઇતિ||૮||
Adhikarana karNapraviShTapata~ggakITAdilakShaNam (9-10) · Śloka 10
પતઙ્ગાઃ શતપદ્યશ્ચ કર્ણસ્રોતઃ પ્રવિશ્ય હિ |
અરતિં વ્યાકુલત્વં ચ ભૃશં કુર્વન્તિ વેદનામ્ ||૯||
કર્ણો નિસ્તુદ્યતે તસ્ય તથા ફરફરાયતે |
કીટે ચરતિ રુક્ તીવ્રા નિષ્પન્દે મન્દવેદના ||૧૦||
View original
पतङ्गाः शतपद्यश्च कर्णस्रोतः प्रविश्य हि |
अरतिं व्याकुलत्वं च भृशं कुर्वन्ति वेदनाम् ||९||
कर्णो निस्तुद्यते तस्य तथा फरफरायते |
कीटे चरति रुक् तीव्रा निष्पन्दे मन्दवेदना ||१०||
કર્ણપ્રવિષ્ટપતઙ્ગકીટાદિલિઙ્ગમાહ– પતઙ્ગા ઇત્યાદિ| શતપદ્ય ઇતિ કારણ્ડિકાઃ| નિષ્પન્દે ઇતિ સ્થિરે||૯-૧૦||
Adhikarana karNavidradhilakShaNam (11) · Śloka 11
ક્ષતાભિઘાતપ્રભવસ્તુ વિદ્રધિર્ભવેત્તથા દોષકૃતોઽપરઃ પુનઃ |
સરક્તપીતારુણમસ્રમાસ્રવેત્ પ્રતોદધૂમાયનદાહચોષવાન્ ||૧૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૦) |
View original
क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधिर्भवेत्तथा दोषकृतोऽपरः पुनः |
सरक्तपीतारुणमस्रमास्रवेत् प्रतोदधूमायनदाहचोषवान् ||११||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
કર્ણવિદ્રધિમાહ– ક્ષતાભિઘાતપ્રભવસ્ત્વિત્યાદિ| ક્ષતપ્રભવોઽભિઘાતપ્રભવશ્ચ, ક્ષતાભિઘાતપ્રભવયોરાગન્તુકત્વાદેકત્વમ્, એવં વાતાદિજસ્યાપિ દોષજત્વાદેકત્વમ્| સરક્તપીતારુણમસ્રમાસ્રવેદિતિ અસ્રમાસ્રાવં, સરક્તપીતારુણવર્ણત્વં ચાસ્રાવસ્ય વાતપિત્તકફસમ્ભવાત્||૧૧||
Adhikarana karNapAkalakShaNam (12) · Śloka 12
કર્ણપાકસ્તુ પિત્તેન કોથવિક્લેદકૃદ્ભવેત્ |
કર્ણવિદ્રધિપાકાદ્વા જાયતે ચામ્બુપૂરણાત્ ||૧૨||
View original
कर्णपाकस्तु पित्तेन कोथविक्लेदकृद्भवेत् |
कर्णविद्रधिपाकाद्वा जायते चाम्बुपूरणात् ||१२||
કર્ણપાકલક્ષણમાહ– કર્ણપાક ઇત્યાદિ| કોથવિક્લેદકૃદિતિ કોથઃ પૂતિભાવઃ, વિક્લેદ આર્દ્રતા| નનુ, કર્ણગૂથલક્ષણે પિત્તેન શોષણમુક્તં, તત્કથમાર્દ્રતા? નૈવમ્, એવંવિકારજનકકર્મસહકારિણા દ્રવાંશોદ્રિક્તેન પિત્તેનાર્દ્રતા, તત્ર ત્વેતદ્વિપરીતત્વેન શોષઃ||૧૨||
Adhikarana pUtikarNalakShaNam (13) · Śloka 13
પૂયં સ્રવતિ પૂતિ વા સ જ્ઞેયઃ પૂતિકર્ણકઃ |૧૩|
View original
पूयं स्रवति पूति वा स ज्ञेयः पूतिकर्णकः |१३|
પૂતિકર્ણલક્ષણમાહ– પૂયમિત્યાદિ| પૂયં સ્રવતિ વા પૂતીતિ ક્રિયાવિશેષણં, વાશબ્દોઽત્ર સમુચ્ચયે; તેનાવેદનત્વં, સવેદનત્વં વા, ઘનસ્રાવિત્વં ચ સમુચ્ચીયતે| ઘનસ્રાવનિયમાચ્ચ કર્ણસ્રાવાદસ્ય ભેદઃ| તથાચોક્તં સુશ્રુતે– “સ્રોતઃસ્થિતે શ્લેષ્મણિ પિત્તતેજસા વિલીયમાને ભૃશસમ્પ્રતાપિતે| અવેદનો વાઽથ સવેદનો વા ઘનં સ્રવેત્ પૂતિ ચ પૂતિકર્ણઃ||” ઇતિ| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૦)| પૂતિમાન્ કર્ણઃ પૂતિકર્ણઃ|૧૩|–
Adhikarana karNagatashothArbudArshasAM lakShaNam (13) · Śloka 13
કર્ણશોથાર્બુદાર્શાંસિ જાનીયાદુક્તલક્ષણૈઃ ||૧૩||
View original
कर्णशोथार्बुदार्शांसि जानीयादुक्तलक्षणैः ||१३||
ઇદાનીં સઙ્ખ્યાપૂરણાર્થં કર્ણગતશોથાર્બુદાર્શસામતિદેશેન લક્ષણમાહ– કર્ણશોથેત્યાદિ| કર્ણશોથાશ્ચત્વારો વાતપિત્તકફરક્તજત્વેન; એવમર્શશ્ચતુર્વિધં, સહજસન્નિપાતજાર્શસોઃ સન્નિપાતાગન્તુજશોથયોશ્ચાત્રાસમ્ભૂતિરાધારપ્રભાવાત્| અર્બુદં ચ સપ્તવિધં વાતપિત્તકફરક્તમાંસમેદઃસિરાનિમિત્તભેદાત્; સિરાજસ્ય વાતજાવરુદ્ધસ્યાત્ર પૃથગ્ગણનં શાલાક્યસિદ્ધાન્તસંવાદાદિતિ કાર્તિકઃ| યથા સુશ્રુતે એવ કર્ણરોગાનન્તરમ્– “દોષૈસ્ત્રિભિસ્તૈઃ પૃથગેકશશ્ચ બ્રૂયાત્તથાઽર્શાંસિ તથૈવ શોથાન્| શાલાક્યસિદ્ધાન્તમવેક્ષ્ય ચાપિ સર્વાત્મકં સપ્તમમર્બુદં તુ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) ઇતિ| નાસારોગેઽભિધાસ્યતિ, તથેહાપિ યુજ્યતે; તેન રક્તજસ્ય પિત્તસમાનલિઙ્ગત્વાત્ પિત્તજેઽન્તર્ભાવઃ, તથાઽઽગન્તુજસ્યાપિ રક્તપિત્તલિઙ્ગત્વાત્ પિત્તજ એવાન્તર્ભાવઃ; તેન શોથઃ સન્નિપાતજોઽત્ર અગણનીયઃ, એવં સહજરક્તજયોર્દોષજ એવાન્તર્ભાવાત્ સન્નિપાતજમર્શોઽપૃથગ્ગણનીયમ્, અર્બુદં ચ સન્નિપાતજં સપ્તમિતિ, એવમેભિઃ સહાષ્ટાવિંશતિઃ સુશ્રુતોક્તાઃ કર્ણરોગા ભવન્તિ||૧૩||
Adhikarana karNarogasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (14-15) · Śloka 15
નાદોઽતિરુક્ કર્ણમલસ્ય શોષઃ સ્રાવસ્તનુશ્ચાશ્રવણં ચ વાતાત્ |
શોથઃ સરાગો દરણં વિદાહઃ સપીતપૂતિસ્રવણં ચ પિત્તાત્ ||૧૪||
વૈશ્રુત્યકણ્ડૂસ્થિરશોથશુક્લસ્નિગ્ધસ્રુતિઃ સ્વલ્પરુજઃ કફાચ્ચ |
સર્વાણિ રૂપાણિ ચ સન્નિપાતાત્ સ્રાવશ્ચ તત્રાધિકદોષવર્ણઃ ||૧૫||
(ચ. ચિ. અ. ૨૬) |
View original
नादोऽतिरुक् कर्णमलस्य शोषः स्रावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात् |
शोथः सरागो दरणं विदाहः सपीतपूतिस्रवणं च पित्तात् ||१४||
वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोथशुक्लस्निग्धस्रुतिः स्वल्परुजः कफाच्च |
सर्वाणि रूपाणि च सन्निपातात् स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः ||१५||
(च. चि. अ. २६) |
ઇદાનીં ચરકોક્તં કર્ણરોગચતુષ્ટયં વાતપિત્તકફસન્નિપાતજભેદાદાહ– નાદોઽતિરુગિત્યાદિ| અશ્રવણમિતિ અશબ્દશ્રુતિઃ| વૈશ્રુત્યમિતિ વિરુદ્ધશ્રવણમ્||૧૪-૧૫||
Adhikarana paripoTakalakShaNam (16) · Śloka 16
સૌકુમાર્યાચ્ચિરોત્સૃષ્ટે સહસાઽતિપ્રવર્ધિતે |
કર્ણશોથો ભવેત્ પાલ્યાં સરુજઃ પરિપોટવાન્ |
કૃષ્ણારુણનિભઃ સ્તબ્ધઃ સ વાતાત્ પરિપોટકઃ ||૧૬||
(સુ. ચિ. અ. ૨૫) |
View original
सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसाऽतिप्रवर्धिते |
कर्णशोथो भवेत् पाल्यां सरुजः परिपोटवान् |
कृष्णारुणनिभः स्तब्धः स वातात् परिपोटकः ||१६||
(सु. चि. अ. २५) |
કર્ણાવયવત્વાત્ કર્ણપાલ્યાસ્તદ્વિકારાનાહ– સૌકુમાર્યાદિત્યાદિ| સૌકુમાર્યાદ્ધેતોશ્ચિરં વર્ધનેન ત્યક્તે સહસા ચ વર્ધયિતુમારબ્ધે કર્ણે શોથઃ, પરિપોટવાન્ મનાક્ત્વગવદરણવાનિત્યર્થઃ||૧૬||
Adhikarana utpAtalakShaNam (17) · Śloka 17
ગુર્વાભરણસંયોગાત્તાડનાદ્ઘર્ષણાદપિ |
શોથઃ પાલ્યાં ભવેચ્છ્યાવો દાહપાકરુજાન્વિતઃ ||૧૭||
રક્તો વા રક્તપિત્તાભ્યામુત્પાતઃ સ ગદો મતઃ |
(સુ. ચિ. અ. ૨૫) |
View original
गुर्वाभरणसंयोगात्ताडनाद्घर्षणादपि |
शोथः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरुजान्वितः ||१७||
रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदो मतः |
(सु. चि. अ. २५) |
ઉત્પાતલક્ષણમાહ– ગુર્વિત્યાદિ| શ્યાવત્વં વ્યાધિપ્રભાવાત્, પિત્તરક્તયોઃ શ્યાવત્વાજનકત્વાત્; કિંવા વાતાનુબન્ધાદત્ર શ્યાવત્વમ્||૧૭||–
Adhikarana unmanthakalakShaNam (18-20) · Śloka 20
કર્ણં બલાદ્વર્ધયતઃ પાલ્યાં વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ ||૧૮||
કફં સઙ્ગૃહ્ય કુરુતે શોથં સ્તબ્ધમવેદનમ્ |
ઉન્મન્થકઃ સકણ્ડૂકો વિકારઃ કફવાતજઃ ||૧૯||
સંવર્ધ્યમાને દુર્વિદ્ધે કણ્ડૂપાકરુજાન્વિતઃ |
શોથો ભવતિ પાકશ્ચ ત્રિદોષો દુઃખવર્ધનઃ ||૨૦||
(સુ. ચિ. અ. ૨૫) |
View original
कर्णं बलाद्वर्धयतः पाल्यां वायुः प्रकुप्यति ||१८||
कफं सङ्गृह्य कुरुते शोथं स्तब्धमवेदनम् |
उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः ||१९||
संवर्ध्यमाने दुर्विद्धे कण्डूपाकरुजान्वितः |
शोथो भवति पाकश्च त्रिदोषो दुःखवर्धनः ||२०||
(सु. चि. अ. २५) |
ઉન્મન્થકમાહ– કર્ણમિત્યાદિ| સ્તબ્ધત્વં વાતકૃતં, કણ્ડૂઃ કફાત્, ઇતિ વાતકફલિઙ્ગમ્||૧૮-૨૦||
Adhikarana parilehIlakShaNam (21-22) · Śloka 22
કફાસૃક્ક્રિમયઃ ક્રુદ્ધાઃ સર્ષપાભા વિસર્પિણઃ |
કુર્વન્તિ પાલ્યાં પિડકાઃ કણ્ડૂદાહરુજાન્વિતાઃ ||૨૧||
કફાસૃક્ક્રિમિસમ્ભૂતઃ સ વિસર્પન્નિતસ્તતઃ |
લિહેત્ સશષ્કુલીં પાલીં પરિલેહીતિ સ સ્મૃતઃ ||૨૨||
(સુ. ચિ. અ. ૨૫) |
View original
कफासृक्क्रिमयः क्रुद्धाः सर्षपाभा विसर्पिणः |
कुर्वन्ति पाल्यां पिडकाः कण्डूदाहरुजान्विताः ||२१||
कफासृक्क्रिमिसम्भूतः स विसर्पन्नितस्ततः |
लिहेत् सशष्कुलीं पालीं परिलेहीति स स्मृतः ||२२||
(सु. चि. अ. २५) |
પરિલેહીમાહ– કફાસૃગિત્યાદિ| સ વિસર્પન્નિતિ સ ઇતિ પિડકાત્મકો વિકાર; ‘વિસર્પાન્વિતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિસર્પેણાન્વિતઃ| લિહેદિતિ નિર્માંસીં કરોતિ આચ્છાદયેદ્વા||૨૧-૨૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 57
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને કર્ણરોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कर्णरोगनिदानं समाप्तम् ||५७||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં કર્ણરોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૭||