64. mūḍhagarbhanidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

yōnisthānavikārānuvr̥ttēḥ strīrōganidānārambhaḥ| tatra garbhapātanidānamāha– bhayābhighātādityādi| ētaccōpalakṣaṇaṁ, tēnānyē'pi suśrutōktā grāmyadharmayānavāhanapatanaskhalanādayō bōddhavyāḥ| patatīti sraṁsamānē, tēna srāvapātayōrapi saśūlaṁ raktadarśanaṁ bhavati, ētattu pūrvarūpamiti darśayati||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha strīvikārādhikārātstrīrōganidānam| tatra garbhapātahētumāha– bhayētyādi| ētaccōpalakṣaṇam| tēnānyē'pi suśrutōktā grāmyadharmayānavāhanapatanaskhalanādayō grāhyāḥ| patatīti sraṁsamānē, saśūlaṁ raktadarśanaṁ bhavatīti pūrvarūpakathanam||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ētayōḥ kālabhēdamāha– ācaturthādityādi| garbhavidrava iti anatighanāvayavatvēna viśēṣēṇa dravarūpatayā garbhavidravō bhaṇyatē; srāvō nātighanatvāt, pātastu ghanatvāt| yattu bhōjē'bhihitam– “ātr̥tīyāttatō māsādgarbhaḥ sravati śōṇitam| ūrdhvaṁ saṅghātabhūtastu garbhaḥ patati yōṣitām||” iti| saṅghātabhūtaḥ kōmalāṅgaḥ, piṇḍitāvastha ityarthaḥ| ata ēva suśrutē caturthamāsē'pyadr̥ḍhatvāt srāvaḥ kathitaḥ| sthiraśarīrasyēti kaṭhinaśarīrāvayavasya| pañcamaṣaṣṭhayōriti saptamē anuguṇajananē jīvadarśanāyōktaṁ, viguṇajananē tu saptamādimāsēṣvapi garbhapātaḥ| anyē tu pañcamaṣaṣṭhayōrēva pātaḥ, saptamādiṣu dōṣavaiguṇyāddhi prasava iti ācāryaprāmāṇyādvyavahārācca manyantē||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

srāvapātayōridānīṁ kālaniyamamāha– ācaturthādityādi| anatighanāvayavatvēna viśēṣēṇa dravarūpatayā garbhavidravō bhaṇyatē| yaduktaṁ bhōjē– “ātr̥tīyāttatō māsādgarbhaḥ sravati śōṇitam| ūrdhvaṁ saṅghātabhūtastu garbhaḥ patati yōṣitām||” iti| taccaturthē māsi saṁyāvarūpatayā anabhivyaktadr̥ṣṭāṅgatayā suśrutēna srāvapakṣē nikṣiptam| sthiraśarīrasyēti kaṭhinaśarīrāvayavasya| pañcamaṣaṣṭhayōriti saptamē anuguṇajananē jīvanadarśanāyōktiḥ| viguṇajananē tu saptamādimāsēṣvapi pātaḥ| saptamādiṣu tu dōṣavaiguṇyāddhi prasava iti ācāryaprāmāṇyādvyavahārācca manyantē||2||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

garbhasyākālapātē nidānapūrvakaṁ dr̥ṣṭāntamāha– garbhō'bhighātētyādi| pakvaṁ drumādivēti dr̥ṣṭāntēnaiva darśayati– yathā vr̥ntalagnaṁ pakvaphalamabhighātēnākāla ēva patati, tathōktahētubhirakālē garbhapātaḥ|3|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

garbhasyācirapātaṁ sadr̥ṣṭāntamāha– garbha ityādi| pūrṇasarvāvayavastu prasavaḥ samucitē kālē|3|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ucitaprasavakālē yathā mūḍhō garbhaḥ syāttadāha– mūḍhaḥ karōtītyādi| mūḍhō vyāsaktagatiḥ, śūlaṁ ca yōnijaṭharādiṣu ‘karōti’ iti śēṣaḥ; mūtrasaṅgamityatra karōtīti sambadhyatē||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

yathā mūḍhō garbhō bhavati tadāha– mūḍha ityādi| mūḍhō vyāsaktagatiḥ, mūḍhagarbhaṁ karōti, yōnijaṭharādiṣu śūlaṁ ca karōti, mūtrasaṅgaṁ ca karōtīti sambadhyatē||3||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

viguṇānilatvādasaṅkhyēyatvē'pi viśiṣṭā aṣṭau gatīrāha– bhugnō'nilēnētyādi| bhugnō viguṇīkr̥taḥ| bahudhēti kathitaprakārādapyadhikaṁ darśayati| dvāraṁ nirudhya śirasētyēkaḥ prakāraḥ, śirasā vipulēna dvāraṁ yōnimukhaṁ pidhāya lagnō bhavatītyarthaḥ| jaṭharēṇa kaścidityaparaḥ, jaṭharēṇōdarēṇa yōnidvāraṁ pidhāya saktō bhavatītyarthaḥ| kaścit śarīraparivartitakubjadēha iti śarīraparivartanēna kubjadēhaḥ kaścit saktō bhavati, anēnāntaḥkubjapr̥ṣṭhakubjayōḥ parigrahaḥ| ēkēnēti bāhunā, ayaṁ caturthaḥ| tiryaggata iti argalāyamānaḥ| kaścidavāṅmukhō'nya iti grīvābhaṅgādadhaḥ saṁlagnaḥ| pārśvāpavr̥ttagatiriti pārśvabhaṅgēna viguṇīkr̥taḥ; pārśvanata iti yāvat| ētīti svasthānādapaiti, tathaivēti avāṅmukhaḥ san| suśrutē'pyaṣṭadhā gatirēva paṭhyatē| yathā– “kaściddvābhyāṁ sakthibhyāṁ yōnimukhaṁ prapadyatē, kaścidābhugnaikasakthirēkēna sakthnā, kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdēśēna tiryagāgataḥ, kaścidudarapr̥ṣṭhapārśvānāmanyatamēna yōnidvāraṁ pidhāyāvatiṣṭhatē, antaḥpārśvāpavr̥ttaśirāḥ kaścidēkēna bāhunā, kaścidābhugnaśirā bāhudvayēna, kaścidābhugnamadhyō hastapādaśirōbhiḥ, kaścidēkēna sakthnā yōnimukhamabhiprapadyatē aparēṇa pāyum|” (su. ni. a. 8) iti||4-5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

viguṇānilayōgādasaṅkhyēyāṁ gatimāha– bhugna ityādi| bhugnō viparītīkr̥taḥ, bahudhēti uktaprakārādadhikam| tatra vyavahārayōgyānaṣṭau prakārānāha– dvāramiti| vipulēna śirasā yōnimukhaṁ pidhāya lagnō bhavati, ityēkaḥ prakāraḥ| aparō dhmātēna jaṭharēṇōdarēṇa yōnikubjamukhaṁ pidhāya saktō bhavatīti dvitīyaḥ prakāraḥ| kaścit śarīraparivartanēna viparītavartanēna dēhaḥ saktō bhavati, anēna cāntaḥkubjapr̥ṣṭhakubjayōḥ parigrahaḥ, ayaṁ tr̥tīyaḥ prakāraḥ| kaścidēkēna bāhunā iti caturthaḥ prakāraḥ| aparō bāhudvayēnēti pañcamaḥ prakāraḥ| pārśvāpavr̥ttagatiriti pārśvabhaṅgēna viguṇīkr̥taḥ pārśvanata iti yāvat| ētīti svasthānādapaiti| tathaivētyavāṅmukhaḥ san, ēvamaṣṭadhā gatirbhavati| garbhasya caturaḥ prakārān punarāha– apyaparāścaturdhā ityādi| saṅkīlakādibhēdēna aparā vakṣyamāṇāścatuḥprakārāḥ||4-5||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ityaṣṭavidhā gatīḥ pradarśya catuḥprakārēṇa yē gativiśēṣāḥ kathitāstānāha– saṅkīlaka ityādi| samyak kīlavat saṅkīlakaḥ, svārthē kan| tēnōrdhvabāhucaraṇaśirōbhiḥ kīlakavallagnō yōnyāṁ saṅkīlakaḥ| pr̥ṣṭhēna yōnyāṁ tathaitadviparītēna dr̥śyaiḥ hastapādaśirōbhiḥ pratikhuraḥ khurasādharmyāt; khuraśabdēna hastapādāvucyētē| gacchēdbhujadvayaśirā iti bhujadvayōpahitaṁ śirō yasya sa tathābhūtaḥ san yō gacchēt sa bījakaḥ kāyasaṅgī| bhōjē'pyētā gatayaḥ paṭhyantē| tathāhi– “ūrdhvabāhuśiraḥpādō rundhyādyōnimukhaṁ tu yaḥ| pratikīlōpamasthityā sa ca kīlakasañjñitaḥ|| adhastāt pārśvatō vā'pi tathaivākuñcitō'pi vā| yō niḥsr̥tya mukhaṁ yōnērjñēyaḥ pratikhurastu saḥ|| yōnidvārāttu nirgacchēdyaścaikaḥ saśirōbhujaḥ| tamāhurbījakaṁ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ|| yōnimāvr̥tya yastiṣṭhēt parighō gōpuraṁ yathā| tathā'ntargarbhamāyāntaṁ vidyāt parighasañjñitam||” iti||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tānāha– saṅkīlaka ityādi| ūrdhvabāhucaraṇaśirōbhiḥ kīlitaiḥ yōnyāṁ kāyalagnaḥ saṅkīlakaḥ| yōnimiti yōniṁ pratikhurairiti khurasādharmyātkhuraśabdēna hastapādā ucyantē, tēna hastapādaiḥ bahirgataiḥ pratikhura ucyatē, sa pratikhuraḥ kāyasaṅgī niruddhakāyō bhavati| bījakamāha– gacchēdityādi| bhujadvayōpahitaṁ śirō yasya sa tathābhūtaḥ san yō gacchēt sa bījakaḥ| parighamāha– yō yōnimāvr̥tya tiṣṭhētsa parighaḥ| parighēṇa tulya iti| parighō'rgalādaṇḍaḥ| bhōjē'pyētā gatayaḥ paṭhyantē– “ūrdhvabāhuśiraḥpādō rujanyōnimukhaṁ tu yaḥ| pratikīlōpamaḥ sthitvā saṅkīla iti sañjñitaḥ|| adhaḥpārśvagatō vāpi tathaivākuñcitō'pi vā| yō niḥsr̥tya mukhaṁ yōnērjñēyaḥ pratikhurastu saḥ|| yōnidvārāttu nirgacchēdyaścaikāṁsaśirōbhujaḥ| tamāhurbījakaṁ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ| yōnimāvr̥tya yastiṣṭhētparighō gōpuraṁ yathā| tathā'ntargarbhamāyāntaṁ vidyātparighasañjñitam||” iti||6||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyōrlakṣaṇamāha– apaviddhaśirā yā tvityādi| apaviddhaśirā śirō dhārayitumaśaktētyarthaḥ, avanataśirā iti gadādharaḥ| nirapatrapā lajjāśūnyā| nīlōdgatasirā iti nīlavarṇā udgatāḥ sirāḥ kukṣau yasyāḥ sā tathā| sa cēti garbhaḥ||7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyōrlakṣaṇamāha– apaviddhētyādi| apaviddhaśirāḥ śirō dhārayitumaśaktā| avanataśirā iti gadādharaḥ| nirapatrapā lajjārahitā| nīlōdgatasirēti nīlā udgagatāḥ sirāḥ kukṣau yasyāḥ sā tathā, sā garbhaṁ hanti sa cēti garbhastāmityarthaḥ||7||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

mr̥tagarbhalakṣaṇamāha garbhāspandanamityādi| aspandanaṁ niścalatvaṁ, jīvatō garbhasyāvayavacalanaṁ bhavati| āvīnāṁ praṇāśaḥ prasavavēdanānāmabhāvaḥ; athavā āvīśabdēna prasavaliṅgānyucyantē, tāni ca mūtrakaphaprasēkādīni, tēṣāṁ nāśaḥ| śūnatēti ucchūnatā, antargatasya mūḍhagarbhasyādhmāpanēna||8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha garbhiṇīrakṣārthaṁ mr̥tasya mūḍhagarbhasya paripīḍyākarṣaṇārthaṁ lakṣaṇamāha– garbhētyādi| garbhāspandanaṁ garbhasyā'calatvam| āvīnāṁ praṇāśa iti prasavavēdanānāmabhāvaḥ, athavā āvīśabdēna prasavaliṅgāni bhaṇyantē, tāni ca mūtrakaphaprasēkādīni, tēṣāṁ nāśaḥ| śūnatēti uddhatatā, mr̥tasya garbhasyādhmāpanēna||8||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tasyāntargatasya mānasāgantuduḥkhavyādhibhēdēna dvividhaṁ maraṇahētumāha– mānasāgantubhirityādi| upatāpaiḥ duḥkhaiḥ||9||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasyāntarmr̥tasya mānasāgantuduṣṭavyādhibhēdēna dvividhaṁ hētumāha– mānasētyādi| upatāpairiti duḥkhaiḥ, tathāgantubhirapi pīḍitaḥ||9||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇamāha– yōnisaṁvaraṇamityādi| yōnisaṁvaraṇaṁ tantrāntarapaṭhitō rōgaḥ| tathāhi– “vātalānyannapānāni grāmyadharmaṁ prajāgaram| atyarthaṁ sēvamānāyā garbhiṇyā yōnimārgagaḥ|| mātariśvā prakupitō yōnidvārasya saṁvr̥tim| kurutē ruddhamārgatvāt punarantargatō'nilaḥ|| niruṇaddhyāśayadvāraṁ pīḍayan garbhasaṁsthitim| niruddhavadanōcchvāsō garbhaścāśu vipadyatē|| baddhāṁ saṁruddhahr̥dayāṁ nāśayatyāśu garbhiṇīm| yōnisaṁvaraṇaṁ vidyādvyādhimēnaṁ sudāruṇam|| antakapratimaṁ ghōraṁ nārabhēta cikitsitam|” iti| saṅgaḥ kukṣāviti yōnisaṁvaraṇē pratinivr̥ttō vāyurgarbhāśayaṁ yadā niruṇaddhi tadā garbhaḥ kukṣau saktō bhavati| sa ucyatē– saṅgaḥ kukṣāviti| makkallō raktamārutajaḥ śūlaviśēṣaḥ| yadyapi prasūtāyāḥ śūlaṁ makkallamuktaṁ suśrutē– “ prajātāyāścōttarakālaṁ tīkṣṇairaviśōdhitaṁ raktaṁ makkallaṁ karōti|” (su. śā. a. 10) iti, tathā'pi prajātāyāścēti cakārēṇāprajātāyā api śūlaṁ makkallamiti| yathōktāścāpyupadravā iti yathōktā yē yē uktāstē punarākṣēpakaśvāsādayaḥ||10-11||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇamāha– yōnītyādi| yōnisaṁvaraṇē sati pratinivr̥ttō vāyurgarbhāśayadvāraṁ yadā ruṇaddhi, tadā garbhaḥ kukṣau saktō bhavati sa ucyatē– saṅgaḥ kukṣāviti| makkallō raktamārutajaḥ śūlaviśēṣaḥ| yōnisaṁvaraṇaṁ tantrāntarē rōgaviśēṣaḥ| yathā “vātalānyannapānāni grāmyadharmaṁ prajāgaram| atyarthaṁ sēvamānāyāṁ garbhiṇyā yōnimārgagaḥ|| mātariśvā prakupitō yōnidvārasya saṁvr̥tim| kurutē ruddhamārgatvātpunarantargatō'nilaḥ| niruṇaddhyāśayadvāraṁ pīḍayan garbhasaṁsthitam| niruddhavadanōcchvāsō garbhaścāśu vipadyatē|| vipannaḥ śūnasarvāṅgaḥ sarvāṇyēvāyanāni ca| baddhāṁ saṁruddhahr̥dayāṁ nāśayatyāśu garbhiṇīm|| yōnisaṁvaraṇaṁ nāma vyādhimēnaṁ sudāruṇam| antakapratimaṁ ghōraṁ nārabhēta cikitsitam||” iti| yathōktāścāpyupadravāstē ca punarākṣēpakakāsaśvāsādayaḥ| “pūtigandhi tathā svēdō jihvā tālu ca śuṣyati| vēpatē bhrāmyati tathā jīvitaṁ cōparudhyatē|| ētairliṅgairvijānīyānmūḍhagarbhaṁ cikitsakaḥ||” makkallamāha– vāyuḥ prakupita ityādi| yadyapi prasūtāyāḥ śūlaṁ makkallamuktam| yaduktaṁ suśrutē– “prajātāyāścōttarakālaṁ tīkṣṇairavaśōṣitaṁ raktaṁ makkalaṁ karōti” iti, tathāpi prajātāyāścēti cakārēṇāprajātāyā api śūlaṁ makkallamiti||10-11||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ mūḍhagarbhanidānaṁ samāptam||64||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ mūḍhagarbhanidānam||64||