Adhikarana karNashUlasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (1) · Śloka 1
अथ कर्णरोगनिदानम् |
समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथाचरन् समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः |
करोति दोषैश्च यथास्वमावृतः स कर्णशूलः कथितो दुराचरः ||१||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
मुखरोगे जिह्वाश्रयरोगोऽभिहितः, जिह्वा चेन्द्रियाधिष्ठानम्, अत इन्द्रियाधिष्ठानदुष्टिसाम्यात् कर्णरोगनिदानमुच्यते; कर्णशब्देन च कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नमदृष्टोपगृहीतं श्रोत्रमुच्यते, तत्र यद्यप्येकदेशगतो रोगस्तथाऽप्यवयवेऽपि समुदायोपचारतः कर्णव्यपदेशः| तत्र कर्णशूलं कष्टत्वात् प्रागाह– समीरण इत्यादि| अत्रानयैव सम्प्राप्त्याऽर्थतो निदानसञ्चयाद्याक्षिप्तं; यतो निदानात् सञ्चयः, सञ्चयात् प्रकोपः, प्रकोपात् प्रसरः, प्रसरात् स्थानसंश्रयः, ततो व्यक्तिः, ततो भेद इति| कर्णशूलस्य च कष्टत्वं मूर्छाद्युपद्रवयोगात्| यदाह विदेहः– “मूर्छा दाहो ज्वरः कासो हृल्लासो वमथुस्तथा| उपद्रवाः कर्णशूले भवन्त्येते मरिष्यतः||” इति| अन्यथाचरन्निति प्रतिलोमं चरन्| दोषैरिति कफपित्तरक्तैः; रक्तेऽपि रुजाकर्तृत्वात् सामान्येन दोषव्यपदेशः| यथास्वमावृत इति स्वनिदानकुपितदोषैर्यथास्वीयलक्षणैरावृतो न तु कोपितैर्वायुना; “एकः प्रकुपितो दोषः सर्वानेव प्रकोपयेत्” इति न्यायात्; यतः स्वतन्त्रकुपिता दोषाः संसर्गभाजो भवन्ति, परतन्त्रकुपितास्त्वनुबन्धरूपा भवन्ति; अथवा यथास्वमिति शूलविशेषणं, यथास्वीयमित्यर्थः| दुराचार इति दुःखेनाचर्यते इति दुराचरः||१||
Adhikarana karNanAda-bAdhiryalakShaNam (2-3) · Śloka 3
कर्णस्रोतः स्थिते वाते शृणोति विविधान् स्वरान् |
भेरीमृदङ्गशङ्खानां कर्णनादः स उच्यते ||२||
यदा शब्दवहं वायुः स्रोत आवृत्य तिष्ठति |
शुद्धः श्लेष्मान्वितो वाऽपि बाधिर्यं तेन जायते ||३||
कर्णनादमाह– कर्णस्रोतःस्थित इत्यादि| यदा कर्णस्रोतसि विविधप्रकारेणावस्थितो वायुर्भवति तदा तस्य विविधाभिहननादुक्तविविधशब्दश्रवणं, भेरीमृदङ्गशङ्खानामित्युपलक्षणं, तेन भृङ्गारादिशब्दश्रवणं च भवति| यदुक्तं विदेहे– “शिरोगतो यदा वायुः श्रोत्रयोः प्रतिपद्यते| तदा तु विविधान् शब्दान् समीरयति कर्णयोः|| भृङ्गारक्रौञ्चनादं वा मण्डूककाकयोस्तथा| तन्त्रीमृदङ्गशब्दं वा सामतूर्यस्वनं तथा|| गीताध्ययनवंशानां निर्घोषं क्ष्वेडनं तथा| अपामिव पतन्तीनां शकटस्येव गच्छतः|| श्वसतामिव सर्पाणां सदृशः श्रूयते स्वनः|” इति||२-३||
Adhikarana karNakShveDalakShaNam (4) · Śloka 4
वायुः पित्तादिभिर्युक्तो वेणुघोषोपमं स्वनम् |
करोति कर्णयोः क्ष्वेडं कर्णक्ष्वेडः स उच्यते ||४||
कर्णक्ष्वेडमाह– वायुरित्यादि| क्ष्वेडमेव व्याकरोति– वेणुघोषोपमं स्वनमिति| ननु, कर्णनादात् कथमस्य भेदः? उच्यते– कर्णनादे केवलानिलजे नानाशब्दान् शृणोति, अत्र तु वेणुशब्दमेव नियमेन; तथाऽयं पित्तादिसंसृष्टवातजन्य इति| तथाह विदेहः– “मारुतः कफपित्ताभ्यां संसृष्टः शोणितेन च| कर्णक्ष्वेडं सञ्जनयेत् क्ष्वेडनं वेणुघोषवत्||” इति||४||
Adhikarana karNasrAvalakShaNam (5) · Śloka 5
शिरोऽभिघातादथवा निमज्जतो जले प्रपाकादथवाऽपि विद्रधेः |
स्रवेद्धि पूयं श्रवणोऽनिलार्दितः स कर्णसंस्राव इति प्रकीर्तितः ||५||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
कर्णस्रावमाह– शिरोऽभिघातादित्यादि| स्रवेद्धि पूयमित्युपलक्षणं, तेन रक्तजले च स्रवत इति मन्तव्यं, शिरोऽभिघातजलमज्जनमात्रेण पूयस्यासम्भवात्; अथवा प्रपाकादिति सर्वत्र सम्बध्यते; तर्हि न पाकात् पृथक् स्राव उक्तः, सर्वत्र पाकस्याविशिष्टत्वादिति कार्तिकः| ननु, पाकात् विद्रधेः स्रावसम्भवोऽस्तु, विद्रधौ तु वातेतरदोषस्यापि सम्भवात् कथमनिलार्दित इत्युक्तम्? उच्यते– अतिस्रावेणात्रानिलकोपादनिलार्दितत्वं बोद्धव्यम्||५||
Adhikarana karNagUthaka-karNapratinAhalakShaNam (6-7) · Śloka 7
मारुतः कफसंयुक्तः कर्णकण्डूं करोति च |
पित्तोष्मशोषितः श्लेष्मा कुरुते कर्णगूथकम् ||६||
स कर्णगूथो द्रवतां गतो यदा विलायितो घ्राणमुखं प्रपद्यते |
तदा स कर्णप्रतिनाहसञ्ज्ञितो भवेद्विकारः शिरसोऽर्धभेदकृत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
कर्णप्रतिनाहमाह– स कर्णगूथो द्रवतामित्यादि| विलायित इति स्नेहस्वेदाभ्यां विलीनीकृतः सन्| घ्राणमुखमिति द्वन्द्वत्वादेकवद्भावः, तेन घ्राणं च मुखं च प्रतिपद्यते इत्यर्थः| अन्ये ‘घ्राणमुखात्’ इति पठन्ति, तदा घ्राणमुखात् नासासकाशात् प्रतिपद्यते गच्छतीत्यर्थः| अयं कफजो विकारः; अथवा कर्णगूथशोषे मारुतपित्तव्यापारात्त्रयाणामपि सम्बन्धोऽस्ति, तेन सन्निपातजोऽयं; तथाच विदेहः– “कफाद्वा मारुताद्वाऽपि सन्निपातेन वा पुनः|” इति| शिरसोऽर्धभेदकृदिति अर्धावभेदशिरोरोगकृत्||६-७||
Adhikarana krimikarNakalakShaNam (8) · Śloka 8
यदा तु मूर्छन्त्यथवाऽपि जन्तवः सृजन्त्यपत्यान्यथवाऽपि मक्षिकाः |
तद्व्यञ्जनत्वाच्छ्रवणो निरुच्यते भिषग्भिराद्यैः क्रिमिकर्णको गदः ||८||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
क्रिमिकर्णकमाह– यदा तु मूर्छन्तीत्यादि| मूर्छन्ति उच्छ्रिता भवन्ति| जन्तवः क्रिमयः| क्रिमिमूर्छनं च मांसशोणितकोथे सति ज्ञेयं, तदन्तरेण क्रिमीणामसम्भवात्| अपत्यानीति डिम्भकान्| तद्व्यञ्जनत्वादिति क्रिमिलक्षणत्वात्| श्रवणो निरुच्यते इति क्रिमिकर्णको गद इति आश्रयाश्रितयोरभेदोपचाराच्छ्रवणः क्रिमिकर्णको गदो भण्यते| श्रवणशब्दः पुंलिङ्गोऽप्यस्तीत्यस्मादेव निर्देशात् प्रतीयते| अयं विकारस्त्रिदोषजो मन्तव्यः| तथा च निमिः– “श्लेष्मपित्तजलोन्मिश्रे कोथे शोणितमांसजे| मूर्छन्ति जन्तवस्तत्र कृष्णास्ताम्राः सितारुणाः|| भक्षयन्तीव ते कर्णं कुर्वन्तो विविधा रुजः| क्रिमिकर्णं तु तं विद्यात् सन्निपातप्रकोपजम्||” इति||८||
Adhikarana karNapraviShTapata~ggakITAdilakShaNam (9-10) · Śloka 10
पतङ्गाः शतपद्यश्च कर्णस्रोतः प्रविश्य हि |
अरतिं व्याकुलत्वं च भृशं कुर्वन्ति वेदनाम् ||९||
कर्णो निस्तुद्यते तस्य तथा फरफरायते |
कीटे चरति रुक् तीव्रा निष्पन्दे मन्दवेदना ||१०||
कर्णप्रविष्टपतङ्गकीटादिलिङ्गमाह– पतङ्गा इत्यादि| शतपद्य इति कारण्डिकाः| निष्पन्दे इति स्थिरे||९-१०||
Adhikarana karNavidradhilakShaNam (11) · Śloka 11
क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधिर्भवेत्तथा दोषकृतोऽपरः पुनः |
सरक्तपीतारुणमस्रमास्रवेत् प्रतोदधूमायनदाहचोषवान् ||११||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
कर्णविद्रधिमाह– क्षताभिघातप्रभवस्त्वित्यादि| क्षतप्रभवोऽभिघातप्रभवश्च, क्षताभिघातप्रभवयोरागन्तुकत्वादेकत्वम्, एवं वातादिजस्यापि दोषजत्वादेकत्वम्| सरक्तपीतारुणमस्रमास्रवेदिति अस्रमास्रावं, सरक्तपीतारुणवर्णत्वं चास्रावस्य वातपित्तकफसम्भवात्||११||
Adhikarana karNapAkalakShaNam (12) · Śloka 12
कर्णपाकस्तु पित्तेन कोथविक्लेदकृद्भवेत् |
कर्णविद्रधिपाकाद्वा जायते चाम्बुपूरणात् ||१२||
कर्णपाकलक्षणमाह– कर्णपाक इत्यादि| कोथविक्लेदकृदिति कोथः पूतिभावः, विक्लेद आर्द्रता| ननु, कर्णगूथलक्षणे पित्तेन शोषणमुक्तं, तत्कथमार्द्रता? नैवम्, एवंविकारजनककर्मसहकारिणा द्रवांशोद्रिक्तेन पित्तेनार्द्रता, तत्र त्वेतद्विपरीतत्वेन शोषः||१२||
Adhikarana pUtikarNalakShaNam (13) · Śloka 13
पूयं स्रवति पूति वा स ज्ञेयः पूतिकर्णकः |१३|
पूतिकर्णलक्षणमाह– पूयमित्यादि| पूयं स्रवति वा पूतीति क्रियाविशेषणं, वाशब्दोऽत्र समुच्चये; तेनावेदनत्वं, सवेदनत्वं वा, घनस्रावित्वं च समुच्चीयते| घनस्रावनियमाच्च कर्णस्रावादस्य भेदः| तथाचोक्तं सुश्रुते– “स्रोतःस्थिते श्लेष्मणि पित्ततेजसा विलीयमाने भृशसम्प्रतापिते| अवेदनो वाऽथ सवेदनो वा घनं स्रवेत् पूति च पूतिकर्णः||” इति| (सु. उ. तं. अ. २०)| पूतिमान् कर्णः पूतिकर्णः|१३|–
Adhikarana karNagatashothArbudArshasAM lakShaNam (13) · Śloka 13
कर्णशोथार्बुदार्शांसि जानीयादुक्तलक्षणैः ||१३||
इदानीं सङ्ख्यापूरणार्थं कर्णगतशोथार्बुदार्शसामतिदेशेन लक्षणमाह– कर्णशोथेत्यादि| कर्णशोथाश्चत्वारो वातपित्तकफरक्तजत्वेन; एवमर्शश्चतुर्विधं, सहजसन्निपातजार्शसोः सन्निपातागन्तुजशोथयोश्चात्रासम्भूतिराधारप्रभावात्| अर्बुदं च सप्तविधं वातपित्तकफरक्तमांसमेदःसिरानिमित्तभेदात्; सिराजस्य वातजावरुद्धस्यात्र पृथग्गणनं शालाक्यसिद्धान्तसंवादादिति कार्तिकः| यथा सुश्रुते एव कर्णरोगानन्तरम्– “दोषैस्त्रिभिस्तैः पृथगेकशश्च ब्रूयात्तथाऽर्शांसि तथैव शोथान्| शालाक्यसिद्धान्तमवेक्ष्य चापि सर्वात्मकं सप्तममर्बुदं तु||” (सु. उ. तं. अ. २२) इति| नासारोगेऽभिधास्यति, तथेहापि युज्यते; तेन रक्तजस्य पित्तसमानलिङ्गत्वात् पित्तजेऽन्तर्भावः, तथाऽऽगन्तुजस्यापि रक्तपित्तलिङ्गत्वात् पित्तज एवान्तर्भावः; तेन शोथः सन्निपातजोऽत्र अगणनीयः, एवं सहजरक्तजयोर्दोषज एवान्तर्भावात् सन्निपातजमर्शोऽपृथग्गणनीयम्, अर्बुदं च सन्निपातजं सप्तमिति, एवमेभिः सहाष्टाविंशतिः सुश्रुतोक्ताः कर्णरोगा भवन्ति||१३||
Adhikarana karNarogasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (14-15) · Śloka 15
नादोऽतिरुक् कर्णमलस्य शोषः स्रावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात् |
शोथः सरागो दरणं विदाहः सपीतपूतिस्रवणं च पित्तात् ||१४||
वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोथशुक्लस्निग्धस्रुतिः स्वल्परुजः कफाच्च |
सर्वाणि रूपाणि च सन्निपातात् स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः ||१५||
(च. चि. अ. २६) |
इदानीं चरकोक्तं कर्णरोगचतुष्टयं वातपित्तकफसन्निपातजभेदादाह– नादोऽतिरुगित्यादि| अश्रवणमिति अशब्दश्रुतिः| वैश्रुत्यमिति विरुद्धश्रवणम्||१४-१५||
Adhikarana paripoTakalakShaNam (16) · Śloka 16
सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसाऽतिप्रवर्धिते |
कर्णशोथो भवेत् पाल्यां सरुजः परिपोटवान् |
कृष्णारुणनिभः स्तब्धः स वातात् परिपोटकः ||१६||
(सु. चि. अ. २५) |
कर्णावयवत्वात् कर्णपाल्यास्तद्विकारानाह– सौकुमार्यादित्यादि| सौकुमार्याद्धेतोश्चिरं वर्धनेन त्यक्ते सहसा च वर्धयितुमारब्धे कर्णे शोथः, परिपोटवान् मनाक्त्वगवदरणवानित्यर्थः||१६||
Adhikarana utpAtalakShaNam (17) · Śloka 17
गुर्वाभरणसंयोगात्ताडनाद्घर्षणादपि |
शोथः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरुजान्वितः ||१७||
रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदो मतः |
(सु. चि. अ. २५) |
उत्पातलक्षणमाह– गुर्वित्यादि| श्यावत्वं व्याधिप्रभावात्, पित्तरक्तयोः श्यावत्वाजनकत्वात्; किंवा वातानुबन्धादत्र श्यावत्वम्||१७||–
Adhikarana unmanthakalakShaNam (18-20) · Śloka 20
कर्णं बलाद्वर्धयतः पाल्यां वायुः प्रकुप्यति ||१८||
कफं सङ्गृह्य कुरुते शोथं स्तब्धमवेदनम् |
उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः ||१९||
संवर्ध्यमाने दुर्विद्धे कण्डूपाकरुजान्वितः |
शोथो भवति पाकश्च त्रिदोषो दुःखवर्धनः ||२०||
(सु. चि. अ. २५) |
उन्मन्थकमाह– कर्णमित्यादि| स्तब्धत्वं वातकृतं, कण्डूः कफात्, इति वातकफलिङ्गम्||१८-२०||
Adhikarana parilehIlakShaNam (21-22) · Śloka 22
कफासृक्क्रिमयः क्रुद्धाः सर्षपाभा विसर्पिणः |
कुर्वन्ति पाल्यां पिडकाः कण्डूदाहरुजान्विताः ||२१||
कफासृक्क्रिमिसम्भूतः स विसर्पन्नितस्ततः |
लिहेत् सशष्कुलीं पालीं परिलेहीति स स्मृतः ||२२||
(सु. चि. अ. २५) |
परिलेहीमाह– कफासृगित्यादि| स विसर्पन्निति स इति पिडकात्मको विकार; ‘विसर्पान्वितः’ इति पाठान्तरे विसर्पेणान्वितः| लिहेदिति निर्मांसीं करोति आच्छादयेद्वा||२१-२२||
Adhikarana puShpikA · Śloka 57
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कर्णरोगनिदानं समाप्तम् ||५७||
इति श्रीकण्ठदत्तकृतायां मधुकोशव्याख्यायां कर्णरोगनिदानं समाप्तम्||५७||