Adhikarana medoroganidAna-samprApti-lakShaNAni, atisthUlalakShaNaM ca (1-9) · Śloka 9
અથ મેદોરોગનિદાનમ્ | અવ્યાયામદિવાસ્વપ્નશ્લેષ્મલાહારસેવિનઃ | મધુરોઽન્નરસઃ પ્રાયઃ સ્નેહાન્મેદઃ પ્રવર્ધયેત્ ||૧|| મેદસાઽઽવૃતમાર્ગત્વાત્ પુષ્યન્ત્યન્યે ન ધાવતઃ | મેદસ્તુ ચીયતે તસ્માદશક્તઃ સર્વકર્મસુ ||૨|| ક્ષુદ્રશ્વાસતૃષામોહસ્વપ્નક્રથનસાદનૈઃ | યુક્તઃ ક્ષુત્સ્વેદદુર્ગન્ધૈરલ્પપ્રાણોઽલ્પમૈથુનઃ ||૩|| મેદસ્તુ સર્વભૂતાનામુદરેષ્વસ્થિષુ સ્થિતમ્ | અત એવોદરે વૃદ્ધિઃ પ્રાયો મેદસ્વિનો ભવેત્ ||૪|| મેદસાઽઽવૃતમાર્ગત્વાદ્વાયુઃ કોષ્ઠે વિશેષતઃ | ચરન્ સન્ધુક્ષયત્યગ્નિમાહારં શોષયત્યપિ ||૫|| તસ્માત્ સ શીઘ્રં જરયત્યાહારમભિકાઙ્ક્ષતિ | વિકારાંશ્ચાપ્નુતે ઘોરાન્ કાંશ્ચિત્ કાલવ્યતિક્રમાત્ ||૬|| એતાવુપદ્રવકરૌ વિશેષાદગ્નિમારુતૌ | એતૌ તુ દહતઃ સ્થૂલં વનદાવો વનં યથા ||૭|| મેદસ્યતીવ સંવૃદ્ધે સહસૈવાનિલાદયઃ | વિકારાન્ દારુણાન્ કૃત્વા નાશયન્ત્યાશુ જીવિતમ્ ||૮|| મેદોમાંસાતિવૃદ્ધત્વાચ્ચલસ્ફિગુદરસ્તનઃ | અયથોપચયોત્સાહો નરોઽતિસ્થૂલ ઉચ્યતે ||૯|| (ચ. સૂ. અ. ૨૧) |
View original
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
“વિના પ્રમેહમપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ|” ઇત્યત્ર મેદઃસઙ્કીર્તનાત્ મેદોદુષ્ટેરભિધાનં, મેદોદુષ્ટ્યા ચ સ્થૌલ્યમ્| મધુરોઽન્નરસ ઇતિ મધુરપ્રાય આમ ઇવાન્નરસઃ સમ્ભવન્ સ્નેહાન્મેદો જનયતિ| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તમ્– “આમ ઇવાન્નરસો મધુરતરશ્ચ ભવતિ” ઇત્યાદિ| નનુ, મેદસ્વિનસ્તીક્ષ્ણાગ્નિત્વાત્ કથમામ ઇવાન્નરસો ભવતિ? યદુક્તં ચરકેણ– “ચરન્ સન્ધુક્ષયત્યગ્નિં” (ચ. સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ| અગ્નૌ ચ મન્દે આમોત્પાદઃ, યદાહ– “આમાશયસ્થઃ કાયાગ્નેર્દૌર્બલ્યાદવિપાચિતઃ| આદ્ય આહારધાતુર્યઃ સ આમ ઇતિ કીર્તિતઃ||” ઇતિ| ઉચ્યતે– શ્લેષ્મલાહારાધ્યશનશીલત્વેન કદાચિત્ કાલવ્યતિક્રમભોજનેન ચ બહુવિકારકરણાગ્નિવ્યાપત્તેરન્નરસસ્યામતુલ્યતા, અથવા મધુરતરાન્નરસોપલિપ્તેઽન્નવહસ્રોતસિ સર્વ એવાન્નરસો મધુરતરો નિષ્પદ્યતે| યથા પિત્તયુક્તેઽન્નવહસ્રોતસિ મધુરરસસ્યાપિ વિદાહઃ| યદુક્તમ્– “સ્રોતસ્યન્નવહે પિત્તં પક્તૌ વા યસ્ય તિષ્ઠતિ| વિદાહિ ભુક્તમન્યદ્વા તસ્યાપ્યન્નં વિદહ્યતે||” (સુ. સૂ. અ. ૪૬) ઇતિ| સ ચામતુલ્યત્વાદામ ઇત્યુચ્યતે| અશક્તઃ સર્વકર્મસ્વિતિ મેદસઃ સૌકુમાર્યાત્| ક્ષુદ્રશ્વાસઃ ‘રૂક્ષાયાસોદ્ભવ’ (મા. નિ. અ. ૧૨) ઇત્યાદિનાઽભિહિતઃ| ક્રથનમકસ્માદુચ્છ્વાસાવરોધઃ| મેદસેત્યાદિ| ચરન્ સન્ધુક્ષયત્યગ્નિમિતિ મેદોરુદ્ધમાર્ગત્વાત્ કુમ્ભકારપવનન્યાયેનાન્તર્બલવાન્ વૃદ્ધો વાયુરગ્નિં દીપયતિ| અતિવૃદ્ધસ્તુ વાયુરગ્નિવૈષમ્યજનકઃ| વિકારાંશ્ચાપ્નુતે ઘોરાનિતિ વાતવિકારાણામન્યતમાન્| કાલવ્યતિક્રમાત્ ભોજનકાલવ્યતિક્રમાત્| વિકારાન્ દારુણાનિતિ પ્રમેહપિડકાજ્વરભગન્દરવિદ્રધિવાતરોગાણામન્યતમાન્| અયથોપચયોત્સાહ ઇતિ અયથાવન્માંસોપચય ઉત્સાહશ્ચ યસ્ય સ તથા||૧-૯||