Adhikarana mukharoganidAnam (1) · Śloka 1
અથ મુખરોગનિદાનમ્ |
આનૂપપિશિતક્ષીરદધિમત્સ્યાતિસેવનાત્ |
મુખમધ્યે ગદાન્ કુર્યુઃ ક્રુદ્ધા દોષાઃ કફોત્તરાઃ ||૧||
View original
अथ मुखरोगनिदानम् |
आनूपपिशितक्षीरदधिमत्स्यातिसेवनात् |
मुखमध्ये गदान् कुर्युः क्रुद्धा दोषाः कफोत्तराः ||१||
રોગગણત્વસામાન્યાન્મુખરોગનિદાનમુચ્યતે– આનૂપેત્યાદિ| મુખરોગાશ્ચ પઞ્ચષષ્ટિર્ભવન્તિ| યદાહ ભોજઃ– “દન્તેષ્વષ્ટાવોષ્ઠયોશ્ચ મૂલેષુ દશ પઞ્ચ ચ| નવ તાલુનિ જિહ્વાયાં પઞ્ચ સપ્તદશામયાઃ| કણ્ઠે ત્રયઃ સર્વસરા એકષષ્ટિશ્ચતુઃપરા||” ઇતિ||૧||
Adhikarana vAtajauShTharogalakShaNam (2) · Śloka 2
કર્કશૌ પરુષૌ સ્તબ્ધૌ સમ્પ્રાપ્તાનિલવેદનૌ |
દાલ્યેતે પરિપાટ્યતે ઓષ્ઠૌ મારુતકોપતઃ ||૨||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ सम्प्राप्तानिलवेदनौ |
दाल्येते परिपाट्यते ओष्ठौ मारुतकोपतः ||२||
(सु. नि. अ. १६) |
તત્રાષ્ટાવોષ્ઠગતાનાહ– વાતિકલક્ષણમાહ– કર્કશાવિત્યાદિ| દાલ્યેતે ઇતિ વિદાર્યેતે| પરિપાટ્યેતે ઇતિ કિઞ્ચિદવદીર્ણત્વચૌ ભવત ઇત્યર્થઃ||૨||
Adhikarana pittajauShTharogalakShaNam (3) · Śloka 3
ચીયેતે પિડકાભિશ્ચ સરુજાભિઃ સમન્તતઃ |
સદાહપાકપિડકૌ પીતાભાસૌ ચ પિત્તતઃ ||૩||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
चीयेते पिडकाभिश्च सरुजाभिः समन्ततः |
सदाहपाकपिडकौ पीताभासौ च पित्ततः ||३||
(सु. नि. अ. १६) |
પૈત્તિકલક્ષણમાહ– ચીયેતે ઇત્યાદિ| સરુજાભિરિતિ પિત્તકૃતરુજાન્વિતાભિઃ| યદ્યેવં સદાહપાકપિડકાવિતિ કિમર્થમુચ્યતે? પૂર્વેણૈવ ગતાર્થત્વાત્| નૈવં, પક્ષાન્તરપ્રતીત્યર્થં પુનરુચ્યતે| અયમર્થઃ– કદાચિત્ પિત્તરુજાન્વિતબહુપિડકાચિતાવોષ્ઠૌ, કદાચિત્ દાહપાકાન્વિતપિડકાચિતૌ વા ભવતઃ; અન્યસ્ત્વાહ– અનતિભિન્નાર્થત્વાદવ્યક્તશબ્દાર્થત્વાચ્ચ દાહપાકાતિશયદર્શનાર્થં પિડકાનુવાદઃ||૩||
Adhikarana kaphajauShTharogalakShaNam (4) · Śloka 4
સવર્ણાભિશ્ચ ચીયેતે પિડકાભિરવેદનૌ |
ભવતસ્તુ કફાદોષ્ઠૌ પિચ્છિલૌ શીતલૌ ગુરૂ ||૪||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
सवर्णाभिश्च चीयेते पिडकाभिरवेदनौ |
भवतस्तु कफादोष्ठौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ||४||
(सु. नि. अ. १६) |
કફજમાહ– સવર્ણાભિરિત્યાદિ| સવર્ણાભિરિતિ ઓષ્ઠસમાનવર્ણાભિઃ| અવેદનૌ ઈષદ્વેદનૌ||૪||
Adhikarana sannipAtajauShTharogalakShaNam (5) · Śloka 5
સકૃત્કૃષ્ણૌ સકૃત્પીતૌ સકૃચ્છ્વેતૌ તથૈવ ચ |
સન્નિપાતેન વિજ્ઞેયાવનેકપિડકાચિતૌ ||૫||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
सकृत्कृष्णौ सकृत्पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च |
सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडकाचितौ ||५||
(सु. नि. अ. १६) |
સાન્નિપાતિકલક્ષણમાહ– સકૃદિત્યાદિ| સકૃદિતિ કદાચિદ્વિકૃતિવશાદેવં ભવતિ| અનેકપિડકાચિતાવિતિ વાતાદિવેદનાન્વિતબહુપિડકૌ, અનેકવર્ણપિડકાચિતાવિત્યન્યે| અનેકાશ્ચ વર્ણા વાતાદીનાં કૃષ્ણપીતશ્વેતાઃ, અત્ર પક્ષે સકૃત્કૃષ્ણાવિત્યાદિપિડકાતોઽન્યત્ર કલ્પનીયમ્||૫||
Adhikarana raktajauShTharogalakShaNam (6) · Śloka 6
ખર્જૂરફલવર્ણાભિઃ પિડકાભિર્નિપીડિતૌ |
રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિતપ્રભૌ ||૬||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिर्निपीडितौ |
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ||६||
(सु. नि. अ. १६) |
રક્તજમાહ– ખર્જૂરેત્યાદિ| ખર્જૂરફલવર્ણાભિરિત્યનેન વર્ણમાત્રેણૈવ સાધર્મ્યં પ્રતિપાદ્યતે, યદિ તુ સર્વાત્મના સાધર્મ્યમભીષ્ટં સ્યાત્, તદા ‘ખર્જૂરફલતુલ્યાભિઃ’ ઇત્યેવોચ્યેત| રક્તોપસૃષ્ટાવિતિ રક્તદૂષિતૌ||૬||
Adhikarana mAMsajauShTharogalakShaNam (7) · Śloka 7
ગુરૂ સ્થૂલૌ માંસદુષ્ટૌ માંસપિણ્ડવદુદ્ગતૌ |
જન્તવશ્ચાત્ર મૂર્છન્તિ નરસ્યોભયતો મુખાત્ ||૭||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
गुरू स्थूलौ मांसदुष्टौ मांसपिण्डवदुद्गतौ |
जन्तवश्चात्र मूर्छन्ति नरस्योभयतो मुखात् ||७||
(सु. नि. अ. १६) |
માંસજમાહ– ગુરૂ સ્થૂલાવિત્યાદિ| જન્તવશ્ચાત્ર મૂર્છન્તીતિ ક્રિમયોઽપ્યત્ર ઉચ્છ્રિતા ભવન્તિ| ઉભયતો મુખાદિતિ મુખવિવરમપેક્ષ્યોભયભાગયોઃ, સૃક્કણીપ્રદેશયોરિતિ યાવત્| મુખાદિતિ લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી| ‘ઉભયતોમુખા’ ઇતિ પાઠાન્તરે ઉભયસૃક્કણીભાગો મુખમાશ્રયો યેષાં તે તથા| દ્વિમુખા ઇત્યન્યે||૭||
Adhikarana medojauShTharogalakShaNam (8) · Śloka 9
સર્પિર્મણ્ડપ્રતીકાશૌ મેદસા કણ્ડુરૌ ગુરૂ |
અચ્છં સ્ફટિકસઙ્કાશમાસ્રાવં સ્રવતો ભૃશમ્ ||૮||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
તયોર્વ્રણો ન સંરોહેન્મૃદુત્વં ચ ન ગચ્છતિ |૯|
View original
सर्पिर्मण्डप्रतीकाशौ मेदसा कण्डुरौ गुरू |
अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो भृशम् ||८||
(सु. नि. अ. १६) |
तयोर्व्रणो न संरोहेन्मृदुत्वं च न गच्छति |९|
મેદોજમાહ– સર્પિર્મણ્ડપ્રતીકાશાવિત્યાદિ| સર્પિર્મણ્ડપ્રતીકાશાવિતિ સર્પિર્મણ્ડો ઘૃતસ્યોપરિતનસ્વચ્છભાગઃ| તત્પ્રતીકાશૌ તત્સદૃશૌ| તયોરિતિ તાદૃશયોઃ||૮||–
Adhikarana abhighAtajauShTharogalakShaNam (9) · Śloka 10
ક્ષતજાભૌ વિદીર્યેતે પાટ્યેતે ચાભિઘાતતઃ ||૯||
ગ્રથિતૌ ચ તથા સ્યાતામોષ્ઠૌ કણ્ડૂસમન્વિતૌ |૧૦|
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः ||९||
ग्रथितौ च तथा स्यातामोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ |१०|
(सु. नि. अ. १६) |
અભિઘાતજમાહ– ક્ષતજાભાવિત્યાદિના| અત્ર કફરક્તયોરપ્યનુબન્ધો બોદ્ધવ્યઃ| યદુક્તં ભોજે– “ક્ષતાવભિહતૌ વાઽપિ રક્તાવોષ્ઠૌ સવેદનૌ| ભવતઃ સપરિસ્રાવૌ કફરક્તપ્રદૂષિતૌ||” ઇતિ| વાયુરપ્યત્રાભિઘાતાલ્લભ્યતે, અયં ચાભિઘાતજશોથાત્ યથોક્તલક્ષણકારણભેદેન તથા વાતિકૌષ્ઠપ્રકોપાદપિ કફરક્તરૂપહેતુભેદયોગાદ્ભિદ્યતે||૯||–
Adhikarana shItAdalakShaNam (10-11) · Śloka 11
શોણિતં દન્તવેષ્ટેભ્યો યસ્યાકસ્માત્ પ્રવર્તતે |
દુર્ગન્ધીનિ સકૃષ્ણાનિ પ્રક્લેદીનિ મૃદૂનિ ચ ||૧૦||
દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે પચન્તિ ચ પરસ્પરમ્ |
શીતાદો નામ સ વ્યાધિઃ કફશોણિતસમ્ભવઃ ||૧૧||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते |
दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ||१०||
दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् |
शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः ||११||
(सु. नि. अ. १६) |
દન્તમૂલગતાન્ પઞ્ચદશ વ્યાકરોતિ| શીતાદમાહ– શોણિતમિત્યાદિ| દન્તવેષ્ટેભ્ય ઇતિ દન્તબન્ધનમાંસેભ્યઃ| અકસ્માદિતિ અભિઘાતાદિનિમિત્તં વિના| ‘શીર્યન્ત’ ઇત્યસ્ય સ્થાને, ‘પચ્યન્ત’ ઇતિ ગદાધરઃ, વ્યાચષ્ટે ચ– ‘સ્વયમ્’ ઇતિ શેષઃ| પચન્તિ ચ પરસ્પરમિત્યન્યોન્યં પચન્તિ, પાકોષ્મદૂષિતશોણિતસઞ્ચરણેન||૧૦-૧૧||
Adhikarana dantapuppuTalakShaNam (12) · Śloka 12
દન્તયોસ્ત્રિષુ વા યસ્ય શ્વયથુર્જાયતે મહાન્ |
દન્તપુપ્પુટકો નામ સ વ્યાધિઃ કફરક્તજઃ ||૧૨||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुर्जायते महान् |
दन्तपुप्पुटको नाम स व्याधिः कफरक्तजः ||१२||
(सु. नि. अ. १६) |
દન્તપુપ્પુટકમાહ– દન્તયોરિત્યાદિ| અયં ચ દન્તયોસ્ત્રિષ્વિત્યભિધાનાત્ દ્વિત્રિદન્તનિયતઃ; કફરક્તજત્વેઽપિ શૌષિરાદ્ભિન્નોઽયં, રુજાલાલાસ્રાવાભાવાત્||૧૨||
Adhikarana dantaveShTalakShaNam (13) · Śloka 13
સ્રવન્તિ પૂયરુધિરં ચલા દન્તા ભવન્તિ ચ |
દન્તવેષ્ટઃ સ વિજ્ઞેયો દુષ્ટશોણિતસમ્ભવઃ ||૧૩||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च |
दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ||१३||
(सु. नि. अ. १६) |
દન્તવેષ્ટમાહ– સ્રવન્તીત્યાદિ| સ્રવન્તિ પૂયરુધિરમિત્યત્ર ‘દન્તમૂલાનિ’ ઇતિ શેષઃ| ચલા દન્તા ભવન્તિ ચેતિ ચકારેણ પચન્તિ ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્||૧૩||
Adhikarana shauShiralakShaNam (14) · Śloka 14
શ્વયથુર્દન્તમૂલેષુ રુજાવાન્ કફરક્તજઃ |
લાલાસ્રાવી સ વિજ્ઞેયઃ શૌષિરો નામ નામતઃ ||૧૪||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः |
लालास्रावी स विज्ञेयः शौषिरो नाम नामतः ||१४||
(सु. नि. अ. १६) |
શૌષિરલિઙ્ગમાહ– શ્વયથુરિત્યાદિ| નામત ઇતિ પ્રસિદ્ધિતઃ||૧૪||
Adhikarana mahAshauShiralakShaNam (15) · Śloka 15
દન્તાશ્ચલન્તિ વેષ્ટેભ્યસ્તાલુ ચાપ્યવદીર્યતે |
યસ્મિન્ સ સર્વજો વ્યાધિર્મહાશૌષિરસઞ્જ્ઞિતઃ ||૧૫||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते |
यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्ज्ञितः ||१५||
(सु. नि. अ. १६) |
મહાશૌષિરલિઙ્ગમાહ– દન્તા ઇત્યાદિ| તાલુ ચાપ્યવદીર્યત ઇત્યત્ર ચકારેણ દન્તા ઓષ્ઠૌ ચાપ્યવદીર્યન્તે ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્| સપ્તરાત્રાચ્ચાયં મારકઃ| યદાહ ભોજઃ– “સદાહો દન્તમૂલેષુ શોથઃ પિત્તકફાનિલાત્| જાતઃ કફં ક્ષપયતિ ક્ષીણે તસ્મિંસ્તુ શોણિતમ્|| વિવૃદ્ધમનિશં દન્તાન્ તાલ્વોષ્ઠમપિ દારયેત્| મહાશૌષિર ઇત્યેતત્ સપ્તરાત્રાન્નિહન્ત્યસૂન્||” ઇતિ| યસ્મિન્ શૌષિરે એવમપિ ભવતિ, સ મહાશૌષિર ઇતિ ગદાધરઃ||૧૫||
Adhikarana paridaralakShaNam (16) · Śloka 16
દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે યસ્મિન્ ષ્ઠીવતિ ચાપ્યસૃક્ |
પિત્તાસૃક્કફજો વ્યાધિર્જ્ઞેયઃ પરિદરો હિ સઃ ||૧૬||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् |
पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः ||१६||
(सु. नि. अ. १६) |
પરિદરમાહ– દન્તમાંસાનીત્યાદિ| દન્તમાંસસ્ય પરિદારણાત્ પરિદરસઞ્જ્ઞા||૧૬||
Adhikarana upakushalakShaNam (17) · Śloka 17
વેષ્ટેષુ દાહઃ પાકશ્ચ તાભ્યાં દન્તાશ્ચલન્તિ ચ |
યસ્મિન્ સોપકુશો નામ પિત્તરક્તકૃતો ગદઃ ||૧૭||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
वेष्टेषु दाहः पाकश्च ताभ्यां दन्ताश्चलन्ति च |
यस्मिन् सोपकुशो नाम पित्तरक्तकृतो गदः ||१७||
(सु. नि. अ. १६) |
ઉપકુશલક્ષણમાહ– વેષ્ટેષ્વિત્યાદિ| તાભ્યામિતિ દાહપાકાભ્યામ્| સોપકુશ ઇતિ નિર્દેશોઽસિદ્ધત્વાનિત્યત્વાત્ સાધુઃ, તેન સ ઉપકુશ ઇત્યર્થઃ||૧૭||
Adhikarana vaidarbhalakShaNam (18) · Śloka 18
ઘૃષ્ટેષુ દન્તમાંસેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્ |
ચલા ભવન્તિ દન્તાશ્ચ સ વૈદર્ભોઽભિઘાતજઃ ||૧૮||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान् |
चला भवन्ति दन्ताश्च स वैदर्भोऽभिघातजः ||१८||
(सु. नि. अ. १६) |
વૈદર્ભલિઙ્ગમાહ– ઘૃષ્ટેષ્વિત્યાદિ| સંરમ્ભ ઇતિ શોથઃ, વેદનાપાકૌ વા||૧૮||
Adhikarana khalivardhanalakShaNam (19) · Śloka 19
મારુતેનાધિકો દન્તો જાયતે તીવ્રવેદનઃ |
ખલિવર્ધનસઞ્જ્ઞોઽસૌ જાતે રુક્ ચ પ્રશામ્યતિ ||૧૯||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः |
खलिवर्धनसञ्ज्ञोऽसौ जाते रुक् च प्रशाम्यति ||१९||
(सु. नि. अ. १६) |
ખલિવર્ધનલિઙ્ગમાહ– મારુતેનેત્યાદિ| જાતે રુક્ ચ પ્રશામ્યતીતિ ઉત્થિતે અધિકે દન્તે પ્રભાવાદ્વેદનાયા અભાવઃ||૧૯||
Adhikarana karAlalakShaNam (20) · Śloka 20
શનૈઃ શનૈઃ પ્રકુરુતે વાયુર્દન્તસમાશ્રિતઃ |
કરાલાન્ વિકટાન્ દન્તાન્ કરાલો ન સ સિધ્યતિ ||૨૦||
View original
शनैः शनैः प्रकुरुते वायुर्दन्तसमाश्रितः |
करालान् विकटान् दन्तान् करालो न स सिध्यति ||२०||
કરાલલક્ષણમાહ– શનૈરિત્યાદિ| કરાલન્ વિષમાન્| કરાલસ્તુ સુશ્રુતેઽનુક્તોઽધિકઃ સઙ્ગ્રહકારેણ પઠિતઃ, તેન સુશ્રુતોક્તપઞ્ચદશસઙ્ખ્યાહાનિઃ||૨૦||
Adhikarana adhimAMsalakShaNam (21) · Śloka 21
હાનવ્યે પશ્ચિમે દન્તે મહાઞ્છોથો મહારુજઃ |
લાલાસ્રાવી કફકૃતો વિજ્ઞેયઃ સોઽધિમાંસકઃ |૨૧|
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः |
लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः |२१|
(सु. नि. अ. १६) |
અધિમાંસકમાહ– હાનવ્ય ઇત્યાદિ| અધિમાંસક ઇતિ સઞ્જ્ઞાયાં કન્| હાનવ્ય ઇતિ હનુકુહરે| પશ્ચિમ ઇત્યવસાનજે, અન્તજે ઇતિ યાવત્|૨૧|–
Adhikarana dantanADIlakShaNam (21) · Śloka 21
દન્તમૂલગતા નાડ્યઃ પઞ્ચ જ્ઞેયા યથેરિતાઃ ||૨૧||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ||२१||
(सु. नि. अ. १६) |
પઞ્ચ દન્તનાડીરાહ– દન્તેત્યાદિ| નાડ્યઃ પઞ્ચ જ્ઞેયા યથેરિતા ઇતિ નાડીનિદાને યથોક્તા વાતપિત્તકફસન્નિપાતાગન્તુનિમિત્તાસ્તથા દન્તમાંસગતા અપિ નાડ્યઃ| એતાશ્ચ નાડીવ્રણસમાનલક્ષણા અપિ શાલાક્યસિદ્ધાન્તેન સઙ્ખ્યાપૂરણાય ચિકિત્સાભેદાચ્ચ પુનરુક્તાઃ||૨૧||
Adhikarana dAlanalakShaNam (22) · Śloka 22
દીર્યમાણેષ્વિવ રુજા યસ્ય દન્તેષુ જાયતે |
દાલનો નામ સ વ્યાધિઃ સદાગતિનિમિત્તજઃ ||૨૨||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
दीर्यमाणेष्विव रुजा यस्य दन्तेषु जायते |
दालनो नाम स व्याधिः सदागतिनिमित्तजः ||२२||
(सु. नि. अ. १६) |
દન્તગતાનષ્ટૌ પ્રાહ– દાલનમાહ– દીર્યમાણેષ્વિત્યાદિ| સદાગતિનિમિત્તજ ઇતિ સદાગતિર્વાયુઃ, તસ્માન્નિમિત્તાજ્જાત ઇતિ| સદાગતિનિમિત્તત ઇતિ વક્તવ્યે સદાગતિનિમિત્તજ ઇતિ યત્ કૃતં તદ્બલવદ્ધેતુજન્યવાતકૃતત્વબોધનાર્થમિતિ કાર્તિકઃ, કેવલવાતજત્વખ્યાપનાર્થમિત્યન્યે ||૨૨||
Adhikarana krimidantalakShaNam (23) · Śloka 23
કૃષ્ણચ્છિદ્રશ્ચલઃ સ્રાવી સસંરમ્ભો મહારુજઃ |
અનિમિત્તરુજો વાતાદ્વિજ્ઞેયઃ ક્રિમિદન્તકઃ ||૨૩||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
कृष्णच्छिद्रश्चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः |
अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः क्रिमिदन्तकः ||२३||
(सु. नि. अ. १६) |
ક્રિમિદન્તકમાહ– કૃષ્ણચ્છિદ્ર ઇત્યાદિ| કૃષ્ણચ્છિદ્ર ઇતિ દુષ્ટરક્તજક્રિમિકૃતશોથપાકદ્વારેણ કૃષ્ણચ્છિદ્ર ઇત્યર્થઃ| અન્યે ‘કૃષ્ણશ્ચિત્ર’ ઇતિ પઠન્તિ; ચિત્ર ઇતિ ચિત્રવાન્, અર્શઆદિત્વાદચ્| સ્રાવીતિ દન્તમૂલેષુ સ્રાવો બોદ્ધવ્યઃ, દન્તાનાં નીરસત્વેન સ્રાવાભાવાત્| અનિમિત્તરુજ ઇતિ અવઘટ્ટનાદિનિમિત્તં વિનૈવ મહારુજત્વેન રુજાવાનિતિ કાર્તિકઃ||૨૩||
Adhikarana bha~jjanakalakShaNam (24) · Śloka 24
વક્ત્રં વક્રં ભવેદ્યસ્ય દન્તભઙ્ગશ્ચ જાયતે |
કફવાતકૃતો વ્યાધિઃ સ ભઞ્જનકસઞ્જ્ઞિતઃ ||૨૪||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्य दन्तभङ्गश्च जायते |
कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसञ्ज्ञितः ||२४||
(सु. नि. अ. १६) |
ભઞ્જનકલક્ષણમાહ– વક્ત્રમિત્યાદિ| વક્ત્રં વક્રમિતિ દન્તભઙ્ગકારિણા દોષેણ વક્ત્રસ્યાપિ વક્રત્વમ્||૨૪||
Adhikarana dantaharShalakShaNam (25) · Śloka 25
શીતરૂક્ષપ્રવાતામ્લસ્પર્શાનામસહા દ્વિજાઃ |
પિત્તમારુતકોપેન દન્તહર્ષઃ સ નામતઃ ||૨૫||
View original
शीतरूक्षप्रवाताम्लस्पर्शानामसहा द्विजाः |
पित्तमारुतकोपेन दन्तहर्षः स नामतः ||२५||
દન્તહર્ષલક્ષણમાહ– શીતેત્યાદિ| “શીતમુષ્ણં ચ દશનાઃ સહન્તે સ્પર્શનં ન ચ| યસ્ય તં દન્તહર્ષં તુ વ્યાધિં વિદ્યાત્ સમીરણાત્||” (સુ. નિ. અ. ૧૬) ઇતિ શ્લોકાન્તરં કેચિત્ પઠન્તિ| તત્ર દન્તહર્ષસ્ય વાતજત્વેઽપિ ઉષ્ણાસહત્વં વ્યાધિપ્રભાવાત્, કફરક્તાવૃતત્વાદ્વા બોદ્ધવ્યમ્||૨૫||
Adhikarana dantasharkarAlakShaNam (26) · Śloka 26
મલો દન્તગતો યસ્તુ પિત્તમારુતશોષિતઃ |
શર્કરેવ ખરસ્પર્શા સા જ્ઞેયા દન્તશર્કરા ||૨૬||
View original
मलो दन्तगतो यस्तु पित्तमारुतशोषितः |
शर्करेव खरस्पर्शा सा ज्ञेया दन्तशर्करा ||२६||
દન્તશર્કરાલક્ષણમાહ– મલ ઇત્યાદિ| ‘શર્કરેવ ખરસ્પર્શા’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘સા દન્તાનાં ગુણહરી’ ઇતિ ક્વચિત્ પઠ્યતે, દન્તાનાં ગુણસ્ય શુક્લત્વદૃઢત્વાદિકસ્ય હરણશીલા||૨૬||
Adhikarana kapAlikAlakShaNam (27) · Śloka 27
કપાલેષ્વિવ દીર્યત્સુ દન્તાનાં સૈવ શર્કરા |
કપાલિકેતિ વિજ્ઞેયા સદા દન્તવિનાશિની ||૨૭||
View original
कपालेष्विव दीर्यत्सु दन्तानां सैव शर्करा |
कपालिकेति विज्ञेया सदा दन्तविनाशिनी ||२७||
કપાલિકાલક્ષણમાહ– કપાલેષ્વિત્યાદિ| કપાલેષ્વિવેતિ મલસહિતદન્તાવયવેષુ કાઠિન્યાત્ કપાલતુલ્યેષુ; દન્તમલ એવ કઠિને કપાલપ્રાયે દીર્યમાણે સૈવ શર્કરા કપાલિકા| સદેતિ બાલ્યાદૌ| અત્રાવકાશે હનુમોક્ષઃ સુશ્રુતે દન્તદેશસામીપ્યાદ્દન્તપીડનાચ્ચ પઠિતઃ, સ ઇહ સઙ્ગ્રહકારેણ મુખ્યદન્તગતત્વાભાવાન્ન પઠિતઃ, પઠિતસ્તુ હનુગ્રહસઞ્જ્ઞયા વાતવ્યાધૌ ભોજવચનાત્| યદુક્તમ્– “વાતાભિઘાતાજ્જન્તોર્હિ હનુસન્ધિર્વિમુચ્યતે| નિરસ્તજિહ્વઃ કૃચ્છ્રેણ ભાષિતં તત્ર ગચ્છતિ|| સમ્યક્ તમનિલવ્યાધિં હનુમોક્ષં વિનિર્દિશેત્|” ઇતિ||૨૭||
Adhikarana shyAvadantaka-dantavidradhirogalakShaNam (28-29) · Śloka 29
યોઽસૃઙ્મિશ્રેણ પિત્તેન દગ્ધો દન્તસ્ત્વશેષતઃ |
શ્યાવતાં નીલતાં વાઽપિ ગતઃ સ શ્યાવદન્તકઃ ||૨૮||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
દન્તમાંસે મલૈઃ સાસ્રૈર્બાહ્યાન્તઃ શ્વયથુર્ગુરુઃ |
સદાહરુક્ સ્રવેદ્ભિન્નઃ પૂયાસ્રં દન્તવિદ્રધિઃ ||૨૯||
View original
योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः |
श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः ||२८||
(सु. नि. अ. १६) |
दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः |
सदाहरुक् स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः ||२९||
શ્યાવદન્તકમાહ– ય ઇત્યાદિ| યો દન્તોઽસૃગ્વિમિશ્રેણ પિત્તેનાશેષતો દગ્ધઃ તથા શ્યાવતામથવા નીલતાં ગતો ભવતિ, સ શ્યાવદન્તકો જ્ઞેયઃ| શ્યાવદન્તક ઇતિ સઞ્જ્ઞાયાં કન્| અસાધ્યોઽયં વ્યાધિઃ| અત્રાવકાશે હનુમોક્ષઃ સુશ્રુતે દન્તદેશસામીપ્યાદ્દન્તપીડનાચ્ચ દન્તરોગઃ પઠિતઃ, સ ઇહ સઙ્ગ્રહકારેણ મુખ્યદન્તગતત્વાભાવાન્ન પઠિતઃ, પઠિતસ્તુ સઙ્ગ્રહે હનુગ્રહસઞ્જ્ઞયા વાતવ્યાધૌ ભોજવચનાત્| યદુક્તમ્– “વાતા(ભારા)ભિઘાતાજ્જન્તોર્હિ હનુસન્ધિર્વિમુચ્યતે| નિરસ્તજિહ્વઃ કૃચ્છ્રેણ ભાષિતં તત્ર ગચ્છતિ| સમ્યક્ તમનિલવ્યાધિં હનુમોક્ષં વિનિર્દિશેત્||” ઇતિ||૨૮-૨૯||
Adhikarana vAtajajihvAroga-pittajajihvAroga-kaphajajihvArogalakShaNam (30) · Śloka 30
જિહ્વાઽનિલેન સ્ફુટિતા પ્રસુપ્તા ભવેચ્ચ શાકચ્છદનપ્રકાશા |
પિત્તેન દહ્યત્યુપચીયતે ચ દીર્ઘૈઃ સરક્તૈરપિ કણ્ટકૈશ્ચ |
કફેન ગુર્વી બહુલા ચિતા ચ માંસોચ્છ્રયૈઃ શાલ્મલિકણ્ટકાભૈઃ ||૩૦||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा |
पित्तेन दह्यत्युपचीयते च दीर्घैः सरक्तैरपि कण्टकैश्च |
कफेन गुर्वी बहुला चिता च मांसोच्छ्रयैः शाल्मलिकण्टकाभैः ||३०||
(सु. नि. अ. १६) |
સમ્પ્રતિ જિહ્વાગતાનાહ– જિહ્વાઽનિલેનેત્યાદિ| સ્ફુટિતેતિ મનાગ્વિદીર્ણા| પ્રસુપ્તેતિ સુપ્તેવ, રસસ્યાનવબોધાત્| શાકચ્છદનપ્રકાશેતિ શાકતરુપત્રવત્ કણ્ટકાચિતેત્યર્થઃ; શાકો મરુજદ્રુમઃ| પૈત્તિકકણ્ટકલક્ષણે દહ્યતીતિ આત્મનેપદાનિત્યત્વાત્ સાધુ| અયં ચ રોગો જાડીતિ ખ્યાતઃ||૩૦||
Adhikarana alAsalakShaNam (31) · Śloka 31
જિહ્વાતલે યઃ શ્વયથુઃ પ્રગાઢઃ સોઽલાસસઞ્જ્ઞઃ કફરક્તમૂર્તિઃ |
જિહ્વાં સ તુ સ્તમ્ભયતિ પ્રવૃદ્ધો મૂલે ચ જિહ્વા ભૃશમેતિ પાકમ્ ||૩૧||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससञ्ज्ञः कफरक्तमूर्तिः |
जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले च जिह्वा भृशमेति पाकम् ||३१||
(सु. नि. अ. १६) |
અલાસમાહ– જિહ્વેત્યાદિ| પ્રગાઢ ઇતિ પ્રકર્ષેણ ગાઢો દારુણ ઇત્યર્થઃ| તેન ‘જિહ્વાગતેષ્વલાસસ્તુ’ ઇત્યાદિના અલાસસ્યાસાધ્યતોક્તા સૂચ્યતે| કફરક્તમૂર્તિરિતિ કફરક્તાભ્યાં હેતુભ્યાં લબ્ધમૂર્તિઃ| કફરક્તજ ઇત્યર્થઃ| જિહ્વાસ્તમ્ભેન વાયુરપ્યત્ર બોદ્ધવ્યઃ, ભૃશપાકેન પિત્તમ્, અતસ્ત્રિદોષજો જ્ઞેયઃ; અત એવાસ્યાનુપક્રમેણાસાધ્યત્વં, કફરક્તયોસ્તુ પ્રાધાન્યેનાભિધાનમ્| ‘અધોગતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે જિહ્વાયા અધોગતઃ||૩૧||
Adhikarana upajihvikAlakShaNam (32) · Śloka 32
જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુર્હિ જિહ્વામુન્નમ્ય જાતઃ કફરક્તમૂલઃ |
લાલાકરઃ કણ્ડુયુતઃ સચોષઃ સા તૂપજિહ્વા પઠિતા ભિષગ્ભિઃ ||૩૨||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तमूलः |
लालाकरः कण्डुयुतः सचोषः सा तूपजिह्वा पठिता भिषग्भिः ||३२||
(सु. नि. अ. १६) |
ઉપજિહ્વિકામાહ– જિહ્વાગ્રરૂપ ઇત્યાદિ| સચોષ ઇતિ ચોષઃ સાક્ષાદગ્નિસમ્બન્ધેનેવોપતાપઃ, ચોષશ્ચાત્ર રક્તયોનિના પિત્તેન||૩૨||
Adhikarana kaNThashuNDIlakShaNam (33) · Śloka 33
શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યાં તાલુમૂલે પ્રવૃદ્ધો દીર્ઘઃ શોથો ધ્માતબસ્તિપ્રકાશઃ |
તૃષ્ણાકાસશ્વાસકૃત્તં વદન્તિ વ્યાધિં વૈદ્યાઃ કણ્ઠશુણ્ડીતિ નામ્ના ||૩૩||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूले प्रवृद्धो दीर्घः शोथो ध्मातबस्तिप्रकाशः |
तृष्णाकासश्वासकृत्तं वदन्ति व्याधिं वैद्याः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ||३३||
(सु. नि. अ. १६) |
તાલુગતાનાહ| કણ્ઠશુણ્ડીમાહ– શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યામિત્યાદિ| ધ્માતબસ્તિપ્રકાશ ઇતિ વાયુપૂરિતચર્મપુટતુલ્યઃ||૩૩||
Adhikarana tuNDikerIlakShaNam (34) · Śloka 34
શોથઃ સ્થૂલસ્તોદદાહપ્રપાકી પ્રાગુક્તાભ્યાં તુણ્ડિકેરી મતા તુ |૩૪|
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
शोथः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु |३४|
(सु. नि. अ. १६) |
તુણ્ડિકેરીલક્ષણમાહ– શોથ ઇત્યાદિ| પ્રાગુક્તાભ્યામિતિ શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યામ્| તુણ્ડિકેરી વનકાર્પાસીફલં, તત્તુલ્યશોથતયા તુણ્ડિકેરી| તોદદાહાભ્યામિહ વાતપિત્તાનુબન્ધો જ્ઞેયઃ|૩૪|–
Adhikarana adhruShalakShaNam (34) · Śloka 34
મૃદુઃ શોથો લોહિતઃ શોણિતોત્થો જ્ઞેયોઽધ્રુષઃ સજ્વરસ્તીવ્રરુક્ ચ ||૩૪||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
मृदुः शोथो लोहितः शोणितोत्थो ज्ञेयोऽध्रुषः सज्वरस्तीव्ररुक् च ||३४||
(सु. नि. अ. १६) |
અધ્રુષલક્ષણમાહ– મૃદુરિત્યાદિ| શોણિતોત્થ ઇતિ રક્તસમુત્થઃ||૩૪||
Adhikarana kacchapalakShaNam (35) · Śloka 35
કૂર્મોન્નતોઽવેદનોઽશીઘ્રજન્મા રોગો જ્ઞેયઃ કચ્છપઃ શ્લેષ્મણા તુ |૩૫|
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
कूर्मोन्नतोऽवेदनोऽशीघ्रजन्मा रोगो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा तु |३५|
(सु. नि. अ. १६) |
કચ્છપલક્ષણમાહ– કૂર્મોન્નત ઇત્યાદિ| અવેદન ઇત્યલ્પવેદનઃ| અશીઘ્રજન્મેતિ ચિરજઃ|૩૫|–
Adhikarana tAlvarbuda-mAMsasa~gghAtalakShaNam (35) · Śloka 35
પદ્માકારં તાલુમધ્યે તુ શોથં વિદ્યાદ્રક્તાદર્બુદં પ્રોક્તલિઙ્ગમ્ ||૩૫||
દુષ્ટં માંસં નીરુજં તાલુમધ્યે કફાચ્છૂનં માંસસઙ્ઘાતમાહુઃ |
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
पद्माकारं तालुमध्ये तु शोथं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ||३५||
दुष्टं मांसं नीरुजं तालुमध्ये कफाच्छूनं मांससङ्घातमाहुः |
(सु. नि. अ. १६) |
તાલ્વર્બુદમાહ– પદ્માકારમિત્યાદિ| પદ્માકારમિતિ પદ્મકર્ણિકાકારમ્| તથાચ ભોજઃ– “ઉપર્યેવ ભવેન્નદ્ધો યથા પદ્મસ્ય કર્ણિકા| પાર્શ્વતશ્ચાઙ્કુરૈર્દીર્ઘૈર્નાસા ચાપ્યવસીદતિ|| શ્લેષ્મરક્તસમુત્થાનં તત્તાલ્વર્બુદસઞ્જ્ઞિતમ્||” ઇતિ| રક્તજત્વાલ્લોહિતમ્| પ્રોક્તલિઙ્ગમિતિ પૂર્વોક્તરક્તાર્બુદતુલ્યલિઙ્ગમિત્યર્થઃ||૩૫||–
Adhikarana tAlupuppuTa-tAlushoSha-tAlupAkalakShaNam (36-37) · Śloka 37
નીરુક્ સ્થાયી કોલમાત્રઃ કફાત્ સ્યાન્મેદોયુક્તાત્ પુપ્પુટસ્તાલુદેશે ||૩૬||
શોષોઽત્યર્થં દીર્યતે ચાપિ તાલુઃ શ્વાસશ્ચોગ્રસ્તાલુશોષોઽનિલાચ્ચ |
પિત્તં કુર્યાત્ પાકમત્યર્થઘોરં તાલુન્યેનં તાલુપાકં વદન્તિ ||૩૭||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ||३६||
शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासश्चोग्रस्तालुशोषोऽनिलाच्च |
पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ||३७||
(सु. नि. अ. १६) |
પુપ્પુટમાહ– નીરુગિત્યાદિ| પુપ્પુટસ્તાલુદેશે ઇતિ તાલુપુપ્પુટઃ| તાલુશબ્દોઽત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ| “તાલુશોષસ્તુ પિત્તાત્” ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, પિત્તસ્યાપિ શોષકત્વાત્| કેચિત્તુ વક્ષ્યમાણં “પિત્તં કુર્યાત્” ઇતિ પદમત્રાપિ સમ્બધ્ય શ્વાસશ્ચોગ્ર ઇતિ ચકારં ભિન્નક્રમેણ યોજયિત્વા વિભક્તિવિપરિણામં ચ કૃત્વા પિત્તં તાલુશોષં કુર્યાદિતિ વ્યાચક્ષતે| કિન્ત્વયં ભોજેઽપિ વાતાદેવ પઠિતઃ| યદુક્તમ્– “તાલુશોષો ભવેદ્વાતાત્” ઇત્યાદિ||૩૬-૩૭||
Adhikarana rohiNIsamprAptiH (38) · Śloka 38
ગલેઽનિલઃ પિત્તકફૌ ચ મૂર્છિતૌ પ્રદૂષ્ય માંસં ચ તથૈવ શોણિતમ્ |
ગલોપસંરોધકરૈસ્તથાઽઙ્કુરૈર્નિહન્ત્યસૂન્ વ્યાધિરિયં હિ રોહિણી ||૩૮||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्छितौ प्रदूष्य मांसं च तथैव शोणितम् |
गलोपसंरोधकरैस्तथाऽङ्कुरैर्निहन्त्यसून् व्याधिरियं हि रोहिणी ||३८||
(सु. नि. अ. १६) |
કણ્ઠગતાસ્તુ રોહિણ્યાદયઃ સપ્તદશોચ્યન્તે, તત્ર પઞ્ચાનાં રોહિણીનાં સામાન્યસમ્પ્રાપ્તિમાહ– ગલેઽનિલ ઇત્યાદિ| સર્વરોહિણ્યઃ સન્નિપાતજાઃ, ઉત્કર્ષાદ્વાતજાદિવ્યપદેશઃ| અન્યે તુ “પૃથક્ સમસ્તાશ્ચ તથૈવ શોણિતં” ઇતિ પઠિત્વા સુશ્રુતે એકદોષજત્વમપ્યાહુઃ| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “ વાતપિત્તકફા રક્તમેકશઃ સર્વશોઽપિ વા| કણ્ઠં યદા નિષેવન્તે” ઇત્યાદિ| નિહન્ત્યસૂનિત્યનેન યદ્યપિ સામાન્યેનાસાધ્યત્વમુક્તં તથાઽપિ સપ્તાહાદિના પૃથગ્દોષત્રયજાનામનુપક્રમેણાસાધ્યત્વમ્, એવં રક્તજાયા અપિ; સન્નિપાતજાયાસ્તુ જન્મનૈવાસાધ્યત્વમ્| તદુક્તં ભોજેન– “તાલુઃ શુષ્યતિ કણ્ઠશ્ચ વાતેનાયામ્યતે યદા| કણ્ઠેઽસ્યાન્નં પ્રસજ્યેત સપ્તાહાત્ સ જહાત્યસૂન્|| ઉષ્યતે ચુષ્યતે પિત્તાત્ ધૂપ્યતે પરિદહ્યતે| અઙ્ગારૈરિવ જહ્યાત્ સ પ્રાણાનાશુ ચતુર્દિનાત્||” ઇતિ| “કફાદન્તર્બહિઃ શોથઃ શ્વાસઃ કણ્ઠશ્ચ બાધ્યતે| યસ્ય સોઽસૂન્ ત્યજેદ્રોગી ત્ર્યહાદ્રોહિણિપીડિતઃ|| લક્ષણં પિત્તરોહિણ્યા તુલ્યં શોણિતજન્મનઃ| સર્વદોષકૃતા યા તુ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતા|| અસાધ્યાં તાં વિજાનીયાદ્રોહિણીં સન્નિપાતજામ્| એષા સદ્યો મારયતિ તિસ્ર આદ્યાઃ ક્રિયાં વિના||” ઇતિ ક્વચિત્| ભોજે “અન્યા સદ્યો મારયતિ” ઇતિ પાઠઃ, તદા રક્તજાયામપ્યસાધ્યત્વમાયાતિ; કિન્ત્વિયં સાધ્યૈવ, યદુક્તમ્– “લેખ્યાશ્ચતસ્રો રોહિણ્યઃ” (સુ. સૂ. અ. ૨૫) ઇતિ| તથા– “સાધ્યાનાં રોહિણીનાં તુ હિતં શોણિતમોક્ષણમ્|” (સુ. ચિ. અ. ૨૨) ઇત્યનેન રક્તજાયા અપિ ચિકિત્સોક્તા| કિઞ્ચ ગલગતેષ્વેકૈવ રોહિણી સન્નિપાતજા “રોહિણી ગલે” ઇત્યનેનાસાધ્યોક્તા| ભોજે તુ “તિસ્ર આદ્યાઃ ક્રિયાં વિના” ઇત્યભિધાનં ત્રિદોષજત્વેન પ્રાધાન્યમભિપ્રેત્ય, ખરનાદેઽપિ સન્નિપાતજાયા એવ સદ્યોમારકત્વમુક્તમ્| યદાહ– “સદ્યસ્ત્રિદોષજા હન્તિ ત્ર્યહાચ્છ્લેષ્મસમુદ્ભવા| પઞ્ચાહાત્ પિત્તસમ્ભૂતા, સપ્તાહાત્ પવનોત્થિતા||” ઇતિ||૩૮||
Adhikarana vAtajAdibhedena rohiNIlakShaNAni (39-41) · Śloka 41
જિહ્વાસમન્તાદ્ભૃશવેદનાસ્તુ માંસાઙ્કુરાઃ કણ્ઠનિરોધિનો યે |
સા રોહિણી વાતકૃતા પ્રદિષ્ટા વાતાત્મકોપદ્રવગાઢયુક્તા ||૩૯||
ક્ષિપ્રોદ્ગમા ક્ષિપ્રવિદાહપાકા તીવ્રજ્વરા પિત્તનિમિત્તજા તુ |
સ્રોતોવિરોધિન્યચલોદ્ગતા ચ સ્થિરાઙ્કુરા યા કફસમ્ભવા સા ||૪૦||
ગમ્ભીરપાકિન્યનિવાર્યવીર્યા ત્રિદોષલિઙ્ગા ત્રિતયોત્થિતા ચ |
સ્ફોટૈશ્ચિતા પિત્તસમાનલિઙ્ગા સાધ્યા પ્રદિષ્ટા રુધિરાત્મિકા તુ ||૪૧||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
जिह्वासमन्ताद्भृशवेदनास्तु मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनो ये |
सा रोहिणी वातकृता प्रदिष्टा वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ता ||३९||
क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा तु |
स्रोतोविरोधिन्यचलोद्गता च स्थिराङ्कुरा या कफसम्भवा सा ||४०||
गम्भीरपाकिन्यनिवार्यवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रितयोत्थिता च |
स्फोटैश्चिता पित्तसमानलिङ्गा साध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिका तु ||४१||
(सु. नि. अ. १६) |
વાતજાદિભેદેન રોહિણીલક્ષણમાહ– જિહ્વેત્યાદિ| જિહ્વાસમન્તાદિતિ જિહ્વાયાઃ સર્વત ઇત્યર્થઃ| વાતાત્મકોપદ્રવગાઢયુક્તેતિ વાતાત્મકા ઉપદ્રવાઃ કમ્પવિનામસ્તમ્ભાદયસ્તૈરતિશયમનુગતાઃ| ત્રિદોષજાયામનિવાર્યવીર્યેતિ ક્રિયયાઽપિ ન નિવાર્યં વીર્યમસ્યાઃ, સદ્યોમારકત્વાદિત્યર્થઃ| ત્રિતયોત્થિતેતિ દોષત્રયોત્થિતા| પિત્તલિઙ્ગાતિદેશસ્યાવ્યવહિતત્વપ્રતીત્યર્થં પિત્તરોહિણ્યનન્તરં રક્તજાયા વક્તુમુચિતાયાઃ શેષેઽભિધાનમિતરરોહિણ્યપેક્ષયા સુખસાધ્યત્વખ્યાપનાર્થમિતિ કેચિત્||૩૯-૪૧||
Adhikarana kaNThashAlUkalakShaNam (42) · Śloka 42
કોલાસ્થિમાત્રઃ કફસમ્ભવો યો ગ્રન્થિર્ગલે કણ્ટકશૂકભૂતઃ |
ખરઃ સ્થિરઃ શસ્ત્રનિપાતસાધ્યસ્તં કણ્ઠશાલૂકમિતિ બ્રુવન્તિ ||૪૨||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः |
खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ||४२||
(सु. नि. अ. १६) |
કણ્ઠશાલૂકલક્ષણમાહ– કોલેત્યાદિ| કણ્ટકશૂકભૂત ઇતિ કણ્ટકવત્ શૂકવચ્ચ વેદનાજનકઃ, ભૂતશબ્દઃ ઉપમાનાર્થે; કિંવા કણ્ટકોપલક્ષિતઃ શૂકો જલશૂકઃ, સ ઇવ ભૂતો જાતઃ| કઠિનગુડકતયા શાલૂકસમત્વેન કણ્ઠશાલૂકમ્| શાલૂકં જલોત્પલકન્દમ્||૪૨||
Adhikarana adhijihvikAlakShaNam (43) · Śloka 43
જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુઃ કફાત્તુ જિહ્વોપરિષ્ટાદપિ રક્તમિશ્રાત્ |
જ્ઞેયોઽધિજિહ્વઃ ખલુ રોગ એષ વિવર્જયેદાગતપાકમેનમ્ ||૪૩||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वोपरिष्टादपि रक्तमिश्रात् |
ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ||४३||
(सु. नि. अ. १६) |
અધિજિહ્વિકામાહ– જિહ્વાગ્રરૂપ ઇત્યાદિ| જિહ્વોપરિષ્ટાદિત્યનેન જિહ્વાતલજાતામુપજિહ્વાં વ્યાવર્તયતિ| અપિ રક્તમિશ્રાદિતિ ન કેવલાત્ કફાદ્ભવતિ, કિન્તુ રક્તમિશ્રાદેવ કફાદિત્યર્થઃ| અપ્યવધારણે| આગતપાકત્વેન પિત્તમપ્યત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્||૪૩||
Adhikarana valayalakShaNam (44) · Śloka 44
બલાશ એવાયતમુન્નતં ચ શોથં કરોત્યન્નગતિં નિવાર્ય |
તં સર્વથૈવાપ્રતિવાર્યવીર્યં વિવર્જનીયં વલયં વદન્તિ ||૪૪||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
बलाश एवायतमुन्नतं च शोथं करोत्यन्नगतिं निवार्य |
तं सर्वथैवाप्रतिवार्यवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ||४४||
(सु. नि. अ. १६) |
વલયમાહ– બલાશ એવેત્યાદિ| બલાશઃ કફઃ| અન્નગતિમિતિ અન્નસ્ય ગતિર્યેન સ્રોતસા સોઽન્નગતિઃ અન્નવહમાર્ગઃ, અન્નસ્ય પ્રવેશો વા| કફજોઽપ્યયં પ્રભાવાદસાધ્યઃ||૪૪||
Adhikarana balAsalakShaNam (45) · Śloka 45
ગલે તુ શોથં કુરુતઃ પ્રવૃદ્ધૌ શ્લેષ્માનિલૌ શ્વાસરુજોપપન્નમ્ |
મર્મચ્છિદં દુસ્તરમેનમાહુર્બલાશસઞ્જ્ઞં નિપુણા વિકારમ્ ||૪૫||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
गले तु शोथं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् |
मर्मच्छिदं दुस्तरमेनमाहुर्बलाशसञ्ज्ञं निपुणा विकारम् ||४५||
(सु. नि. अ. १६) |
બલાશલિઙ્ગમાહ– ગલ ઇત્યાદિ| મર્મચ્છિદમિતિ પ્રાણાયતનહૃદયમર્મચ્છિદમ્||૪૫||
Adhikarana ekavRundalakShaNam (46) · Śloka 46
વૃત્તોન્નતોઽન્તઃ શ્વયથુઃ સદાહઃ સકણ્ડુરોઽપાક્યમૃદુર્ગુરુશ્ચ |
નામ્નૈકવૃન્દઃ પરિકીર્તિતોઽસૌ વ્યાધિર્બલાશક્ષતજપ્રસૂતઃ ||૪૬||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
वृत्तोन्नतोऽन्तः श्वयथुः सदाहः सकण्डुरोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च |
नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलाशक्षतजप्रसूतः ||४६||
(सु. नि. अ. १६) |
એકવૃન્દમાહ– વૃત્તોન્નત ઇત્યાદિ| અન્તઃશ્વયથુરિતિ ગલસ્યાન્તર્મધ્યે| સદાહ ઇતિ મન્દદાહઃ, સહશબ્દ ઈષદર્થે| અપાક્યમૃદુરિતિ અપાકી ઈષત્પાકી, અમૃદુરીષન્મૃદુઃ; અન્યે ‘ અપાકમૃદુઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, અપાકશ્ચાસૌ મૃદુશ્ચેતિ અપાકમૃદુઃ| બલાશક્ષતજપ્રસૂત ઇતિ કફરક્તભવ ઇત્યર્થઃ||૪૬||
Adhikarana vRundalakShaNam (47) · Śloka 47
સમુન્નતં વૃત્તમમન્દદાહં તીવ્રજ્વરં વૃન્દમુદાહરન્તિ |
તચ્ચાપિ પિત્તક્ષતજપ્રકોપાજ્જ્ઞેયં સતોદં પવનાત્મકં તુ ||૪૭||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति |
तच्चापि पित्तक्षतजप्रकोपाज्ज्ञेयं सतोदं पवनात्मकं तु ||४७||
(सु. नि. अ. १६) |
વૃન્દમાહ– સમુન્નતમિત્યાદિ| વૃન્દમેવ પવનાનુવિદ્ધં સતોદં સ્યાત્| નનુ, સપ્તદશ કણ્ઠગતા ઉક્તાઃ; ઉક્તં હિ– “સપ્તદશામયાઃ કણ્ઠે” ઇતિ, વૃન્દેન સહાષ્ટાદશ સ્યુઃ? ઉચ્યતે– એકવૃન્દસ્યાવસ્થાવિશેષ એવ વૃન્દઃ, તુલ્યસ્થાનાકૃતિતો ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ; યદ્યપ્યેકવૃન્દઃ કફરક્તજઃ, વૃન્દસ્તુ પિત્તરક્તજઃ પઠિતઃ, તથા વૃન્દસ્યૈવ સતોદત્વેન વાતાત્મકત્વમુક્તં, તથાઽપ્યેકવૃન્દસ્યાવસ્થાવિશેષત્વેન વૃન્દઃ સઙ્ગચ્છત એવ; યથા કામલાયાં તદ્ભિન્નહેતુલક્ષણસ્યાપિ હલીમકસ્ય સઙ્ગ્રહઃ, યથા વાતમદાત્યયેન ધ્વંસકવિક્ષેપકયોરત્યન્તાભેદેઽપિ સ એવ સ્યાન્ન પુનસ્તેન સઙ્ગ્રહઃ; ભોજેઽપ્યયમેકવૃન્દજ એવ પઠિતઃ| યદાહ– “શ્લેષ્મરક્તસમુત્થાનમેકવૃન્દં વિભાવયેત્| તુલ્યસ્થાનાકૃતિર્વૃન્દો વૃન્દજો રક્તપિત્તજઃ||” ઇતિ| વૃન્દજ ઇત્યેકવૃન્દજઃ| ગદાધરસ્તુ કારણભેદાત્ ધર્મભેદાચ્ચ ઉત્પન્નત્વેન ચૈકકાર્યકારણયોરભેદપ્રસઙ્ગમભિધાય વૃન્દશબ્દં છન્દોઽનુરોધાદાદિલોપાદેકવૃન્દ એવ વર્ણયતિ, તથાચ સતિ સમુન્નતમિત્યાદિના પિત્તાનુબન્ધસહિતબહુલરક્તકૃતૈકવૃન્દસ્ય લક્ષણમુચ્યતે, સતોદં પવનાત્મકં ચેત્યનેન ચ વાતાનુબન્ધૈકવૃન્દલક્ષણમિતિ વ્યાખ્યેયમ્| પરન્તુ વૃન્દજો વૃન્દ ઇતિ ભોજવચનેનાસઙ્ગતમિદં વ્યાખ્યાનમ્||૪૭||
Adhikarana shataghnIlakShaNam (48) · Śloka 48
વર્તિર્ઘના કણ્ઠનિરોધિની યા ચિતાઽતિમાત્રં પિશિતપ્રરોહૈઃ |
અનેકરુક્ પ્રાણહરી ત્રિદોષાજ્જ્ઞેયા શતઘ્ની ચ શતઘ્નિરૂપા ||૪૮||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः |
अनेकरुक् प्राणहरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नी च शतघ्निरूपा ||४८||
(सु. नि. अ. १६) |
શતઘ્નીલક્ષણમાહ– વર્તિરિત્યાદિ| અનેકરુગિતિ વાતપિત્તકફજતોદદાહકણ્ડ્વાદિવેદનાન્વિતેત્યર્થઃ| શતઘ્નિરૂપેતિ અયઃકણ્ટકાચ્છન્ના મહતી શિલા શતઘ્ની, તત્તુલ્યા| પ્રાણહરીત્યસાધ્યા| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “શઙ્કુનેવ ગલે વિદ્ધા શતઘ્ન્યેષા ન સિધ્યતિ|” ઇતિ||૪૮||
Adhikarana galAyulakShaNam (49) · Śloka 49
ગ્રન્થિર્ગલે ત્વામલકાસ્થિમાત્રઃ સ્થિરોઽતિરુગ્યઃ કફરક્તમૂર્તિઃ |
સંલક્ષ્યતે સક્તમિવાશનં ચ સ શસ્ત્રસાધ્યસ્તુ ગલાયુસઞ્જ્ઞઃ ||૪૯||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽतिरुग्यः कफरक्तमूर्तिः |
संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गलायुसञ्ज्ञः ||४९||
(सु. नि. अ. १६) |
ગલાયુલક્ષણમાહ– ગ્રન્થિરિત્યાદિ| કફરક્તમૂર્તિરિતિ કફરક્તજઃ| સક્તમિવેતિ લગ્નમિવ| અશનં ભુક્તમ્||૪૯||
Adhikarana galavidradhilakShaNam (50) · Śloka 50
સર્વં ગલં વ્યાપ્ય સમુત્થિતો યઃ શોથો રુજઃ સન્તિ ચ યત્ર સર્વાઃ |
સ સર્વદોષૈર્ગલવિદ્રધિસ્તુ તસ્યૈવ તુલ્યઃ ખલુ સર્વજસ્ય ||૫૦||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोथो रुजः सन्ति च यत्र सर्वाः |
स सर्वदोषैर्गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ||५०||
(सु. नि. अ. १६) |
ગલવિદ્રધિલિઙ્ગમાહ– સર્વમિત્યાદિ| તસ્યૈવ તુલ્યઃ ખલુ સર્વજસ્યેતિ પ્રાગુક્તસ્ય વિદ્રધેઃ સન્નિપાતજસ્ય તુલ્ય ઇત્યર્થઃ| સ ચ સ્થાનપ્રભાવેણ સન્નિપાતજ એવ, ચિકિત્સાભેદાર્થં ચ પુનઃ પઠિતઃ||૫૦||
Adhikarana galaughalakShaNam (51) · Śloka 51
શોથો મહાનન્નજલાવરોધી તીવ્રજ્વરો વાયુગતેર્નિહન્તા |
કફેન જાતો રુધિરાન્વિતેન ગલે ગલૌઘઃ પરિકીર્ત્યતે તુ ||૫૧||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
शोथो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वायुगतेर्निहन्ता |
कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यते तु ||५१||
(सु. नि. अ. १६) |
ગલૌઘલક્ષણમાહ– શોથ ઇત્યાદિ| વાયુગતેર્નિહન્તેતિ અતિમહત્ત્વાદુદાનવાયુગતિરોધક ઇત્યર્થઃ||૫૧||
Adhikarana svaraghnalakShaNam (52) · Śloka 52
યસ્તામ્યમાનઃ શ્વસિતિ પ્રસક્તં ભિન્નસ્વરઃ શુષ્કવિમુક્તકણ્ઠઃ |
કફોપદિગ્ધેષ્વનિલાયનેષુ જ્ઞેયઃ સ રોગઃ શ્વસનાત્ સ્વરઘ્નઃ ||૫૨||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
यस्ताम्यमानः श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः |
कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ||५२||
(सु. नि. अ. १६) |
સ્વરઘ્નલક્ષણમાહ– ય ઇત્યાદિ| તામ્યમાન ઇતિ મૂર્છાં ગચ્છન્, અથવા તમઃ પશ્યન્| શ્વસિતિ પ્રસક્તમિતિ નિરન્તરં શ્વસિતિ| શુષ્કવિમુક્તકણ્ઠ ઇતિ શુષ્કો નીરસો વિમુક્તશ્ચાસ્વાધીનઃ કણ્ઠો યસ્ય સ તથા| અસ્વાધીનતા ચ કિમપિ ગિલિતુમશક્યતયા બોદ્ધવ્યા| અનિલાયનેષ્વિતિ અનિલમાર્ગેષુ કફરુદ્ધેષુ સત્સુ, વાયુગતસ્રોતસોર્દ્વિત્વેઽપિ બહુવચનં પ્રતાનબહુત્વાત્| શ્વસનાદિતિ વાતાત્||૫૨||
Adhikarana mAMsatAnalakShaNam (53) · Śloka 53
પ્રતાનવાન્ યઃ શ્વયથુઃ સુકષ્ટો ગલોપરોધં કુરુતે ક્રમેણ |
સ માંસતાનઃ કથિતોઽવલમ્બી પ્રાણપ્રણુત્ સર્વકૃતો વિકારઃ ||૫૩||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण |
स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ||५३||
(सु. नि. अ. १६) |
માંસતાનલિઙ્ગમાહ– પ્રતાનવાનિત્યાદિ| પ્રતાનવાનિતિ વિસ્તારવાન્| સુકષ્ટ ઇતિ મહાદુઃખપ્રદાયી; ન તુ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ, પ્રાણપ્રણુદિતિ વચનાત્; અથવા પાકતઃ કષ્ટસાધ્યઃ, સમસ્તગલોપરોધે તુ પ્રાણપ્રણુત્| ‘સ માંસતાનઃ કથિતોઽવલમ્બી’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘સ માંસતાનેતિ બિભર્તિ સઞ્જ્ઞામ્’ ઇતિ પાઠાન્તરે માંસતાનેત્યત્ર ઇતિશબ્દેન પ્રાતિપદિકાર્થસ્યોક્તત્વાદ્વિભક્ત્યભાવઃ| ‘બિભર્તિ સઞ્જ્ઞામ્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘નિરુણદ્ધિ ચેષ્ટામ્’ ઇતિ કાર્તિકઃ| અસ્મિન્ વ્યાખ્યાને ‘સ માંસતાન’ ઇત્યસ્યાનન્તરં ‘ખ્યાત’ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્||૫૩||
Adhikarana vidArIlakShaNam (54) · Śloka 54
સદાહતોદં શ્વયથું સુતામ્રમન્તર્ગલે પૂતિવિશીર્ણમાંસમ્ |
પિત્તેન વિદ્યાદ્વદને વિદારીં પાર્શ્વે વિશેષાત્ સ તુ યેન શેતે ||૫૪||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
सदाहतोदं श्वयथुं सुताम्रमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् |
पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ||५४||
(सु. नि. अ. १६) |
વિદારીલક્ષણમાહ– સદાહતોદમિત્યાદિ| વદન ઇતિ સ્વરૂપપરમિદમ્, અન્તર્ગલ ઇત્યનેનૈવ વદનશબ્દસ્ય લબ્ધત્વાત્| પાર્શ્વે વિશેષાત્ સ તુ યેન શેતે ઇતિ સ પુરુષો યેન પાર્શ્વેન વિશેષાદ્બાહુલ્યેન શેતે તસ્મિન્નેવ પાર્શ્વે વિદારી ભવતીત્યર્થઃ| વિશેષગ્રહણાદન્યસ્મિન્ પાર્શ્વેઽપિ સમ્ભવોઽસ્યાઃ| વિદારીસઞ્જ્ઞા ચ માંસવિદારણેન| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “પિત્તેન જાતો વદને વિકારઃ પાર્શ્વે વિશેષાત્ સ તુ યેન શેતે| સ્નાયુપ્રતાનપ્રભવો વિશેષાદ્દાહપ્રપાકપ્રચુરો વિદારી||” ઇતિ||૫૪||
Adhikarana vAtajasarvasara(mukhapAka)-pittajasarvasara(mukhapAka)– kaphajasarvasara(mukhapAka)lakShaNam (55) · Śloka 55
સ્ફોટૈઃ સતોદૈર્વદનં સમન્તાદ્યસ્યાચિતં સર્વસરઃ સ વાતાત્ |
રક્તૈઃ સદાહૈસ્તનુભિઃ સપીતૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ પિત્તકોપાત્ |
અવેદનૈઃ કણ્ડુયુતૈઃ સવર્ણૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ વૈ કફેન ||૫૫||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् |
रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् |
अवेदनैः कण्डुयुतैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन ||५५||
(सु. नि. अ. १६) |
સર્વસરાસ્ત્રયોઽભિધીયન્તે– સ્ફોટૈરિત્યાદિના| મુખગતોષ્ઠાદિસપ્તસ્થાનવ્યાપકતયા સર્વસરત્વં જ્ઞેયમ્| સ્ફોટૈરિતિ વદનમિતિ ચ ઉત્તરત્ર સમ્બન્ધનીયમ્| આચિતં વ્યાપ્તમ્| સર્વસરા મુખપાકા ઉચ્યન્તે| કેચિદ્વિદેહક્તરક્તજસર્વસરલક્ષણં પઠન્તિ| યથા– “રક્તેન પિત્તોદિત એવ ચાપિ કૈશ્ચિત્ પ્રદિષ્ટો મુખપાકસઞ્જ્ઞઃ|” ઇતિ| અયં ચ પૈત્તિક એવાન્તર્ભૂત ઇતિ નેહ દર્શિત ઇતિ||૫૫||
Adhikarana oShThaprakopAdiShvasAdhyAH (56-59) · Śloka 59
ઓષ્ઠપ્રકોપે વર્જ્યાઃ સ્યુર્માંસરક્તત્રિદોષજાઃ |
દન્તમૂલેષુ વર્જ્યૌ ચ ત્રિલિઙ્ગગતિશૌષિરૌ ||૫૬||
દન્તેષુ ચ ન સિધ્યન્તિ શ્યાવદાલનભઞ્જનાઃ |
જિહ્વારોગે બલાશસ્તુ તાલવ્યેષ્વર્બુદં તથા ||૫૭||
સ્વરઘ્નો વલયો વૃન્દો બલાશશ્ચ વિદારિકા |
ગલૌઘો માંસતાનશ્ચ શતઘ્ની રોહિણી ગલે ||૫૮||
અસાધ્યાઃ કીર્તિતા હ્યેતે રોગા નવ દશૈવ તુ |
તેષુ ચાપિ ક્રિયાં વૈદ્યઃ પ્રત્યાખ્યાય સમાચરેત્ ||૫૯||
(સુ. નિ. અ. ૧૬) |
View original
ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः |
दन्तमूलेषु वर्ज्यौ च त्रिलिङ्गगतिशौषिरौ ||५६||
दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः |
जिह्वारोगे बलाशस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ||५७||
स्वरघ्नो वलयो वृन्दो बलाशश्च विदारिका |
गलौघो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी गले ||५८||
असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव तु |
तेषु चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ||५९||
(सु. नि. अ. १६) |
ઓષ્ઠપ્રકોપાદિષ્વસાધ્યાનાહ– ઓષ્ઠપ્રકોપે વર્જ્યાઃ સ્યુરિત્યાદિ| ત્રિલિઙ્ગગતિશૌષિરાવિતિ ત્રિદોષજનાડી ત્રિદોષજશ્ચ મહાશૌષિરોઽસાધ્યઃ| રોહિણી ગલ ઇતિ ત્રિદોષજા રોહિણી||૫૬-૫૯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 56
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને મુખરોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मुखरोगनिदानं समाप्तम् ||५६||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં મુખરોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૬||