Adhikarana garbhasya srAvapAtayornidAnapUrvakaM pUrvarUpam (1) · Śloka 1
atha mūḍhagarbhanidānam |
bhayābhighātāttīkṣṇōṣṇapānāśananiṣēvaṇāt |
garbhē patati raktasya saśūlaṁ darśanaṁ bhavēt ||1||
View original
अथ मूढगर्भनिदानम् |
भयाभिघातात्तीक्ष्णोष्णपानाशननिषेवणात् |
गर्भे पतति रक्तस्य सशूलं दर्शनं भवेत् ||१||
yōnisthānavikārānuvr̥ttēḥ strīrōganidānārambhaḥ| tatra garbhapātanidānamāha– bhayābhighātādityādi| ētaccōpalakṣaṇaṁ, tēnānyē'pi suśrutōktā grāmyadharmayānavāhanapatanaskhalanādayō bōddhavyāḥ| patatīti sraṁsamānē, tēna srāvapātayōrapi saśūlaṁ raktadarśanaṁ bhavati, ētattu pūrvarūpamiti darśayati||1||
Adhikarana garbhasrAvagarbhapAtayoH kAlabhedaH (2) · Śloka 2
ācaturthāttatō māsāt prasravēdgarbhavidravaḥ |
tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayōḥ ||2||
(su. ni. a. 8) |
View original
आचतुर्थात्ततो मासात् प्रस्रवेद्गर्भविद्रवः |
ततः स्थिरशरीरस्य पातः पञ्चमषष्ठयोः ||२||
(सु. नि. अ. ८) |
ētayōḥ kālabhēdamāha– ācaturthādityādi| garbhavidrava iti anatighanāvayavatvēna viśēṣēṇa dravarūpatayā garbhavidravō bhaṇyatē; srāvō nātighanatvāt, pātastu ghanatvāt| yattu bhōjē'bhihitam– “ātr̥tīyāttatō māsādgarbhaḥ sravati śōṇitam| ūrdhvaṁ saṅghātabhūtastu garbhaḥ patati yōṣitām||” iti| saṅghātabhūtaḥ kōmalāṅgaḥ, piṇḍitāvastha ityarthaḥ| ata ēva suśrutē caturthamāsē'pyadr̥ḍhatvāt srāvaḥ kathitaḥ| sthiraśarīrasyēti kaṭhinaśarīrāvayavasya| pañcamaṣaṣṭhayōriti saptamē anuguṇajananē jīvadarśanāyōktaṁ, viguṇajananē tu saptamādimāsēṣvapi garbhapātaḥ| anyē tu pañcamaṣaṣṭhayōrēva pātaḥ, saptamādiṣu dōṣavaiguṇyāddhi prasava iti ācāryaprāmāṇyādvyavahārācca manyantē||2||
Adhikarana garbhasyAkAlapAte nidAnapUrvako dRuShTAntaH (3) · Śloka 3
garbhō'bhighātaviṣamāśanapīḍanādyaiḥ pakvaṁ drumādiva phalaṁ patati kṣaṇēna |3|
View original
गर्भोऽभिघातविषमाशनपीडनाद्यैः पक्वं द्रुमादिव फलं पतति क्षणेन |३|
garbhasyākālapātē nidānapūrvakaṁ dr̥ṣṭāntamāha– garbhō'bhighātētyādi| pakvaṁ drumādivēti dr̥ṣṭāntēnaiva darśayati– yathā vr̥ntalagnaṁ pakvaphalamabhighātēnākāla ēva patati, tathōktahētubhirakālē garbhapātaḥ|3|–
Adhikarana ucitaprasavakAle mUDhagarbhasya sthitiH (3) · Śloka 3
mūḍhaḥ karōti pavanaḥ khalu mūḍhagarbhaṁ śūlaṁ ca yōnijaṭharādiṣu mūtrasaṅgam ||3||
View original
मूढः करोति पवनः खलु मूढगर्भं शूलं च योनिजठरादिषु मूत्रसङ्गम् ||३||
ucitaprasavakālē yathā mūḍhō garbhaḥ syāttadāha– mūḍhaḥ karōtītyādi| mūḍhō vyāsaktagatiḥ, śūlaṁ ca yōnijaṭharādiṣu ‘karōti’ iti śēṣaḥ; mūtrasaṅgamityatra karōtīti sambadhyatē||3||
Adhikarana mUDhagarbhasyAShTavidhA gatiH (4-5) · Śloka 5
bhugnō'nilēna viguṇēna tataḥ sa garbhaḥ saṅkhyāmatītya bahudhā samupaiti yōnim |
dvāraṁ nirudhya śirasā jaṭharēṇa kaścit kaściccharīraparivartitakubjadēhaḥ ||4||
ēkēna kaścidaparastu bhujadvayēna tiryaggatō bhavati kaścidavāṅmukhō'nyaḥ |
pārśvāpavr̥ttagatirēti tathaiva kaścidityaṣṭadhā gatiriyaṁ hyaparā caturdhā ||5||
View original
भुग्नोऽनिलेन विगुणेन ततः स गर्भः सङ्ख्यामतीत्य बहुधा समुपैति योनिम् |
द्वारं निरुध्य शिरसा जठरेण कश्चित् कश्चिच्छरीरपरिवर्तितकुब्जदेहः ||४||
एकेन कश्चिदपरस्तु भुजद्वयेन तिर्यग्गतो भवति कश्चिदवाङ्मुखोऽन्यः |
पार्श्वापवृत्तगतिरेति तथैव कश्चिदित्यष्टधा गतिरियं ह्यपरा चतुर्धा ||५||
viguṇānilatvādasaṅkhyēyatvē'pi viśiṣṭā aṣṭau gatīrāha– bhugnō'nilēnētyādi| bhugnō viguṇīkr̥taḥ| bahudhēti kathitaprakārādapyadhikaṁ darśayati| dvāraṁ nirudhya śirasētyēkaḥ prakāraḥ, śirasā vipulēna dvāraṁ yōnimukhaṁ pidhāya lagnō bhavatītyarthaḥ| jaṭharēṇa kaścidityaparaḥ, jaṭharēṇōdarēṇa yōnidvāraṁ pidhāya saktō bhavatītyarthaḥ| kaścit śarīraparivartitakubjadēha iti śarīraparivartanēna kubjadēhaḥ kaścit saktō bhavati, anēnāntaḥkubjapr̥ṣṭhakubjayōḥ parigrahaḥ| ēkēnēti bāhunā, ayaṁ caturthaḥ| tiryaggata iti argalāyamānaḥ| kaścidavāṅmukhō'nya iti grīvābhaṅgādadhaḥ saṁlagnaḥ| pārśvāpavr̥ttagatiriti pārśvabhaṅgēna viguṇīkr̥taḥ; pārśvanata iti yāvat| ētīti svasthānādapaiti, tathaivēti avāṅmukhaḥ san| suśrutē'pyaṣṭadhā gatirēva paṭhyatē| yathā– “kaściddvābhyāṁ sakthibhyāṁ yōnimukhaṁ prapadyatē, kaścidābhugnaikasakthirēkēna sakthnā, kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdēśēna tiryagāgataḥ, kaścidudarapr̥ṣṭhapārśvānāmanyatamēna yōnidvāraṁ pidhāyāvatiṣṭhatē, antaḥpārśvāpavr̥ttaśirāḥ kaścidēkēna bāhunā, kaścidābhugnaśirā bāhudvayēna, kaścidābhugnamadhyō hastapādaśirōbhiḥ, kaścidēkēna sakthnā yōnimukhamabhiprapadyatē aparēṇa pāyum|” (su. ni. a. 8) iti||4-5||
Adhikarana mUDhagarbhasyAparA catuHprakArA gatiH (6) · Śloka 6
saṅkīlakaḥ pratikhuraḥ parighō'tha bījastēṣūrdhvabāhucaraṇaiḥ śirasā ca yōnim |
saṅgī ca yō bhavati kīlakavat sa kīlō dr̥śyaiḥ khuraiḥ pratikhuraṁ sa hi kāyasaṅgī |
gacchēdbhujadvayaśirāḥ sa ca bījakākhyō yōnau sthitaḥ sa parighaḥ parighēṇa tulyaḥ ||6||
View original
सङ्कीलकः प्रतिखुरः परिघोऽथ बीजस्तेषूर्ध्वबाहुचरणैः शिरसा च योनिम् |
सङ्गी च यो भवति कीलकवत् स कीलो दृश्यैः खुरैः प्रतिखुरं स हि कायसङ्गी |
गच्छेद्भुजद्वयशिराः स च बीजकाख्यो योनौ स्थितः स परिघः परिघेण तुल्यः ||६||
ityaṣṭavidhā gatīḥ pradarśya catuḥprakārēṇa yē gativiśēṣāḥ kathitāstānāha– saṅkīlaka ityādi| samyak kīlavat saṅkīlakaḥ, svārthē kan| tēnōrdhvabāhucaraṇaśirōbhiḥ kīlakavallagnō yōnyāṁ saṅkīlakaḥ| pr̥ṣṭhēna yōnyāṁ tathaitadviparītēna dr̥śyaiḥ hastapādaśirōbhiḥ pratikhuraḥ khurasādharmyāt; khuraśabdēna hastapādāvucyētē| gacchēdbhujadvayaśirā iti bhujadvayōpahitaṁ śirō yasya sa tathābhūtaḥ san yō gacchēt sa bījakaḥ kāyasaṅgī| bhōjē'pyētā gatayaḥ paṭhyantē| tathāhi– “ūrdhvabāhuśiraḥpādō rundhyādyōnimukhaṁ tu yaḥ| pratikīlōpamasthityā sa ca kīlakasañjñitaḥ|| adhastāt pārśvatō vā'pi tathaivākuñcitō'pi vā| yō niḥsr̥tya mukhaṁ yōnērjñēyaḥ pratikhurastu saḥ|| yōnidvārāttu nirgacchēdyaścaikaḥ saśirōbhujaḥ| tamāhurbījakaṁ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ|| yōnimāvr̥tya yastiṣṭhēt parighō gōpuraṁ yathā| tathā'ntargarbhamāyāntaṁ vidyāt parighasañjñitam||” iti||6||
Adhikarana asAdhyamUDhagarbhagarbhiNyorlakShaNam (7) · Śloka 7
apaviddhaśirā yā tu śītāṅgī nirapatrapā |
nīlōdgatasirā hanti sā garbhaṁ sa ca tāṁ tathā ||7||
(su. ni. a. 8) |
View original
अपविद्धशिरा या तु शीताङ्गी निरपत्रपा |
नीलोद्गतसिरा हन्ति सा गर्भं स च तां तथा ||७||
(सु. नि. अ. ८) |
asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyōrlakṣaṇamāha– apaviddhaśirā yā tvityādi| apaviddhaśirā śirō dhārayitumaśaktētyarthaḥ, avanataśirā iti gadādharaḥ| nirapatrapā lajjāśūnyā| nīlōdgatasirā iti nīlavarṇā udgatāḥ sirāḥ kukṣau yasyāḥ sā tathā| sa cēti garbhaḥ||7||
Adhikarana antarmRutagarbhalakShaNam (8) · Śloka 8
garbhāspandanamāvīnāṁ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā |
bhavēducchvāsapūtitvaṁ śūnatā'ntarmr̥tē śiśau ||8||
(su. ni. a. 8) |
View original
गर्भास्पन्दनमावीनां प्रणाशः श्यावपाण्डुता |
भवेदुच्छ्वासपूतित्वं शूनताऽन्तर्मृते शिशौ ||८||
(सु. नि. अ. ८) |
mr̥tagarbhalakṣaṇamāha garbhāspandanamityādi| aspandanaṁ niścalatvaṁ, jīvatō garbhasyāvayavacalanaṁ bhavati| āvīnāṁ praṇāśaḥ prasavavēdanānāmabhāvaḥ; athavā āvīśabdēna prasavaliṅgānyucyantē, tāni ca mūtrakaphaprasēkādīni, tēṣāṁ nāśaḥ| śūnatēti ucchūnatā, antargatasya mūḍhagarbhasyādhmāpanēna||8||
Adhikarana mAnasAgantuduHkha-vyAdhibhedena dvividho garbhamaraNahetuH (9) · Śloka 9
mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ |
garbhō vyāpadyatē kukṣau vyādhibhiśca nipīḍitaḥ ||9||
(su. ni. a. 8) |
View original
मानसागन्तुभिर्मातुरुपतापैः प्रपीडितः |
गर्भो व्यापद्यते कुक्षौ व्याधिभिश्च निपीडितः ||९||
(सु. नि. अ. ८) |
tasyāntargatasya mānasāgantuduḥkhavyādhibhēdēna dvividhaṁ maraṇahētumāha– mānasāgantubhirityādi| upatāpaiḥ duḥkhaiḥ||9||
Adhikarana aparamasAdhyagarbhiNIlakShaNam (10-11) · Śloka 11
yōnisaṁvaraṇaṁ saṅgaḥ kukṣau makkalla ēva ca |
hanyuḥ striyaṁ mūḍhagarbhāṁ yathōktāścāpyupadravāḥ ||10||
vāyuḥ prakupitaḥ kuryāt saṁrudhya rudhiraṁ srutam |
sūtāyā hr̥cchirōbastiśūlaṁ makkallasañjñakam ||11||
View original
योनिसंवरणं सङ्गः कुक्षौ मक्कल्ल एव च |
हन्युः स्त्रियं मूढगर्भां यथोक्ताश्चाप्युपद्रवाः ||१०||
वायुः प्रकुपितः कुर्यात् संरुध्य रुधिरं स्रुतम् |
सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलं मक्कल्लसञ्ज्ञकम् ||११||
aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇamāha– yōnisaṁvaraṇamityādi| yōnisaṁvaraṇaṁ tantrāntarapaṭhitō rōgaḥ| tathāhi– “vātalānyannapānāni grāmyadharmaṁ prajāgaram| atyarthaṁ sēvamānāyā garbhiṇyā yōnimārgagaḥ|| mātariśvā prakupitō yōnidvārasya saṁvr̥tim| kurutē ruddhamārgatvāt punarantargatō'nilaḥ|| niruṇaddhyāśayadvāraṁ pīḍayan garbhasaṁsthitim| niruddhavadanōcchvāsō garbhaścāśu vipadyatē|| baddhāṁ saṁruddhahr̥dayāṁ nāśayatyāśu garbhiṇīm| yōnisaṁvaraṇaṁ vidyādvyādhimēnaṁ sudāruṇam|| antakapratimaṁ ghōraṁ nārabhēta cikitsitam|” iti| saṅgaḥ kukṣāviti yōnisaṁvaraṇē pratinivr̥ttō vāyurgarbhāśayaṁ yadā niruṇaddhi tadā garbhaḥ kukṣau saktō bhavati| sa ucyatē– saṅgaḥ kukṣāviti| makkallō raktamārutajaḥ śūlaviśēṣaḥ| yadyapi prasūtāyāḥ śūlaṁ makkallamuktaṁ suśrutē– “ prajātāyāścōttarakālaṁ tīkṣṇairaviśōdhitaṁ raktaṁ makkallaṁ karōti|” (su. śā. a. 10) iti, tathā'pi prajātāyāścēti cakārēṇāprajātāyā api śūlaṁ makkallamiti| yathōktāścāpyupadravā iti yathōktā yē yē uktāstē punarākṣēpakaśvāsādayaḥ||10-11||
Adhikarana puShpikA · Śloka 64
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē mūḍhagarbhanidānaṁ samāptam ||64||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूढगर्भनिदानं समाप्तम् ||६४||
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ mūḍhagarbhanidānaṁ samāptam||64||