56. mukharōganidānam

Adhikarana mukharoganidAnam (1) · Śloka 1

અથ મુખરોગનિદાનમ્ | આનૂપપિશિતક્ષીરદધિમત્સ્યાતિસેવનાત્ | મુખમધ્યે ગદાન્ કુર્યુઃ ક્રુદ્ધા દોષાઃ કફોત્તરાઃ ||૧||

Adhikarana vAtajauShTharogalakShaNam (2) · Śloka 2

કર્કશૌ પરુષૌ સ્તબ્ધૌ સમ્પ્રાપ્તાનિલવેદનૌ | દાલ્યેતે પરિપાટ્યતે ઓષ્ઠૌ મારુતકોપતઃ ||૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana pittajauShTharogalakShaNam (3) · Śloka 3

ચીયેતે પિડકાભિશ્ચ સરુજાભિઃ સમન્તતઃ | સદાહપાકપિડકૌ પીતાભાસૌ ચ પિત્તતઃ ||૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana kaphajauShTharogalakShaNam (4) · Śloka 4

સવર્ણાભિશ્ચ ચીયેતે પિડકાભિરવેદનૌ | ભવતસ્તુ કફાદોષ્ઠૌ પિચ્છિલૌ શીતલૌ ગુરૂ ||૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana sannipAtajauShTharogalakShaNam (5) · Śloka 5

સકૃત્કૃષ્ણૌ સકૃત્પીતૌ સકૃચ્છ્વેતૌ તથૈવ ચ | સન્નિપાતેન વિજ્ઞેયાવનેકપિડકાચિતૌ ||૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana raktajauShTharogalakShaNam (6) · Śloka 6

ખર્જૂરફલવર્ણાભિઃ પિડકાભિર્નિપીડિતૌ | રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિતપ્રભૌ ||૬|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana mAMsajauShTharogalakShaNam (7) · Śloka 7

ગુરૂ સ્થૂલૌ માંસદુષ્ટૌ માંસપિણ્ડવદુદ્ગતૌ | જન્તવશ્ચાત્ર મૂર્છન્તિ નરસ્યોભયતો મુખાત્ ||૭|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana medojauShTharogalakShaNam (8) · Śloka 9

સર્પિર્મણ્ડપ્રતીકાશૌ મેદસા કણ્ડુરૌ ગુરૂ | અચ્છં સ્ફટિકસઙ્કાશમાસ્રાવં સ્રવતો ભૃશમ્ ||૮|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) | તયોર્વ્રણો ન સંરોહેન્મૃદુત્વં ચ ન ગચ્છતિ |૯|

Adhikarana abhighAtajauShTharogalakShaNam (9) · Śloka 10

ક્ષતજાભૌ વિદીર્યેતે પાટ્યેતે ચાભિઘાતતઃ ||૯|| ગ્રથિતૌ ચ તથા સ્યાતામોષ્ઠૌ કણ્ડૂસમન્વિતૌ |૧૦| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana shItAdalakShaNam (10-11) · Śloka 11

શોણિતં દન્તવેષ્ટેભ્યો યસ્યાકસ્માત્ પ્રવર્તતે | દુર્ગન્ધીનિ સકૃષ્ણાનિ પ્રક્લેદીનિ મૃદૂનિ ચ ||૧૦|| દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે પચન્તિ ચ પરસ્પરમ્ | શીતાદો નામ સ વ્યાધિઃ કફશોણિતસમ્ભવઃ ||૧૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana dantapuppuTalakShaNam (12) · Śloka 12

દન્તયોસ્ત્રિષુ વા યસ્ય શ્વયથુર્જાયતે મહાન્ | દન્તપુપ્પુટકો નામ સ વ્યાધિઃ કફરક્તજઃ ||૧૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana dantaveShTalakShaNam (13) · Śloka 13

સ્રવન્તિ પૂયરુધિરં ચલા દન્તા ભવન્તિ ચ | દન્તવેષ્ટઃ સ વિજ્ઞેયો દુષ્ટશોણિતસમ્ભવઃ ||૧૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana shauShiralakShaNam (14) · Śloka 14

શ્વયથુર્દન્તમૂલેષુ રુજાવાન્ કફરક્તજઃ | લાલાસ્રાવી સ વિજ્ઞેયઃ શૌષિરો નામ નામતઃ ||૧૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana mahAshauShiralakShaNam (15) · Śloka 15

દન્તાશ્ચલન્તિ વેષ્ટેભ્યસ્તાલુ ચાપ્યવદીર્યતે | યસ્મિન્ સ સર્વજો વ્યાધિર્મહાશૌષિરસઞ્જ્ઞિતઃ ||૧૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana paridaralakShaNam (16) · Śloka 16

દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે યસ્મિન્ ષ્ઠીવતિ ચાપ્યસૃક્ | પિત્તાસૃક્કફજો વ્યાધિર્જ્ઞેયઃ પરિદરો હિ સઃ ||૧૬|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana upakushalakShaNam (17) · Śloka 17

વેષ્ટેષુ દાહઃ પાકશ્ચ તાભ્યાં દન્તાશ્ચલન્તિ ચ | યસ્મિન્ સોપકુશો નામ પિત્તરક્તકૃતો ગદઃ ||૧૭|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana vaidarbhalakShaNam (18) · Śloka 18

ઘૃષ્ટેષુ દન્તમાંસેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્ | ચલા ભવન્તિ દન્તાશ્ચ સ વૈદર્ભોઽભિઘાતજઃ ||૧૮|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana khalivardhanalakShaNam (19) · Śloka 19

મારુતેનાધિકો દન્તો જાયતે તીવ્રવેદનઃ | ખલિવર્ધનસઞ્જ્ઞોઽસૌ જાતે રુક્ ચ પ્રશામ્યતિ ||૧૯|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana karAlalakShaNam (20) · Śloka 20

શનૈઃ શનૈઃ પ્રકુરુતે વાયુર્દન્તસમાશ્રિતઃ | કરાલાન્ વિકટાન્ દન્તાન્ કરાલો ન સ સિધ્યતિ ||૨૦||

Adhikarana adhimAMsalakShaNam (21) · Śloka 21

હાનવ્યે પશ્ચિમે દન્તે મહાઞ્છોથો મહારુજઃ | લાલાસ્રાવી કફકૃતો વિજ્ઞેયઃ સોઽધિમાંસકઃ |૨૧| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana dantanADIlakShaNam (21) · Śloka 21

દન્તમૂલગતા નાડ્યઃ પઞ્ચ જ્ઞેયા યથેરિતાઃ ||૨૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana dAlanalakShaNam (22) · Śloka 22

દીર્યમાણેષ્વિવ રુજા યસ્ય દન્તેષુ જાયતે | દાલનો નામ સ વ્યાધિઃ સદાગતિનિમિત્તજઃ ||૨૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana krimidantalakShaNam (23) · Śloka 23

કૃષ્ણચ્છિદ્રશ્ચલઃ સ્રાવી સસંરમ્ભો મહારુજઃ | અનિમિત્તરુજો વાતાદ્વિજ્ઞેયઃ ક્રિમિદન્તકઃ ||૨૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana bha~jjanakalakShaNam (24) · Śloka 24

વક્ત્રં વક્રં ભવેદ્યસ્ય દન્તભઙ્ગશ્ચ જાયતે | કફવાતકૃતો વ્યાધિઃ સ ભઞ્જનકસઞ્જ્ઞિતઃ ||૨૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana dantaharShalakShaNam (25) · Śloka 25

શીતરૂક્ષપ્રવાતામ્લસ્પર્શાનામસહા દ્વિજાઃ | પિત્તમારુતકોપેન દન્તહર્ષઃ સ નામતઃ ||૨૫||

Adhikarana dantasharkarAlakShaNam (26) · Śloka 26

મલો દન્તગતો યસ્તુ પિત્તમારુતશોષિતઃ | શર્કરેવ ખરસ્પર્શા સા જ્ઞેયા દન્તશર્કરા ||૨૬||

Adhikarana kapAlikAlakShaNam (27) · Śloka 27

કપાલેષ્વિવ દીર્યત્સુ દન્તાનાં સૈવ શર્કરા | કપાલિકેતિ વિજ્ઞેયા સદા દન્તવિનાશિની ||૨૭||

Adhikarana shyAvadantaka-dantavidradhirogalakShaNam (28-29) · Śloka 29

યોઽસૃઙ્મિશ્રેણ પિત્તેન દગ્ધો દન્તસ્ત્વશેષતઃ | શ્યાવતાં નીલતાં વાઽપિ ગતઃ સ શ્યાવદન્તકઃ ||૨૮|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) | દન્તમાંસે મલૈઃ સાસ્રૈર્બાહ્યાન્તઃ શ્વયથુર્ગુરુઃ | સદાહરુક્ સ્રવેદ્ભિન્નઃ પૂયાસ્રં દન્તવિદ્રધિઃ ||૨૯||

Adhikarana vAtajajihvAroga-pittajajihvAroga-kaphajajihvArogalakShaNam (30) · Śloka 30

જિહ્વાઽનિલેન સ્ફુટિતા પ્રસુપ્તા ભવેચ્ચ શાકચ્છદનપ્રકાશા | પિત્તેન દહ્યત્યુપચીયતે ચ દીર્ઘૈઃ સરક્તૈરપિ કણ્ટકૈશ્ચ | કફેન ગુર્વી બહુલા ચિતા ચ માંસોચ્છ્રયૈઃ શાલ્મલિકણ્ટકાભૈઃ ||૩૦|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana alAsalakShaNam (31) · Śloka 31

જિહ્વાતલે યઃ શ્વયથુઃ પ્રગાઢઃ સોઽલાસસઞ્જ્ઞઃ કફરક્તમૂર્તિઃ | જિહ્વાં સ તુ સ્તમ્ભયતિ પ્રવૃદ્ધો મૂલે ચ જિહ્વા ભૃશમેતિ પાકમ્ ||૩૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana upajihvikAlakShaNam (32) · Śloka 32

જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુર્હિ જિહ્વામુન્નમ્ય જાતઃ કફરક્તમૂલઃ | લાલાકરઃ કણ્ડુયુતઃ સચોષઃ સા તૂપજિહ્વા પઠિતા ભિષગ્ભિઃ ||૩૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana kaNThashuNDIlakShaNam (33) · Śloka 33

શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યાં તાલુમૂલે પ્રવૃદ્ધો દીર્ઘઃ શોથો ધ્માતબસ્તિપ્રકાશઃ | તૃષ્ણાકાસશ્વાસકૃત્તં વદન્તિ વ્યાધિં વૈદ્યાઃ કણ્ઠશુણ્ડીતિ નામ્ના ||૩૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana tuNDikerIlakShaNam (34) · Śloka 34

શોથઃ સ્થૂલસ્તોદદાહપ્રપાકી પ્રાગુક્તાભ્યાં તુણ્ડિકેરી મતા તુ |૩૪| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana adhruShalakShaNam (34) · Śloka 34

મૃદુઃ શોથો લોહિતઃ શોણિતોત્થો જ્ઞેયોઽધ્રુષઃ સજ્વરસ્તીવ્રરુક્ ચ ||૩૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana kacchapalakShaNam (35) · Śloka 35

કૂર્મોન્નતોઽવેદનોઽશીઘ્રજન્મા રોગો જ્ઞેયઃ કચ્છપઃ શ્લેષ્મણા તુ |૩૫| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana tAlvarbuda-mAMsasa~gghAtalakShaNam (35) · Śloka 35

પદ્માકારં તાલુમધ્યે તુ શોથં વિદ્યાદ્રક્તાદર્બુદં પ્રોક્તલિઙ્ગમ્ ||૩૫|| દુષ્ટં માંસં નીરુજં તાલુમધ્યે કફાચ્છૂનં માંસસઙ્ઘાતમાહુઃ | (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana tAlupuppuTa-tAlushoSha-tAlupAkalakShaNam (36-37) · Śloka 37

નીરુક્ સ્થાયી કોલમાત્રઃ કફાત્ સ્યાન્મેદોયુક્તાત્ પુપ્પુટસ્તાલુદેશે ||૩૬|| શોષોઽત્યર્થં દીર્યતે ચાપિ તાલુઃ શ્વાસશ્ચોગ્રસ્તાલુશોષોઽનિલાચ્ચ | પિત્તં કુર્યાત્ પાકમત્યર્થઘોરં તાલુન્યેનં તાલુપાકં વદન્તિ ||૩૭|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana rohiNIsamprAptiH (38) · Śloka 38

ગલેઽનિલઃ પિત્તકફૌ ચ મૂર્છિતૌ પ્રદૂષ્ય માંસં ચ તથૈવ શોણિતમ્ | ગલોપસંરોધકરૈસ્તથાઽઙ્કુરૈર્નિહન્ત્યસૂન્ વ્યાધિરિયં હિ રોહિણી ||૩૮|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana vAtajAdibhedena rohiNIlakShaNAni (39-41) · Śloka 41

જિહ્વાસમન્તાદ્ભૃશવેદનાસ્તુ માંસાઙ્કુરાઃ કણ્ઠનિરોધિનો યે | સા રોહિણી વાતકૃતા પ્રદિષ્ટા વાતાત્મકોપદ્રવગાઢયુક્તા ||૩૯|| ક્ષિપ્રોદ્ગમા ક્ષિપ્રવિદાહપાકા તીવ્રજ્વરા પિત્તનિમિત્તજા તુ | સ્રોતોવિરોધિન્યચલોદ્ગતા ચ સ્થિરાઙ્કુરા યા કફસમ્ભવા સા ||૪૦|| ગમ્ભીરપાકિન્યનિવાર્યવીર્યા ત્રિદોષલિઙ્ગા ત્રિતયોત્થિતા ચ | સ્ફોટૈશ્ચિતા પિત્તસમાનલિઙ્ગા સાધ્યા પ્રદિષ્ટા રુધિરાત્મિકા તુ ||૪૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana kaNThashAlUkalakShaNam (42) · Śloka 42

કોલાસ્થિમાત્રઃ કફસમ્ભવો યો ગ્રન્થિર્ગલે કણ્ટકશૂકભૂતઃ | ખરઃ સ્થિરઃ શસ્ત્રનિપાતસાધ્યસ્તં કણ્ઠશાલૂકમિતિ બ્રુવન્તિ ||૪૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana adhijihvikAlakShaNam (43) · Śloka 43

જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુઃ કફાત્તુ જિહ્વોપરિષ્ટાદપિ રક્તમિશ્રાત્ | જ્ઞેયોઽધિજિહ્વઃ ખલુ રોગ એષ વિવર્જયેદાગતપાકમેનમ્ ||૪૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana valayalakShaNam (44) · Śloka 44

બલાશ એવાયતમુન્નતં ચ શોથં કરોત્યન્નગતિં નિવાર્ય | તં સર્વથૈવાપ્રતિવાર્યવીર્યં વિવર્જનીયં વલયં વદન્તિ ||૪૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana balAsalakShaNam (45) · Śloka 45

ગલે તુ શોથં કુરુતઃ પ્રવૃદ્ધૌ શ્લેષ્માનિલૌ શ્વાસરુજોપપન્નમ્ | મર્મચ્છિદં દુસ્તરમેનમાહુર્બલાશસઞ્જ્ઞં નિપુણા વિકારમ્ ||૪૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana ekavRundalakShaNam (46) · Śloka 46

વૃત્તોન્નતોઽન્તઃ શ્વયથુઃ સદાહઃ સકણ્ડુરોઽપાક્યમૃદુર્ગુરુશ્ચ | નામ્નૈકવૃન્દઃ પરિકીર્તિતોઽસૌ વ્યાધિર્બલાશક્ષતજપ્રસૂતઃ ||૪૬|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana vRundalakShaNam (47) · Śloka 47

સમુન્નતં વૃત્તમમન્દદાહં તીવ્રજ્વરં વૃન્દમુદાહરન્તિ | તચ્ચાપિ પિત્તક્ષતજપ્રકોપાજ્જ્ઞેયં સતોદં પવનાત્મકં તુ ||૪૭|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana shataghnIlakShaNam (48) · Śloka 48

વર્તિર્ઘના કણ્ઠનિરોધિની યા ચિતાઽતિમાત્રં પિશિતપ્રરોહૈઃ | અનેકરુક્ પ્રાણહરી ત્રિદોષાજ્જ્ઞેયા શતઘ્ની ચ શતઘ્નિરૂપા ||૪૮|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana galAyulakShaNam (49) · Śloka 49

ગ્રન્થિર્ગલે ત્વામલકાસ્થિમાત્રઃ સ્થિરોઽતિરુગ્યઃ કફરક્તમૂર્તિઃ | સંલક્ષ્યતે સક્તમિવાશનં ચ સ શસ્ત્રસાધ્યસ્તુ ગલાયુસઞ્જ્ઞઃ ||૪૯|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana galavidradhilakShaNam (50) · Śloka 50

સર્વં ગલં વ્યાપ્ય સમુત્થિતો યઃ શોથો રુજઃ સન્તિ ચ યત્ર સર્વાઃ | સ સર્વદોષૈર્ગલવિદ્રધિસ્તુ તસ્યૈવ તુલ્યઃ ખલુ સર્વજસ્ય ||૫૦|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana galaughalakShaNam (51) · Śloka 51

શોથો મહાનન્નજલાવરોધી તીવ્રજ્વરો વાયુગતેર્નિહન્તા | કફેન જાતો રુધિરાન્વિતેન ગલે ગલૌઘઃ પરિકીર્ત્યતે તુ ||૫૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana svaraghnalakShaNam (52) · Śloka 52

યસ્તામ્યમાનઃ શ્વસિતિ પ્રસક્તં ભિન્નસ્વરઃ શુષ્કવિમુક્તકણ્ઠઃ | કફોપદિગ્ધેષ્વનિલાયનેષુ જ્ઞેયઃ સ રોગઃ શ્વસનાત્ સ્વરઘ્નઃ ||૫૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana mAMsatAnalakShaNam (53) · Śloka 53

પ્રતાનવાન્ યઃ શ્વયથુઃ સુકષ્ટો ગલોપરોધં કુરુતે ક્રમેણ | સ માંસતાનઃ કથિતોઽવલમ્બી પ્રાણપ્રણુત્ સર્વકૃતો વિકારઃ ||૫૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana vidArIlakShaNam (54) · Śloka 54

સદાહતોદં શ્વયથું સુતામ્રમન્તર્ગલે પૂતિવિશીર્ણમાંસમ્ | પિત્તેન વિદ્યાદ્વદને વિદારીં પાર્શ્વે વિશેષાત્ સ તુ યેન શેતે ||૫૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana vAtajasarvasara(mukhapAka)-pittajasarvasara(mukhapAka)– kaphajasarvasara(mukhapAka)lakShaNam (55) · Śloka 55

સ્ફોટૈઃ સતોદૈર્વદનં સમન્તાદ્યસ્યાચિતં સર્વસરઃ સ વાતાત્ | રક્તૈઃ સદાહૈસ્તનુભિઃ સપીતૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ પિત્તકોપાત્ | અવેદનૈઃ કણ્ડુયુતૈઃ સવર્ણૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ વૈ કફેન ||૫૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana oShThaprakopAdiShvasAdhyAH (56-59) · Śloka 59

ઓષ્ઠપ્રકોપે વર્જ્યાઃ સ્યુર્માંસરક્તત્રિદોષજાઃ | દન્તમૂલેષુ વર્જ્યૌ ચ ત્રિલિઙ્ગગતિશૌષિરૌ ||૫૬|| દન્તેષુ ચ ન સિધ્યન્તિ શ્યાવદાલનભઞ્જનાઃ | જિહ્વારોગે બલાશસ્તુ તાલવ્યેષ્વર્બુદં તથા ||૫૭|| સ્વરઘ્નો વલયો વૃન્દો બલાશશ્ચ વિદારિકા | ગલૌઘો માંસતાનશ્ચ શતઘ્ની રોહિણી ગલે ||૫૮|| અસાધ્યાઃ કીર્તિતા હ્યેતે રોગા નવ દશૈવ તુ | તેષુ ચાપિ ક્રિયાં વૈદ્યઃ પ્રત્યાખ્યાય સમાચરેત્ ||૫૯|| (સુ. નિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 56

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને મુખરોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૬||