Adhikarana krimINAM sa~gkhyA (1-2) · Śloka 1
અથ ક્રિમિનિદાનમ્ |
ક્રિમયશ્ચ દ્વિધા પ્રોક્તા બાહ્યાભ્યન્તરભેદતઃ |
બહિર્મલકફાસૃગ્વિડ્જન્મભેદાચ્ચતુર્વિધાઃ ||૧||
નામતો વિંશતિવિધા બાહ્યાસ્તત્ર મલોદ્ભવાઃ |
(વા. નિ. અ. ૧૪) |
View original
अथ क्रिमिनिदानम् |
क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः |
बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः ||१||
नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः |
(वा. नि. अ. १४) |
અજીર્ણાત્ ક્રિમિસમ્ભવ ઇત્યતોઽજીર્ણાનન્તરં ક્રિમિનિદાનમાહ– ક્રિમય ઇત્યાદિ| તત્ર બાહ્યાસ્ત્વગુપલેપકબાહ્યમલસમ્ભવાઃ, આભ્યન્તરા આમાશયાદિસમ્ભવાઃ, તે દેશભેદેન દ્વૈવિધ્યેનોક્તાઃ કારણભેદાચ્ચતુર્ધા ભવન્તીત્યાહ– બહિર્મલેત્યાદિ| બહિર્મલો ગાત્રોપલેપી સ્વેદાદિરુક્ત એવ બહિર્મલાદિષુ ચતુર્ષુ જન્મ બહિર્મલાદિજન્મ તદ્ભેદાત્| ત એવ ચતુર્વિધા નામભેદેન વિંશતિવિધા ભવન્તિ, વિંશત્યતિરિક્તાશ્ચાતિસૂક્ષ્માઃ કૃમયઃ સહજાશ્ચરકેણોક્તાઃ, તે ચાવૈકારિકત્વેન રોગાધિકારે નોચ્યન્તે, વિંશતિવિધાસ્તુ ક્રિમયો દોષપ્રકોપણદ્વારેણ જ્વરશૂલાદીન્ જનયન્તીતિ રોગા ઉચ્યન્તે||૧-૨||–
Adhikarana bAhyakrimilakShaNam (2-3) · Śloka 3
તિલપ્રમાણસંસ્થાનવર્ણાઃ કેશામ્બરાશ્રયાઃ ||૨||
બહુપાદાશ્ચ સૂક્ષ્માશ્ચ યૂકા લિક્ષાશ્ચ નામતઃ |
દ્વિધા તે કોઠપિડકાકણ્ડૂગણ્ડાન્ પ્રકુર્વતે ||૩||
(વા. નિ. અ. ૧૪) |
View original
तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः ||२||
बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः |
द्विधा ते कोठपिडकाकण्डूगण्डान् प्रकुर्वते ||३||
(वा. नि. अ. १४) |
ઉક્તાન્ બાહ્યાન્ વિવૃણોતિ– બાહ્યાસ્તત્ર મલોદ્ભવા ઇતિ| તિલાનામિવ પ્રમાણં પરિમાણં, સંસ્થાનમાકૃતિઃ, વર્ણશ્ચ શ્વેતઃ કૃષ્ણો વા યેષાં યૂકાદિરૂપાણાં તે તથા| કેશામ્બરાશ્રયા ઇતિ અમ્બરં વસ્ત્રમ્| બહુપાદા ઇતિ યૂકાઃ, સૂક્ષ્મા ઇતિ લિક્ષાઃ||૨-૩||
Adhikarana kriminidAnam (4) · Śloka 4
અજીર્ણભોજી મધુરામ્લનિત્યો દ્રવપ્રિયઃ પિષ્ટગુડોપભોક્તા |
વ્યાયામવર્જી ચ દિવાશયાનો વિરુદ્ધભુક્ સંલભતે ક્રિમીંસ્તુ ||૪||
View original
अजीर्णभोजी मधुराम्लनित्यो द्रवप्रियः पिष्टगुडोपभोक्ता |
व्यायामवर्जी च दिवाशयानो विरुद्धभुक् संलभते क्रिमींस्तु ||४||
તેષાં નિદાનમાહ– અજીર્ણેત્યાદિ| અજીર્ણે ભોજનશીલોઽજીર્ણભોજ| મધુરામ્લનિત્યઃ સતતમધુરામ્લભોજ| વિરુદ્ધં ક્ષીરમત્સ્યાદિ||૪||
Adhikarana krimivisheShe nidAnavisheShaH (5) · Śloka 5
માષપિષ્ટામ્લલવણગુડશાકૈઃ પુરીષજાઃ |
માંસમત્સ્યગુડક્ષીરદધિશુક્તૈઃ કફોદ્ભવાઃ ||૫||
વિરુદ્ધાજીર્ણશાકાદ્યૈઃ શોણિતોત્થા ભવન્તિ હિ |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૪) |
View original
माषपिष्टाम्ललवणगुडशाकैः पुरीषजाः |
मांसमत्स्यगुडक्षीरदधिशुक्तैः कफोद्भवाः ||५||
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि |
(सु. उ. तं. अ. ५४) |
ક્રિમિવિશેષે નિદાનવિશેષમાહ– માષેત્યાદિ||૫||–
Adhikarana AbhyantarakrimilakShaNam (6) · Śloka 6
જ્વરો વિવર્ણતા શૂલં હૃદ્રોગઃ સદનં ભ્રમઃ ||૬||
ભક્તદ્વેષોઽતિસારશ્ચ સઞ્જાતક્રિમિલક્ષણમ્ |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૪) |
View original
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ||६||
भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातक्रिमिलक्षणम् |
(सु. उ. तं. अ. ५४) |
આભ્યન્તરક્રિમિલક્ષણમાહ– જ્વર ઇત્યાદિ||૬||–
Adhikarana kaphajakrimilakShaNam (7-10) · Śloka 10
કફાદામાશયે જાતા વૃદ્ધાઃ સર્પન્તિ સર્વતઃ ||૭||
પૃથુબ્રધ્નનિભાઃ કેચિત્ કેચિદ્ગણ્ડૂપદોપમાઃ |
રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાસ્તનુદીર્ઘાસ્તથાઽણવઃ ||૮||
શ્વેતાસ્તામ્રાવભાસાશ્ચ નામતઃ સપ્તધા તુ તે |
અન્ત્રાદા ઉદારાવેષ્ટા હૃદયાદા મહાગુદાઃ ||૯||
ચુરવો દર્ભકુસુમાઃ સુગન્ધાસ્તે ચ કુર્વતે |
હૃલ્લાસમાસ્યસ્રવણમવિપાકમરોચકમ્ ||૧૦||
મૂર્છાચ્છર્દિજ્વરા નાહકાર્શ્યક્ષવથુપીનસાન્ |
(વા. નિ. અ. ૧૪) |
View original
कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः ||७||
पृथुब्रध्ननिभाः केचित् केचिद्गण्डूपदोपमाः |
रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाऽणवः ||८||
श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते |
अन्त्रादा उदारावेष्टा हृदयादा महागुदाः ||९||
चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते |
हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम् ||१०||
मूर्छाच्छर्दिज्वरा नाहकार्श्यक्षवथुपीनसान् |
(वा. नि. अ. १४) |
કફજાનાહ– કફાદિત્યાદિ| કફનિમિત્તાઃ ક્રિમયો યે ત્વામાશયે જાયન્તે, તે ચ વૃદ્ધાઃ સન્તઃ સર્વત ઊર્ધ્વમધશ્ચ સર્પન્તિ; એવં પુરીષજાદિષુ દૃષ્ટવ્યમ્| બ્રધ્નશ્ચર્મલતા, ‘બ્રધ્ની’ ઇતિ લોકે| રૂઢં પ્રરૂઢમ્| તનવઃ પરિણાહેન, દીર્ઘા આયામેન, અણવઃ ઉભાભ્યામપિ સ્વલ્પાઃ| તે ઇતિ કફજાઃ| સપ્ત નામાનિ વિવૃણોતિ– અન્ત્રાદા ઇત્યાદિ| એતે ચ નામવિશેષાઃ કેચિત્ સાન્વયાઃ કેચિન્નિરન્વયા વ્યવહારાર્થં પૂર્વાચાર્યૈઃ પ્રણીતાઃ; એવં વક્ષ્યમાણેષ્વપિ બોધ્યમિતિ||૭-૧૦||–
Adhikarana raktajakrimilakShaNam (11-12) · Śloka 12
રક્તવાહિસિરાસ્થાનરક્તજા જન્તવોઽણવઃ ||૧૧||
અપાદા વૃત્તતામ્રાશ્ચ સૌક્ષ્મ્યાત્ કેચિદદર્શનાઃ |
કેશાદા રોમવિધ્વંસા રોમદ્વીપા ઉદુમ્બરાઃ |
ષટ્ તે કુષ્ઠૈકકર્માણઃ સહસૌરસમાતરઃ ||૧૨||
(વા. નિ. અ. ૧૪) |
View original
रक्तवाहिसिरास्थानरक्तजा जन्तवोऽणवः ||११||
अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात् केचिददर्शनाः |
केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः |
षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः ||१२||
(वा. नि. अ. १४) |
રક્તજાનાહ-રક્તેત્યાદિ| રક્તવાહિસિરાસ્થાનાશ્ચ તે રક્તજાશ્ચેતિ રક્તવાહિસિરાસ્થાનરક્તજાઃ; અથવા રક્તવાહિસિરાસ્થાનં યદ્રક્તં તજ્જાઃ| નામભેદાત્તે ષટ્, તત્ર કેશાદાદયશ્ચત્વારઃ, સહ સૌરસનામમાતૃનામભ્યાં ક્રિમિભ્યાં વર્તન્તે ઇતિ સહસૌરસમાતરઃ, એવં ષડ્ ભવન્તિ| કુષ્ઠૈકકર્માણ ઇતિ કુષ્ઠમેવૈકં કાર્યં યેષાં તે તથા, કુષ્ઠજનકા ઇતિ યાવત્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ સવાતાનિ સપિત્તાનિ સશ્લેષ્માણિ સક્રિમીણિ ચોપદિશ્યન્તે” (સુ. નિ. અ. ૫) ઇતિ ||૧૧-૧૨||
Adhikarana purIShajakrimilakShaNam (13-16) · Śloka 16
પક્વાશયે પુરીષોત્થા જાયન્તેઽધોવિસર્પિણઃ |
પ્રવૃદ્ધાઃ સ્યુર્ભવેયુશ્ચ તે યદાઽઽમાશયોન્મુખાઃ ||૧૩||
તદાઽસ્યોદ્ગારનિઃશ્વાસા વિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ |
પૃથુવૃત્તતનુસ્થૂલાઃ શ્યાવપીતસિતાસિતાઃ ||૧૪||
તે પઞ્ચ નામ્ના ક્રિમયઃ કકેરુકમકેરુકાઃ |
સૌસુરાદાઃ સશૂલાખ્યા લેલિહા જનયન્તિ હિ ||૧૫||
વિડ્ભેદશૂલવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યપારુષ્યપાણ્ડુતાઃ |
રોમહર્ષાગ્નિસદનં ગુદકણ્ડૂર્વિમાર્ગગાઃ ||૧૬||
(વા. નિ. અ. ૧૪) |
View original
पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः |
प्रवृद्धाः स्युर्भवेयुश्च ते यदाऽऽमाशयोन्मुखाः ||१३||
तदाऽस्योद्गारनिःश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः |
पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः ||१४||
ते पञ्च नाम्ना क्रिमयः ककेरुकमकेरुकाः |
सौसुरादाः सशूलाख्या लेलिहा जनयन्ति हि ||१५||
विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः |
रोमहर्षाग्निसदनं गुदकण्डूर्विमार्गगाः ||१६||
(वा. नि. अ. १४) |
પુરીષજાનાહ– પક્વાશય ઇત્યાદિ| અધોવિસર્પિણ ઇતિ વિસર્પણં ગતિઃ, ગુદનિઃસરણશીલાઃ; તે યદાઽતિવૃદ્ધાઃ સન્તઃ આમાશયોન્મુખા ભવેયુસ્તદાઽસ્ય રોગિણ ઉદ્ગારનિઃશ્વાસ વિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ સ્યુઃ પુરીષગન્ધયુક્તા ભવન્તીતિ યોજ્યમ્| શેષં સુબોધમ્||૧૩-૧૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ક્રિમિનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने क्रिमिनिदानं समाप्तम् ||७||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ક્રિમિનિદાનં સમાપ્તમ્||૭||