Adhikarana mukharoganidAnam (1) · Śloka 1
ਅਥ ਮੁਖਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਆਨੂਪਪਿਸ਼ਿਤਕ੍ਸੀਰਦਧਿਮਤ੍ਸ੍ਯਾਤਿਸੇਵਨਾਤ੍ |
ਮੁਖਮਧ੍ਯੇ ਗਦਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਦੋਸਾਃ ਕਫੋਤ੍ਤਰਾਃ ||੧||
View original
अथ मुखरोगनिदानम् |
आनूपपिशितक्षीरदधिमत्स्यातिसेवनात् |
मुखमध्ये गदान् कुर्युः क्रुद्धा दोषाः कफोत्तराः ||१||
ਰੋਗਗਣਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਨ੍ਮੁਖਰੋਗਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ– ਆਨੂਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਖਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਸਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਦਨ੍ਤੇਸ੍ਵਸ੍ਟਾਵੋਸ੍ਠਯੋਸ਼੍ਚ ਮੂਲੇਸੁ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ| ਨਵ ਤਾਲੁਨਿ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਮਯਾਃ| ਕਣ੍ਠੇ ਤ੍ਰਯਃ ਸਰ੍ਵਸਰਾ ਏਕਸਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚਤੁਃਪਰਾ||” ਇਤਿ||੧||
Adhikarana vAtajauShTharogalakShaNam (2) · Śloka 2
ਕਰ੍ਕਸ਼ੌ ਪਰੁਸੌ ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨਿਲਵੇਦਨੌ |
ਦਾਲ੍ਯੇਤੇ ਪਰਿਪਾਟ੍ਯਤੇ ਓਸ੍ਠੌ ਮਾਰੁਤਕੋਪਤਃ ||੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ सम्प्राप्तानिलवेदनौ |
दाल्येते परिपाट्यते ओष्ठौ मारुतकोपतः ||२||
(सु. नि. अ. १६) |
ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਟਾਵੋਸ੍ਠਗਤਾਨਾਹ– ਵਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਲ੍ਯੇਤੇ ਇਤਿ ਵਿਦਾਰ੍ਯੇਤੇ| ਪਰਿਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਇਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਵਦੀਰ੍ਣਤ੍ਵਚੌ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨||
Adhikarana pittajauShTharogalakShaNam (3) · Śloka 3
ਚੀਯੇਤੇ ਪਿਡਕਾਭਿਸ਼੍ਚ ਸਰੁਜਾਭਿਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ |
ਸਦਾਹਪਾਕਪਿਡਕੌ ਪੀਤਾਭਾਸੌ ਚ ਪਿਤ੍ਤਤਃ ||੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
चीयेते पिडकाभिश्च सरुजाभिः समन्ततः |
सदाहपाकपिडकौ पीताभासौ च पित्ततः ||३||
(सु. नि. अ. १६) |
ਪੈਤ੍ਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਚੀਯੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰੁਜਾਭਿਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਕਤਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾਭਿਃ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਸਦਾਹਪਾਕਪਿਡਕਾਵਿਤਿ ਕਿਮਰ੍ਥਮੁਚ੍ਯਤੇ? ਪੂਰ੍ਵੇਣੈਵ ਗਤਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਨੈਵਂ, ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਬਹੁਪਿਡਕਾਚਿਤਾਵੋਸ੍ਠੌ, ਕਦਾਚਿਤ੍ ਦਾਹਪਾਕਾਨ੍ਵਿਤਪਿਡਕਾਚਿਤੌ ਵਾ ਭਵਤਃ; ਅਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਅਨਤਿਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦਾਹਪਾਕਾਤਿਸ਼ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਪਿਡਕਾਨੁਵਾਦਃ||੩||
Adhikarana kaphajauShTharogalakShaNam (4) · Śloka 4
ਸਵਰ੍ਣਾਭਿਸ਼੍ਚ ਚੀਯੇਤੇ ਪਿਡਕਾਭਿਰਵੇਦਨੌ |
ਭਵਤਸ੍ਤੁ ਕਫਾਦੋਸ੍ਠੌ ਪਿਚ੍ਛਿਲੌ ਸ਼ੀਤਲੌ ਗੁਰੂ ||੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
सवर्णाभिश्च चीयेते पिडकाभिरवेदनौ |
भवतस्तु कफादोष्ठौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ||४||
(सु. नि. अ. १६) |
ਕਫਜਮਾਹ– ਸਵਰ੍ਣਾਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵਰ੍ਣਾਭਿਰਿਤਿ ਓਸ੍ਠਸਮਾਨਵਰ੍ਣਾਭਿਃ| ਅਵੇਦਨੌ ਈਸਦ੍ਵੇਦਨੌ||੪||
Adhikarana sannipAtajauShTharogalakShaNam (5) · Śloka 5
ਸਕਤ੍ਕਸ੍ਣੌ ਸਕਤ੍ਪੀਤੌ ਸਕਚ੍ਛ੍ਵੇਤੌ ਤਥੈਵ ਚ |
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਵਨੇਕਪਿਡਕਾਚਿਤੌ ||੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
सकृत्कृष्णौ सकृत्पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च |
सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडकाचितौ ||५||
(सु. नि. अ. १६) |
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਕਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਕਦਿਤਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਕਤਿਵਸ਼ਾਦੇਵਂ ਭਵਤਿ| ਅਨੇਕਪਿਡਕਾਚਿਤਾਵਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਵੇਦਨਾਨ੍ਵਿਤਬਹੁਪਿਡਕੌ, ਅਨੇਕਵਰ੍ਣਪਿਡਕਾਚਿਤਾਵਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਅਨੇਕਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਣਾ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕਸ੍ਣਪੀਤਸ਼੍ਵੇਤਾਃ, ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਸਕਤ੍ਕਸ੍ਣਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿਪਿਡਕਾਤੋਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕਲ੍ਪਨੀਯਮ੍||੫||
Adhikarana raktajauShTharogalakShaNam (6) · Śloka 6
ਖਰ੍ਜੂਰਫਲਵਰ੍ਣਾਭਿਃ ਪਿਡਕਾਭਿਰ੍ਨਿਪੀਡਿਤੌ |
ਰਕ੍ਤੋਪਸਸ੍ਟੌ ਰੁਧਿਰਂ ਸ੍ਰਵਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਪ੍ਰਭੌ ||੬||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिर्निपीडितौ |
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ||६||
(सु. नि. अ. १६) |
ਰਕ੍ਤਜਮਾਹ– ਖਰ੍ਜੂਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਰ੍ਜੂਰਫਲਵਰ੍ਣਾਭਿਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਰ੍ਣਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ, ਯਦਿ ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮਭੀਸ੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ‘ਖਰ੍ਜੂਰਫਲਤੁਲ੍ਯਾਭਿਃ’ ਇਤ੍ਯੇਵੋਚ੍ਯੇਤ| ਰਕ੍ਤੋਪਸਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਰਕ੍ਤਦੂਸਿਤੌ||੬||
Adhikarana mAMsajauShTharogalakShaNam (7) · Śloka 7
ਗੁਰੂ ਸ੍ਥੂਲੌ ਮਾਂਸਦੁਸ੍ਟੌ ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਵਦੁਦ੍ਗਤੌ |
ਜਨ੍ਤਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਰਸ੍ਯੋਭਯਤੋ ਮੁਖਾਤ੍ ||੭||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
गुरू स्थूलौ मांसदुष्टौ मांसपिण्डवदुद्गतौ |
जन्तवश्चात्र मूर्छन्ति नरस्योभयतो मुखात् ||७||
(सु. नि. अ. १६) |
ਮਾਂਸਜਮਾਹ– ਗੁਰੂ ਸ੍ਥੂਲਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਨ੍ਤਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਕ੍ਰਿਮਯੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਭਯਤੋ ਮੁਖਾਦਿਤਿ ਮੁਖਵਿਵਰਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯੋਭਯਭਾਗਯੋਃ, ਸਕ੍ਕਣੀਪ੍ਰਦੇਸ਼ਯੋਰਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਮੁਖਾਦਿਤਿ ਲ੍ਯਬ੍ਲੋਪੇ ਪਞ੍ਚਮੀ| ‘ਉਭਯਤੋਮੁਖਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਉਭਯਸਕ੍ਕਣੀਭਾਗੋ ਮੁਖਮਾਸ਼੍ਰਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਦ੍ਵਿਮੁਖਾ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੭||
Adhikarana medojauShTharogalakShaNam (8) · Śloka 9
ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ੌ ਮੇਦਸਾ ਕਣ੍ਡੁਰੌ ਗੁਰੂ |
ਅਚ੍ਛਂ ਸ੍ਫਟਿਕਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮਾਸ੍ਰਾਵਂ ਸ੍ਰਵਤੋ ਭਸ਼ਮ੍ ||੮||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
ਤਯੋਰ੍ਵ੍ਰਣੋ ਨ ਸਂਰੋਹੇਨ੍ਮਦੁਤ੍ਵਂ ਚ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ |੯|
View original
सर्पिर्मण्डप्रतीकाशौ मेदसा कण्डुरौ गुरू |
अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो भृशम् ||८||
(सु. नि. अ. १६) |
तयोर्व्रणो न संरोहेन्मृदुत्वं च न गच्छति |९|
ਮੇਦੋਜਮਾਹ– ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਾਵਿਤਿ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡੋ ਘਤਸ੍ਯੋਪਰਿਤਨਸ੍ਵਚ੍ਛਭਾਗਃ| ਤਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ੌ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ੌ| ਤਯੋਰਿਤਿ ਤਾਦਸ਼ਯੋਃ||੮||–
Adhikarana abhighAtajauShTharogalakShaNam (9) · Śloka 10
ਕ੍ਸਤਜਾਭੌ ਵਿਦੀਰ੍ਯੇਤੇ ਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਚਾਭਿਘਾਤਤਃ ||੯||
ਗ੍ਰਥਿਤੌ ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਯਾਤਾਮੋਸ੍ਠੌ ਕਣ੍ਡੂਸਮਨ੍ਵਿਤੌ |੧੦|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः ||९||
ग्रथितौ च तथा स्यातामोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ |१०|
(सु. नि. अ. १६) |
ਅਭਿਘਾਤਜਮਾਹ– ਕ੍ਸਤਜਾਭਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਤ੍ਰ ਕਫਰਕ੍ਤਯੋਰਪ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇ– “ਕ੍ਸਤਾਵਭਿਹਤੌ ਵਾਪਿ ਰਕ੍ਤਾਵੋਸ੍ਠੌ ਸਵੇਦਨੌ| ਭਵਤਃ ਸਪਰਿਸ੍ਰਾਵੌ ਕਫਰਕ੍ਤਪ੍ਰਦੂਸਿਤੌ||” ਇਤਿ| ਵਾਯੁਰਪ੍ਯਤ੍ਰਾਭਿਘਾਤਾਲ੍ਲਭ੍ਯਤੇ, ਅਯਂ ਚਾਭਿਘਾਤਜਸ਼ੋਥਾਤ੍ ਯਥੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਕਾਰਣਭੇਦੇਨ ਤਥਾ ਵਾਤਿਕੌਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪਾਦਪਿ ਕਫਰਕ੍ਤਰੂਪਹੇਤੁਭੇਦਯੋਗਾਦ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ||੯||–
Adhikarana shItAdalakShaNam (10-11) · Śloka 11
ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟੇਭ੍ਯੋ ਯਸ੍ਯਾਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੀਨਿ ਸਕਸ੍ਣਾਨਿ ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦੀਨਿ ਮਦੂਨਿ ਚ ||੧੦||
ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਚਨ੍ਤਿ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ |
ਸ਼ੀਤਾਦੋ ਨਾਮ ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਭਵਃ ||੧੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते |
दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ||१०||
दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् |
शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः ||११||
(सु. नि. अ. १६) |
ਦਨ੍ਤਮੂਲਗਤਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ| ਸ਼ੀਤਾਦਮਾਹ– ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟੇਭ੍ਯ ਇਤਿ ਦਨ੍ਤਬਨ੍ਧਨਮਾਂਸੇਭ੍ਯਃ| ਅਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਅਭਿਘਾਤਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨਾ| ‘ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ, ‘ਪਚ੍ਯਨ੍ਤ’ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ, ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ ਚ– ‘ਸ੍ਵਯਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪਚਨ੍ਤਿ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਪਚਨ੍ਤਿ, ਪਾਕੋਸ੍ਮਦੂਸਿਤਸ਼ੋਣਿਤਸਞ੍ਚਰਣੇਨ||੧੦-੧੧||
Adhikarana dantapuppuTalakShaNam (12) · Śloka 12
ਦਨ੍ਤਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਸੁ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਜਾਯਤੇ ਮਹਾਨ੍ |
ਦਨ੍ਤਪੁਪ੍ਪੁਟਕੋ ਨਾਮ ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਫਰਕ੍ਤਜਃ ||੧੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुर्जायते महान् |
दन्तपुप्पुटको नाम स व्याधिः कफरक्तजः ||१२||
(सु. नि. अ. १६) |
ਦਨ੍ਤਪੁਪ੍ਪੁਟਕਮਾਹ– ਦਨ੍ਤਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਚ ਦਨ੍ਤਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਭਿਧਾਨਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਦਨ੍ਤਨਿਯਤਃ; ਕਫਰਕ੍ਤਜਤ੍ਵੇਪਿ ਸ਼ੌਸਿਰਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨੋਯਂ, ਰੁਜਾਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਾਭਾਵਾਤ੍||੧੨||
Adhikarana dantaveShTalakShaNam (13) · Śloka 13
ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਪੂਯਰੁਧਿਰਂ ਚਲਾ ਦਨ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ |
ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਭਵਃ ||੧੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च |
दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ||१३||
(सु. नि. अ. १६) |
ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਮਾਹ– ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਪੂਯਰੁਧਿਰਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਦਨ੍ਤਮੂਲਾਨਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਚਲਾ ਦਨ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਪਚਨ੍ਤਿ ਚੇਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੧੩||
Adhikarana shauShiralakShaNam (14) · Śloka 14
ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਰੁਜਾਵਾਨ੍ ਕਫਰਕ੍ਤਜਃ |
ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵੀ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ੌਸਿਰੋ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ ||੧੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः |
लालास्रावी स विज्ञेयः शौषिरो नाम नामतः ||१४||
(सु. नि. अ. १६) |
ਸ਼ੌਸਿਰਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਮਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਤਃ||੧੪||
Adhikarana mahAshauShiralakShaNam (15) · Śloka 15
ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਲਨ੍ਤਿ ਵੇਸ੍ਟੇਭ੍ਯਸ੍ਤਾਲੁ ਚਾਪ੍ਯਵਦੀਰ੍ਯਤੇ |
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਸਰ੍ਵਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ ||੧੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते |
यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्ज्ञितः ||१५||
(सु. नि. अ. १६) |
ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਦਨ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਲੁ ਚਾਪ੍ਯਵਦੀਰ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੇਣ ਦਨ੍ਤਾ ਓਸ੍ਠੌ ਚਾਪ੍ਯਵਦੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚਾਯਂ ਮਾਰਕਃ| ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਸਦਾਹੋ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਸ਼ੋਥਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਾਤ੍| ਜਾਤਃ ਕਫਂ ਕ੍ਸਪਯਤਿ ਕ੍ਸੀਣੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍|| ਵਿਵਦ੍ਧਮਨਿਸ਼ਂ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਮਪਿ ਦਾਰਯੇਤ੍| ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰ ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍||” ਇਤਿ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ੌਸਿਰੇ ਏਵਮਪਿ ਭਵਤਿ, ਸ ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ||੧੫||
Adhikarana paridaralakShaNam (16) · Śloka 16
ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਠੀਵਤਿ ਚਾਪ੍ਯਸਕ੍ |
ਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਕਫਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਃ ਪਰਿਦਰੋ ਹਿ ਸਃ ||੧੬||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् |
पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः ||१६||
(सु. नि. अ. १६) |
ਪਰਿਦਰਮਾਹ– ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਸ੍ਯ ਪਰਿਦਾਰਣਾਤ੍ ਪਰਿਦਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੧੬||
Adhikarana upakushalakShaNam (17) · Śloka 17
ਵੇਸ੍ਟੇਸੁ ਦਾਹਃ ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਲਨ੍ਤਿ ਚ |
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੋਪਕੁਸ਼ੋ ਨਾਮ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਕਤੋ ਗਦਃ ||੧੭||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
वेष्टेषु दाहः पाकश्च ताभ्यां दन्ताश्चलन्ति च |
यस्मिन् सोपकुशो नाम पित्तरक्तकृतो गदः ||१७||
(सु. नि. अ. १६) |
ਉਪਕੁਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵੇਸ੍ਟੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਦਾਹਪਾਕਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਸੋਪਕੁਸ਼ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਧੁਃ, ਤੇਨ ਸ ਉਪਕੁਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭||
Adhikarana vaidarbhalakShaNam (18) · Śloka 18
ਘਸ੍ਟੇਸੁ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸੇਸੁ ਸਂਰਮ੍ਭੋ ਜਾਯਤੇ ਮਹਾਨ੍ |
ਚਲਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ ਵੈਦਰ੍ਭੋਭਿਘਾਤਜਃ ||੧੮||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान् |
चला भवन्ति दन्ताश्च स वैदर्भोऽभिघातजः ||१८||
(सु. नि. अ. १६) |
ਵੈਦਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਘਸ੍ਟੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਰਮ੍ਭ ਇਤਿ ਸ਼ੋਥਃ, ਵੇਦਨਾਪਾਕੌ ਵਾ||੧੮||
Adhikarana khalivardhanalakShaNam (19) · Śloka 19
ਮਾਰੁਤੇਨਾਧਿਕੋ ਦਨ੍ਤੋ ਜਾਯਤੇ ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਃ |
ਖਲਿਵਰ੍ਧਨਸਞ੍ਜ੍ਞੋਸੌ ਜਾਤੇ ਰੁਕ੍ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ||੧੯||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः |
खलिवर्धनसञ्ज्ञोऽसौ जाते रुक् च प्रशाम्यति ||१९||
(सु. नि. अ. १६) |
ਖਲਿਵਰ੍ਧਨਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਮਾਰੁਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਾਤੇ ਰੁਕ੍ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਉਤ੍ਥਿਤੇ ਅਧਿਕੇ ਦਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵੇਦਨਾਯਾ ਅਭਾਵਃ||੧੯||
Adhikarana karAlalakShaNam (20) · Śloka 20
ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ ਵਾਯੁਰ੍ਦਨ੍ਤਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ |
ਕਰਾਲਾਨ੍ ਵਿਕਟਾਨ੍ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਕਰਾਲੋ ਨ ਸ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ||੨੦||
View original
शनैः शनैः प्रकुरुते वायुर्दन्तसमाश्रितः |
करालान् विकटान् दन्तान् करालो न स सिध्यति ||२०||
ਕਰਾਲਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰਾਲਨ੍ ਵਿਸਮਾਨ੍| ਕਰਾਲਸ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੁਕ੍ਤੋਧਿਕਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕਾਰੇਣ ਪਠਿਤਃ, ਤੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਪਞ੍ਚਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਹਾਨਿਃ||੨੦||
Adhikarana adhimAMsalakShaNam (21) · Śloka 21
ਹਾਨਵ੍ਯੇ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਦਨ੍ਤੇ ਮਹਾਞ੍ਛੋਥੋ ਮਹਾਰੁਜਃ |
ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵੀ ਕਫਕਤੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸੋਧਿਮਾਂਸਕਃ |੨੧|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः |
लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः |२१|
(सु. नि. अ. १६) |
ਅਧਿਮਾਂਸਕਮਾਹ– ਹਾਨਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧਿਮਾਂਸਕ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਂ ਕਨ੍| ਹਾਨਵ੍ਯ ਇਤਿ ਹਨੁਕੁਹਰੇ| ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਇਤ੍ਯਵਸਾਨਜੇ, ਅਨ੍ਤਜੇ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍|੨੧|–
Adhikarana dantanADIlakShaNam (21) · Śloka 21
ਦਨ੍ਤਮੂਲਗਤਾ ਨਾਡ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯਥੇਰਿਤਾਃ ||੨੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ||२१||
(सु. नि. अ. १६) |
ਪਞ੍ਚ ਦਨ੍ਤਨਾਡੀਰਾਹ– ਦਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਡ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯਥੇਰਿਤਾ ਇਤਿ ਨਾਡੀਨਿਦਾਨੇ ਯਥੋਕ੍ਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਗਨ੍ਤੁਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਗਤਾ ਅਪਿ ਨਾਡ੍ਯਃ| ਏਤਾਸ਼੍ਚ ਨਾਡੀਵ੍ਰਣਸਮਾਨਲਕ੍ਸਣਾ ਅਪਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪੂਰਣਾਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਚ੍ਚ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਾਃ||੨੧||
Adhikarana dAlanalakShaNam (22) · Śloka 22
ਦੀਰ੍ਯਮਾਣੇਸ੍ਵਿਵ ਰੁਜਾ ਯਸ੍ਯ ਦਨ੍ਤੇਸੁ ਜਾਯਤੇ |
ਦਾਲਨੋ ਨਾਮ ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜਃ ||੨੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
दीर्यमाणेष्विव रुजा यस्य दन्तेषु जायते |
दालनो नाम स व्याधिः सदागतिनिमित्तजः ||२२||
(सु. नि. अ. १६) |
ਦਨ੍ਤਗਤਾਨਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਾਹ– ਦਾਲਨਮਾਹ– ਦੀਰ੍ਯਮਾਣੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜ ਇਤਿ ਸਦਾਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜਾਤ ਇਤਿ| ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਤ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਕਤਂ ਤਦ੍ਬਲਵਦ੍ਧੇਤੁਜਨ੍ਯਵਾਤਕਤਤ੍ਵਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ, ਕੇਵਲਵਾਤਜਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ||੨੨||
Adhikarana krimidantalakShaNam (23) · Śloka 23
ਕਸ੍ਣਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸ਼੍ਚਲਃ ਸ੍ਰਾਵੀ ਸਸਂਰਮ੍ਭੋ ਮਹਾਰੁਜਃ |
ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਰੁਜੋ ਵਾਤਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਰਿਮਿਦਨ੍ਤਕਃ ||੨੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
कृष्णच्छिद्रश्चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः |
अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः क्रिमिदन्तकः ||२३||
(सु. नि. अ. १६) |
ਕ੍ਰਿਮਿਦਨ੍ਤਕਮਾਹ– ਕਸ੍ਣਚ੍ਛਿਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਚ੍ਛਿਦ੍ਰ ਇਤਿ ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਜਕ੍ਰਿਮਿਕਤਸ਼ੋਥਪਾਕਦ੍ਵਾਰੇਣ ਕਸ੍ਣਚ੍ਛਿਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਚਿਤ੍ਰ ਇਤਿ ਚਿਤ੍ਰਵਾਨ੍, ਅਰ੍ਸ਼ਆਦਿਤ੍ਵਾਦਚ੍| ਸ੍ਰਾਵੀਤਿ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਸ੍ਰਾਵੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਨੀਰਸਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਰਾਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਰੁਜ ਇਤਿ ਅਵਘਟ੍ਟਨਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨੈਵ ਮਹਾਰੁਜਤ੍ਵੇਨ ਰੁਜਾਵਾਨਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੨੩||
Adhikarana bha~jjanakalakShaNam (24) · Śloka 24
ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਵਕ੍ਰਂ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦਨ੍ਤਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ |
ਕਫਵਾਤਕਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ ਭਞ੍ਜਨਕਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ ||੨੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्य दन्तभङ्गश्च जायते |
कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसञ्ज्ञितः ||२४||
(सु. नि. अ. १६) |
ਭਞ੍ਜਨਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਵਕ੍ਰਮਿਤਿ ਦਨ੍ਤਭਙ੍ਗਕਾਰਿਣਾ ਦੋਸੇਣ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਪਿ ਵਕ੍ਰਤ੍ਵਮ੍||੨੪||
Adhikarana dantaharShalakShaNam (25) · Śloka 25
ਸ਼ੀਤਰੂਕ੍ਸਪ੍ਰਵਾਤਾਮ੍ਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਾਮਸਹਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ |
ਪਿਤ੍ਤਮਾਰੁਤਕੋਪੇਨ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਃ ਸ ਨਾਮਤਃ ||੨੫||
View original
शीतरूक्षप्रवाताम्लस्पर्शानामसहा द्विजाः |
पित्तमारुतकोपेन दन्तहर्षः स नामतः ||२५||
ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| “ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਦਸ਼ਨਾਃ ਸਹਨ੍ਤੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨ ਚ| ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਮੀਰਣਾਤ੍||” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਸ੍ਯ ਵਾਤਜਤ੍ਵੇਪਿ ਉਸ੍ਣਾਸਹਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍, ਕਫਰਕ੍ਤਾਵਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੨੫||
Adhikarana dantasharkarAlakShaNam (26) · Śloka 26
ਮਲੋ ਦਨ੍ਤਗਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਮਾਰੁਤਸ਼ੋਸਿਤਃ |
ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਵ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਦਨ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ||੨੬||
View original
मलो दन्तगतो यस्तु पित्तमारुतशोषितः |
शर्करेव खरस्पर्शा सा ज्ञेया दन्तशर्करा ||२६||
ਦਨ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਵ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸਾ ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਹਰੀ’ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਦਢਤ੍ਵਾਦਿਕਸ੍ਯ ਹਰਣਸ਼ੀਲਾ||੨੬||
Adhikarana kapAlikAlakShaNam (27) · Śloka 27
ਕਪਾਲੇਸ੍ਵਿਵ ਦੀਰ੍ਯਤ੍ਸੁ ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸੈਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ |
ਕਪਾਲਿਕੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਸਦਾ ਦਨ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ ||੨੭||
View original
कपालेष्विव दीर्यत्सु दन्तानां सैव शर्करा |
कपालिकेति विज्ञेया सदा दन्तविनाशिनी ||२७||
ਕਪਾਲਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਪਾਲੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਪਾਲੇਸ੍ਵਿਵੇਤਿ ਮਲਸਹਿਤਦਨ੍ਤਾਵਯਵੇਸੁ ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਤ੍ ਕਪਾਲਤੁਲ੍ਯੇਸੁ; ਦਨ੍ਤਮਲ ਏਵ ਕਠਿਨੇ ਕਪਾਲਪ੍ਰਾਯੇ ਦੀਰ੍ਯਮਾਣੇ ਸੈਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਕਪਾਲਿਕਾ| ਸਦੇਤਿ ਬਾਲ੍ਯਾਦੌ| ਅਤ੍ਰਾਵਕਾਸ਼ੇ ਹਨੁਮੋਕ੍ਸਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਦਨ੍ਤਦੇਸ਼ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦ੍ਦਨ੍ਤਪੀਡਨਾਚ੍ਚ ਪਠਿਤਃ, ਸ ਇਹ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕਾਰੇਣ ਮੁਖ੍ਯਦਨ੍ਤਗਤਤ੍ਵਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਪਠਿਤਃ, ਪਠਿਤਸ੍ਤੁ ਹਨੁਗ੍ਰਹਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਭੋਜਵਚਨਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਾਤਾਭਿਘਾਤਾਜ੍ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਹਿ ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਰ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਨਿਰਸ੍ਤਜਿਹ੍ਵਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਭਾਸਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਿ|| ਸਮ੍ਯਕ੍ ਤਮਨਿਲਵ੍ਯਾਧਿਂ ਹਨੁਮੋਕ੍ਸਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|” ਇਤਿ||੨੭||
Adhikarana shyAvadantaka-dantavidradhirogalakShaNam (28-29) · Śloka 29
ਯੋਸਙ੍ਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦਗ੍ਧੋ ਦਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ੇਸਤਃ |
ਸ਼੍ਯਾਵਤਾਂ ਨੀਲਤਾਂ ਵਾਪਿ ਗਤਃ ਸ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਕਃ ||੨੮||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
ਦਨ੍ਤਮਾਂਸੇ ਮਲੈਃ ਸਾਸ੍ਰੈਰ੍ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗੁਰੁਃ |
ਸਦਾਹਰੁਕ੍ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਭਿਨ੍ਨਃ ਪੂਯਾਸ੍ਰਂ ਦਨ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ||੨੯||
View original
योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः |
श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः ||२८||
(सु. नि. अ. १६) |
दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः |
सदाहरुक् स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः ||२९||
ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਕਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਦਨ੍ਤੋਸਗ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਸ਼ੇਸਤੋ ਦਗ੍ਧਃ ਤਥਾ ਸ਼੍ਯਾਵਤਾਮਥਵਾ ਨੀਲਤਾਂ ਗਤੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਕ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਂ ਕਨ੍| ਅਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਅਤ੍ਰਾਵਕਾਸ਼ੇ ਹਨੁਮੋਕ੍ਸਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਦਨ੍ਤਦੇਸ਼ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦ੍ਦਨ੍ਤਪੀਡਨਾਚ੍ਚ ਦਨ੍ਤਰੋਗਃ ਪਠਿਤਃ, ਸ ਇਹ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕਾਰੇਣ ਮੁਖ੍ਯਦਨ੍ਤਗਤਤ੍ਵਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਪਠਿਤਃ, ਪਠਿਤਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਹਨੁਗ੍ਰਹਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਭੋਜਵਚਨਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਾਤਾ(ਭਾਰਾ)ਭਿਘਾਤਾਜ੍ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਹਿ ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਰ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਨਿਰਸ੍ਤਜਿਹ੍ਵਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਭਾਸਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਸਮ੍ਯਕ੍ ਤਮਨਿਲਵ੍ਯਾਧਿਂ ਹਨੁਮੋਕ੍ਸਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੨੮-੨੯||
Adhikarana vAtajajihvAroga-pittajajihvAroga-kaphajajihvArogalakShaNam (30) · Śloka 30
ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਲੇਨ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਾ ਭਵੇਚ੍ਚ ਸ਼ਾਕਚ੍ਛਦਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ |
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦਹ੍ਯਤ੍ਯੁਪਚੀਯਤੇ ਚ ਦੀਰ੍ਘੈਃ ਸਰਕ੍ਤੈਰਪਿ ਕਣ੍ਟਕੈਸ਼੍ਚ |
ਕਫੇਨ ਗੁਰ੍ਵੀ ਬਹੁਲਾ ਚਿਤਾ ਚ ਮਾਂਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯੈਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਕਣ੍ਟਕਾਭੈਃ ||੩੦||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा |
पित्तेन दह्यत्युपचीयते च दीर्घैः सरक्तैरपि कण्टकैश्च |
कफेन गुर्वी बहुला चिता च मांसोच्छ्रयैः शाल्मलिकण्टकाभैः ||३०||
(सु. नि. अ. १६) |
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਾਨਾਹ– ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਲੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਫੁਟਿਤੇਤਿ ਮਨਾਗ੍ਵਿਦੀਰ੍ਣਾ| ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੇਤਿ ਸੁਪ੍ਤੇਵ, ਰਸਸ੍ਯਾਨਵਬੋਧਾਤ੍| ਸ਼ਾਕਚ੍ਛਦਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਤਿ ਸ਼ਾਕਤਰੁਪਤ੍ਰਵਤ੍ ਕਣ੍ਟਕਾਚਿਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ਼ਾਕੋ ਮਰੁਜਦ੍ਰੁਮਃ| ਪੈਤ੍ਤਿਕਕਣ੍ਟਕਲਕ੍ਸਣੇ ਦਹ੍ਯਤੀਤਿ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦਾਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਧੁ| ਅਯਂ ਚ ਰੋਗੋ ਜਾਡੀਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ||੩੦||
Adhikarana alAsalakShaNam (31) · Śloka 31
ਜਿਹ੍ਵਾਤਲੇ ਯਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਪ੍ਰਗਾਢਃ ਸੋਲਾਸਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਃ |
ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ ਤੁ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਮੂਲੇ ਚ ਜਿਹ੍ਵਾ ਭਸ਼ਮੇਤਿ ਪਾਕਮ੍ ||੩੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससञ्ज्ञः कफरक्तमूर्तिः |
जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले च जिह्वा भृशमेति पाकम् ||३१||
(सु. नि. अ. १६) |
ਅਲਾਸਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਗਾਢ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਗਾਢੋ ਦਾਰੁਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ‘ਜਿਹ੍ਵਾਗਤੇਸ੍ਵਲਾਸਸ੍ਤੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਲਾਸਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤੋਕ੍ਤਾ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਰਿਤਿ ਕਫਰਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਹੇਤੁਭ੍ਯਾਂ ਲਬ੍ਧਮੂਰ੍ਤਿਃ| ਕਫਰਕ੍ਤਜ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇਨ ਵਾਯੁਰਪ੍ਯਤ੍ਰ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਭਸ਼ਪਾਕੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮ੍, ਅਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਯਾਨੁਪਕ੍ਰਮੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਕਫਰਕ੍ਤਯੋਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨਾਭਿਧਾਨਮ੍| ‘ਅਧੋਗਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਅਧੋਗਤਃ||੩੧||
Adhikarana upajihvikAlakShaNam (32) · Śloka 32
ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਰੂਪਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਹਿ ਜਿਹ੍ਵਾਮੁਨ੍ਨਮ੍ਯ ਜਾਤਃ ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਲਃ |
ਲਾਲਾਕਰਃ ਕਣ੍ਡੁਯੁਤਃ ਸਚੋਸਃ ਸਾ ਤੂਪਜਿਹ੍ਵਾ ਪਠਿਤਾ ਭਿਸਗ੍ਭਿਃ ||੩੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तमूलः |
लालाकरः कण्डुयुतः सचोषः सा तूपजिह्वा पठिता भिषग्भिः ||३२||
(सु. नि. अ. १६) |
ਉਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਰੂਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਚੋਸ ਇਤਿ ਚੋਸਃ ਸਾਕ੍ਸਾਦਗ੍ਨਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨੇਵੋਪਤਾਪਃ, ਚੋਸਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਯੋਨਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤੇਨ||੩੨||
Adhikarana kaNThashuNDIlakShaNam (33) · Śloka 33
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਂ ਤਾਲੁਮੂਲੇ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਦੀਰ੍ਘਃ ਸ਼ੋਥੋ ਧ੍ਮਾਤਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ |
ਤਸ੍ਣਾਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕਤ੍ਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵੈਦ੍ਯਾਃ ਕਣ੍ਠਸ਼ੁਣ੍ਡੀਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ||੩੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूले प्रवृद्धो दीर्घः शोथो ध्मातबस्तिप्रकाशः |
तृष्णाकासश्वासकृत्तं वदन्ति व्याधिं वैद्याः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ||३३||
(सु. नि. अ. १६) |
ਤਾਲੁਗਤਾਨਾਹ| ਕਣ੍ਠਸ਼ੁਣ੍ਡੀਮਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧ੍ਮਾਤਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਤਿ ਵਾਯੁਪੂਰਿਤਚਰ੍ਮਪੁਟਤੁਲ੍ਯਃ||੩੩||
Adhikarana tuNDikerIlakShaNam (34) · Śloka 34
ਸ਼ੋਥਃ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਤੋਦਦਾਹਪ੍ਰਪਾਕੀ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ ਮਤਾ ਤੁ |੩੪|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
शोथः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु |३४|
(सु. नि. अ. १६) |
ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੋਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਮ੍| ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ ਵਨਕਾਰ੍ਪਾਸੀਫਲਂ, ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਸ਼ੋਥਤਯਾ ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ| ਤੋਦਦਾਹਾਭ੍ਯਾਮਿਹ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ|੩੪|–
Adhikarana adhruShalakShaNam (34) · Śloka 34
ਮਦੁਃ ਸ਼ੋਥੋ ਲੋਹਿਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤੋਤ੍ਥੋ ਜ੍ਞੇਯੋਧ੍ਰੁਸਃ ਸਜ੍ਵਰਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਕ੍ ਚ ||੩੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
मृदुः शोथो लोहितः शोणितोत्थो ज्ञेयोऽध्रुषः सज्वरस्तीव्ररुक् च ||३४||
(सु. नि. अ. १६) |
ਅਧ੍ਰੁਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਦੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਣਿਤੋਤ੍ਥ ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਃ||੩੪||
Adhikarana kacchapalakShaNam (35) · Śloka 35
ਕੂਰ੍ਮੋਨ੍ਨਤੋਵੇਦਨੋਸ਼ੀਘ੍ਰਜਨ੍ਮਾ ਰੋਗੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਕਚ੍ਛਪਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਤੁ |੩੫|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
कूर्मोन्नतोऽवेदनोऽशीघ्रजन्मा रोगो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा तु |३५|
(सु. नि. अ. १६) |
ਕਚ੍ਛਪਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕੂਰ੍ਮੋਨ੍ਨਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵੇਦਨ ਇਤ੍ਯਲ੍ਪਵੇਦਨਃ| ਅਸ਼ੀਘ੍ਰਜਨ੍ਮੇਤਿ ਚਿਰਜਃ|੩੫|–
Adhikarana tAlvarbuda-mAMsasa~gghAtalakShaNam (35) · Śloka 35
ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਂ ਤਾਲੁਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੋਥਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਦਰ੍ਬੁਦਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਮ੍ ||੩੫||
ਦੁਸ੍ਟਂ ਮਾਂਸਂ ਨੀਰੁਜਂ ਤਾਲੁਮਧ੍ਯੇ ਕਫਾਚ੍ਛੂਨਂ ਮਾਂਸਸਙ੍ਘਾਤਮਾਹੁਃ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
पद्माकारं तालुमध्ये तु शोथं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ||३५||
दुष्टं मांसं नीरुजं तालुमध्ये कफाच्छूनं मांससङ्घातमाहुः |
(सु. नि. अ. १६) |
ਤਾਲ੍ਵਰ੍ਬੁਦਮਾਹ– ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਮਿਤਿ ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਕਾਰਮ੍| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ– “ਉਪਰ੍ਯੇਵ ਭਵੇਨ੍ਨਦ੍ਧੋ ਯਥਾ ਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਕਰ੍ਣਿਕਾ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਸ਼੍ਚਾਙ੍ਕੁਰੈਰ੍ਦੀਰ੍ਘੈਰ੍ਨਾਸਾ ਚਾਪ੍ਯਵਸੀਦਤਿ|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਤਤ੍ਤਾਲ੍ਵਰ੍ਬੁਦਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਜਤ੍ਵਾਲ੍ਲੋਹਿਤਮ੍| ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਰਕ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦਤੁਲ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੫||–
Adhikarana tAlupuppuTa-tAlushoSha-tAlupAkalakShaNam (36-37) · Śloka 37
ਨੀਰੁਕ੍ ਸ੍ਥਾਯੀ ਕੋਲਮਾਤ੍ਰਃ ਕਫਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੇਦੋਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ ਪੁਪ੍ਪੁਟਸ੍ਤਾਲੁਦੇਸ਼ੇ ||੩੬||
ਸ਼ੋਸੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੀਰ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਤਾਲੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚੋਗ੍ਰਸ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੋਨਿਲਾਚ੍ਚ |
ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਕਮਤ੍ਯਰ੍ਥਘੋਰਂ ਤਾਲੁਨ੍ਯੇਨਂ ਤਾਲੁਪਾਕਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੩੭||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ||३६||
शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासश्चोग्रस्तालुशोषोऽनिलाच्च |
पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ||३७||
(सु. नि. अ. १६) |
ਪੁਪ੍ਪੁਟਮਾਹ– ਨੀਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਪ੍ਪੁਟਸ੍ਤਾਲੁਦੇਸ਼ੇ ਇਤਿ ਤਾਲੁਪੁਪ੍ਪੁਟਃ| ਤਾਲੁਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| “ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍” ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੋਸਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ “ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍” ਇਤਿ ਪਦਮਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚੋਗ੍ਰ ਇਤਿ ਚਕਾਰਂ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇਣ ਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਭਕ੍ਤਿਵਿਪਰਿਣਾਮਂ ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਯਂ ਭੋਜੇਪਿ ਵਾਤਾਦੇਵ ਪਠਿਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੋ ਭਵੇਦ੍ਵਾਤਾਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੬-੩੭||
Adhikarana rohiNIsamprAptiH (38) · Śloka 38
ਗਲੇਨਿਲਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਚ ਮੂਰ੍ਛਿਤੌ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਮਾਂਸਂ ਚ ਤਥੈਵ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ |
ਗਲੋਪਸਂਰੋਧਕਰੈਸ੍ਤਥਾਙ੍ਕੁਰੈਰ੍ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਯਂ ਹਿ ਰੋਹਿਣੀ ||੩੮||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्छितौ प्रदूष्य मांसं च तथैव शोणितम् |
गलोपसंरोधकरैस्तथाऽङ्कुरैर्निहन्त्यसून् व्याधिरियं हि रोहिणी ||३८||
(सु. नि. अ. १६) |
ਕਣ੍ਠਗਤਾਸ੍ਤੁ ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਰੋਹਿਣੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਗਲੇਨਿਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਰੋਹਿਣ੍ਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਃ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵਾਤਜਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ “ਪਥਕ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਸ਼ੋਣਿਤਂ” ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਏਕਦੋਸਜਤ੍ਵਮਪ੍ਯਾਹੁਃ| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਰਕ੍ਤਮੇਕਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਪਿ ਵਾ| ਕਣ੍ਠਂ ਯਦਾ ਨਿਸੇਵਨ੍ਤੇ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾਪਿ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਿਨਾ ਪਥਗ੍ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਾਨਾਮਨੁਪਕ੍ਰਮੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਏਵਂ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾ ਅਪਿ; ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਯਾਸ੍ਤੁ ਜਨ੍ਮਨੈਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇਨ– “ਤਾਲੁਃ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਵਾਤੇਨਾਯਾਮ੍ਯਤੇ ਯਦਾ| ਕਣ੍ਠੇਸ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਸ ਜਹਾਤ੍ਯਸੂਨ੍|| ਉਸ੍ਯਤੇ ਚੁਸ੍ਯਤੇ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਧੂਪ੍ਯਤੇ ਪਰਿਦਹ੍ਯਤੇ| ਅਙ੍ਗਾਰੈਰਿਵ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਸ਼ੁ ਚਤੁਰ੍ਦਿਨਾਤ੍||” ਇਤਿ| “ਕਫਾਦਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਬਾਧ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਯ ਸੋਸੂਨ੍ ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਰੋਗੀ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦ੍ਰੋਹਿਣਿਪੀਡਿਤਃ|| ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਿਤ੍ਤਰੋਹਿਣ੍ਯਾ ਤੁਲ੍ਯਂ ਸ਼ੋਣਿਤਜਨ੍ਮਨਃ| ਸਰ੍ਵਦੋਸਕਤਾ ਯਾ ਤੁ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਸਮਨ੍ਵਿਤਾ|| ਅਸਾਧ੍ਯਾਂ ਤਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਰੋਹਿਣੀਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਮ੍| ਏਸਾ ਸਦ੍ਯੋ ਮਾਰਯਤਿ ਤਿਸ੍ਰ ਆਦ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿਨਾ||” ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍| ਭੋਜੇ “ਅਨ੍ਯਾ ਸਦ੍ਯੋ ਮਾਰਯਤਿ” ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਤਦਾ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾਮਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਯਾਤਿ; ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਿਯਂ ਸਾਧ੍ਯੈਵ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਲੇਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਰੋਹਿਣ੍ਯਃ” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ| ਤਥਾ– “ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਰੋਹਿਣੀਨਾਂ ਤੁ ਹਿਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍|” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨੨) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾ ਅਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾ| ਕਿਞ੍ਚ ਗਲਗਤੇਸ੍ਵੇਕੈਵ ਰੋਹਿਣੀ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾ “ਰੋਹਿਣੀ ਗਲੇ” ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਸਾਧ੍ਯੋਕ੍ਤਾ| ਭੋਜੇ ਤੁ “ਤਿਸ੍ਰ ਆਦ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿਨਾ” ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ, ਖਰਨਾਦੇਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਯਾ ਏਵ ਸਦ੍ਯੋਮਾਰਕਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦਾਹ– “ਸਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਹਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭਵਾ| ਪਞ੍ਚਾਹਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭੂਤਾ, ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਪਵਨੋਤ੍ਥਿਤਾ||” ਇਤਿ||੩੮||
Adhikarana vAtajAdibhedena rohiNIlakShaNAni (39-41) · Śloka 41
ਜਿਹ੍ਵਾਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਭਸ਼ਵੇਦਨਾਸ੍ਤੁ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਃ ਕਣ੍ਠਨਿਰੋਧਿਨੋ ਯੇ |
ਸਾ ਰੋਹਿਣੀ ਵਾਤਕਤਾ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਾ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕੋਪਦ੍ਰਵਗਾਢਯੁਕ੍ਤਾ ||੩੯||
ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੋਦ੍ਗਮਾ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਵਿਦਾਹਪਾਕਾ ਤੀਵ੍ਰਜ੍ਵਰਾ ਪਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾ ਤੁ |
ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਰੋਧਿਨ੍ਯਚਲੋਦ੍ਗਤਾ ਚ ਸ੍ਥਿਰਾਙ੍ਕੁਰਾ ਯਾ ਕਫਸਮ੍ਭਵਾ ਸਾ ||੪੦||
ਗਮ੍ਭੀਰਪਾਕਿਨ੍ਯਨਿਵਾਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾ ਤ੍ਰਿਤਯੋਤ੍ਥਿਤਾ ਚ |
ਸ੍ਫੋਟੈਸ਼੍ਚਿਤਾ ਪਿਤ੍ਤਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਾ ਸਾਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਾ ਰੁਧਿਰਾਤ੍ਮਿਕਾ ਤੁ ||੪੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
जिह्वासमन्ताद्भृशवेदनास्तु मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनो ये |
सा रोहिणी वातकृता प्रदिष्टा वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ता ||३९||
क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा तु |
स्रोतोविरोधिन्यचलोद्गता च स्थिराङ्कुरा या कफसम्भवा सा ||४०||
गम्भीरपाकिन्यनिवार्यवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रितयोत्थिता च |
स्फोटैश्चिता पित्तसमानलिङ्गा साध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिका तु ||४१||
(सु. नि. अ. १६) |
ਵਾਤਜਾਦਿਭੇਦੇਨ ਰੋਹਿਣੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਸਮਨ੍ਤਾਦਿਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਃ ਸਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਾਤਾਤ੍ਮਕੋਪਦ੍ਰਵਗਾਢਯੁਕ੍ਤੇਤਿ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਕਮ੍ਪਵਿਨਾਮਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਯਸ੍ਤੈਰਤਿਸ਼ਯਮਨੁਗਤਾਃ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਯਾਮਨਿਵਾਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯੇਤਿ ਕ੍ਰਿਯਯਾਪਿ ਨ ਨਿਵਾਰ੍ਯਂ ਵੀਰ੍ਯਮਸ੍ਯਾਃ, ਸਦ੍ਯੋਮਾਰਕਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰਿਤਯੋਤ੍ਥਿਤੇਤਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯੋਤ੍ਥਿਤਾ| ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਤਿਦੇਸ਼ਸ੍ਯਾਵ੍ਯਵਹਿਤਤ੍ਵਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਰੋਹਿਣ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾ ਵਕ੍ਤੁਮੁਚਿਤਾਯਾਃ ਸ਼ੇਸੇਭਿਧਾਨਮਿਤਰਰੋਹਿਣ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍||੩੯-੪੧||
Adhikarana kaNThashAlUkalakShaNam (42) · Śloka 42
ਕੋਲਾਸ੍ਥਿਮਾਤ੍ਰਃ ਕਫਸਮ੍ਭਵੋ ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਗਲੇ ਕਣ੍ਟਕਸ਼ੂਕਭੂਤਃ |
ਖਰਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਨਿਪਾਤਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਂ ਕਣ੍ਠਸ਼ਾਲੂਕਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ||੪੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः |
खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ||४२||
(सु. नि. अ. १६) |
ਕਣ੍ਠਸ਼ਾਲੂਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕੋਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਟਕਸ਼ੂਕਭੂਤ ਇਤਿ ਕਣ੍ਟਕਵਤ੍ ਸ਼ੂਕਵਚ੍ਚ ਵੇਦਨਾਜਨਕਃ, ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਉਪਮਾਨਾਰ੍ਥੇ; ਕਿਂਵਾ ਕਣ੍ਟਕੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ਸ਼ੂਕੋ ਜਲਸ਼ੂਕਃ, ਸ ਇਵ ਭੂਤੋ ਜਾਤਃ| ਕਠਿਨਗੁਡਕਤਯਾ ਸ਼ਾਲੂਕਸਮਤ੍ਵੇਨ ਕਣ੍ਠਸ਼ਾਲੂਕਮ੍| ਸ਼ਾਲੂਕਂ ਜਲੋਤ੍ਪਲਕਨ੍ਦਮ੍||੪੨||
Adhikarana adhijihvikAlakShaNam (43) · Śloka 43
ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਰੂਪਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਕਫਾਤ੍ਤੁ ਜਿਹ੍ਵੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦਪਿ ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰਾਤ੍ |
ਜ੍ਞੇਯੋਧਿਜਿਹ੍ਵਃ ਖਲੁ ਰੋਗ ਏਸ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਦਾਗਤਪਾਕਮੇਨਮ੍ ||੪੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वोपरिष्टादपि रक्तमिश्रात् |
ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ||४३||
(सु. नि. अ. १६) |
ਅਧਿਜਿਹ੍ਵਿਕਾਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਰੂਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਜਾਤਾਮੁਪਜਿਹ੍ਵਾਂ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਤਿ| ਅਪਿ ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰਾਦਿਤਿ ਨ ਕੇਵਲਾਤ੍ ਕਫਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰਾਦੇਵ ਕਫਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪ੍ਯਵਧਾਰਣੇ| ਆਗਤਪਾਕਤ੍ਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੪੩||
Adhikarana valayalakShaNam (44) · Śloka 44
ਬਲਾਸ਼ ਏਵਾਯਤਮੁਨ੍ਨਤਂ ਚ ਸ਼ੋਥਂ ਕਰੋਤ੍ਯਨ੍ਨਗਤਿਂ ਨਿਵਾਰ੍ਯ |
ਤਂ ਸਰ੍ਵਥੈਵਾਪ੍ਰਤਿਵਾਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯਂ ਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਵਲਯਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੪੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
बलाश एवायतमुन्नतं च शोथं करोत्यन्नगतिं निवार्य |
तं सर्वथैवाप्रतिवार्यवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ||४४||
(सु. नि. अ. १६) |
ਵਲਯਮਾਹ– ਬਲਾਸ਼ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਾਸ਼ਃ ਕਫਃ| ਅਨ੍ਨਗਤਿਮਿਤਿ ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗਤਿਰ੍ਯੇਨ ਸ੍ਰੋਤਸਾ ਸੋਨ੍ਨਗਤਿਃ ਅਨ੍ਨਵਹਮਾਰ੍ਗਃ, ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਵਾ| ਕਫਜੋਪ੍ਯਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਸਾਧ੍ਯਃ||੪੪||
Adhikarana balAsalakShaNam (45) · Śloka 45
ਗਲੇ ਤੁ ਸ਼ੋਥਂ ਕੁਰੁਤਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੌ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲੌ ਸ਼੍ਵਾਸਰੁਜੋਪਪਨ੍ਨਮ੍ |
ਮਰ੍ਮਚ੍ਛਿਦਂ ਦੁਸ੍ਤਰਮੇਨਮਾਹੁਰ੍ਬਲਾਸ਼ਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਨਿਪੁਣਾ ਵਿਕਾਰਮ੍ ||੪੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
गले तु शोथं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् |
मर्मच्छिदं दुस्तरमेनमाहुर्बलाशसञ्ज्ञं निपुणा विकारम् ||४५||
(सु. नि. अ. १६) |
ਬਲਾਸ਼ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਗਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਚ੍ਛਿਦਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਹਦਯਮਰ੍ਮਚ੍ਛਿਦਮ੍||੪੫||
Adhikarana ekavRundalakShaNam (46) · Śloka 46
ਵਤ੍ਤੋਨ੍ਨਤੋਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਦਾਹਃ ਸਕਣ੍ਡੁਰੋਪਾਕ੍ਯਮਦੁਰ੍ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ |
ਨਾਮ੍ਨੈਕਵਨ੍ਦਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤੋਸੌ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਬਲਾਸ਼ਕ੍ਸਤਜਪ੍ਰਸੂਤਃ ||੪੬||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
वृत्तोन्नतोऽन्तः श्वयथुः सदाहः सकण्डुरोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च |
नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलाशक्षतजप्रसूतः ||४६||
(सु. नि. अ. १६) |
ਏਕਵਨ੍ਦਮਾਹ– ਵਤ੍ਤੋਨ੍ਨਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਃਸ਼੍ਵਯਥੁਰਿਤਿ ਗਲਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਮਧ੍ਯੇ| ਸਦਾਹ ਇਤਿ ਮਨ੍ਦਦਾਹਃ, ਸਹਸ਼ਬ੍ਦ ਈਸਦਰ੍ਥੇ| ਅਪਾਕ੍ਯਮਦੁਰਿਤਿ ਅਪਾਕੀ ਈਸਤ੍ਪਾਕੀ, ਅਮਦੁਰੀਸਨ੍ਮਦੁਃ; ਅਨ੍ਯੇ ‘ ਅਪਾਕਮਦੁਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਪਾਕਸ਼੍ਚਾਸੌ ਮਦੁਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਪਾਕਮਦੁਃ| ਬਲਾਸ਼ਕ੍ਸਤਜਪ੍ਰਸੂਤ ਇਤਿ ਕਫਰਕ੍ਤਭਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੬||
Adhikarana vRundalakShaNam (47) · Śloka 47
ਸਮੁਨ੍ਨਤਂ ਵਤ੍ਤਮਮਨ੍ਦਦਾਹਂ ਤੀਵ੍ਰਜ੍ਵਰਂ ਵਨ੍ਦਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ |
ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਤਜਪ੍ਰਕੋਪਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਸਤੋਦਂ ਪਵਨਾਤ੍ਮਕਂ ਤੁ ||੪੭||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति |
तच्चापि पित्तक्षतजप्रकोपाज्ज्ञेयं सतोदं पवनात्मकं तु ||४७||
(सु. नि. अ. १६) |
ਵਨ੍ਦਮਾਹ– ਸਮੁਨ੍ਨਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਨ੍ਦਮੇਵ ਪਵਨਾਨੁਵਿਦ੍ਧਂ ਸਤੋਦਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਨੁ, ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਕਣ੍ਠਗਤਾ ਉਕ੍ਤਾਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ– “ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਮਯਾਃ ਕਣ੍ਠੇ” ਇਤਿ, ਵਨ੍ਦੇਨ ਸਹਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਸ੍ਯੁਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਏਕਵਨ੍ਦਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਵਨ੍ਦਃ, ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਥਾਨਾਕਤਿਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ; ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਕਵਨ੍ਦਃ ਕਫਰਕ੍ਤਜਃ, ਵਨ੍ਦਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਜਃ ਪਠਿਤਃ, ਤਥਾ ਵਨ੍ਦਸ੍ਯੈਵ ਸਤੋਦਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਕਵਨ੍ਦਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵੇਨ ਵਨ੍ਦਃ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛਤ ਏਵ; ਯਥਾ ਕਾਮਲਾਯਾਂ ਤਦ੍ਭਿਨ੍ਨਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਪਿ ਹਲੀਮਕਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ, ਯਥਾ ਵਾਤਮਦਾਤ੍ਯਯੇਨ ਧ੍ਵਂਸਕਵਿਕ੍ਸੇਪਕਯੋਰਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭੇਦੇਪਿ ਸ ਏਵ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਪੁਨਸ੍ਤੇਨ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ; ਭੋਜੇਪ੍ਯਯਮੇਕਵਨ੍ਦਜ ਏਵ ਪਠਿਤਃ| ਯਦਾਹ– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਮੇਕਵਨ੍ਦਂ ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍| ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਥਾਨਾਕਤਿਰ੍ਵਨ੍ਦੋ ਵਨ੍ਦਜੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਃ||” ਇਤਿ| ਵਨ੍ਦਜ ਇਤ੍ਯੇਕਵਨ੍ਦਜਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ ਕਾਰਣਭੇਦਾਤ੍ ਧਰ੍ਮਭੇਦਾਚ੍ਚ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨ ਚੈਕਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦਪ੍ਰਸਙ੍ਗਮਭਿਧਾਯ ਵਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਂ ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਦਾਦਿਲੋਪਾਦੇਕਵਨ੍ਦ ਏਵ ਵਰ੍ਣਯਤਿ, ਤਥਾਚ ਸਤਿ ਸਮੁਨ੍ਨਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਸਹਿਤਬਹੁਲਰਕ੍ਤਕਤੈਕਵਨ੍ਦਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਸਤੋਦਂ ਪਵਨਾਤ੍ਮਕਂ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧੈਕਵਨ੍ਦਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਪਰਨ੍ਤੁ ਵਨ੍ਦਜੋ ਵਨ੍ਦ ਇਤਿ ਭੋਜਵਚਨੇਨਾਸਙ੍ਗਤਮਿਦਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍||੪੭||
Adhikarana shataghnIlakShaNam (48) · Śloka 48
ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਘਨਾ ਕਣ੍ਠਨਿਰੋਧਿਨੀ ਯਾ ਚਿਤਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪਿਸ਼ਿਤਪ੍ਰਰੋਹੈਃ |
ਅਨੇਕਰੁਕ੍ ਪ੍ਰਾਣਹਰੀ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀ ਚ ਸ਼ਤਘ੍ਨਿਰੂਪਾ ||੪੮||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः |
अनेकरुक् प्राणहरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नी च शतघ्निरूपा ||४८||
(सु. नि. अ. १६) |
ਸ਼ਤਘ੍ਨੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਕਰੁਗਿਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਜਤੋਦਦਾਹਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਵੇਦਨਾਨ੍ਵਿਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਤਘ੍ਨਿਰੂਪੇਤਿ ਅਯਃਕਣ੍ਟਕਾਚ੍ਛਨ੍ਨਾ ਮਹਤੀ ਸ਼ਿਲਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀ, ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਾ| ਪ੍ਰਾਣਹਰੀਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾ| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ਼ਙ੍ਕੁਨੇਵ ਗਲੇ ਵਿਦ੍ਧਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨ੍ਯੇਸਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ|” ਇਤਿ||੪੮||
Adhikarana galAyulakShaNam (49) · Śloka 49
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਗਲੇ ਤ੍ਵਾਮਲਕਾਸ੍ਥਿਮਾਤ੍ਰਃ ਸ੍ਥਿਰੋਤਿਰੁਗ੍ਯਃ ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਃ |
ਸਂਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਸਕ੍ਤਮਿਵਾਸ਼ਨਂ ਚ ਸ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਗਲਾਯੁਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ||੪੯||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽतिरुग्यः कफरक्तमूर्तिः |
संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गलायुसञ्ज्ञः ||४९||
(सु. नि. अ. १६) |
ਗਲਾਯੁਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਰਿਤਿ ਕਫਰਕ੍ਤਜਃ| ਸਕ੍ਤਮਿਵੇਤਿ ਲਗ੍ਨਮਿਵ| ਅਸ਼ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਮ੍||੪੯||
Adhikarana galavidradhilakShaNam (50) · Śloka 50
ਸਰ੍ਵਂ ਗਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤੋ ਯਃ ਸ਼ੋਥੋ ਰੁਜਃ ਸਨ੍ਤਿ ਚ ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾਃ |
ਸ ਸਰ੍ਵਦੋਸੈਰ੍ਗਲਵਿਦ੍ਰਧਿਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯੈਵ ਤੁਲ੍ਯਃ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਯ ||੫੦||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोथो रुजः सन्ति च यत्र सर्वाः |
स सर्वदोषैर्गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ||५०||
(सु. नि. अ. १६) |
ਗਲਵਿਦ੍ਰਧਿਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੈਵ ਤੁਲ੍ਯਃ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਯੇਤਿ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਰਧੇਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਸ੍ਯ ਤੁਲ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਚ ਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ ਏਵ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪੁਨਃ ਪਠਿਤਃ||੫੦||
Adhikarana galaughalakShaNam (51) · Śloka 51
ਸ਼ੋਥੋ ਮਹਾਨਨ੍ਨਜਲਾਵਰੋਧੀ ਤੀਵ੍ਰਜ੍ਵਰੋ ਵਾਯੁਗਤੇਰ੍ਨਿਹਨ੍ਤਾ |
ਕਫੇਨ ਜਾਤੋ ਰੁਧਿਰਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਗਲੇ ਗਲੌਘਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ਤੁ ||੫੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
शोथो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वायुगतेर्निहन्ता |
कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यते तु ||५१||
(सु. नि. अ. १६) |
ਗਲੌਘਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੋਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਗਤੇਰ੍ਨਿਹਨ੍ਤੇਤਿ ਅਤਿਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦੁਦਾਨਵਾਯੁਗਤਿਰੋਧਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੧||
Adhikarana svaraghnalakShaNam (52) · Śloka 52
ਯਸ੍ਤਾਮ੍ਯਮਾਨਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਵਿਮੁਕ੍ਤਕਣ੍ਠਃ |
ਕਫੋਪਦਿਗ੍ਧੇਸ੍ਵਨਿਲਾਯਨੇਸੁ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਰੋਗਃ ਸ਼੍ਵਸਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਰਘ੍ਨਃ ||੫੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
यस्ताम्यमानः श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः |
कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ||५२||
(सु. नि. अ. १६) |
ਸ੍ਵਰਘ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਮ੍ਯਮਾਨ ਇਤਿ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਗਚ੍ਛਨ੍, ਅਥਵਾ ਤਮਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍| ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਮਿਤਿ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਵਿਮੁਕ੍ਤਕਣ੍ਠ ਇਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋ ਨੀਰਸੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਵਾਧੀਨਃ ਕਣ੍ਠੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਅਸ੍ਵਾਧੀਨਤਾ ਚ ਕਿਮਪਿ ਗਿਲਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਅਨਿਲਾਯਨੇਸ੍ਵਿਤਿ ਅਨਿਲਮਾਰ੍ਗੇਸੁ ਕਫਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ, ਵਾਯੁਗਤਸ੍ਰੋਤਸੋਰ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇਪਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਪ੍ਰਤਾਨਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼੍ਵਸਨਾਦਿਤਿ ਵਾਤਾਤ੍||੫੨||
Adhikarana mAMsatAnalakShaNam (53) · Śloka 53
ਪ੍ਰਤਾਨਵਾਨ੍ ਯਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸੁਕਸ੍ਟੋ ਗਲੋਪਰੋਧਂ ਕੁਰੁਤੇ ਕ੍ਰਮੇਣ |
ਸ ਮਾਂਸਤਾਨਃ ਕਥਿਤੋਵਲਮ੍ਬੀ ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਣੁਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਤੋ ਵਿਕਾਰਃ ||੫੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण |
स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ||५३||
(सु. नि. अ. १६) |
ਮਾਂਸਤਾਨਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪ੍ਰਤਾਨਵਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਾਨਵਾਨਿਤਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰਵਾਨ੍| ਸੁਕਸ੍ਟ ਇਤਿ ਮਹਾਦੁਃਖਪ੍ਰਦਾਯੀ; ਨ ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ, ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਣੁਦਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਪਾਕਤਃ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਃ, ਸਮਸ੍ਤਗਲੋਪਰੋਧੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਣੁਤ੍| ‘ਸ ਮਾਂਸਤਾਨਃ ਕਥਿਤੋਵਲਮ੍ਬੀ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸ ਮਾਂਸਤਾਨੇਤਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਮਾਂਸਤਾਨੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਰ੍ਥਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਭਕ੍ਤ੍ਯਭਾਵਃ| ‘ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ ਚੇਸ੍ਟਾਮ੍’ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ‘ਸ ਮਾਂਸਤਾਨ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ‘ਖ੍ਯਾਤ’ ਇਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੫੩||
Adhikarana vidArIlakShaNam (54) · Śloka 54
ਸਦਾਹਤੋਦਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਸੁਤਾਮ੍ਰਮਨ੍ਤਰ੍ਗਲੇ ਪੂਤਿਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਮਾਂਸਮ੍ |
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਦਨੇ ਵਿਦਾਰੀਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸ ਤੁ ਯੇਨ ਸ਼ੇਤੇ ||੫੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
सदाहतोदं श्वयथुं सुताम्रमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् |
पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ||५४||
(सु. नि. अ. १६) |
ਵਿਦਾਰੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਦਾਹਤੋਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਦਨ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਪਰਮਿਦਮ੍, ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਵਦਨਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸ ਤੁ ਯੇਨ ਸ਼ੇਤੇ ਇਤਿ ਸ ਪੁਰੁਸੋ ਯੇਨ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਸ਼ੇਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਿਦਾਰੀ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਪਿ ਸਮ੍ਭਵੋਸ੍ਯਾਃ| ਵਿਦਾਰੀਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚ ਮਾਂਸਵਿਦਾਰਣੇਨ| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਜਾਤੋ ਵਦਨੇ ਵਿਕਾਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸ ਤੁ ਯੇਨ ਸ਼ੇਤੇ| ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਪ੍ਰਭਵੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦਾਹਪ੍ਰਪਾਕਪ੍ਰਚੁਰੋ ਵਿਦਾਰੀ||” ਇਤਿ||੫੪||
Adhikarana vAtajasarvasara(mukhapAka)-pittajasarvasara(mukhapAka)– kaphajasarvasara(mukhapAka)lakShaNam (55) · Śloka 55
ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸਤੋਦੈਰ੍ਵਦਨਂ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਯਸ੍ਯਾਚਿਤਂ ਸਰ੍ਵਸਰਃ ਸ ਵਾਤਾਤ੍ |
ਰਕ੍ਤੈਃ ਸਦਾਹੈਸ੍ਤਨੁਭਿਃ ਸਪੀਤੈਰ੍ਯਸ੍ਯਾਚਿਤਂ ਚਾਪਿ ਸ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਾਤ੍ |
ਅਵੇਦਨੈਃ ਕਣ੍ਡੁਯੁਤੈਃ ਸਵਰ੍ਣੈਰ੍ਯਸ੍ਯਾਚਿਤਂ ਚਾਪਿ ਸ ਵੈ ਕਫੇਨ ||੫੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् |
रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् |
अवेदनैः कण्डुयुतैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन ||५५||
(सु. नि. अ. १६) |
ਸਰ੍ਵਸਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ– ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਮੁਖਗਤੋਸ੍ਠਾਦਿਸਪ੍ਤਸ੍ਥਾਨਵ੍ਯਾਪਕਤਯਾ ਸਰ੍ਵਸਰਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤਿ ਵਦਨਮਿਤਿ ਚ ਉਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਆਚਿਤਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਸਰਾ ਮੁਖਪਾਕਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕੇਚਿਦ੍ਵਿਦੇਹਕ੍ਤਰਕ੍ਤਜਸਰ੍ਵਸਰਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ– “ਰਕ੍ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੋਦਿਤ ਏਵ ਚਾਪਿ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟੋ ਮੁਖਪਾਕਸਞ੍ਜ੍ਞਃ|” ਇਤਿ| ਅਯਂ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤ ਇਤਿ ਨੇਹ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤ ਇਤਿ||੫੫||
Adhikarana oShThaprakopAdiShvasAdhyAH (56-59) · Śloka 59
ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪੇ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਾਂਸਰਕ੍ਤਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਃ |
ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਵਰ੍ਜ੍ਯੌ ਚ ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਗਤਿਸ਼ੌਸਿਰੌ ||੫੬||
ਦਨ੍ਤੇਸੁ ਚ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਯਾਵਦਾਲਨਭਞ੍ਜਨਾਃ |
ਜਿਹ੍ਵਾਰੋਗੇ ਬਲਾਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਾਲਵ੍ਯੇਸ੍ਵਰ੍ਬੁਦਂ ਤਥਾ ||੫੭||
ਸ੍ਵਰਘ੍ਨੋ ਵਲਯੋ ਵਨ੍ਦੋ ਬਲਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਿਦਾਰਿਕਾ |
ਗਲੌਘੋ ਮਾਂਸਤਾਨਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀ ਰੋਹਿਣੀ ਗਲੇ ||੫੮||
ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਰੋਗਾ ਨਵ ਦਸ਼ੈਵ ਤੁ |
ਤੇਸੁ ਚਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ||੫੯||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः |
दन्तमूलेषु वर्ज्यौ च त्रिलिङ्गगतिशौषिरौ ||५६||
दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः |
जिह्वारोगे बलाशस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ||५७||
स्वरघ्नो वलयो वृन्दो बलाशश्च विदारिका |
गलौघो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी गले ||५८||
असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव तु |
तेषु चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ||५९||
(सु. नि. अ. १६) |
ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪਾਦਿਸ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾਨਾਹ– ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪੇ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਗਤਿਸ਼ੌਸਿਰਾਵਿਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਨਾਡੀ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸ਼੍ਚ ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰੋਸਾਧ੍ਯਃ| ਰੋਹਿਣੀ ਗਲ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਰੋਹਿਣੀ||੫੬-੫੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 56
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਮੁਖਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫੬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मुखरोगनिदानं समाप्तम् ||५६||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਮੁਖਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫੬||