Adhikarana karNashUlasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (1) · Śloka 1
atha karṇarōganidānam |
samīraṇaḥ śrōtragatō'nyathācaran samantataḥ śūlamatīva karṇayōḥ |
karōti dōṣaiśca yathāsvamāvr̥taḥ sa karṇaśūlaḥ kathitō durācaraḥ ||1||
(su. u. taṁ. a. 20) |
View original
अथ कर्णरोगनिदानम् |
समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथाचरन् समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः |
करोति दोषैश्च यथास्वमावृतः स कर्णशूलः कथितो दुराचरः ||१||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
mukharōgē jihvāśrayarōgō'bhihitaḥ, jihvā cēndriyādhiṣṭhānam, ata indriyādhiṣṭhānaduṣṭisāmyāt karṇarōganidānamucyatē; karṇaśabdēna ca karṇaśaṣkulyavacchinnamadr̥ṣṭōpagr̥hītaṁ śrōtramucyatē, tatra yadyapyēkadēśagatō rōgastathā'pyavayavē'pi samudāyōpacārataḥ karṇavyapadēśaḥ| tatra karṇaśūlaṁ kaṣṭatvāt prāgāha– samīraṇa ityādi| atrānayaiva samprāptyā'rthatō nidānasañcayādyākṣiptaṁ; yatō nidānāt sañcayaḥ, sañcayāt prakōpaḥ, prakōpāt prasaraḥ, prasarāt sthānasaṁśrayaḥ, tatō vyaktiḥ, tatō bhēda iti| karṇaśūlasya ca kaṣṭatvaṁ mūrchādyupadravayōgāt| yadāha vidēhaḥ– “mūrchā dāhō jvaraḥ kāsō hr̥llāsō vamathustathā| upadravāḥ karṇaśūlē bhavantyētē mariṣyataḥ||” iti| anyathācaranniti pratilōmaṁ caran| dōṣairiti kaphapittaraktaiḥ; raktē'pi rujākartr̥tvāt sāmānyēna dōṣavyapadēśaḥ| yathāsvamāvr̥ta iti svanidānakupitadōṣairyathāsvīyalakṣaṇairāvr̥tō na tu kōpitairvāyunā; “ēkaḥ prakupitō dōṣaḥ sarvānēva prakōpayēt” iti nyāyāt; yataḥ svatantrakupitā dōṣāḥ saṁsargabhājō bhavanti, paratantrakupitāstvanubandharūpā bhavanti; athavā yathāsvamiti śūlaviśēṣaṇaṁ, yathāsvīyamityarthaḥ| durācāra iti duḥkhēnācaryatē iti durācaraḥ||1||
Adhikarana karNanAda-bAdhiryalakShaNam (2-3) · Śloka 3
karṇasrōtaḥ sthitē vātē śr̥ṇōti vividhān svarān |
bhērīmr̥daṅgaśaṅkhānāṁ karṇanādaḥ sa ucyatē ||2||
yadā śabdavahaṁ vāyuḥ srōta āvr̥tya tiṣṭhati |
śuddhaḥ ślēṣmānvitō vā'pi bādhiryaṁ tēna jāyatē ||3||
View original
कर्णस्रोतः स्थिते वाते शृणोति विविधान् स्वरान् |
भेरीमृदङ्गशङ्खानां कर्णनादः स उच्यते ||२||
यदा शब्दवहं वायुः स्रोत आवृत्य तिष्ठति |
शुद्धः श्लेष्मान्वितो वाऽपि बाधिर्यं तेन जायते ||३||
karṇanādamāha– karṇasrōtaḥsthita ityādi| yadā karṇasrōtasi vividhaprakārēṇāvasthitō vāyurbhavati tadā tasya vividhābhihananāduktavividhaśabdaśravaṇaṁ, bhērīmr̥daṅgaśaṅkhānāmityupalakṣaṇaṁ, tēna bhr̥ṅgārādiśabdaśravaṇaṁ ca bhavati| yaduktaṁ vidēhē– “śirōgatō yadā vāyuḥ śrōtrayōḥ pratipadyatē| tadā tu vividhān śabdān samīrayati karṇayōḥ|| bhr̥ṅgārakrauñcanādaṁ vā maṇḍūkakākayōstathā| tantrīmr̥daṅgaśabdaṁ vā sāmatūryasvanaṁ tathā|| gītādhyayanavaṁśānāṁ nirghōṣaṁ kṣvēḍanaṁ tathā| apāmiva patantīnāṁ śakaṭasyēva gacchataḥ|| śvasatāmiva sarpāṇāṁ sadr̥śaḥ śrūyatē svanaḥ|” iti||2-3||
Adhikarana karNakShveDalakShaNam (4) · Śloka 4
vāyuḥ pittādibhiryuktō vēṇughōṣōpamaṁ svanam |
karōti karṇayōḥ kṣvēḍaṁ karṇakṣvēḍaḥ sa ucyatē ||4||
View original
वायुः पित्तादिभिर्युक्तो वेणुघोषोपमं स्वनम् |
करोति कर्णयोः क्ष्वेडं कर्णक्ष्वेडः स उच्यते ||४||
karṇakṣvēḍamāha– vāyurityādi| kṣvēḍamēva vyākarōti– vēṇughōṣōpamaṁ svanamiti| nanu, karṇanādāt kathamasya bhēdaḥ? ucyatē– karṇanādē kēvalānilajē nānāśabdān śr̥ṇōti, atra tu vēṇuśabdamēva niyamēna; tathā'yaṁ pittādisaṁsr̥ṣṭavātajanya iti| tathāha vidēhaḥ– “mārutaḥ kaphapittābhyāṁ saṁsr̥ṣṭaḥ śōṇitēna ca| karṇakṣvēḍaṁ sañjanayēt kṣvēḍanaṁ vēṇughōṣavat||” iti||4||
Adhikarana karNasrAvalakShaNam (5) · Śloka 5
śirō'bhighātādathavā nimajjatō jalē prapākādathavā'pi vidradhēḥ |
sravēddhi pūyaṁ śravaṇō'nilārditaḥ sa karṇasaṁsrāva iti prakīrtitaḥ ||5||
(su. u. taṁ. a. 20) |
View original
शिरोऽभिघातादथवा निमज्जतो जले प्रपाकादथवाऽपि विद्रधेः |
स्रवेद्धि पूयं श्रवणोऽनिलार्दितः स कर्णसंस्राव इति प्रकीर्तितः ||५||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
karṇasrāvamāha– śirō'bhighātādityādi| sravēddhi pūyamityupalakṣaṇaṁ, tēna raktajalē ca sravata iti mantavyaṁ, śirō'bhighātajalamajjanamātrēṇa pūyasyāsambhavāt; athavā prapākāditi sarvatra sambadhyatē; tarhi na pākāt pr̥thak srāva uktaḥ, sarvatra pākasyāviśiṣṭatvāditi kārtikaḥ| nanu, pākāt vidradhēḥ srāvasambhavō'stu, vidradhau tu vātētaradōṣasyāpi sambhavāt kathamanilārdita ityuktam? ucyatē– atisrāvēṇātrānilakōpādanilārditatvaṁ bōddhavyam||5||
Adhikarana karNagUthaka-karNapratinAhalakShaNam (6-7) · Śloka 7
mārutaḥ kaphasaṁyuktaḥ karṇakaṇḍūṁ karōti ca |
pittōṣmaśōṣitaḥ ślēṣmā kurutē karṇagūthakam ||6||
sa karṇagūthō dravatāṁ gatō yadā vilāyitō ghrāṇamukhaṁ prapadyatē |
tadā sa karṇapratināhasañjñitō bhavēdvikāraḥ śirasō'rdhabhēdakr̥t ||7||
(su. u. taṁ. a. 20) |
View original
मारुतः कफसंयुक्तः कर्णकण्डूं करोति च |
पित्तोष्मशोषितः श्लेष्मा कुरुते कर्णगूथकम् ||६||
स कर्णगूथो द्रवतां गतो यदा विलायितो घ्राणमुखं प्रपद्यते |
तदा स कर्णप्रतिनाहसञ्ज्ञितो भवेद्विकारः शिरसोऽर्धभेदकृत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
karṇapratināhamāha– sa karṇagūthō dravatāmityādi| vilāyita iti snēhasvēdābhyāṁ vilīnīkr̥taḥ san| ghrāṇamukhamiti dvandvatvādēkavadbhāvaḥ, tēna ghrāṇaṁ ca mukhaṁ ca pratipadyatē ityarthaḥ| anyē ‘ghrāṇamukhāt’ iti paṭhanti, tadā ghrāṇamukhāt nāsāsakāśāt pratipadyatē gacchatītyarthaḥ| ayaṁ kaphajō vikāraḥ; athavā karṇagūthaśōṣē mārutapittavyāpārāttrayāṇāmapi sambandhō'sti, tēna sannipātajō'yaṁ; tathāca vidēhaḥ– “kaphādvā mārutādvā'pi sannipātēna vā punaḥ|” iti| śirasō'rdhabhēdakr̥diti ardhāvabhēdaśirōrōgakr̥t||6-7||
Adhikarana krimikarNakalakShaNam (8) · Śloka 8
yadā tu mūrchantyathavā'pi jantavaḥ sr̥jantyapatyānyathavā'pi makṣikāḥ |
tadvyañjanatvācchravaṇō nirucyatē bhiṣagbhirādyaiḥ krimikarṇakō gadaḥ ||8||
(su. u. taṁ. a. 20) |
View original
यदा तु मूर्छन्त्यथवाऽपि जन्तवः सृजन्त्यपत्यान्यथवाऽपि मक्षिकाः |
तद्व्यञ्जनत्वाच्छ्रवणो निरुच्यते भिषग्भिराद्यैः क्रिमिकर्णको गदः ||८||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
krimikarṇakamāha– yadā tu mūrchantītyādi| mūrchanti ucchritā bhavanti| jantavaḥ krimayaḥ| krimimūrchanaṁ ca māṁsaśōṇitakōthē sati jñēyaṁ, tadantarēṇa krimīṇāmasambhavāt| apatyānīti ḍimbhakān| tadvyañjanatvāditi krimilakṣaṇatvāt| śravaṇō nirucyatē iti krimikarṇakō gada iti āśrayāśritayōrabhēdōpacārācchravaṇaḥ krimikarṇakō gadō bhaṇyatē| śravaṇaśabdaḥ puṁliṅgō'pyastītyasmādēva nirdēśāt pratīyatē| ayaṁ vikārastridōṣajō mantavyaḥ| tathā ca nimiḥ– “ślēṣmapittajalōnmiśrē kōthē śōṇitamāṁsajē| mūrchanti jantavastatra kr̥ṣṇāstāmrāḥ sitāruṇāḥ|| bhakṣayantīva tē karṇaṁ kurvantō vividhā rujaḥ| krimikarṇaṁ tu taṁ vidyāt sannipātaprakōpajam||” iti||8||
Adhikarana karNapraviShTapata~ggakITAdilakShaNam (9-10) · Śloka 10
pataṅgāḥ śatapadyaśca karṇasrōtaḥ praviśya hi |
aratiṁ vyākulatvaṁ ca bhr̥śaṁ kurvanti vēdanām ||9||
karṇō nistudyatē tasya tathā pharapharāyatē |
kīṭē carati ruk tīvrā niṣpandē mandavēdanā ||10||
View original
पतङ्गाः शतपद्यश्च कर्णस्रोतः प्रविश्य हि |
अरतिं व्याकुलत्वं च भृशं कुर्वन्ति वेदनाम् ||९||
कर्णो निस्तुद्यते तस्य तथा फरफरायते |
कीटे चरति रुक् तीव्रा निष्पन्दे मन्दवेदना ||१०||
karṇapraviṣṭapataṅgakīṭādiliṅgamāha– pataṅgā ityādi| śatapadya iti kāraṇḍikāḥ| niṣpandē iti sthirē||9-10||
Adhikarana karNavidradhilakShaNam (11) · Śloka 11
kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavēttathā dōṣakr̥tō'paraḥ punaḥ |
saraktapītāruṇamasramāsravēt pratōdadhūmāyanadāhacōṣavān ||11||
(su. u. taṁ. a. 20) |
View original
क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधिर्भवेत्तथा दोषकृतोऽपरः पुनः |
सरक्तपीतारुणमस्रमास्रवेत् प्रतोदधूमायनदाहचोषवान् ||११||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
karṇavidradhimāha– kṣatābhighātaprabhavastvityādi| kṣataprabhavō'bhighātaprabhavaśca, kṣatābhighātaprabhavayōrāgantukatvādēkatvam, ēvaṁ vātādijasyāpi dōṣajatvādēkatvam| saraktapītāruṇamasramāsravēditi asramāsrāvaṁ, saraktapītāruṇavarṇatvaṁ cāsrāvasya vātapittakaphasambhavāt||11||
Adhikarana karNapAkalakShaNam (12) · Śloka 12
karṇapākastu pittēna kōthaviklēdakr̥dbhavēt |
karṇavidradhipākādvā jāyatē cāmbupūraṇāt ||12||
View original
कर्णपाकस्तु पित्तेन कोथविक्लेदकृद्भवेत् |
कर्णविद्रधिपाकाद्वा जायते चाम्बुपूरणात् ||१२||
karṇapākalakṣaṇamāha– karṇapāka ityādi| kōthaviklēdakr̥diti kōthaḥ pūtibhāvaḥ, viklēda ārdratā| nanu, karṇagūthalakṣaṇē pittēna śōṣaṇamuktaṁ, tatkathamārdratā? naivam, ēvaṁvikārajanakakarmasahakāriṇā dravāṁśōdriktēna pittēnārdratā, tatra tvētadviparītatvēna śōṣaḥ||12||
Adhikarana pUtikarNalakShaNam (13) · Śloka 13
pūyaṁ sravati pūti vā sa jñēyaḥ pūtikarṇakaḥ |13|
View original
पूयं स्रवति पूति वा स ज्ञेयः पूतिकर्णकः |१३|
pūtikarṇalakṣaṇamāha– pūyamityādi| pūyaṁ sravati vā pūtīti kriyāviśēṣaṇaṁ, vāśabdō'tra samuccayē; tēnāvēdanatvaṁ, savēdanatvaṁ vā, ghanasrāvitvaṁ ca samuccīyatē| ghanasrāvaniyamācca karṇasrāvādasya bhēdaḥ| tathācōktaṁ suśrutē– “srōtaḥsthitē ślēṣmaṇi pittatējasā vilīyamānē bhr̥śasampratāpitē| avēdanō vā'tha savēdanō vā ghanaṁ sravēt pūti ca pūtikarṇaḥ||” iti| (su. u. taṁ. a. 20)| pūtimān karṇaḥ pūtikarṇaḥ|13|–
Adhikarana karNagatashothArbudArshasAM lakShaNam (13) · Śloka 13
karṇaśōthārbudārśāṁsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ ||13||
View original
कर्णशोथार्बुदार्शांसि जानीयादुक्तलक्षणैः ||१३||
idānīṁ saṅkhyāpūraṇārthaṁ karṇagataśōthārbudārśasāmatidēśēna lakṣaṇamāha– karṇaśōthētyādi| karṇaśōthāścatvārō vātapittakapharaktajatvēna; ēvamarśaścaturvidhaṁ, sahajasannipātajārśasōḥ sannipātāgantujaśōthayōścātrāsambhūtirādhāraprabhāvāt| arbudaṁ ca saptavidhaṁ vātapittakapharaktamāṁsamēdaḥsirānimittabhēdāt; sirājasya vātajāvaruddhasyātra pr̥thaggaṇanaṁ śālākyasiddhāntasaṁvādāditi kārtikaḥ| yathā suśrutē ēva karṇarōgānantaram– “dōṣaistribhistaiḥ pr̥thagēkaśaśca brūyāttathā'rśāṁsi tathaiva śōthān| śālākyasiddhāntamavēkṣya cāpi sarvātmakaṁ saptamamarbudaṁ tu||” (su. u. taṁ. a. 22) iti| nāsārōgē'bhidhāsyati, tathēhāpi yujyatē; tēna raktajasya pittasamānaliṅgatvāt pittajē'ntarbhāvaḥ, tathā''gantujasyāpi raktapittaliṅgatvāt pittaja ēvāntarbhāvaḥ; tēna śōthaḥ sannipātajō'tra agaṇanīyaḥ, ēvaṁ sahajaraktajayōrdōṣaja ēvāntarbhāvāt sannipātajamarśō'pr̥thaggaṇanīyam, arbudaṁ ca sannipātajaṁ saptamiti, ēvamēbhiḥ sahāṣṭāviṁśatiḥ suśrutōktāḥ karṇarōgā bhavanti||13||
Adhikarana karNarogasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (14-15) · Śloka 15
nādō'tiruk karṇamalasya śōṣaḥ srāvastanuścāśravaṇaṁ ca vātāt |
śōthaḥ sarāgō daraṇaṁ vidāhaḥ sapītapūtisravaṇaṁ ca pittāt ||14||
vaiśrutyakaṇḍūsthiraśōthaśuklasnigdhasrutiḥ svalparujaḥ kaphācca |
sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāt srāvaśca tatrādhikadōṣavarṇaḥ ||15||
(ca. ci. a. 26) |
View original
नादोऽतिरुक् कर्णमलस्य शोषः स्रावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात् |
शोथः सरागो दरणं विदाहः सपीतपूतिस्रवणं च पित्तात् ||१४||
वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोथशुक्लस्निग्धस्रुतिः स्वल्परुजः कफाच्च |
सर्वाणि रूपाणि च सन्निपातात् स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः ||१५||
(च. चि. अ. २६) |
idānīṁ carakōktaṁ karṇarōgacatuṣṭayaṁ vātapittakaphasannipātajabhēdādāha– nādō'tirugityādi| aśravaṇamiti aśabdaśrutiḥ| vaiśrutyamiti viruddhaśravaṇam||14-15||
Adhikarana paripoTakalakShaNam (16) · Śloka 16
saukumāryāccirōtsr̥ṣṭē sahasā'tipravardhitē |
karṇaśōthō bhavēt pālyāṁ sarujaḥ paripōṭavān |
kr̥ṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripōṭakaḥ ||16||
(su. ci. a. 25) |
View original
सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसाऽतिप्रवर्धिते |
कर्णशोथो भवेत् पाल्यां सरुजः परिपोटवान् |
कृष्णारुणनिभः स्तब्धः स वातात् परिपोटकः ||१६||
(सु. चि. अ. २५) |
karṇāvayavatvāt karṇapālyāstadvikārānāha– saukumāryādityādi| saukumāryāddhētōściraṁ vardhanēna tyaktē sahasā ca vardhayitumārabdhē karṇē śōthaḥ, paripōṭavān manāktvagavadaraṇavānityarthaḥ||16||
Adhikarana utpAtalakShaNam (17) · Śloka 17
gurvābharaṇasaṁyōgāttāḍanādgharṣaṇādapi |
śōthaḥ pālyāṁ bhavēcchyāvō dāhapākarujānvitaḥ ||17||
raktō vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gadō mataḥ |
(su. ci. a. 25) |
View original
गुर्वाभरणसंयोगात्ताडनाद्घर्षणादपि |
शोथः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरुजान्वितः ||१७||
रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदो मतः |
(सु. चि. अ. २५) |
utpātalakṣaṇamāha– gurvityādi| śyāvatvaṁ vyādhiprabhāvāt, pittaraktayōḥ śyāvatvājanakatvāt; kiṁvā vātānubandhādatra śyāvatvam||17||–
Adhikarana unmanthakalakShaNam (18-20) · Śloka 20
karṇaṁ balādvardhayataḥ pālyāṁ vāyuḥ prakupyati ||18||
kaphaṁ saṅgr̥hya kurutē śōthaṁ stabdhamavēdanam |
unmanthakaḥ sakaṇḍūkō vikāraḥ kaphavātajaḥ ||19||
saṁvardhyamānē durviddhē kaṇḍūpākarujānvitaḥ |
śōthō bhavati pākaśca tridōṣō duḥkhavardhanaḥ ||20||
(su. ci. a. 25) |
View original
कर्णं बलाद्वर्धयतः पाल्यां वायुः प्रकुप्यति ||१८||
कफं सङ्गृह्य कुरुते शोथं स्तब्धमवेदनम् |
उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः ||१९||
संवर्ध्यमाने दुर्विद्धे कण्डूपाकरुजान्वितः |
शोथो भवति पाकश्च त्रिदोषो दुःखवर्धनः ||२०||
(सु. चि. अ. २५) |
unmanthakamāha– karṇamityādi| stabdhatvaṁ vātakr̥taṁ, kaṇḍūḥ kaphāt, iti vātakaphaliṅgam||18-20||
Adhikarana parilehIlakShaNam (21-22) · Śloka 22
kaphāsr̥kkrimayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā visarpiṇaḥ |
kurvanti pālyāṁ piḍakāḥ kaṇḍūdāharujānvitāḥ ||21||
kaphāsr̥kkrimisambhūtaḥ sa visarpannitastataḥ |
lihēt saśaṣkulīṁ pālīṁ parilēhīti sa smr̥taḥ ||22||
(su. ci. a. 25) |
View original
कफासृक्क्रिमयः क्रुद्धाः सर्षपाभा विसर्पिणः |
कुर्वन्ति पाल्यां पिडकाः कण्डूदाहरुजान्विताः ||२१||
कफासृक्क्रिमिसम्भूतः स विसर्पन्नितस्ततः |
लिहेत् सशष्कुलीं पालीं परिलेहीति स स्मृतः ||२२||
(सु. चि. अ. २५) |
parilēhīmāha– kaphāsr̥gityādi| sa visarpanniti sa iti piḍakātmakō vikāra; ‘visarpānvitaḥ’ iti pāṭhāntarē visarpēṇānvitaḥ| lihēditi nirmāṁsīṁ karōti ācchādayēdvā||21-22||
Adhikarana puShpikA · Śloka 57
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē karṇarōganidānaṁ samāptam ||57||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कर्णरोगनिदानं समाप्तम् ||५७||
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ karṇarōganidānaṁ samāptam||57||