Adhikarana krimINAM sa~gkhyA (1-2) · Śloka 1
అథ క్రిమినిదానం |
క్రిమయశ్చ ద్విధా ప్రోక్తా బాహ్యాభ్యంతరభేదతః |
బహిర్మలకఫాసృగ్విడ్జన్మభేదాచ్చతుర్విధాః ||1||
నామతో వింశతివిధా బాహ్యాస్తత్ర మలోద్భవాః |
(వా. ని. అ. 14) |
View original
अथ क्रिमिनिदानम् |
क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः |
बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः ||१||
नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः |
(वा. नि. अ. १४) |
అజీర్ణాత్ క్రిమిసంభవ ఇత్యతోऽజీర్ణానంతరం క్రిమినిదానమాహ– క్రిమయ ఇత్యాది| తత్ర బాహ్యాస్త్వగుపలేపకబాహ్యమలసంభవాః, ఆభ్యంతరా ఆమాశయాదిసంభవాః, తే దేశభేదేన ద్వైవిధ్యేనోక్తాః కారణభేదాచ్చతుర్ధా భవంతీత్యాహ– బహిర్మలేత్యాది| బహిర్మలో గాత్రోపలేపీ స్వేదాదిరుక్త ఏవ బహిర్మలాదిషు చతుర్షు జన్మ బహిర్మలాదిజన్మ తద్భేదాత్| త ఏవ చతుర్విధా నామభేదేన వింశతివిధా భవంతి, వింశత్యతిరిక్తాశ్చాతిసూక్ష్మాః కృమయః సహజాశ్చరకేణోక్తాః, తే చావైకారికత్వేన రోగాధికారే నోచ్యంతే, వింశతివిధాస్తు క్రిమయో దోషప్రకోపణద్వారేణ జ్వరశూలాదీన్ జనయంతీతి రోగా ఉచ్యంతే||1-2||–
Adhikarana bAhyakrimilakShaNam (2-3) · Śloka 3
తిలప్రమాణసంస్థానవర్ణాః కేశాంబరాశ్రయాః ||2||
బహుపాదాశ్చ సూక్ష్మాశ్చ యూకా లిక్షాశ్చ నామతః |
ద్విధా తే కోఠపిడకాకండూగండాన్ ప్రకుర్వతే ||3||
(వా. ని. అ. 14) |
View original
तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः ||२||
बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः |
द्विधा ते कोठपिडकाकण्डूगण्डान् प्रकुर्वते ||३||
(वा. नि. अ. १४) |
ఉక్తాన్ బాహ్యాన్ వివృణోతి– బాహ్యాస్తత్ర మలోద్భవా ఇతి| తిలానామివ ప్రమాణం పరిమాణం, సంస్థానమాకృతిః, వర్ణశ్చ శ్వేతః కృష్ణో వా యేషాం యూకాదిరూపాణాం తే తథా| కేశాంబరాశ్రయా ఇతి అంబరం వస్త్రం| బహుపాదా ఇతి యూకాః, సూక్ష్మా ఇతి లిక్షాః||2-3||
Adhikarana kriminidAnam (4) · Śloka 4
అజీర్ణభోజీ మధురామ్లనిత్యో ద్రవప్రియః పిష్టగుడోపభోక్తా |
వ్యాయామవర్జీ చ దివాశయానో విరుద్ధభుక్ సంలభతే క్రిమీంస్తు ||4||
View original
अजीर्णभोजी मधुराम्लनित्यो द्रवप्रियः पिष्टगुडोपभोक्ता |
व्यायामवर्जी च दिवाशयानो विरुद्धभुक् संलभते क्रिमींस्तु ||४||
తేషాం నిదానమాహ– అజీర్ణేత్యాది| అజీర్ణే భోజనశీలోऽజీర్ణభోజ| మధురామ్లనిత్యః సతతమధురామ్లభోజ| విరుద్ధం క్షీరమత్స్యాది||4||
Adhikarana krimivisheShe nidAnavisheShaH (5) · Śloka 5
మాషపిష్టామ్లలవణగుడశాకైః పురీషజాః |
మాంసమత్స్యగుడక్షీరదధిశుక్తైః కఫోద్భవాః ||5||
విరుద్ధాజీర్ణశాకాద్యైః శోణితోత్థా భవంతి హి |
(సు. ఉ. తం. అ. 54) |
View original
माषपिष्टाम्ललवणगुडशाकैः पुरीषजाः |
मांसमत्स्यगुडक्षीरदधिशुक्तैः कफोद्भवाः ||५||
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि |
(सु. उ. तं. अ. ५४) |
క్రిమివిశేషే నిదానవిశేషమాహ– మాషేత్యాది||5||–
Adhikarana AbhyantarakrimilakShaNam (6) · Śloka 6
జ్వరో వివర్ణతా శూలం హృద్రోగః సదనం భ్రమః ||6||
భక్తద్వేషోऽతిసారశ్చ సంజాతక్రిమిలక్షణం |
(సు. ఉ. తం. అ. 54) |
View original
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ||६||
भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातक्रिमिलक्षणम् |
(सु. उ. तं. अ. ५४) |
ఆభ్యంతరక్రిమిలక్షణమాహ– జ్వర ఇత్యాది||6||–
Adhikarana kaphajakrimilakShaNam (7-10) · Śloka 10
కఫాదామాశయే జాతా వృద్ధాః సర్పంతి సర్వతః ||7||
పృథుబ్రధ్ననిభాః కేచిత్ కేచిద్గండూపదోపమాః |
రూఢధాన్యాంకురాకారాస్తనుదీర్ఘాస్తథాऽణవః ||8||
శ్వేతాస్తామ్రావభాసాశ్చ నామతః సప్తధా తు తే |
అంత్రాదా ఉదారావేష్టా హృదయాదా మహాగుదాః ||9||
చురవో దర్భకుసుమాః సుగంధాస్తే చ కుర్వతే |
హృల్లాసమాస్యస్రవణమవిపాకమరోచకం ||10||
మూర్ఛాచ్ఛర్దిజ్వరా నాహకార్శ్యక్షవథుపీనసాన్ |
(వా. ని. అ. 14) |
View original
कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः ||७||
पृथुब्रध्ननिभाः केचित् केचिद्गण्डूपदोपमाः |
रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाऽणवः ||८||
श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते |
अन्त्रादा उदारावेष्टा हृदयादा महागुदाः ||९||
चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते |
हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम् ||१०||
मूर्छाच्छर्दिज्वरा नाहकार्श्यक्षवथुपीनसान् |
(वा. नि. अ. १४) |
కఫజానాహ– కఫాదిత్యాది| కఫనిమిత్తాః క్రిమయో యే త్వామాశయే జాయంతే, తే చ వృద్ధాః సంతః సర్వత ఊర్ధ్వమధశ్చ సర్పంతి; ఏవం పురీషజాదిషు దృష్టవ్యం| బ్రధ్నశ్చర్మలతా, ‘బ్రధ్నీ’ ఇతి లోకే| రూఢం ప్రరూఢం| తనవః పరిణాహేన, దీర్ఘా ఆయామేన, అణవః ఉభాభ్యామపి స్వల్పాః| తే ఇతి కఫజాః| సప్త నామాని వివృణోతి– అంత్రాదా ఇత్యాది| ఏతే చ నామవిశేషాః కేచిత్ సాన్వయాః కేచిన్నిరన్వయా వ్యవహారార్థం పూర్వాచార్యైః ప్రణీతాః; ఏవం వక్ష్యమాణేష్వపి బోధ్యమితి||7-10||–
Adhikarana raktajakrimilakShaNam (11-12) · Śloka 12
రక్తవాహిసిరాస్థానరక్తజా జంతవోऽణవః ||11||
అపాదా వృత్తతామ్రాశ్చ సౌక్ష్మ్యాత్ కేచిదదర్శనాః |
కేశాదా రోమవిధ్వంసా రోమద్వీపా ఉదుంబరాః |
షట్ తే కుష్ఠైకకర్మాణః సహసౌరసమాతరః ||12||
(వా. ని. అ. 14) |
View original
रक्तवाहिसिरास्थानरक्तजा जन्तवोऽणवः ||११||
अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात् केचिददर्शनाः |
केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः |
षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः ||१२||
(वा. नि. अ. १४) |
రక్తజానాహ-రక్తేత్యాది| రక్తవాహిసిరాస్థానాశ్చ తే రక్తజాశ్చేతి రక్తవాహిసిరాస్థానరక్తజాః; అథవా రక్తవాహిసిరాస్థానం యద్రక్తం తజ్జాః| నామభేదాత్తే షట్, తత్ర కేశాదాదయశ్చత్వారః, సహ సౌరసనామమాతృనామభ్యాం క్రిమిభ్యాం వర్తంతే ఇతి సహసౌరసమాతరః, ఏవం షడ్ భవంతి| కుష్ఠైకకర్మాణ ఇతి కుష్ఠమేవైకం కార్యం యేషాం తే తథా, కుష్ఠజనకా ఇతి యావత్| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “సర్వాణి కుష్ఠాని సవాతాని సపిత్తాని సశ్లేష్మాణి సక్రిమీణి చోపదిశ్యంతే” (సు. ని. అ. 5) ఇతి ||11-12||
Adhikarana purIShajakrimilakShaNam (13-16) · Śloka 16
పక్వాశయే పురీషోత్థా జాయంతేऽధోవిసర్పిణః |
ప్రవృద్ధాః స్యుర్భవేయుశ్చ తే యదాऽऽమాశయోన్ముఖాః ||13||
తదాऽస్యోద్గారనిఃశ్వాసా విడ్గంధానువిధాయినః |
పృథువృత్తతనుస్థూలాః శ్యావపీతసితాసితాః ||14||
తే పంచ నామ్నా క్రిమయః కకేరుకమకేరుకాః |
సౌసురాదాః సశూలాఖ్యా లేలిహా జనయంతి హి ||15||
విడ్భేదశూలవిష్టంభకార్శ్యపారుష్యపాండుతాః |
రోమహర్షాగ్నిసదనం గుదకండూర్విమార్గగాః ||16||
(వా. ని. అ. 14) |
View original
पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः |
प्रवृद्धाः स्युर्भवेयुश्च ते यदाऽऽमाशयोन्मुखाः ||१३||
तदाऽस्योद्गारनिःश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः |
पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः ||१४||
ते पञ्च नाम्ना क्रिमयः ककेरुकमकेरुकाः |
सौसुरादाः सशूलाख्या लेलिहा जनयन्ति हि ||१५||
विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः |
रोमहर्षाग्निसदनं गुदकण्डूर्विमार्गगाः ||१६||
(वा. नि. अ. १४) |
పురీషజానాహ– పక్వాశయ ఇత్యాది| అధోవిసర్పిణ ఇతి విసర్పణం గతిః, గుదనిఃసరణశీలాః; తే యదాऽతివృద్ధాః సంతః ఆమాశయోన్ముఖా భవేయుస్తదాऽస్య రోగిణ ఉద్గారనిఃశ్వాస విడ్గంధానువిధాయినః స్యుః పురీషగంధయుక్తా భవంతీతి యోజ్యం| శేషం సుబోధం||13-16||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే క్రిమినిదానం సమాప్తం ||7||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने क्रिमिनिदानं समाप्तम् ||७||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం క్రిమినిదానం సమాప్తం||7||