Adhikarana krimINAM sa~gkhyA (1-2) · Śloka 1
ਅਥ ਕ੍ਰਿਮਿਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਕ੍ਰਿਮਯਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਭੇਦਤਃ |
ਬਹਿਰ੍ਮਲਕਫਾਸਗ੍ਵਿਡ੍ਜਨ੍ਮਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ ||੧||
ਨਾਮਤੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਾ ਬਾਹ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਲੋਦ੍ਭਵਾਃ |
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
अथ क्रिमिनिदानम् |
क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः |
बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः ||१||
नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः |
(वा. नि. अ. १४) |
ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਸਮ੍ਭਵ ਇਤ੍ਯਤੋਜੀਰ੍ਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਰਿਮਿਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਕ੍ਰਿਮਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਗੁਪਲੇਪਕਬਾਹ੍ਯਮਲਸਮ੍ਭਵਾਃ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਃ, ਤੇ ਦੇਸ਼ਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਾਃ ਕਾਰਣਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਬਹਿਰ੍ਮਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹਿਰ੍ਮਲੋ ਗਾਤ੍ਰੋਪਲੇਪੀ ਸ੍ਵੇਦਾਦਿਰੁਕ੍ਤ ਏਵ ਬਹਿਰ੍ਮਲਾਦਿਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਜਨ੍ਮ ਬਹਿਰ੍ਮਲਾਦਿਜਨ੍ਮ ਤਦ੍ਭੇਦਾਤ੍| ਤ ਏਵ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਨਾਮਭੇਦੇਨ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਕਮਯਃ ਸਹਜਾਸ਼੍ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਾਃ, ਤੇ ਚਾਵੈਕਾਰਿਕਤ੍ਵੇਨ ਰੋਗਾਧਿਕਾਰੇ ਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਾਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰਿਮਯੋ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਦ੍ਵਾਰੇਣ ਜ੍ਵਰਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਜਨਯਨ੍ਤੀਤਿ ਰੋਗਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧-੨||–
Adhikarana bAhyakrimilakShaNam (2-3) · Śloka 3
ਤਿਲਪ੍ਰਮਾਣਸਂਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਾਃ ਕੇਸ਼ਾਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ||੨||
ਬਹੁਪਾਦਾਸ਼੍ਚ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਯੂਕਾ ਲਿਕ੍ਸਾਸ਼੍ਚ ਨਾਮਤਃ |
ਦ੍ਵਿਧਾ ਤੇ ਕੋਠਪਿਡਕਾਕਣ੍ਡੂਗਣ੍ਡਾਨ੍ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਤੇ ||੩||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः ||२||
बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः |
द्विधा ते कोठपिडकाकण्डूगण्डान् प्रकुर्वते ||३||
(वा. नि. अ. १४) |
ਉਕ੍ਤਾਨ੍ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਬਾਹ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਲੋਦ੍ਭਵਾ ਇਤਿ| ਤਿਲਾਨਾਮਿਵ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਰਿਮਾਣਂ, ਸਂਸ੍ਥਾਨਮਾਕਤਿਃ, ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵੇਤਃ ਕਸ੍ਣੋ ਵਾ ਯੇਸਾਂ ਯੂਕਾਦਿਰੂਪਾਣਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਕੇਸ਼ਾਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤਿ ਅਮ੍ਬਰਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਬਹੁਪਾਦਾ ਇਤਿ ਯੂਕਾਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਇਤਿ ਲਿਕ੍ਸਾਃ||੨-੩||
Adhikarana kriminidAnam (4) · Śloka 4
ਅਜੀਰ੍ਣਭੋਜੀ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਨਿਤ੍ਯੋ ਦ੍ਰਵਪ੍ਰਿਯਃ ਪਿਸ੍ਟਗੁਡੋਪਭੋਕ੍ਤਾ |
ਵ੍ਯਾਯਾਮਵਰ੍ਜੀ ਚ ਦਿਵਾਸ਼ਯਾਨੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਭੁਕ੍ ਸਂਲਭਤੇ ਕ੍ਰਿਮੀਂਸ੍ਤੁ ||੪||
View original
अजीर्णभोजी मधुराम्लनित्यो द्रवप्रियः पिष्टगुडोपभोक्ता |
व्यायामवर्जी च दिवाशयानो विरुद्धभुक् संलभते क्रिमींस्तु ||४||
ਤੇਸਾਂ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਸ਼ੀਲੋਜੀਰ੍ਣਭੋਜ| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਨਿਤ੍ਯਃ ਸਤਤਮਧੁਰਾਮ੍ਲਭੋਜ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿ||੪||
Adhikarana krimivisheShe nidAnavisheShaH (5) · Śloka 5
ਮਾਸਪਿਸ੍ਟਾਮ੍ਲਲਵਣਗੁਡਸ਼ਾਕੈਃ ਪੁਰੀਸਜਾਃ |
ਮਾਂਸਮਤ੍ਸ੍ਯਗੁਡਕ੍ਸੀਰਦਧਿਸ਼ੁਕ੍ਤੈਃ ਕਫੋਦ੍ਭਵਾਃ ||੫||
ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣਸ਼ਾਕਾਦ੍ਯੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤੋਤ੍ਥਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੪) |
View original
माषपिष्टाम्ललवणगुडशाकैः पुरीषजाः |
मांसमत्स्यगुडक्षीरदधिशुक्तैः कफोद्भवाः ||५||
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि |
(सु. उ. तं. अ. ५४) |
ਕ੍ਰਿਮਿਵਿਸ਼ੇਸੇ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ– ਮਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ||੫||–
Adhikarana AbhyantarakrimilakShaNam (6) · Śloka 6
ਜ੍ਵਰੋ ਵਿਵਰ੍ਣਤਾ ਸ਼ੂਲਂ ਹਦ੍ਰੋਗਃ ਸਦਨਂ ਭ੍ਰਮਃ ||੬||
ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸੋਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਸਞ੍ਜਾਤਕ੍ਰਿਮਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੪) |
View original
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ||६||
भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातक्रिमिलक्षणम् |
(सु. उ. तं. अ. ५४) |
ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਕ੍ਰਿਮਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੬||–
Adhikarana kaphajakrimilakShaNam (7-10) · Śloka 10
ਕਫਾਦਾਮਾਸ਼ਯੇ ਜਾਤਾ ਵਦ੍ਧਾਃ ਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ ||੭||
ਪਥੁਬ੍ਰਧ੍ਨਨਿਭਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਦ੍ਗਣ੍ਡੂਪਦੋਪਮਾਃ |
ਰੂਢਧਾਨ੍ਯਾਙ੍ਕੁਰਾਕਾਰਾਸ੍ਤਨੁਦੀਰ੍ਘਾਸ੍ਤਥਾਣਵਃ ||੮||
ਸ਼੍ਵੇਤਾਸ੍ਤਾਮ੍ਰਾਵਭਾਸਾਸ਼੍ਚ ਨਾਮਤਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਤੁ ਤੇ |
ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਦਾ ਉਦਾਰਾਵੇਸ੍ਟਾ ਹਦਯਾਦਾ ਮਹਾਗੁਦਾਃ ||੯||
ਚੁਰਵੋ ਦਰ੍ਭਕੁਸੁਮਾਃ ਸੁਗਨ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤੇ |
ਹਲ੍ਲਾਸਮਾਸ੍ਯਸ੍ਰਵਣਮਵਿਪਾਕਮਰੋਚਕਮ੍ ||੧੦||
ਮੂਰ੍ਛਾਚ੍ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਾ ਨਾਹਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਕ੍ਸਵਥੁਪੀਨਸਾਨ੍ |
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः ||७||
पृथुब्रध्ननिभाः केचित् केचिद्गण्डूपदोपमाः |
रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाऽणवः ||८||
श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते |
अन्त्रादा उदारावेष्टा हृदयादा महागुदाः ||९||
चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते |
हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम् ||१०||
मूर्छाच्छर्दिज्वरा नाहकार्श्यक्षवथुपीनसान् |
(वा. नि. अ. १४) |
ਕਫਜਾਨਾਹ– ਕਫਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਿਮਯੋ ਯੇ ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਤੇ ਚ ਵਦ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ; ਏਵਂ ਪੁਰੀਸਜਾਦਿਸੁ ਦਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਬ੍ਰਧ੍ਨਸ਼੍ਚਰ੍ਮਲਤਾ, ‘ਬ੍ਰਧ੍ਨੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਰੂਢਂ ਪ੍ਰਰੂਢਮ੍| ਤਨਵਃ ਪਰਿਣਾਹੇਨ, ਦੀਰ੍ਘਾ ਆਯਾਮੇਨ, ਅਣਵਃ ਉਭਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਃ| ਤੇ ਇਤਿ ਕਫਜਾਃ| ਸਪ੍ਤ ਨਾਮਾਨਿ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਦਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਚ ਨਾਮਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਾਨ੍ਵਯਾਃ ਕੇਚਿਨ੍ਨਿਰਨ੍ਵਯਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਣੀਤਾਃ; ਏਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਸ੍ਵਪਿ ਬੋਧ੍ਯਮਿਤਿ||੭-੧੦||–
Adhikarana raktajakrimilakShaNam (11-12) · Śloka 12
ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਸਿਰਾਸ੍ਥਾਨਰਕ੍ਤਜਾ ਜਨ੍ਤਵੋਣਵਃ ||੧੧||
ਅਪਾਦਾ ਵਤ੍ਤਤਾਮ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਕੇਚਿਦਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ |
ਕੇਸ਼ਾਦਾ ਰੋਮਵਿਧ੍ਵਂਸਾ ਰੋਮਦ੍ਵੀਪਾ ਉਦੁਮ੍ਬਰਾਃ |
ਸਟ੍ ਤੇ ਕੁਸ੍ਠੈਕਕਰ੍ਮਾਣਃ ਸਹਸੌਰਸਮਾਤਰਃ ||੧੨||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
रक्तवाहिसिरास्थानरक्तजा जन्तवोऽणवः ||११||
अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात् केचिददर्शनाः |
केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः |
षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः ||१२||
(वा. नि. अ. १४) |
ਰਕ੍ਤਜਾਨਾਹ-ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਸਿਰਾਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਰਕ੍ਤਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਸਿਰਾਸ੍ਥਾਨਰਕ੍ਤਜਾਃ; ਅਥਵਾ ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਸਿਰਾਸ੍ਥਾਨਂ ਯਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਜ੍ਜਾਃ| ਨਾਮਭੇਦਾਤ੍ਤੇ ਸਟ੍, ਤਤ੍ਰ ਕੇਸ਼ਾਦਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ, ਸਹ ਸੌਰਸਨਾਮਮਾਤਨਾਮਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਿਮਿਭ੍ਯਾਂ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਸਹਸੌਰਸਮਾਤਰਃ, ਏਵਂ ਸਡ੍ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕੁਸ੍ਠੈਕਕਰ੍ਮਾਣ ਇਤਿ ਕੁਸ੍ਠਮੇਵੈਕਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ, ਕੁਸ੍ਠਜਨਕਾ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਸਵਾਤਾਨਿ ਸਪਿਤ੍ਤਾਨਿ ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਿ ਸਕ੍ਰਿਮੀਣਿ ਚੋਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ ||੧੧-੧੨||
Adhikarana purIShajakrimilakShaNam (13-16) · Śloka 16
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਪੁਰੀਸੋਤ੍ਥਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇਧੋਵਿਸਰ੍ਪਿਣਃ |
ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਭਵੇਯੁਸ਼੍ਚ ਤੇ ਯਦਾਮਾਸ਼ਯੋਨ੍ਮੁਖਾਃ ||੧੩||
ਤਦਾਸ੍ਯੋਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾ ਵਿਡ੍ਗਨ੍ਧਾਨੁਵਿਧਾਯਿਨਃ |
ਪਥੁਵਤ੍ਤਤਨੁਸ੍ਥੂਲਾਃ ਸ਼੍ਯਾਵਪੀਤਸਿਤਾਸਿਤਾਃ ||੧੪||
ਤੇ ਪਞ੍ਚ ਨਾਮ੍ਨਾ ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਕਕੇਰੁਕਮਕੇਰੁਕਾਃ |
ਸੌਸੁਰਾਦਾਃ ਸਸ਼ੂਲਾਖ੍ਯਾ ਲੇਲਿਹਾ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੧੫||
ਵਿਡ੍ਭੇਦਸ਼ੂਲਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਪਾਰੁਸ੍ਯਪਾਣ੍ਡੁਤਾਃ |
ਰੋਮਹਰ੍ਸਾਗ੍ਨਿਸਦਨਂ ਗੁਦਕਣ੍ਡੂਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਾਃ ||੧੬||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः |
प्रवृद्धाः स्युर्भवेयुश्च ते यदाऽऽमाशयोन्मुखाः ||१३||
तदाऽस्योद्गारनिःश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः |
पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः ||१४||
ते पञ्च नाम्ना क्रिमयः ककेरुकमकेरुकाः |
सौसुरादाः सशूलाख्या लेलिहा जनयन्ति हि ||१५||
विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः |
रोमहर्षाग्निसदनं गुदकण्डूर्विमार्गगाः ||१६||
(वा. नि. अ. १४) |
ਪੁਰੀਸਜਾਨਾਹ– ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧੋਵਿਸਰ੍ਪਿਣ ਇਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਣਂ ਗਤਿਃ, ਗੁਦਨਿਃਸਰਣਸ਼ੀਲਾਃ; ਤੇ ਯਦਾਤਿਵਦ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਆਮਾਸ਼ਯੋਨ੍ਮੁਖਾ ਭਵੇਯੁਸ੍ਤਦਾਸ੍ਯ ਰੋਗਿਣ ਉਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸ ਵਿਡ੍ਗਨ੍ਧਾਨੁਵਿਧਾਯਿਨਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪੁਰੀਸਗਨ੍ਧਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਬੋਧਮ੍||੧੩-੧੬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਕ੍ਰਿਮਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने क्रिमिनिदानं समाप्तम् ||७||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਕ੍ਰਿਮਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੭||