Adhikarana krimINAM sa~gkhyA (1-2) · Śloka 1
ಅಥ ಕ್ರಿಮಿನಿದಾನಮ್ |
ಕ್ರಿಮಯಶ್ಚ ದ್ವಿಧಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಭೇದತಃ |
ಬಹಿರ್ಮಲಕಫಾಸೃಗ್ವಿಡ್ಜನ್ಮಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಾಃ ||೧||
ನಾಮತೋ ವಿಂಶತಿವಿಧಾ ಬಾಹ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ಮಲೋದ್ಭವಾಃ |
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೪) |
View original
अथ क्रिमिनिदानम् |
क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः |
बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः ||१||
नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः |
(वा. नि. अ. १४) |
ಅಜೀರ್ಣಾತ್ ಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವ ಇತ್ಯತೋಽಜೀರ್ಣಾನನ್ತರಂ ಕ್ರಿಮಿನಿದಾನಮಾಹ– ಕ್ರಿಮಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಾಸ್ತ್ವಗುಪಲೇಪಕಬಾಹ್ಯಮಲಸಮ್ಭವಾಃ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾ ಆಮಾಶಯಾದಿಸಮ್ಭವಾಃ, ತೇ ದೇಶಭೇದೇನ ದ್ವೈವಿಧ್ಯೇನೋಕ್ತಾಃ ಕಾರಣಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ಧಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ– ಬಹಿರ್ಮಲೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹಿರ್ಮಲೋ ಗಾತ್ರೋಪಲೇಪೀ ಸ್ವೇದಾದಿರುಕ್ತ ಏವ ಬಹಿರ್ಮಲಾದಿಷು ಚತುರ್ಷು ಜನ್ಮ ಬಹಿರ್ಮಲಾದಿಜನ್ಮ ತದ್ಭೇದಾತ್| ತ ಏವ ಚತುರ್ವಿಧಾ ನಾಮಭೇದೇನ ವಿಂಶತಿವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ, ವಿಂಶತ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಶ್ಚಾತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಕೃಮಯಃ ಸಹಜಾಶ್ಚರಕೇಣೋಕ್ತಾಃ, ತೇ ಚಾವೈಕಾರಿಕತ್ವೇನ ರೋಗಾಧಿಕಾರೇ ನೋಚ್ಯನ್ತೇ, ವಿಂಶತಿವಿಧಾಸ್ತು ಕ್ರಿಮಯೋ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಣದ್ವಾರೇಣ ಜ್ವರಶೂಲಾದೀನ್ ಜನಯನ್ತೀತಿ ರೋಗಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ||೧-೨||–
Adhikarana bAhyakrimilakShaNam (2-3) · Śloka 3
ತಿಲಪ್ರಮಾಣಸಂಸ್ಥಾನವರ್ಣಾಃ ಕೇಶಾಮ್ಬರಾಶ್ರಯಾಃ ||೨||
ಬಹುಪಾದಾಶ್ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಶ್ಚ ಯೂಕಾ ಲಿಕ್ಷಾಶ್ಚ ನಾಮತಃ |
ದ್ವಿಧಾ ತೇ ಕೋಠಪಿಡಕಾಕಣ್ಡೂಗಣ್ಡಾನ್ ಪ್ರಕುರ್ವತೇ ||೩||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೪) |
View original
तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः ||२||
बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः |
द्विधा ते कोठपिडकाकण्डूगण्डान् प्रकुर्वते ||३||
(वा. नि. अ. १४) |
ಉಕ್ತಾನ್ ಬಾಹ್ಯಾನ್ ವಿವೃಣೋತಿ– ಬಾಹ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ಮಲೋದ್ಭವಾ ಇತಿ| ತಿಲಾನಾಮಿವ ಪ್ರಮಾಣಂ ಪರಿಮಾಣಂ, ಸಂಸ್ಥಾನಮಾಕೃತಿಃ, ವರ್ಣಶ್ಚ ಶ್ವೇತಃ ಕೃಷ್ಣೋ ವಾ ಯೇಷಾಂ ಯೂಕಾದಿರೂಪಾಣಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಕೇಶಾಮ್ಬರಾಶ್ರಯಾ ಇತಿ ಅಮ್ಬರಂ ವಸ್ತ್ರಮ್| ಬಹುಪಾದಾ ಇತಿ ಯೂಕಾಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಇತಿ ಲಿಕ್ಷಾಃ||೨-೩||
Adhikarana kriminidAnam (4) · Śloka 4
ಅಜೀರ್ಣಭೋಜೀ ಮಧುರಾಮ್ಲನಿತ್ಯೋ ದ್ರವಪ್ರಿಯಃ ಪಿಷ್ಟಗುಡೋಪಭೋಕ್ತಾ |
ವ್ಯಾಯಾಮವರ್ಜೀ ಚ ದಿವಾಶಯಾನೋ ವಿರುದ್ಧಭುಕ್ ಸಂಲಭತೇ ಕ್ರಿಮೀಂಸ್ತು ||೪||
View original
अजीर्णभोजी मधुराम्लनित्यो द्रवप्रियः पिष्टगुडोपभोक्ता |
व्यायामवर्जी च दिवाशयानो विरुद्धभुक् संलभते क्रिमींस्तु ||४||
ತೇಷಾಂ ನಿದಾನಮಾಹ– ಅಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನಶೀಲೋಽಜೀರ್ಣಭೋಜ| ಮಧುರಾಮ್ಲನಿತ್ಯಃ ಸತತಮಧುರಾಮ್ಲಭೋಜ| ವಿರುದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿ||೪||
Adhikarana krimivisheShe nidAnavisheShaH (5) · Śloka 5
ಮಾಷಪಿಷ್ಟಾಮ್ಲಲವಣಗುಡಶಾಕೈಃ ಪುರೀಷಜಾಃ |
ಮಾಂಸಮತ್ಸ್ಯಗುಡಕ್ಷೀರದಧಿಶುಕ್ತೈಃ ಕಫೋದ್ಭವಾಃ ||೫||
ವಿರುದ್ಧಾಜೀರ್ಣಶಾಕಾದ್ಯೈಃ ಶೋಣಿತೋತ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ ಹಿ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೪) |
View original
माषपिष्टाम्ललवणगुडशाकैः पुरीषजाः |
मांसमत्स्यगुडक्षीरदधिशुक्तैः कफोद्भवाः ||५||
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि |
(सु. उ. तं. अ. ५४) |
ಕ್ರಿಮಿವಿಶೇಷೇ ನಿದಾನವಿಶೇಷಮಾಹ– ಮಾಷೇತ್ಯಾದಿ||೫||–
Adhikarana AbhyantarakrimilakShaNam (6) · Śloka 6
ಜ್ವರೋ ವಿವರ್ಣತಾ ಶೂಲಂ ಹೃದ್ರೋಗಃ ಸದನಂ ಭ್ರಮಃ ||೬||
ಭಕ್ತದ್ವೇಷೋಽತಿಸಾರಶ್ಚ ಸಞ್ಜಾತಕ್ರಿಮಿಲಕ್ಷಣಮ್ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೪) |
View original
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ||६||
भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातक्रिमिलक्षणम् |
(सु. उ. तं. अ. ५४) |
ಆಭ್ಯನ್ತರಕ್ರಿಮಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿ||೬||–
Adhikarana kaphajakrimilakShaNam (7-10) · Śloka 10
ಕಫಾದಾಮಾಶಯೇ ಜಾತಾ ವೃದ್ಧಾಃ ಸರ್ಪನ್ತಿ ಸರ್ವತಃ ||೭||
ಪೃಥುಬ್ರಧ್ನನಿಭಾಃ ಕೇಚಿತ್ ಕೇಚಿದ್ಗಣ್ಡೂಪದೋಪಮಾಃ |
ರೂಢಧಾನ್ಯಾಙ್ಕುರಾಕಾರಾಸ್ತನುದೀರ್ಘಾಸ್ತಥಾಽಣವಃ ||೮||
ಶ್ವೇತಾಸ್ತಾಮ್ರಾವಭಾಸಾಶ್ಚ ನಾಮತಃ ಸಪ್ತಧಾ ತು ತೇ |
ಅನ್ತ್ರಾದಾ ಉದಾರಾವೇಷ್ಟಾ ಹೃದಯಾದಾ ಮಹಾಗುದಾಃ ||೯||
ಚುರವೋ ದರ್ಭಕುಸುಮಾಃ ಸುಗನ್ಧಾಸ್ತೇ ಚ ಕುರ್ವತೇ |
ಹೃಲ್ಲಾಸಮಾಸ್ಯಸ್ರವಣಮವಿಪಾಕಮರೋಚಕಮ್ ||೧೦||
ಮೂರ್ಛಾಚ್ಛರ್ದಿಜ್ವರಾ ನಾಹಕಾರ್ಶ್ಯಕ್ಷವಥುಪೀನಸಾನ್ |
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೪) |
View original
कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः ||७||
पृथुब्रध्ननिभाः केचित् केचिद्गण्डूपदोपमाः |
रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाऽणवः ||८||
श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते |
अन्त्रादा उदारावेष्टा हृदयादा महागुदाः ||९||
चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते |
हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम् ||१०||
मूर्छाच्छर्दिज्वरा नाहकार्श्यक्षवथुपीनसान् |
(वा. नि. अ. १४) |
ಕಫಜಾನಾಹ– ಕಫಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫನಿಮಿತ್ತಾಃ ಕ್ರಿಮಯೋ ಯೇ ತ್ವಾಮಾಶಯೇ ಜಾಯನ್ತೇ, ತೇ ಚ ವೃದ್ಧಾಃ ಸನ್ತಃ ಸರ್ವತ ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಸರ್ಪನ್ತಿ; ಏವಂ ಪುರೀಷಜಾದಿಷು ದೃಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಬ್ರಧ್ನಶ್ಚರ್ಮಲತಾ, ‘ಬ್ರಧ್ನೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ರೂಢಂ ಪ್ರರೂಢಮ್| ತನವಃ ಪರಿಣಾಹೇನ, ದೀರ್ಘಾ ಆಯಾಮೇನ, ಅಣವಃ ಉಭಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ| ತೇ ಇತಿ ಕಫಜಾಃ| ಸಪ್ತ ನಾಮಾನಿ ವಿವೃಣೋತಿ– ಅನ್ತ್ರಾದಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಚ ನಾಮವಿಶೇಷಾಃ ಕೇಚಿತ್ ಸಾನ್ವಯಾಃ ಕೇಚಿನ್ನಿರನ್ವಯಾ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯೈಃ ಪ್ರಣೀತಾಃ; ಏವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇಷ್ವಪಿ ಬೋಧ್ಯಮಿತಿ||೭-೧೦||–
Adhikarana raktajakrimilakShaNam (11-12) · Śloka 12
ರಕ್ತವಾಹಿಸಿರಾಸ್ಥಾನರಕ್ತಜಾ ಜನ್ತವೋಽಣವಃ ||೧೧||
ಅಪಾದಾ ವೃತ್ತತಾಮ್ರಾಶ್ಚ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾತ್ ಕೇಚಿದದರ್ಶನಾಃ |
ಕೇಶಾದಾ ರೋಮವಿಧ್ವಂಸಾ ರೋಮದ್ವೀಪಾ ಉದುಮ್ಬರಾಃ |
ಷಟ್ ತೇ ಕುಷ್ಠೈಕಕರ್ಮಾಣಃ ಸಹಸೌರಸಮಾತರಃ ||೧೨||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೪) |
View original
रक्तवाहिसिरास्थानरक्तजा जन्तवोऽणवः ||११||
अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात् केचिददर्शनाः |
केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः |
षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः ||१२||
(वा. नि. अ. १४) |
ರಕ್ತಜಾನಾಹ-ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತವಾಹಿಸಿರಾಸ್ಥಾನಾಶ್ಚ ತೇ ರಕ್ತಜಾಶ್ಚೇತಿ ರಕ್ತವಾಹಿಸಿರಾಸ್ಥಾನರಕ್ತಜಾಃ; ಅಥವಾ ರಕ್ತವಾಹಿಸಿರಾಸ್ಥಾನಂ ಯದ್ರಕ್ತಂ ತಜ್ಜಾಃ| ನಾಮಭೇದಾತ್ತೇ ಷಟ್, ತತ್ರ ಕೇಶಾದಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರಃ, ಸಹ ಸೌರಸನಾಮಮಾತೃನಾಮಭ್ಯಾಂ ಕ್ರಿಮಿಭ್ಯಾಂ ವರ್ತನ್ತೇ ಇತಿ ಸಹಸೌರಸಮಾತರಃ, ಏವಂ ಷಡ್ ಭವನ್ತಿ| ಕುಷ್ಠೈಕಕರ್ಮಾಣ ಇತಿ ಕುಷ್ಠಮೇವೈಕಂ ಕಾರ್ಯಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ, ಕುಷ್ಠಜನಕಾ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸರ್ವಾಣಿ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಸವಾತಾನಿ ಸಪಿತ್ತಾನಿ ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಿ ಸಕ್ರಿಮೀಣಿ ಚೋಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ ||೧೧-೧೨||
Adhikarana purIShajakrimilakShaNam (13-16) · Śloka 16
ಪಕ್ವಾಶಯೇ ಪುರೀಷೋತ್ಥಾ ಜಾಯನ್ತೇಽಧೋವಿಸರ್ಪಿಣಃ |
ಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ ಸ್ಯುರ್ಭವೇಯುಶ್ಚ ತೇ ಯದಾಽಽಮಾಶಯೋನ್ಮುಖಾಃ ||೧೩||
ತದಾಽಸ್ಯೋದ್ಗಾರನಿಃಶ್ವಾಸಾ ವಿಡ್ಗನ್ಧಾನುವಿಧಾಯಿನಃ |
ಪೃಥುವೃತ್ತತನುಸ್ಥೂಲಾಃ ಶ್ಯಾವಪೀತಸಿತಾಸಿತಾಃ ||೧೪||
ತೇ ಪಞ್ಚ ನಾಮ್ನಾ ಕ್ರಿಮಯಃ ಕಕೇರುಕಮಕೇರುಕಾಃ |
ಸೌಸುರಾದಾಃ ಸಶೂಲಾಖ್ಯಾ ಲೇಲಿಹಾ ಜನಯನ್ತಿ ಹಿ ||೧೫||
ವಿಡ್ಭೇದಶೂಲವಿಷ್ಟಮ್ಭಕಾರ್ಶ್ಯಪಾರುಷ್ಯಪಾಣ್ಡುತಾಃ |
ರೋಮಹರ್ಷಾಗ್ನಿಸದನಂ ಗುದಕಣ್ಡೂರ್ವಿಮಾರ್ಗಗಾಃ ||೧೬||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೪) |
View original
पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः |
प्रवृद्धाः स्युर्भवेयुश्च ते यदाऽऽमाशयोन्मुखाः ||१३||
तदाऽस्योद्गारनिःश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः |
पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः ||१४||
ते पञ्च नाम्ना क्रिमयः ककेरुकमकेरुकाः |
सौसुरादाः सशूलाख्या लेलिहा जनयन्ति हि ||१५||
विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः |
रोमहर्षाग्निसदनं गुदकण्डूर्विमार्गगाः ||१६||
(वा. नि. अ. १४) |
ಪುರೀಷಜಾನಾಹ– ಪಕ್ವಾಶಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧೋವಿಸರ್ಪಿಣ ಇತಿ ವಿಸರ್ಪಣಂ ಗತಿಃ, ಗುದನಿಃಸರಣಶೀಲಾಃ; ತೇ ಯದಾಽತಿವೃದ್ಧಾಃ ಸನ್ತಃ ಆಮಾಶಯೋನ್ಮುಖಾ ಭವೇಯುಸ್ತದಾಽಸ್ಯ ರೋಗಿಣ ಉದ್ಗಾರನಿಃಶ್ವಾಸ ವಿಡ್ಗನ್ಧಾನುವಿಧಾಯಿನಃ ಸ್ಯುಃ ಪುರೀಷಗನ್ಧಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಶೇಷಂ ಸುಬೋಧಮ್||೧೩-೧೬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಕ್ರಿಮಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने क्रिमिनिदानं समाप्तम् ||७||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕ್ರಿಮಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೭||