11. kāsanidānam

Adhikarana kAsasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-2) · Śloka 2

ಅಥ ಕಾಸನಿದಾನಮ್ | ಧೂಮೋಪಘಾತಾದ್ರಸತಸ್ತಥೈವ ವ್ಯಾಯಾಮರೂಕ್ಷಾನ್ನನಿಷೇವಣಾಚ್ಚ | ವಿಮಾರ್ಗಗತ್ವಾಚ್ಚ ಹಿ ಭೋಜನಸ್ಯ ವೇಗಾವರೋಧಾತ್ ಕ್ಷವಥೋಸ್ತಥೈವ ||೧|| ಪ್ರಾಣೋ ಹ್ಯುದಾನಾನುಗತಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಃ ಸ ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯಸ್ವನತುಲ್ಯಘೋಷಃ | ನಿರೇತಿ ವಕ್ತ್ರಾತ್ ಸಹಸಾ ಸದೋಷೋ ಮನೀಷಿಭಿಃ ಕಾಸ ಇತಿ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ||೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |

ಕ್ಷಯರೂಪೇ ಕಾಸಪಾಠಾತ್ ಕಾಸೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ಕ್ಷಯೋತ್ಪತ್ತೇಸ್ತದನನ್ತರಂ ಕಾಸನಿದಾನಮಾಹ– ಧೂಮೋಪಘಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಧೂಮೇನ ಮುಖನಾಸಾಪ್ರವಿಷ್ಟೇನೋಪಘಾತೋ ಧೂಮೋಪಘಾತಃ| ರಸತ ಇತಿ ವಾತೇನೋರ್ಧ್ವಂ ನೀತಾದಾಮರಸಾತ್, ‘ರಜಸ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಮುಖನಾಸಾಪ್ರವಿಷ್ಟಧೂಲೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಮಾರ್ಗಗತ್ವಂ ಚ ಹಿ ಭೋಜನಸ್ಯಾತಿದ್ರುತಾಭ್ಯವಹಾರಾದಿನಾ| ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ಹಿ ಪಾದಪೂರಣೇ| ವೇಗಾವರೋಧಾದಿತಿ ಪುರೀಷಾದೇಃ, ತೇನ ಹಿ ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಗಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕ್ಷವಥೋಸ್ತಥೈವೇತಿ ವೇಗಾವರೋಧಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುರುದಾನೇನ ದುಷ್ಟೇನಾನುಗತೋ ವಕ್ತ್ರಾನ್ನಿರೇತಿ| ಸ ವಾಯುಃ, ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರವತ್ ಹತಸ್ವನಃ ಕಾಸ ಇತಿ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ| ಸದೋಷಃ ಸಕಫಪಿತ್ತಃ, ವಾತಿಕಪೈತ್ತಿಕಾದಿಭೇದಭಿನ್ನ ಇತಿ ವಾ| ಏತೇನೈವ ಸಮಾನಸ್ಥಾನನಿದಾನಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾಭ್ಯಾಮಸ್ಯ ಭೇದಃ, ನ ಹಿ ತತ್ರ ವಾತಿಕಪೈತ್ತಿಕಾದಿಭೇದೇನ ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ಕಸತಿ ಶಿರಃಕಣ್ಠಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತಿ ವಾಯುರಿತಿ ಕಾಸಃ, ‘ಕಸ’ ಗತೌ ಇತ್ಯಸ್ಮಾತ್; ‘ಕಸನಾತ್ ಕಾಸಃ’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ ಚರಕೇ ಪಾಠಃ; ಕಾಸನಂ ಕಾಸ ಇತಿ ವಾ, “ಭಿನ್ನಸ್ವರಃ ಕಾಸತಿ ಶುಷ್ಕಮೇವ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತದರ್ಶನಾತ್||೧-೨||

Adhikarana kAsasa~gkhyA (3) · Śloka 3

ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷತಕ್ಷಯೈಃ | ಕ್ಷಯಾಯೋಪೇಕ್ಷಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಬಲಿನಶ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್ ||೩|| (ಅ. ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೩) |

ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಗ್ರಹಣಂ ಜರಾಕಾಸಸ್ಯ ದೋಷಜೇಷ್ವನ್ತರ್ಭೂತಸ್ಯಾಧಿಕತ್ವನಿರಾಸಾರ್ಥಂ, ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ವಾ ಕ್ಷಯಕಾರಣತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿತಿ| ಕ್ಷಯಾಯ ಧಾತುಕ್ಷಯಾಯ||೩||

Adhikarana kAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4

ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಭವೇತ್ತೇಷಾಂ ಶೂಕಪೂರ್ಣಗಲಾಸ್ಯತಾ | ಕಣ್ಠೇ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚ ಭೋಜ್ಯಾನಾಮವರೋಧಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ||೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೨) |

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಪೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಭೋಜ್ಯಾನಾಮವರೋಧ ಇತಿ ಅರುಚಿರಭ್ಯವಹಾರಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ವಾ||೪||

Adhikarana vAtikakAsalakShaNam (5) · Śloka 5

ಹೃಚ್ಛಙ್ಖಮೂರ್ಧೋದರಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೀ ಕ್ಷಾಮಾನನಃ ಕ್ಷೀಣಬಲಸ್ವರೌಜಾಃ | ಪ್ರಸಕ್ತವೇಗಸ್ತು ಸಮೀರಣೇನ ಭಿನ್ನಸ್ವರಃ ಕಾಸತಿ ಶುಷ್ಕಮೇವ ||೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |

ವಾತಿಕಕಾಸಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಶಙ್ಖೋ ಲಲಾಟೈಕದೇಶಃ| ಕ್ಷಾಮಾನನಃ ಶುಷ್ಕಮುಖಃ, ವಾತೇನ ಶೋಷಣಾತ್| ಪ್ರಸಕ್ತವೇಗಃ ಸತತಕಾಸವೇಗಃ| ಶುಷ್ಕಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿನಿಷ್ಠೀವನರಹಿತಮ್||೫||

Adhikarana paittikakAsalakShaNam (6) · Śloka 6

ಉರೋವಿದಾಹಜ್ವರವಕ್ತ್ರಶೋಷೈರಭ್ಯರ್ದಿತಸ್ತಿಕ್ತಮುಖಸ್ತೃಷಾರ್ತಃ | ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತಾನಿ ವಮೇತ್ ಕಟೂನಿ ಕಾಸೇತ್ ಸಪಾಣ್ಡುಃ ಪರಿದಹ್ಯಮಾನಃ ||೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |

ಪೈತ್ತಿಕಕಾಸಮಾಹ– ಉರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭ್ಯರ್ದಿತಃ ಪೀಡಿತಃ||೬||

Adhikarana kaphajakAsalakShaNam (7) · Śloka 7

ಪ್ರಲಿಪ್ಯಮಾನೇನ ಮುಖೇನ ಸೀದನ್ ಶಿರೋರುಜಾರ್ತಃ ಕಫಪೂರ್ಣದೇಹಃ | ಅಭಕ್ತರುಗ್ಗೌರವಕಣ್ಡುಯುಕ್ತಃ ಕಾಸೇದ್ಭೃಶಂ ಸಾನ್ದ್ರಕಫಃ ಕಫೇನ ||೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |

ಕಫಜಕಾಸಮಾಹ– ಪ್ರಲಿಪ್ಯಮಾನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಲಿಪ್ಯಮಾನೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಿಪ್ತೇನ ಮುಖೇನೋಪಲಕ್ಷಿತಃ, ಸೀದನ್ ಅಙ್ಗಾವಸಾದಯುಕ್ತಃ| ಅಭಕ್ತರುಕ್ ಅರುಚಿಃ||೭||

Adhikarana kShatajakAsalakShaNam (8-11) · Śloka 11

ಅತಿವ್ಯವಾಯಭಾರಾಧ್ವಯುದ್ಧಾಶ್ವಗಜವಿಗ್ರಹೈಃ | ರೂಕ್ಷಸ್ಯೋರಃಕ್ಷತಂ ವಾಯುರ್ಗೃಹೀತ್ವಾ ಕಾಸಮಾಚರೇತ್ ||೮|| ಸ ಪೂರ್ವಂ ಕಾಸತೇ ಶುಷ್ಕಂ ತತಃ ಷ್ಠೀವೇತ್ ಸಶೋಣಿತಮ್ | ಕಣ್ಠೇನ ರುಜತಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ವಿರುಗ್ಣೇನೇವ ಚೋರಸಾ ||೯|| ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಸ್ತುದ್ಯಮಾನೇನ ಶೂಲಿನಾ | ದುಃಖಸ್ಪರ್ಶೇನ ಶೂಲೇನ ಭೇದಪೀಡಾಭಿತಾಪಿನಾ ||೧೦|| ಪರ್ವಭೇದಜ್ವರಶ್ವಾಸತೃಷ್ಣಾವೈಸ್ವರ್ಯಪೀಡಿತಃ | ಪಾರಾವತ ಇವಾಕೂಜನ್ ಕಾಸವೇಗಾತ್ ಕ್ಷತೋದ್ಭವಾತ್ ||೧೧|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |

ಕ್ಷತಕಾಸಮಾಹ– ಅತಿವ್ಯವಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಗ್ರಹೋ ವಿಧಾರಣಂ ಯುದ್ಧಸ್ಯೋಪಾತ್ತತ್ವಾತ್; ‘ನಿಗ್ರಹ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ತತಃ ಷ್ಠೀವೇತ್ ಸಶೋಣಿತಮಿತಿ ಕಾಸಾಭಿಘಾತೇನ ಹೃದಯಸ್ಯ ವಿದಾರಣಾತ್| ಕಣ್ಠೇನೇತಿ ಉಪಲಕ್ಷಣೇ ತೃತೀಯಾ, ಏವಮುರಸೇತಿ| ವಿರುಗ್ಣೇನೇವ ಭಗ್ನೇನೇವ, ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತುದ್ಯಮಾನೇನ, ಶೂಲಿನಾ ದುಃಖಸ್ಪರ್ಶೇನ ಚೋರಸೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ದುಃಖಸ್ಪರ್ಶತ್ವಂ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹತ್ವಮ್| ಶೂಲೇನೋಪಲಕ್ಷಿತಃ, ತಚ್ಚ ಪಾರ್ಶ್ವಾದೌ ಬೋಧ್ಯಮ್| ವಾಗ್ಭಟೇನಾಪಿ ಪಠ್ಯತೇ– ‘ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೀ’ (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಭೇದಪೀಡಾಭಿತಾಪಿನೇತಿ ಶೂಲವಿಶೇಷಣಮ್| ಪಾರಾವತ ಇವ ಕೂಜನ್, ಭವತೀತಿ ಶೇಷಃ||೮-೧೧||

Adhikarana kShayajakAsalakShaNam (12-13) · Śloka 13

ವಿಷಮಾಸಾತ್ಮ್ಯಭೋಜ್ಯಾತಿವ್ಯವಾಯಾದ್ವೇಗನಿಗ್ರಹಾತ್ | ಘೃಣಿನಾಂ ಶೋಚತಾಂ ನೄಣಾಂ ವ್ಯಾಪನ್ನೇಽಗ್ನೌ ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ | ಕುಪಿತಾಃ ಕ್ಷಯಜಂ ಕಾಸಂ ಕುರ್ಯುರ್ದೇಹಕ್ಷಯಪ್ರದಮ್ ||೧೨|| ಸ ಗಾತ್ರಶೂಲಜ್ವರದಾಹಮೋಹಾನ್ ಪ್ರಾಣಕ್ಷಯಂ ಚೋಪಲಭೇತ ಕಾಸೀ | ಶುಷ್ಯನ್ ವಿನಿಷ್ಠೀವತಿ ದುರ್ಬಲಸ್ತು ಪ್ರಕ್ಷೀಣಮಾಂಸೋ ರುಧಿರಂ ಸಪೂಯಮ್ | ತಂ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಭೃಶದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಜ್ಞಾಃ ಕ್ಷಯಜಂ ವದನ್ತಿ ||೧೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |

ಕ್ಷಯಜಕಾಸಮಾಹ– ವಿಷಮೇತ್ಯಾದಿ| ಘೃಣಿನಾಂ ಶೋಚತಾಂ ಚಾಹಾರಾಭಾವಾತ್ ಕುಪಿತೇನ ವಾಯುನಾಽಗ್ನೇರುಪ್ಲವಾದ್ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪ ಇತಿ| ಕ್ಷಯಜಮಿತಿ ಶುಕ್ರಾದಿಧಾತುಕ್ಷಯಜಂ, ನತು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಜಮ್| ತ್ರಿದೋಷಜೇಽಪಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಕಾಸಃ ಕಫೇನೈವ ಕ್ರಿಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಾಸಃ ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಚೋದ್ಧ್ವಂಸೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಫಕೋಪತಃ|” ಇತಿ; ಕ್ಷಯಜಕಾಸಸ್ತು ತ್ರಿದೋಷಜ ಇತಿ| ನನು, ಕಾಸಾದೇವ ಕ್ಷಯೋ ಜಾಯತೇ ತತ್ ಕಥಂ ಕ್ಷಯಜಃ ಕಾಸ ಇತಿ? ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ಕಾಸಾತ್ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಕ್ಷಯಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ದೃಷ್ಟೋ ಹಿ ಪರಸ್ಪರಂ ವ್ಯಕ್ತಿಭೇದೇನ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವೋ ಬಹುಶಃ, ಯಥಾಽತೀಸಾರಾರ್ಶೋಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಾವಿತಿ| ನನು ಸ ಗಾತ್ರಶೂಲೇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಸ್ಯ ಕ್ಷಯಜಕಾಸಮಧ್ಯೇ ಪಾಠೋಽಯುಕ್ತಃ ಪ್ರತಿಭಾತಿ, ಸುಶ್ರುತೇ ಕ್ಷತಜಕಾಸೇ ಪಠಿತತ್ವಾತ್; ಕ್ಷಯಕಾಸಶ್ಚಾತ್ರ ಚರಕಸುಶ್ರುತವಾಕ್ಯೇ ಮೇಲಯಿತ್ವಾ ಮಾಧವಕರೇಣ ಲಿಖಿತಃ; ಉಚ್ಯತೇ– ಸ ಗಾತ್ರಶೂಲೇತ್ಯಾದ್ಯನನ್ತರಂ ಕ್ಷಯಕಾಸಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಃ; ತೇನ ‘ಸಗಾತ್ರಶೂಲ’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಸ್ಯ ಪರೇಣ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಕ್ಷಯಕಾಸಲಿಙ್ಗತ್ವಮಿತಿ ಮಾಧವಕರಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯ; ಏತಚ್ಚಾನ್ಯೇ ನಾನುಮನ್ಯನ್ತೇ, ಯತಃ ಕ್ಷತಕಾಸಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಖ್ಯಾಪನಪರಮೇತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಜೇಜ್ಜಟೇನ, ಗಯದಾಸೇನಾಪಿ ಕ್ಷತಜಕಾಸರೂಪತ್ವೇನೇತಿ||೧೨-೧೩||

Adhikarana kAsasya sAdhyatvAdilakShaNam (14-15) · Śloka 15

ಇತ್ಯೇಷ ಕ್ಷಯಜಃ ಕಾಸಃ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ದೇಹನಾಶನಃ | ಸಾಧ್ಯೋ ಬಲವತಾಂ ವಾ ಸ್ಯಾದ್ಯಾಪ್ಯಸ್ತ್ವೇವಂ ಕ್ಷತೋತ್ಥಿತಃ ||೧೪|| ನವೌ ಕದಾಚಿತ್ಸಿಧ್ಯೇತಾಮಪಿ ಪಾದಗುಣಾನ್ವಿತೌ | ಸ್ಥವಿರಾಣಾಂ ಜರಾಕಾಸಃ ಸರ್ವೋ ಯಾಪ್ಯಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ | ತ್ರೀನ್ ಪೂರ್ವಾನ್ ಸಾಧಯೇತ್ ಸಾಧ್ಯಾನ್ ಪಥ್ಯೈರ್ಯಾಪ್ಯಾಂಸ್ತು ಯಾಪಯೇತ್ ||೧೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |

ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಇತೀತ್ಯಾದಿ| ಪಾದಗುಣಾನ್ವಿತಾವಿತಿ ವೈದ್ಯಾದಿಚತುಷ್ಪಾದಸಮ್ಪನ್ನೌ| ಸ್ಥವಿರಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ; ಸ್ಥವಿರಾಣಾಮಿತ್ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ಜರಾಶಬ್ದೋಪಾದಾನಂ ಜರಾನಿಮಿತ್ತಧಾತುಕ್ಷಯಜ ಏವ ಕಾಸೋ ಯಾಪ್ಯಃ, ಅಪಚಾರಜನಿತದೋಷಜಸ್ತು ಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ಬೋಧನಾರ್ಥಮ್||೧೪-೧೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಕಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೧||