Adhikarana kAsasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-2) · Śloka 2
અથ કાસનિદાનમ્ |
ધૂમોપઘાતાદ્રસતસ્તથૈવ વ્યાયામરૂક્ષાન્નનિષેવણાચ્ચ |
વિમાર્ગગત્વાચ્ચ હિ ભોજનસ્ય વેગાવરોધાત્ ક્ષવથોસ્તથૈવ ||૧||
પ્રાણો હ્યુદાનાનુગતઃ પ્રદુષ્ટઃ સ ભિન્નકાંસ્યસ્વનતુલ્યઘોષઃ |
નિરેતિ વક્ત્રાત્ સહસા સદોષો મનીષિભિઃ કાસ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ ||૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
अथ कासनिदानम् |
धूमोपघाताद्रसतस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च |
विमार्गगत्वाच्च हि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||१||
प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः स भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः |
निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
ક્ષયરૂપે કાસપાઠાત્ કાસોપેક્ષયા ચ ક્ષયોત્પત્તેસ્તદનન્તરં કાસનિદાનમાહ– ધૂમોપઘાતાદિત્યાદિ| ધૂમેન મુખનાસાપ્રવિષ્ટેનોપઘાતો ધૂમોપઘાતઃ| રસત ઇતિ વાતેનોર્ધ્વં નીતાદામરસાત્, ‘રજસ’ ઇતિ પાઠાન્તરે મુખનાસાપ્રવિષ્ટધૂલેરિત્યર્થઃ| વિમાર્ગગત્વં ચ હિ ભોજનસ્યાતિદ્રુતાભ્યવહારાદિના| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે, હિ પાદપૂરણે| વેગાવરોધાદિતિ પુરીષાદેઃ, તેન હિ વાયુરૂર્ધ્વગઃ સ્યાત્| ક્ષવથોસ્તથૈવેતિ વેગાવરોધાદિતિ સમ્બન્ધઃ| પ્રાણો વાયુરુદાનેન દુષ્ટેનાનુગતો વક્ત્રાન્નિરેતિ| સ વાયુઃ, ભિન્નકાંસ્યપાત્રવત્ હતસ્વનઃ કાસ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ| સદોષઃ સકફપિત્તઃ, વાતિકપૈત્તિકાદિભેદભિન્ન ઇતિ વા| એતેનૈવ સમાનસ્થાનનિદાનાભ્યાં હિક્કાશ્વાસાભ્યામસ્ય ભેદઃ, ન હિ તત્ર વાતિકપૈત્તિકાદિભેદેન વ્યપદેશ ઇતિ ગદાધરઃ| કસતિ શિરઃકણ્ઠાદૂર્ધ્વં ગચ્છતિ વાયુરિતિ કાસઃ, ‘કસ’ ગતૌ ઇત્યસ્માત્; ‘કસનાત્ કાસઃ’ (ચ. ચિ. અ. ૧૮) ઇતિ ચરકે પાઠઃ; કાસનં કાસ ઇતિ વા, “ભિન્નસ્વરઃ કાસતિ શુષ્કમેવ” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) ઇતિ સુશ્રુતદર્શનાત્||૧-૨||
Adhikarana kAsasa~gkhyA (3) · Śloka 3
પઞ્ચ કાસાઃ સ્મૃતા વાતપિત્તશ્લેષ્મક્ષતક્ષયૈઃ |
ક્ષયાયોપેક્ષિતાઃ સર્વે બલિનશ્ચોત્તરોત્તરમ્ ||૩||
(અ. હૃ. નિ. અ. ૩) |
View original
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः |
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ||३||
(अ. हृ. नि. अ. ३) |
સઙ્ખ્યામાહ– પઞ્ચેત્યાદિ| પઞ્ચ કાસા ઇતિ સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં પઞ્ચગ્રહણં જરાકાસસ્ય દોષજેષ્વન્તર્ભૂતસ્યાધિકત્વનિરાસાર્થં, પઞ્ચાનામપિ વા ક્ષયકારણત્વપ્રતિપાદનાર્થમિતિ| ક્ષયાય ધાતુક્ષયાય||૩||
Adhikarana kAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
પૂર્વરૂપં ભવેત્તેષાં શૂકપૂર્ણગલાસ્યતા |
કણ્ઠે કણ્ડૂશ્ચ ભોજ્યાનામવરોધશ્ચ જાયતે ||૪||
(ચ. ચિ. અ. ૨૨) |
View original
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता |
कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते ||४||
(च. चि. अ. २२) |
પૂર્વરૂપમાહ– પૂર્વેત્યાદિ| ભોજ્યાનામવરોધ ઇતિ અરુચિરભ્યવહારાસામર્થ્યં વા||૪||
Adhikarana vAtikakAsalakShaNam (5) · Śloka 5
હૃચ્છઙ્ખમૂર્ધોદરપાર્શ્વશૂલી ક્ષામાનનઃ ક્ષીણબલસ્વરૌજાઃ |
પ્રસક્તવેગસ્તુ સમીરણેન ભિન્નસ્વરઃ કાસતિ શુષ્કમેવ ||૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः |
प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासति शुष्कमेव ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
વાતિકકાસસ્વરૂપમાહ– હૃદિત્યાદિ| શઙ્ખો લલાટૈકદેશઃ| ક્ષામાનનઃ શુષ્કમુખઃ, વાતેન શોષણાત્| પ્રસક્તવેગઃ સતતકાસવેગઃ| શુષ્કમિતિ શ્લેષ્માદિનિષ્ઠીવનરહિતમ્||૫||
Adhikarana paittikakAsalakShaNam (6) · Śloka 6
ઉરોવિદાહજ્વરવક્ત્રશોષૈરભ્યર્દિતસ્તિક્તમુખસ્તૃષાર્તઃ |
પિત્તેન પીતાનિ વમેત્ કટૂનિ કાસેત્ સપાણ્ડુઃ પરિદહ્યમાનઃ ||૬||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः |
पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् सपाण्डुः परिदह्यमानः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
પૈત્તિકકાસમાહ– ઉર ઇત્યાદિ| અભ્યર્દિતઃ પીડિતઃ||૬||
Adhikarana kaphajakAsalakShaNam (7) · Śloka 7
પ્રલિપ્યમાનેન મુખેન સીદન્ શિરોરુજાર્તઃ કફપૂર્ણદેહઃ |
અભક્તરુગ્ગૌરવકણ્ડુયુક્તઃ કાસેદ્ભૃશં સાન્દ્રકફઃ કફેન ||૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः |
अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्तः कासेद्भृशं सान्द्रकफः कफेन ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
કફજકાસમાહ– પ્રલિપ્યમાનેનેત્યાદિ| પ્રલિપ્યમાનેન શ્લેષ્મલિપ્તેન મુખેનોપલક્ષિતઃ, સીદન્ અઙ્ગાવસાદયુક્તઃ| અભક્તરુક્ અરુચિઃ||૭||
Adhikarana kShatajakAsalakShaNam (8-11) · Śloka 11
અતિવ્યવાયભારાધ્વયુદ્ધાશ્વગજવિગ્રહૈઃ |
રૂક્ષસ્યોરઃક્ષતં વાયુર્ગૃહીત્વા કાસમાચરેત્ ||૮||
સ પૂર્વં કાસતે શુષ્કં તતઃ ષ્ઠીવેત્ સશોણિતમ્ |
કણ્ઠેન રુજતાઽત્યર્થં વિરુગ્ણેનેવ ચોરસા ||૯||
સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના |
દુઃખસ્પર્શેન શૂલેન ભેદપીડાભિતાપિના ||૧૦||
પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્યપીડિતઃ |
પારાવત ઇવાકૂજન્ કાસવેગાત્ ક્ષતોદ્ભવાત્ ||૧૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः |
रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमाचरेत् ||८||
स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् |
कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विरुग्णेनेव चोरसा ||९||
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना |
दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ||१०||
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडितः |
पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात् ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
ક્ષતકાસમાહ– અતિવ્યવાયેત્યાદિ| વિગ્રહો વિધારણં યુદ્ધસ્યોપાત્તત્વાત્; ‘નિગ્રહ’ ઇતિ પાઠે સ એવાર્થઃ| તતઃ ષ્ઠીવેત્ સશોણિતમિતિ કાસાભિઘાતેન હૃદયસ્ય વિદારણાત્| કણ્ઠેનેતિ ઉપલક્ષણે તૃતીયા, એવમુરસેતિ| વિરુગ્ણેનેવ ભગ્નેનેવ, સૂચીભિરિવ તુદ્યમાનેન, શૂલિના દુઃખસ્પર્શેન ચોરસેતિ સમ્બન્ધઃ| દુઃખસ્પર્શત્વં સ્પર્શાસહત્વમ્| શૂલેનોપલક્ષિતઃ, તચ્ચ પાર્શ્વાદૌ બોધ્યમ્| વાગ્ભટેનાપિ પઠ્યતે– ‘પાર્શ્વશૂલી’ (વા. નિ. અ. ૩) ઇતિ| ભેદપીડાભિતાપિનેતિ શૂલવિશેષણમ્| પારાવત ઇવ કૂજન્, ભવતીતિ શેષઃ||૮-૧૧||
Adhikarana kShayajakAsalakShaNam (12-13) · Śloka 13
વિષમાસાત્મ્યભોજ્યાતિવ્યવાયાદ્વેગનિગ્રહાત્ |
ઘૃણિનાં શોચતાં નૄણાં વ્યાપન્નેઽગ્નૌ ત્રયો મલાઃ |
કુપિતાઃ ક્ષયજં કાસં કુર્યુર્દેહક્ષયપ્રદમ્ ||૧૨||
સ ગાત્રશૂલજ્વરદાહમોહાન્ પ્રાણક્ષયં ચોપલભેત કાસી |
શુષ્યન્ વિનિષ્ઠીવતિ દુર્બલસ્તુ પ્રક્ષીણમાંસો રુધિરં સપૂયમ્ |
તં સર્વલિઙ્ગં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યં ચિકિત્સિતજ્ઞાઃ ક્ષયજં વદન્તિ ||૧૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात् |
घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः |
कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम् ||१२||
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी |
शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् |
तं सर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
ક્ષયજકાસમાહ– વિષમેત્યાદિ| ઘૃણિનાં શોચતાં ચાહારાભાવાત્ કુપિતેન વાયુનાઽગ્નેરુપ્લવાદ્દોષત્રયપ્રકોપ ઇતિ| ક્ષયજમિતિ શુક્રાદિધાતુક્ષયજં, નતુ રાજયક્ષ્મજમ્| ત્રિદોષજેઽપિ રાજયક્ષ્મણિ કાસઃ કફેનૈવ ક્રિયતે| યદુક્તમ્– “કાસઃ કણ્ઠસ્ય ચોદ્ધ્વંસો વિજ્ઞેયઃ કફકોપતઃ|” ઇતિ; ક્ષયજકાસસ્તુ ત્રિદોષજ ઇતિ| નનુ, કાસાદેવ ક્ષયો જાયતે તત્ કથં ક્ષયજઃ કાસ ઇતિ? ઉક્તં હિ– “કાસાત્ સઞ્જાયતે ક્ષયઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ| ઉચ્યતે– દૃષ્ટો હિ પરસ્પરં વ્યક્તિભેદેન કાર્યકારણભાવો બહુશઃ, યથાઽતીસારાર્શોગ્નિમાન્દ્યાદાવિતિ| નનુ સ ગાત્રશૂલેત્યાદિશ્લોકાર્ધસ્ય ક્ષયજકાસમધ્યે પાઠોઽયુક્તઃ પ્રતિભાતિ, સુશ્રુતે ક્ષતજકાસે પઠિતત્વાત્; ક્ષયકાસશ્ચાત્ર ચરકસુશ્રુતવાક્યે મેલયિત્વા માધવકરેણ લિખિતઃ; ઉચ્યતે– સ ગાત્રશૂલેત્યાદ્યનન્તરં ક્ષયકાસઃ સુશ્રુતેન પઠિતઃ; તેન ‘સગાત્રશૂલ’ ઇત્યાદિશ્લોકાર્ધસ્ય પરેણ સમ્બન્ધાત્ ક્ષયકાસલિઙ્ગત્વમિતિ માધવકરસ્યાભિપ્રાય; એતચ્ચાન્યે નાનુમન્યન્તે, યતઃ ક્ષતકાસસ્યાવસ્થાયામસાધ્યત્વખ્યાપનપરમેતદ્વ્યાખ્યાતં જેજ્જટેન, ગયદાસેનાપિ ક્ષતજકાસરૂપત્વેનેતિ||૧૨-૧૩||
Adhikarana kAsasya sAdhyatvAdilakShaNam (14-15) · Śloka 15
ઇત્યેષ ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ |
સાધ્યો બલવતાં વા સ્યાદ્યાપ્યસ્ત્વેવં ક્ષતોત્થિતઃ ||૧૪||
નવૌ કદાચિત્સિધ્યેતામપિ પાદગુણાન્વિતૌ |
સ્થવિરાણાં જરાકાસઃ સર્વો યાપ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ |
ત્રીન્ પૂર્વાન્ સાધયેત્ સાધ્યાન્ પથ્યૈર્યાપ્યાંસ્તુ યાપયેત્ ||૧૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः |
साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः ||१४||
नवौ कदाचित्सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ |
स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः |
त्रीन् पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
અસાધ્યત્વાદિલક્ષણમાહ– ઇતીત્યાદિ| પાદગુણાન્વિતાવિતિ વૈદ્યાદિચતુષ્પાદસમ્પન્નૌ| સ્થવિરાણાં વૃદ્ધાનાં; સ્થવિરાણામિત્યુક્તેઽપિ જરાશબ્દોપાદાનં જરાનિમિત્તધાતુક્ષયજ એવ કાસો યાપ્યઃ, અપચારજનિતદોષજસ્તુ સાધ્ય ઇતિ બોધનાર્થમ્||૧૪-૧૫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને કાસનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कासनिदानं समाप्तम् ||११||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં કાસનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૧||