Adhikarana kAsasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-2) · Śloka 2
અથ કાસનિદાનમ્ |
ધૂમોપઘાતાદ્રસતસ્તથૈવ વ્યાયામરૂક્ષાન્નનિષેવણાચ્ચ |
વિમાર્ગગત્વાચ્ચ હિ ભોજનસ્ય વેગાવરોધાત્ ક્ષવથોસ્તથૈવ ||૧||
પ્રાણો હ્યુદાનાનુગતઃ પ્રદુષ્ટઃ સ ભિન્નકાંસ્યસ્વનતુલ્યઘોષઃ |
નિરેતિ વક્ત્રાત્ સહસા સદોષો મનીષિભિઃ કાસ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ ||૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
अथ कासनिदानम् |
धूमोपघाताद्रसतस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च |
विमार्गगत्वाच्च हि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||१||
प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः स भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः |
निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana kAsasa~gkhyA (3) · Śloka 3
પઞ્ચ કાસાઃ સ્મૃતા વાતપિત્તશ્લેષ્મક્ષતક્ષયૈઃ |
ક્ષયાયોપેક્ષિતાઃ સર્વે બલિનશ્ચોત્તરોત્તરમ્ ||૩||
(અ. હૃ. નિ. અ. ૩) |
View original
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः |
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ||३||
(अ. हृ. नि. अ. ३) |
Adhikarana kAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
પૂર્વરૂપં ભવેત્તેષાં શૂકપૂર્ણગલાસ્યતા |
કણ્ઠે કણ્ડૂશ્ચ ભોજ્યાનામવરોધશ્ચ જાયતે ||૪||
(ચ. ચિ. અ. ૨૨) |
View original
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता |
कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते ||४||
(च. चि. अ. २२) |
Adhikarana vAtikakAsalakShaNam (5) · Śloka 5
હૃચ્છઙ્ખમૂર્ધોદરપાર્શ્વશૂલી ક્ષામાનનઃ ક્ષીણબલસ્વરૌજાઃ |
પ્રસક્તવેગસ્તુ સમીરણેન ભિન્નસ્વરઃ કાસતિ શુષ્કમેવ ||૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः |
प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासति शुष्कमेव ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana paittikakAsalakShaNam (6) · Śloka 6
ઉરોવિદાહજ્વરવક્ત્રશોષૈરભ્યર્દિતસ્તિક્તમુખસ્તૃષાર્તઃ |
પિત્તેન પીતાનિ વમેત્ કટૂનિ કાસેત્ સપાણ્ડુઃ પરિદહ્યમાનઃ ||૬||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः |
पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् सपाण्डुः परिदह्यमानः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana kaphajakAsalakShaNam (7) · Śloka 7
પ્રલિપ્યમાનેન મુખેન સીદન્ શિરોરુજાર્તઃ કફપૂર્ણદેહઃ |
અભક્તરુગ્ગૌરવકણ્ડુયુક્તઃ કાસેદ્ભૃશં સાન્દ્રકફઃ કફેન ||૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः |
अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्तः कासेद्भृशं सान्द्रकफः कफेन ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana kShatajakAsalakShaNam (8-11) · Śloka 11
અતિવ્યવાયભારાધ્વયુદ્ધાશ્વગજવિગ્રહૈઃ |
રૂક્ષસ્યોરઃક્ષતં વાયુર્ગૃહીત્વા કાસમાચરેત્ ||૮||
સ પૂર્વં કાસતે શુષ્કં તતઃ ષ્ઠીવેત્ સશોણિતમ્ |
કણ્ઠેન રુજતાઽત્યર્થં વિરુગ્ણેનેવ ચોરસા ||૯||
સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના |
દુઃખસ્પર્શેન શૂલેન ભેદપીડાભિતાપિના ||૧૦||
પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્યપીડિતઃ |
પારાવત ઇવાકૂજન્ કાસવેગાત્ ક્ષતોદ્ભવાત્ ||૧૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः |
रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमाचरेत् ||८||
स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् |
कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विरुग्णेनेव चोरसा ||९||
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना |
दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ||१०||
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडितः |
पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात् ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana kShayajakAsalakShaNam (12-13) · Śloka 13
વિષમાસાત્મ્યભોજ્યાતિવ્યવાયાદ્વેગનિગ્રહાત્ |
ઘૃણિનાં શોચતાં નૄણાં વ્યાપન્નેઽગ્નૌ ત્રયો મલાઃ |
કુપિતાઃ ક્ષયજં કાસં કુર્યુર્દેહક્ષયપ્રદમ્ ||૧૨||
સ ગાત્રશૂલજ્વરદાહમોહાન્ પ્રાણક્ષયં ચોપલભેત કાસી |
શુષ્યન્ વિનિષ્ઠીવતિ દુર્બલસ્તુ પ્રક્ષીણમાંસો રુધિરં સપૂયમ્ |
તં સર્વલિઙ્ગં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યં ચિકિત્સિતજ્ઞાઃ ક્ષયજં વદન્તિ ||૧૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात् |
घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः |
कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम् ||१२||
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी |
शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् |
तं सर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana kAsasya sAdhyatvAdilakShaNam (14-15) · Śloka 15
ઇત્યેષ ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ |
સાધ્યો બલવતાં વા સ્યાદ્યાપ્યસ્ત્વેવં ક્ષતોત્થિતઃ ||૧૪||
નવૌ કદાચિત્સિધ્યેતામપિ પાદગુણાન્વિતૌ |
સ્થવિરાણાં જરાકાસઃ સર્વો યાપ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ |
ત્રીન્ પૂર્વાન્ સાધયેત્ સાધ્યાન્ પથ્યૈર્યાપ્યાંસ્તુ યાપયેત્ ||૧૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) |
View original
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः |
साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः ||१४||
नवौ कदाचित्सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ |
स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः |
त्रीन् पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને કાસનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कासनिदानं समाप्तम् ||११||