Adhikarana medoroganidAna-samprApti-lakShaNAni, atisthUlalakShaNaM ca (1-9) · Śloka 9
అథ మేదోరోగనిదానం | అవ్యాయామదివాస్వప్నశ్లేష్మలాహారసేవినః | మధురోऽన్నరసః ప్రాయః స్నేహాన్మేదః ప్రవర్ధయేత్ ||1|| మేదసాऽऽవృతమార్గత్వాత్ పుష్యంత్యన్యే న ధావతః | మేదస్తు చీయతే తస్మాదశక్తః సర్వకర్మసు ||2|| క్షుద్రశ్వాసతృషామోహస్వప్నక్రథనసాదనైః | యుక్తః క్షుత్స్వేదదుర్గంధైరల్పప్రాణోऽల్పమైథునః ||3|| మేదస్తు సర్వభూతానాముదరేష్వస్థిషు స్థితం | అత ఏవోదరే వృద్ధిః ప్రాయో మేదస్వినో భవేత్ ||4|| మేదసాऽऽవృతమార్గత్వాద్వాయుః కోష్ఠే విశేషతః | చరన్ సంధుక్షయత్యగ్నిమాహారం శోషయత్యపి ||5|| తస్మాత్ స శీఘ్రం జరయత్యాహారమభికాంక్షతి | వికారాంశ్చాప్నుతే ఘోరాన్ కాంశ్చిత్ కాలవ్యతిక్రమాత్ ||6|| ఏతావుపద్రవకరౌ విశేషాదగ్నిమారుతౌ | ఏతౌ తు దహతః స్థూలం వనదావో వనం యథా ||7|| మేదస్యతీవ సంవృద్ధే సహసైవానిలాదయః | వికారాన్ దారుణాన్ కృత్వా నాశయంత్యాశు జీవితం ||8|| మేదోమాంసాతివృద్ధత్వాచ్చలస్ఫిగుదరస్తనః | అయథోపచయోత్సాహో నరోऽతిస్థూల ఉచ్యతే ||9|| (చ. సూ. అ. 21) |
View original
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
“వినా ప్రమేహమప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః|” ఇత్యత్ర మేదఃసంకీర్తనాత్ మేదోదుష్టేరభిధానం, మేదోదుష్ట్యా చ స్థౌల్యం| మధురోऽన్నరస ఇతి మధురప్రాయ ఆమ ఇవాన్నరసః సంభవన్ స్నేహాన్మేదో జనయతి| సుశ్రుతేऽప్యుక్తం– “ఆమ ఇవాన్నరసో మధురతరశ్చ భవతి” ఇత్యాది| నను, మేదస్వినస్తీక్ష్ణాగ్నిత్వాత్ కథమామ ఇవాన్నరసో భవతి? యదుక్తం చరకేణ– “చరన్ సంధుక్షయత్యగ్నిం” (చ. సూ. అ. 21) ఇతి| అగ్నౌ చ మందే ఆమోత్పాదః, యదాహ– “ఆమాశయస్థః కాయాగ్నేర్దౌర్బల్యాదవిపాచితః| ఆద్య ఆహారధాతుర్యః స ఆమ ఇతి కీర్తితః||” ఇతి| ఉచ్యతే– శ్లేష్మలాహారాధ్యశనశీలత్వేన కదాచిత్ కాలవ్యతిక్రమభోజనేన చ బహువికారకరణాగ్నివ్యాపత్తేరన్నరసస్యామతుల్యతా, అథవా మధురతరాన్నరసోపలిప్తేऽన్నవహస్రోతసి సర్వ ఏవాన్నరసో మధురతరో నిష్పద్యతే| యథా పిత్తయుక్తేऽన్నవహస్రోతసి మధురరసస్యాపి విదాహః| యదుక్తం– “స్రోతస్యన్నవహే పిత్తం పక్తౌ వా యస్య తిష్ఠతి| విదాహి భుక్తమన్యద్వా తస్యాప్యన్నం విదహ్యతే||” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| స చామతుల్యత్వాదామ ఇత్యుచ్యతే| అశక్తః సర్వకర్మస్వితి మేదసః సౌకుమార్యాత్| క్షుద్రశ్వాసః ‘రూక్షాయాసోద్భవ’ (మా. ని. అ. 12) ఇత్యాదినాऽభిహితః| క్రథనమకస్మాదుచ్ఛ్వాసావరోధః| మేదసేత్యాది| చరన్ సంధుక్షయత్యగ్నిమితి మేదోరుద్ధమార్గత్వాత్ కుంభకారపవనన్యాయేనాంతర్బలవాన్ వృద్ధో వాయురగ్నిం దీపయతి| అతివృద్ధస్తు వాయురగ్నివైషమ్యజనకః| వికారాంశ్చాప్నుతే ఘోరానితి వాతవికారాణామన్యతమాన్| కాలవ్యతిక్రమాత్ భోజనకాలవ్యతిక్రమాత్| వికారాన్ దారుణానితి ప్రమేహపిడకాజ్వరభగందరవిద్రధివాతరోగాణామన్యతమాన్| అయథోపచయోత్సాహ ఇతి అయథావన్మాంసోపచయ ఉత్సాహశ్చ యస్య స తథా||1-9||