56. mukharōganidānam

Adhikarana mukharoganidAnam (1) · Śloka 1

ಅಥ ಮುಖರೋಗನಿದಾನಮ್ | ಆನೂಪಪಿಶಿತಕ್ಷೀರದಧಿಮತ್ಸ್ಯಾತಿಸೇವನಾತ್ | ಮುಖಮಧ್ಯೇ ಗದಾನ್ ಕುರ್ಯುಃ ಕ್ರುದ್ಧಾ ದೋಷಾಃ ಕಫೋತ್ತರಾಃ ||೧||

ರೋಗಗಣತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾನ್ಮುಖರೋಗನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ– ಆನೂಪೇತ್ಯಾದಿ| ಮುಖರೋಗಾಶ್ಚ ಪಞ್ಚಷಷ್ಟಿರ್ಭವನ್ತಿ| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ದನ್ತೇಷ್ವಷ್ಟಾವೋಷ್ಠಯೋಶ್ಚ ಮೂಲೇಷು ದಶ ಪಞ್ಚ ಚ| ನವ ತಾಲುನಿ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಪಞ್ಚ ಸಪ್ತದಶಾಮಯಾಃ| ಕಣ್ಠೇ ತ್ರಯಃ ಸರ್ವಸರಾ ಏಕಷಷ್ಟಿಶ್ಚತುಃಪರಾ||” ಇತಿ||೧||

Adhikarana vAtajauShTharogalakShaNam (2) · Śloka 2

ಕರ್ಕಶೌ ಪರುಷೌ ಸ್ತಬ್ಧೌ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಾನಿಲವೇದನೌ | ದಾಲ್ಯೇತೇ ಪರಿಪಾಟ್ಯತೇ ಓಷ್ಠೌ ಮಾರುತಕೋಪತಃ ||೨|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ತತ್ರಾಷ್ಟಾವೋಷ್ಠಗತಾನಾಹ– ವಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕರ್ಕಶಾವಿತ್ಯಾದಿ| ದಾಲ್ಯೇತೇ ಇತಿ ವಿದಾರ್ಯೇತೇ| ಪರಿಪಾಟ್ಯೇತೇ ಇತಿ ಕಿಞ್ಚಿದವದೀರ್ಣತ್ವಚೌ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨||

Adhikarana pittajauShTharogalakShaNam (3) · Śloka 3

ಚೀಯೇತೇ ಪಿಡಕಾಭಿಶ್ಚ ಸರುಜಾಭಿಃ ಸಮನ್ತತಃ | ಸದಾಹಪಾಕಪಿಡಕೌ ಪೀತಾಭಾಸೌ ಚ ಪಿತ್ತತಃ ||೩|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಚೀಯೇತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರುಜಾಭಿರಿತಿ ಪಿತ್ತಕೃತರುಜಾನ್ವಿತಾಭಿಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ಸದಾಹಪಾಕಪಿಡಕಾವಿತಿ ಕಿಮರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ? ಪೂರ್ವೇಣೈವ ಗತಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ನೈವಂ, ಪಕ್ಷಾನ್ತರಪ್ರತೀತ್ಯರ್ಥಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಕದಾಚಿತ್ ಪಿತ್ತರುಜಾನ್ವಿತಬಹುಪಿಡಕಾಚಿತಾವೋಷ್ಠೌ, ಕದಾಚಿತ್ ದಾಹಪಾಕಾನ್ವಿತಪಿಡಕಾಚಿತೌ ವಾ ಭವತಃ; ಅನ್ಯಸ್ತ್ವಾಹ– ಅನತಿಭಿನ್ನಾರ್ಥತ್ವಾದವ್ಯಕ್ತಶಬ್ದಾರ್ಥತ್ವಾಚ್ಚ ದಾಹಪಾಕಾತಿಶಯದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಪಿಡಕಾನುವಾದಃ||೩||

Adhikarana kaphajauShTharogalakShaNam (4) · Śloka 4

ಸವರ್ಣಾಭಿಶ್ಚ ಚೀಯೇತೇ ಪಿಡಕಾಭಿರವೇದನೌ | ಭವತಸ್ತು ಕಫಾದೋಷ್ಠೌ ಪಿಚ್ಛಿಲೌ ಶೀತಲೌ ಗುರೂ ||೪|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಕಫಜಮಾಹ– ಸವರ್ಣಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸವರ್ಣಾಭಿರಿತಿ ಓಷ್ಠಸಮಾನವರ್ಣಾಭಿಃ| ಅವೇದನೌ ಈಷದ್ವೇದನೌ||೪||

Adhikarana sannipAtajauShTharogalakShaNam (5) · Śloka 5

ಸಕೃತ್ಕೃಷ್ಣೌ ಸಕೃತ್ಪೀತೌ ಸಕೃಚ್ಛ್ವೇತೌ ತಥೈವ ಚ | ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ವಿಜ್ಞೇಯಾವನೇಕಪಿಡಕಾಚಿತೌ ||೫|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಕೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಕೃದಿತಿ ಕದಾಚಿದ್ವಿಕೃತಿವಶಾದೇವಂ ಭವತಿ| ಅನೇಕಪಿಡಕಾಚಿತಾವಿತಿ ವಾತಾದಿವೇದನಾನ್ವಿತಬಹುಪಿಡಕೌ, ಅನೇಕವರ್ಣಪಿಡಕಾಚಿತಾವಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಅನೇಕಾಶ್ಚ ವರ್ಣಾ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕೃಷ್ಣಪೀತಶ್ವೇತಾಃ, ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಸಕೃತ್ಕೃಷ್ಣಾವಿತ್ಯಾದಿಪಿಡಕಾತೋಽನ್ಯತ್ರ ಕಲ್ಪನೀಯಮ್||೫||

Adhikarana raktajauShTharogalakShaNam (6) · Śloka 6

ಖರ್ಜೂರಫಲವರ್ಣಾಭಿಃ ಪಿಡಕಾಭಿರ್ನಿಪೀಡಿತೌ | ರಕ್ತೋಪಸೃಷ್ಟೌ ರುಧಿರಂ ಸ್ರವತಃ ಶೋಣಿತಪ್ರಭೌ ||೬|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ರಕ್ತಜಮಾಹ– ಖರ್ಜೂರೇತ್ಯಾದಿ| ಖರ್ಜೂರಫಲವರ್ಣಾಭಿರಿತ್ಯನೇನ ವರ್ಣಮಾತ್ರೇಣೈವ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ, ಯದಿ ತು ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಭೀಷ್ಟಂ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ‘ಖರ್ಜೂರಫಲತುಲ್ಯಾಭಿಃ’ ಇತ್ಯೇವೋಚ್ಯೇತ| ರಕ್ತೋಪಸೃಷ್ಟಾವಿತಿ ರಕ್ತದೂಷಿತೌ||೬||

Adhikarana mAMsajauShTharogalakShaNam (7) · Śloka 7

ಗುರೂ ಸ್ಥೂಲೌ ಮಾಂಸದುಷ್ಟೌ ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡವದುದ್ಗತೌ | ಜನ್ತವಶ್ಚಾತ್ರ ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ನರಸ್ಯೋಭಯತೋ ಮುಖಾತ್ ||೭|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಮಾಂಸಜಮಾಹ– ಗುರೂ ಸ್ಥೂಲಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಜನ್ತವಶ್ಚಾತ್ರ ಮೂರ್ಛನ್ತೀತಿ ಕ್ರಿಮಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭವನ್ತಿ| ಉಭಯತೋ ಮುಖಾದಿತಿ ಮುಖವಿವರಮಪೇಕ್ಷ್ಯೋಭಯಭಾಗಯೋಃ, ಸೃಕ್ಕಣೀಪ್ರದೇಶಯೋರಿತಿ ಯಾವತ್| ಮುಖಾದಿತಿ ಲ್ಯಬ್ಲೋಪೇ ಪಞ್ಚಮೀ| ‘ಉಭಯತೋಮುಖಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಉಭಯಸೃಕ್ಕಣೀಭಾಗೋ ಮುಖಮಾಶ್ರಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ದ್ವಿಮುಖಾ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೭||

Adhikarana medojauShTharogalakShaNam (8) · Śloka 9

ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡಪ್ರತೀಕಾಶೌ ಮೇದಸಾ ಕಣ್ಡುರೌ ಗುರೂ | ಅಚ್ಛಂ ಸ್ಫಟಿಕಸಙ್ಕಾಶಮಾಸ್ರಾವಂ ಸ್ರವತೋ ಭೃಶಮ್ ||೮|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) | ತಯೋರ್ವ್ರಣೋ ನ ಸಂರೋಹೇನ್ಮೃದುತ್ವಂ ಚ ನ ಗಚ್ಛತಿ |೯|

ಮೇದೋಜಮಾಹ– ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡಪ್ರತೀಕಾಶಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡಪ್ರತೀಕಾಶಾವಿತಿ ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡೋ ಘೃತಸ್ಯೋಪರಿತನಸ್ವಚ್ಛಭಾಗಃ| ತತ್ಪ್ರತೀಕಾಶೌ ತತ್ಸದೃಶೌ| ತಯೋರಿತಿ ತಾದೃಶಯೋಃ||೮||–

Adhikarana abhighAtajauShTharogalakShaNam (9) · Śloka 10

ಕ್ಷತಜಾಭೌ ವಿದೀರ್ಯೇತೇ ಪಾಟ್ಯೇತೇ ಚಾಭಿಘಾತತಃ ||೯|| ಗ್ರಥಿತೌ ಚ ತಥಾ ಸ್ಯಾತಾಮೋಷ್ಠೌ ಕಣ್ಡೂಸಮನ್ವಿತೌ |೧೦| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಅಭಿಘಾತಜಮಾಹ– ಕ್ಷತಜಾಭಾವಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಅತ್ರ ಕಫರಕ್ತಯೋರಪ್ಯನುಬನ್ಧೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇ– “ಕ್ಷತಾವಭಿಹತೌ ವಾಽಪಿ ರಕ್ತಾವೋಷ್ಠೌ ಸವೇದನೌ| ಭವತಃ ಸಪರಿಸ್ರಾವೌ ಕಫರಕ್ತಪ್ರದೂಷಿತೌ||” ಇತಿ| ವಾಯುರಪ್ಯತ್ರಾಭಿಘಾತಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ, ಅಯಂ ಚಾಭಿಘಾತಜಶೋಥಾತ್ ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಕಾರಣಭೇದೇನ ತಥಾ ವಾತಿಕೌಷ್ಠಪ್ರಕೋಪಾದಪಿ ಕಫರಕ್ತರೂಪಹೇತುಭೇದಯೋಗಾದ್ಭಿದ್ಯತೇ||೯||–

Adhikarana shItAdalakShaNam (10-11) · Śloka 11

ಶೋಣಿತಂ ದನ್ತವೇಷ್ಟೇಭ್ಯೋ ಯಸ್ಯಾಕಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ | ದುರ್ಗನ್ಧೀನಿ ಸಕೃಷ್ಣಾನಿ ಪ್ರಕ್ಲೇದೀನಿ ಮೃದೂನಿ ಚ ||೧೦|| ದನ್ತಮಾಂಸಾನಿ ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಪಚನ್ತಿ ಚ ಪರಸ್ಪರಮ್ | ಶೀತಾದೋ ನಾಮ ಸ ವ್ಯಾಧಿಃ ಕಫಶೋಣಿತಸಮ್ಭವಃ ||೧೧|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ದನ್ತಮೂಲಗತಾನ್ ಪಞ್ಚದಶ ವ್ಯಾಕರೋತಿ| ಶೀತಾದಮಾಹ– ಶೋಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತವೇಷ್ಟೇಭ್ಯ ಇತಿ ದನ್ತಬನ್ಧನಮಾಂಸೇಭ್ಯಃ| ಅಕಸ್ಮಾದಿತಿ ಅಭಿಘಾತಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಿನಾ| ‘ಶೀರ್ಯನ್ತ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ, ‘ಪಚ್ಯನ್ತ’ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಚ– ‘ಸ್ವಯಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪಚನ್ತಿ ಚ ಪರಸ್ಪರಮಿತ್ಯನ್ಯೋನ್ಯಂ ಪಚನ್ತಿ, ಪಾಕೋಷ್ಮದೂಷಿತಶೋಣಿತಸಞ್ಚರಣೇನ||೧೦-೧೧||

Adhikarana dantapuppuTalakShaNam (12) · Śloka 12

ದನ್ತಯೋಸ್ತ್ರಿಷು ವಾ ಯಸ್ಯ ಶ್ವಯಥುರ್ಜಾಯತೇ ಮಹಾನ್ | ದನ್ತಪುಪ್ಪುಟಕೋ ನಾಮ ಸ ವ್ಯಾಧಿಃ ಕಫರಕ್ತಜಃ ||೧೨|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ದನ್ತಪುಪ್ಪುಟಕಮಾಹ– ದನ್ತಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಚ ದನ್ತಯೋಸ್ತ್ರಿಷ್ವಿತ್ಯಭಿಧಾನಾತ್ ದ್ವಿತ್ರಿದನ್ತನಿಯತಃ; ಕಫರಕ್ತಜತ್ವೇಽಪಿ ಶೌಷಿರಾದ್ಭಿನ್ನೋಽಯಂ, ರುಜಾಲಾಲಾಸ್ರಾವಾಭಾವಾತ್||೧೨||

Adhikarana dantaveShTalakShaNam (13) · Śloka 13

ಸ್ರವನ್ತಿ ಪೂಯರುಧಿರಂ ಚಲಾ ದನ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಚ | ದನ್ತವೇಷ್ಟಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ದುಷ್ಟಶೋಣಿತಸಮ್ಭವಃ ||೧೩|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ದನ್ತವೇಷ್ಟಮಾಹ– ಸ್ರವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರವನ್ತಿ ಪೂಯರುಧಿರಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ದನ್ತಮೂಲಾನಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಚಲಾ ದನ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಪಚನ್ತಿ ಚೇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೧೩||

Adhikarana shauShiralakShaNam (14) · Śloka 14

ಶ್ವಯಥುರ್ದನ್ತಮೂಲೇಷು ರುಜಾವಾನ್ ಕಫರಕ್ತಜಃ | ಲಾಲಾಸ್ರಾವೀ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಶೌಷಿರೋ ನಾಮ ನಾಮತಃ ||೧೪|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಶೌಷಿರಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಶ್ವಯಥುರಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಮತ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿತಃ||೧೪||

Adhikarana mahAshauShiralakShaNam (15) · Śloka 15

ದನ್ತಾಶ್ಚಲನ್ತಿ ವೇಷ್ಟೇಭ್ಯಸ್ತಾಲು ಚಾಪ್ಯವದೀರ್ಯತೇ | ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ಸರ್ವಜೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಮಹಾಶೌಷಿರಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ ||೧೫|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಮಹಾಶೌಷಿರಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ದನ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಲು ಚಾಪ್ಯವದೀರ್ಯತ ಇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರೇಣ ದನ್ತಾ ಓಷ್ಠೌ ಚಾಪ್ಯವದೀರ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸಪ್ತರಾತ್ರಾಚ್ಚಾಯಂ ಮಾರಕಃ| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ಸದಾಹೋ ದನ್ತಮೂಲೇಷು ಶೋಥಃ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲಾತ್| ಜಾತಃ ಕಫಂ ಕ್ಷಪಯತಿ ಕ್ಷೀಣೇ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಶೋಣಿತಮ್|| ವಿವೃದ್ಧಮನಿಶಂ ದನ್ತಾನ್ ತಾಲ್ವೋಷ್ಠಮಪಿ ದಾರಯೇತ್| ಮಹಾಶೌಷಿರ ಇತ್ಯೇತತ್ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾನ್ನಿಹನ್ತ್ಯಸೂನ್||” ಇತಿ| ಯಸ್ಮಿನ್ ಶೌಷಿರೇ ಏವಮಪಿ ಭವತಿ, ಸ ಮಹಾಶೌಷಿರ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ||೧೫||

Adhikarana paridaralakShaNam (16) · Śloka 16

ದನ್ತಮಾಂಸಾನಿ ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ಷ್ಠೀವತಿ ಚಾಪ್ಯಸೃಕ್ | ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಕಫಜೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಜ್ಞೇಯಃ ಪರಿದರೋ ಹಿ ಸಃ ||೧೬|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಪರಿದರಮಾಹ– ದನ್ತಮಾಂಸಾನೀತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತಮಾಂಸಸ್ಯ ಪರಿದಾರಣಾತ್ ಪರಿದರಸಞ್ಜ್ಞಾ||೧೬||

Adhikarana upakushalakShaNam (17) · Śloka 17

ವೇಷ್ಟೇಷು ದಾಹಃ ಪಾಕಶ್ಚ ತಾಭ್ಯಾಂ ದನ್ತಾಶ್ಚಲನ್ತಿ ಚ | ಯಸ್ಮಿನ್ ಸೋಪಕುಶೋ ನಾಮ ಪಿತ್ತರಕ್ತಕೃತೋ ಗದಃ ||೧೭|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಉಪಕುಶಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇಷ್ಟೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ದಾಹಪಾಕಾಭ್ಯಾಮ್| ಸೋಪಕುಶ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶೋಽಸಿದ್ಧತ್ವಾನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ ಸಾಧುಃ, ತೇನ ಸ ಉಪಕುಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭||

Adhikarana vaidarbhalakShaNam (18) · Śloka 18

ಘೃಷ್ಟೇಷು ದನ್ತಮಾಂಸೇಷು ಸಂರಮ್ಭೋ ಜಾಯತೇ ಮಹಾನ್ | ಚಲಾ ಭವನ್ತಿ ದನ್ತಾಶ್ಚ ಸ ವೈದರ್ಭೋಽಭಿಘಾತಜಃ ||೧೮|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ವೈದರ್ಭಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಘೃಷ್ಟೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂರಮ್ಭ ಇತಿ ಶೋಥಃ, ವೇದನಾಪಾಕೌ ವಾ||೧೮||

Adhikarana khalivardhanalakShaNam (19) · Śloka 19

ಮಾರುತೇನಾಧಿಕೋ ದನ್ತೋ ಜಾಯತೇ ತೀವ್ರವೇದನಃ | ಖಲಿವರ್ಧನಸಞ್ಜ್ಞೋಽಸೌ ಜಾತೇ ರುಕ್ ಚ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ||೧೯|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಖಲಿವರ್ಧನಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಮಾರುತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಜಾತೇ ರುಕ್ ಚ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತೀತಿ ಉತ್ಥಿತೇ ಅಧಿಕೇ ದನ್ತೇ ಪ್ರಭಾವಾದ್ವೇದನಾಯಾ ಅಭಾವಃ||೧೯||

Adhikarana karAlalakShaNam (20) · Śloka 20

ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಪ್ರಕುರುತೇ ವಾಯುರ್ದನ್ತಸಮಾಶ್ರಿತಃ | ಕರಾಲಾನ್ ವಿಕಟಾನ್ ದನ್ತಾನ್ ಕರಾಲೋ ನ ಸ ಸಿಧ್ಯತಿ ||೨೦||

ಕರಾಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕರಾಲನ್ ವಿಷಮಾನ್| ಕರಾಲಸ್ತು ಸುಶ್ರುತೇಽನುಕ್ತೋಽಧಿಕಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಕಾರೇಣ ಪಠಿತಃ, ತೇನ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಪಞ್ಚದಶಸಙ್ಖ್ಯಾಹಾನಿಃ||೨೦||

Adhikarana adhimAMsalakShaNam (21) · Śloka 21

ಹಾನವ್ಯೇ ಪಶ್ಚಿಮೇ ದನ್ತೇ ಮಹಾಞ್ಛೋಥೋ ಮಹಾರುಜಃ | ಲಾಲಾಸ್ರಾವೀ ಕಫಕೃತೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸೋಽಧಿಮಾಂಸಕಃ |೨೧| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಅಧಿಮಾಂಸಕಮಾಹ– ಹಾನವ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧಿಮಾಂಸಕ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಂ ಕನ್| ಹಾನವ್ಯ ಇತಿ ಹನುಕುಹರೇ| ಪಶ್ಚಿಮ ಇತ್ಯವಸಾನಜೇ, ಅನ್ತಜೇ ಇತಿ ಯಾವತ್|೨೧|–

Adhikarana dantanADIlakShaNam (21) · Śloka 21

ದನ್ತಮೂಲಗತಾ ನಾಡ್ಯಃ ಪಞ್ಚ ಜ್ಞೇಯಾ ಯಥೇರಿತಾಃ ||೨೧|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಪಞ್ಚ ದನ್ತನಾಡೀರಾಹ– ದನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ನಾಡ್ಯಃ ಪಞ್ಚ ಜ್ಞೇಯಾ ಯಥೇರಿತಾ ಇತಿ ನಾಡೀನಿದಾನೇ ಯಥೋಕ್ತಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಾಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಾಸ್ತಥಾ ದನ್ತಮಾಂಸಗತಾ ಅಪಿ ನಾಡ್ಯಃ| ಏತಾಶ್ಚ ನಾಡೀವ್ರಣಸಮಾನಲಕ್ಷಣಾ ಅಪಿ ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತೇನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪೂರಣಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾಚ್ಚ ಪುನರುಕ್ತಾಃ||೨೧||

Adhikarana dAlanalakShaNam (22) · Śloka 22

ದೀರ್ಯಮಾಣೇಷ್ವಿವ ರುಜಾ ಯಸ್ಯ ದನ್ತೇಷು ಜಾಯತೇ | ದಾಲನೋ ನಾಮ ಸ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸದಾಗತಿನಿಮಿತ್ತಜಃ ||೨೨|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ದನ್ತಗತಾನಷ್ಟೌ ಪ್ರಾಹ– ದಾಲನಮಾಹ– ದೀರ್ಯಮಾಣೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸದಾಗತಿನಿಮಿತ್ತಜ ಇತಿ ಸದಾಗತಿರ್ವಾಯುಃ, ತಸ್ಮಾನ್ನಿಮಿತ್ತಾಜ್ಜಾತ ಇತಿ| ಸದಾಗತಿನಿಮಿತ್ತತ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸದಾಗತಿನಿಮಿತ್ತಜ ಇತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ ತದ್ಬಲವದ್ಧೇತುಜನ್ಯವಾತಕೃತತ್ವಬೋಧನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ, ಕೇವಲವಾತಜತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಿತ್ಯನ್ಯೇ ||೨೨||

Adhikarana krimidantalakShaNam (23) · Śloka 23

ಕೃಷ್ಣಚ್ಛಿದ್ರಶ್ಚಲಃ ಸ್ರಾವೀ ಸಸಂರಮ್ಭೋ ಮಹಾರುಜಃ | ಅನಿಮಿತ್ತರುಜೋ ವಾತಾದ್ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕ್ರಿಮಿದನ್ತಕಃ ||೨೩|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಕ್ರಿಮಿದನ್ತಕಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣಚ್ಛಿದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಚ್ಛಿದ್ರ ಇತಿ ದುಷ್ಟರಕ್ತಜಕ್ರಿಮಿಕೃತಶೋಥಪಾಕದ್ವಾರೇಣ ಕೃಷ್ಣಚ್ಛಿದ್ರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಕೃಷ್ಣಶ್ಚಿತ್ರ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಚಿತ್ರ ಇತಿ ಚಿತ್ರವಾನ್, ಅರ್ಶಆದಿತ್ವಾದಚ್| ಸ್ರಾವೀತಿ ದನ್ತಮೂಲೇಷು ಸ್ರಾವೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ದನ್ತಾನಾಂ ನೀರಸತ್ವೇನ ಸ್ರಾವಾಭಾವಾತ್| ಅನಿಮಿತ್ತರುಜ ಇತಿ ಅವಘಟ್ಟನಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಿನೈವ ಮಹಾರುಜತ್ವೇನ ರುಜಾವಾನಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೨೩||

Adhikarana bha~jjanakalakShaNam (24) · Śloka 24

ವಕ್ತ್ರಂ ವಕ್ರಂ ಭವೇದ್ಯಸ್ಯ ದನ್ತಭಙ್ಗಶ್ಚ ಜಾಯತೇ | ಕಫವಾತಕೃತೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸ ಭಞ್ಜನಕಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ ||೨೪|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಭಞ್ಜನಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಕ್ತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಕ್ತ್ರಂ ವಕ್ರಮಿತಿ ದನ್ತಭಙ್ಗಕಾರಿಣಾ ದೋಷೇಣ ವಕ್ತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ವಕ್ರತ್ವಮ್||೨೪||

Adhikarana dantaharShalakShaNam (25) · Śloka 25

ಶೀತರೂಕ್ಷಪ್ರವಾತಾಮ್ಲಸ್ಪರ್ಶಾನಾಮಸಹಾ ದ್ವಿಜಾಃ | ಪಿತ್ತಮಾರುತಕೋಪೇನ ದನ್ತಹರ್ಷಃ ಸ ನಾಮತಃ ||೨೫||

ದನ್ತಹರ್ಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೀತೇತ್ಯಾದಿ| “ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಚ ದಶನಾಃ ಸಹನ್ತೇ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ನ ಚ| ಯಸ್ಯ ತಂ ದನ್ತಹರ್ಷಂ ತು ವ್ಯಾಧಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸಮೀರಣಾತ್||” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) ಇತಿ ಶ್ಲೋಕಾನ್ತರಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ದನ್ತಹರ್ಷಸ್ಯ ವಾತಜತ್ವೇಽಪಿ ಉಷ್ಣಾಸಹತ್ವಂ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್, ಕಫರಕ್ತಾವೃತತ್ವಾದ್ವಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೨೫||

Adhikarana dantasharkarAlakShaNam (26) · Śloka 26

ಮಲೋ ದನ್ತಗತೋ ಯಸ್ತು ಪಿತ್ತಮಾರುತಶೋಷಿತಃ | ಶರ್ಕರೇವ ಖರಸ್ಪರ್ಶಾ ಸಾ ಜ್ಞೇಯಾ ದನ್ತಶರ್ಕರಾ ||೨೬||

ದನ್ತಶರ್ಕರಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ‘ಶರ್ಕರೇವ ಖರಸ್ಪರ್ಶಾ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಸಾ ದನ್ತಾನಾಂ ಗುಣಹರೀ’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಠ್ಯತೇ, ದನ್ತಾನಾಂ ಗುಣಸ್ಯ ಶುಕ್ಲತ್ವದೃಢತ್ವಾದಿಕಸ್ಯ ಹರಣಶೀಲಾ||೨೬||

Adhikarana kapAlikAlakShaNam (27) · Śloka 27

ಕಪಾಲೇಷ್ವಿವ ದೀರ್ಯತ್ಸು ದನ್ತಾನಾಂ ಸೈವ ಶರ್ಕರಾ | ಕಪಾಲಿಕೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಸದಾ ದನ್ತವಿನಾಶಿನೀ ||೨೭||

ಕಪಾಲಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಪಾಲೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಪಾಲೇಷ್ವಿವೇತಿ ಮಲಸಹಿತದನ್ತಾವಯವೇಷು ಕಾಠಿನ್ಯಾತ್ ಕಪಾಲತುಲ್ಯೇಷು; ದನ್ತಮಲ ಏವ ಕಠಿನೇ ಕಪಾಲಪ್ರಾಯೇ ದೀರ್ಯಮಾಣೇ ಸೈವ ಶರ್ಕರಾ ಕಪಾಲಿಕಾ| ಸದೇತಿ ಬಾಲ್ಯಾದೌ| ಅತ್ರಾವಕಾಶೇ ಹನುಮೋಕ್ಷಃ ಸುಶ್ರುತೇ ದನ್ತದೇಶಸಾಮೀಪ್ಯಾದ್ದನ್ತಪೀಡನಾಚ್ಚ ಪಠಿತಃ, ಸ ಇಹ ಸಙ್ಗ್ರಹಕಾರೇಣ ಮುಖ್ಯದನ್ತಗತತ್ವಾಭಾವಾನ್ನ ಪಠಿತಃ, ಪಠಿತಸ್ತು ಹನುಗ್ರಹಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ಭೋಜವಚನಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವಾತಾಭಿಘಾತಾಜ್ಜನ್ತೋರ್ಹಿ ಹನುಸನ್ಧಿರ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ| ನಿರಸ್ತಜಿಹ್ವಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಭಾಷಿತಂ ತತ್ರ ಗಚ್ಛತಿ|| ಸಮ್ಯಕ್ ತಮನಿಲವ್ಯಾಧಿಂ ಹನುಮೋಕ್ಷಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್|” ಇತಿ||೨೭||

Adhikarana shyAvadantaka-dantavidradhirogalakShaNam (28-29) · Śloka 29

ಯೋಽಸೃಙ್ಮಿಶ್ರೇಣ ಪಿತ್ತೇನ ದಗ್ಧೋ ದನ್ತಸ್ತ್ವಶೇಷತಃ | ಶ್ಯಾವತಾಂ ನೀಲತಾಂ ವಾಽಪಿ ಗತಃ ಸ ಶ್ಯಾವದನ್ತಕಃ ||೨೮|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) | ದನ್ತಮಾಂಸೇ ಮಲೈಃ ಸಾಸ್ರೈರ್ಬಾಹ್ಯಾನ್ತಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಗುರುಃ | ಸದಾಹರುಕ್ ಸ್ರವೇದ್ಭಿನ್ನಃ ಪೂಯಾಸ್ರಂ ದನ್ತವಿದ್ರಧಿಃ ||೨೯||

ಶ್ಯಾವದನ್ತಕಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ದನ್ತೋಽಸೃಗ್ವಿಮಿಶ್ರೇಣ ಪಿತ್ತೇನಾಶೇಷತೋ ದಗ್ಧಃ ತಥಾ ಶ್ಯಾವತಾಮಥವಾ ನೀಲತಾಂ ಗತೋ ಭವತಿ, ಸ ಶ್ಯಾವದನ್ತಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಶ್ಯಾವದನ್ತಕ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಂ ಕನ್| ಅಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ| ಅತ್ರಾವಕಾಶೇ ಹನುಮೋಕ್ಷಃ ಸುಶ್ರುತೇ ದನ್ತದೇಶಸಾಮೀಪ್ಯಾದ್ದನ್ತಪೀಡನಾಚ್ಚ ದನ್ತರೋಗಃ ಪಠಿತಃ, ಸ ಇಹ ಸಙ್ಗ್ರಹಕಾರೇಣ ಮುಖ್ಯದನ್ತಗತತ್ವಾಭಾವಾನ್ನ ಪಠಿತಃ, ಪಠಿತಸ್ತು ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಹನುಗ್ರಹಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ಭೋಜವಚನಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವಾತಾ(ಭಾರಾ)ಭಿಘಾತಾಜ್ಜನ್ತೋರ್ಹಿ ಹನುಸನ್ಧಿರ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ| ನಿರಸ್ತಜಿಹ್ವಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಭಾಷಿತಂ ತತ್ರ ಗಚ್ಛತಿ| ಸಮ್ಯಕ್ ತಮನಿಲವ್ಯಾಧಿಂ ಹನುಮೋಕ್ಷಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೨೮-೨೯||

Adhikarana vAtajajihvAroga-pittajajihvAroga-kaphajajihvArogalakShaNam (30) · Śloka 30

ಜಿಹ್ವಾಽನಿಲೇನ ಸ್ಫುಟಿತಾ ಪ್ರಸುಪ್ತಾ ಭವೇಚ್ಚ ಶಾಕಚ್ಛದನಪ್ರಕಾಶಾ | ಪಿತ್ತೇನ ದಹ್ಯತ್ಯುಪಚೀಯತೇ ಚ ದೀರ್ಘೈಃ ಸರಕ್ತೈರಪಿ ಕಣ್ಟಕೈಶ್ಚ | ಕಫೇನ ಗುರ್ವೀ ಬಹುಲಾ ಚಿತಾ ಚ ಮಾಂಸೋಚ್ಛ್ರಯೈಃ ಶಾಲ್ಮಲಿಕಣ್ಟಕಾಭೈಃ ||೩೦|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಜಿಹ್ವಾಗತಾನಾಹ– ಜಿಹ್ವಾಽನಿಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಫುಟಿತೇತಿ ಮನಾಗ್ವಿದೀರ್ಣಾ| ಪ್ರಸುಪ್ತೇತಿ ಸುಪ್ತೇವ, ರಸಸ್ಯಾನವಬೋಧಾತ್| ಶಾಕಚ್ಛದನಪ್ರಕಾಶೇತಿ ಶಾಕತರುಪತ್ರವತ್ ಕಣ್ಟಕಾಚಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಶಾಕೋ ಮರುಜದ್ರುಮಃ| ಪೈತ್ತಿಕಕಣ್ಟಕಲಕ್ಷಣೇ ದಹ್ಯತೀತಿ ಆತ್ಮನೇಪದಾನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ ಸಾಧು| ಅಯಂ ಚ ರೋಗೋ ಜಾಡೀತಿ ಖ್ಯಾತಃ||೩೦||

Adhikarana alAsalakShaNam (31) · Śloka 31

ಜಿಹ್ವಾತಲೇ ಯಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಪ್ರಗಾಢಃ ಸೋಽಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞಃ ಕಫರಕ್ತಮೂರ್ತಿಃ | ಜಿಹ್ವಾಂ ಸ ತು ಸ್ತಮ್ಭಯತಿ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ಮೂಲೇ ಚ ಜಿಹ್ವಾ ಭೃಶಮೇತಿ ಪಾಕಮ್ ||೩೧|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಅಲಾಸಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಗಾಢ ಇತಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಗಾಢೋ ದಾರುಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ‘ಜಿಹ್ವಾಗತೇಷ್ವಲಾಸಸ್ತು’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅಲಾಸಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತೋಕ್ತಾ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಕಫರಕ್ತಮೂರ್ತಿರಿತಿ ಕಫರಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಹೇತುಭ್ಯಾಂ ಲಬ್ಧಮೂರ್ತಿಃ| ಕಫರಕ್ತಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭೇನ ವಾಯುರಪ್ಯತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ಭೃಶಪಾಕೇನ ಪಿತ್ತಮ್, ಅತಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ಅತ ಏವಾಸ್ಯಾನುಪಕ್ರಮೇಣಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ಕಫರಕ್ತಯೋಸ್ತು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನಾಭಿಧಾನಮ್| ‘ಅಧೋಗತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಅಧೋಗತಃ||೩೧||

Adhikarana upajihvikAlakShaNam (32) · Śloka 32

ಜಿಹ್ವಾಗ್ರರೂಪಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಹಿ ಜಿಹ್ವಾಮುನ್ನಮ್ಯ ಜಾತಃ ಕಫರಕ್ತಮೂಲಃ | ಲಾಲಾಕರಃ ಕಣ್ಡುಯುತಃ ಸಚೋಷಃ ಸಾ ತೂಪಜಿಹ್ವಾ ಪಠಿತಾ ಭಿಷಗ್ಭಿಃ ||೩೨|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಉಪಜಿಹ್ವಿಕಾಮಾಹ– ಜಿಹ್ವಾಗ್ರರೂಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಚೋಷ ಇತಿ ಚೋಷಃ ಸಾಕ್ಷಾದಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನೇವೋಪತಾಪಃ, ಚೋಷಶ್ಚಾತ್ರ ರಕ್ತಯೋನಿನಾ ಪಿತ್ತೇನ||೩೨||

Adhikarana kaNThashuNDIlakShaNam (33) · Śloka 33

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಂ ತಾಲುಮೂಲೇ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ದೀರ್ಘಃ ಶೋಥೋ ಧ್ಮಾತಬಸ್ತಿಪ್ರಕಾಶಃ | ತೃಷ್ಣಾಕಾಸಶ್ವಾಸಕೃತ್ತಂ ವದನ್ತಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ವೈದ್ಯಾಃ ಕಣ್ಠಶುಣ್ಡೀತಿ ನಾಮ್ನಾ ||೩೩|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ತಾಲುಗತಾನಾಹ| ಕಣ್ಠಶುಣ್ಡೀಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧ್ಮಾತಬಸ್ತಿಪ್ರಕಾಶ ಇತಿ ವಾಯುಪೂರಿತಚರ್ಮಪುಟತುಲ್ಯಃ||೩೩||

Adhikarana tuNDikerIlakShaNam (34) · Śloka 34

ಶೋಥಃ ಸ್ಥೂಲಸ್ತೋದದಾಹಪ್ರಪಾಕೀ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ತುಣ್ಡಿಕೇರೀ ಮತಾ ತು |೩೪| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ತುಣ್ಡಿಕೇರೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೋಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಮ್| ತುಣ್ಡಿಕೇರೀ ವನಕಾರ್ಪಾಸೀಫಲಂ, ತತ್ತುಲ್ಯಶೋಥತಯಾ ತುಣ್ಡಿಕೇರೀ| ತೋದದಾಹಾಭ್ಯಾಮಿಹ ವಾತಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧೋ ಜ್ಞೇಯಃ|೩೪|–

Adhikarana adhruShalakShaNam (34) · Śloka 34

ಮೃದುಃ ಶೋಥೋ ಲೋಹಿತಃ ಶೋಣಿತೋತ್ಥೋ ಜ್ಞೇಯೋಽಧ್ರುಷಃ ಸಜ್ವರಸ್ತೀವ್ರರುಕ್ ಚ ||೩೪|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಅಧ್ರುಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೃದುರಿತ್ಯಾದಿ| ಶೋಣಿತೋತ್ಥ ಇತಿ ರಕ್ತಸಮುತ್ಥಃ||೩೪||

Adhikarana kacchapalakShaNam (35) · Śloka 35

ಕೂರ್ಮೋನ್ನತೋಽವೇದನೋಽಶೀಘ್ರಜನ್ಮಾ ರೋಗೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಕಚ್ಛಪಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ತು |೩೫| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಕಚ್ಛಪಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೂರ್ಮೋನ್ನತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವೇದನ ಇತ್ಯಲ್ಪವೇದನಃ| ಅಶೀಘ್ರಜನ್ಮೇತಿ ಚಿರಜಃ|೩೫|–

Adhikarana tAlvarbuda-mAMsasa~gghAtalakShaNam (35) · Śloka 35

ಪದ್ಮಾಕಾರಂ ತಾಲುಮಧ್ಯೇ ತು ಶೋಥಂ ವಿದ್ಯಾದ್ರಕ್ತಾದರ್ಬುದಂ ಪ್ರೋಕ್ತಲಿಙ್ಗಮ್ ||೩೫|| ದುಷ್ಟಂ ಮಾಂಸಂ ನೀರುಜಂ ತಾಲುಮಧ್ಯೇ ಕಫಾಚ್ಛೂನಂ ಮಾಂಸಸಙ್ಘಾತಮಾಹುಃ | (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ತಾಲ್ವರ್ಬುದಮಾಹ– ಪದ್ಮಾಕಾರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪದ್ಮಾಕಾರಮಿತಿ ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾಕಾರಮ್| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ಉಪರ್ಯೇವ ಭವೇನ್ನದ್ಧೋ ಯಥಾ ಪದ್ಮಸ್ಯ ಕರ್ಣಿಕಾ| ಪಾರ್ಶ್ವತಶ್ಚಾಙ್ಕುರೈರ್ದೀರ್ಘೈರ್ನಾಸಾ ಚಾಪ್ಯವಸೀದತಿ|| ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಂ ತತ್ತಾಲ್ವರ್ಬುದಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್||” ಇತಿ| ರಕ್ತಜತ್ವಾಲ್ಲೋಹಿತಮ್| ಪ್ರೋಕ್ತಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತರಕ್ತಾರ್ಬುದತುಲ್ಯಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫||–

Adhikarana tAlupuppuTa-tAlushoSha-tAlupAkalakShaNam (36-37) · Śloka 37

ನೀರುಕ್ ಸ್ಥಾಯೀ ಕೋಲಮಾತ್ರಃ ಕಫಾತ್ ಸ್ಯಾನ್ಮೇದೋಯುಕ್ತಾತ್ ಪುಪ್ಪುಟಸ್ತಾಲುದೇಶೇ ||೩೬|| ಶೋಷೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ದೀರ್ಯತೇ ಚಾಪಿ ತಾಲುಃ ಶ್ವಾಸಶ್ಚೋಗ್ರಸ್ತಾಲುಶೋಷೋಽನಿಲಾಚ್ಚ | ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಾಕಮತ್ಯರ್ಥಘೋರಂ ತಾಲುನ್ಯೇನಂ ತಾಲುಪಾಕಂ ವದನ್ತಿ ||೩೭|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಪುಪ್ಪುಟಮಾಹ– ನೀರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ಪುಪ್ಪುಟಸ್ತಾಲುದೇಶೇ ಇತಿ ತಾಲುಪುಪ್ಪುಟಃ| ತಾಲುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| “ತಾಲುಶೋಷಸ್ತು ಪಿತ್ತಾತ್” ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಶೋಷಕತ್ವಾತ್| ಕೇಚಿತ್ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ “ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್” ಇತಿ ಪದಮತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯ ಶ್ವಾಸಶ್ಚೋಗ್ರ ಇತಿ ಚಕಾರಂ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇಣ ಯೋಜಯಿತ್ವಾ ವಿಭಕ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ಪಿತ್ತಂ ತಾಲುಶೋಷಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಕಿನ್ತ್ವಯಂ ಭೋಜೇಽಪಿ ವಾತಾದೇವ ಪಠಿತಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ತಾಲುಶೋಷೋ ಭವೇದ್ವಾತಾತ್” ಇತ್ಯಾದಿ||೩೬-೩೭||

Adhikarana rohiNIsamprAptiH (38) · Śloka 38

ಗಲೇಽನಿಲಃ ಪಿತ್ತಕಫೌ ಚ ಮೂರ್ಛಿತೌ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಮಾಂಸಂ ಚ ತಥೈವ ಶೋಣಿತಮ್ | ಗಲೋಪಸಂರೋಧಕರೈಸ್ತಥಾಽಙ್ಕುರೈರ್ನಿಹನ್ತ್ಯಸೂನ್ ವ್ಯಾಧಿರಿಯಂ ಹಿ ರೋಹಿಣೀ ||೩೮|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಕಣ್ಠಗತಾಸ್ತು ರೋಹಿಣ್ಯಾದಯಃ ಸಪ್ತದಶೋಚ್ಯನ್ತೇ, ತತ್ರ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ರೋಹಿಣೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಗಲೇಽನಿಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವರೋಹಿಣ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಃ, ಉತ್ಕರ್ಷಾದ್ವಾತಜಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ| ಅನ್ಯೇ ತು “ಪೃಥಕ್ ಸಮಸ್ತಾಶ್ಚ ತಥೈವ ಶೋಣಿತಂ” ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಏಕದೋಷಜತ್ವಮಪ್ಯಾಹುಃ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ರಕ್ತಮೇಕಶಃ ಸರ್ವಶೋಽಪಿ ವಾ| ಕಣ್ಠಂ ಯದಾ ನಿಷೇವನ್ತೇ” ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಹನ್ತ್ಯಸೂನಿತ್ಯನೇನ ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ತಥಾಽಪಿ ಸಪ್ತಾಹಾದಿನಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷತ್ರಯಜಾನಾಮನುಪಕ್ರಮೇಣಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್, ಏವಂ ರಕ್ತಜಾಯಾ ಅಪಿ; ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಯಾಸ್ತು ಜನ್ಮನೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ತದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇನ– “ತಾಲುಃ ಶುಷ್ಯತಿ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ವಾತೇನಾಯಾಮ್ಯತೇ ಯದಾ| ಕಣ್ಠೇಽಸ್ಯಾನ್ನಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಸ ಜಹಾತ್ಯಸೂನ್|| ಉಷ್ಯತೇ ಚುಷ್ಯತೇ ಪಿತ್ತಾತ್ ಧೂಪ್ಯತೇ ಪರಿದಹ್ಯತೇ| ಅಙ್ಗಾರೈರಿವ ಜಹ್ಯಾತ್ ಸ ಪ್ರಾಣಾನಾಶು ಚತುರ್ದಿನಾತ್||” ಇತಿ| “ಕಫಾದನ್ತರ್ಬಹಿಃ ಶೋಥಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ಬಾಧ್ಯತೇ| ಯಸ್ಯ ಸೋಽಸೂನ್ ತ್ಯಜೇದ್ರೋಗೀ ತ್ರ್ಯಹಾದ್ರೋಹಿಣಿಪೀಡಿತಃ|| ಲಕ್ಷಣಂ ಪಿತ್ತರೋಹಿಣ್ಯಾ ತುಲ್ಯಂ ಶೋಣಿತಜನ್ಮನಃ| ಸರ್ವದೋಷಕೃತಾ ಯಾ ತು ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸಮನ್ವಿತಾ|| ಅಸಾಧ್ಯಾಂ ತಾಂ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ರೋಹಿಣೀಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಮ್| ಏಷಾ ಸದ್ಯೋ ಮಾರಯತಿ ತಿಸ್ರ ಆದ್ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಿನಾ||” ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್| ಭೋಜೇ “ಅನ್ಯಾ ಸದ್ಯೋ ಮಾರಯತಿ” ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತದಾ ರಕ್ತಜಾಯಾಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಯಾತಿ; ಕಿನ್ತ್ವಿಯಂ ಸಾಧ್ಯೈವ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ಲೇಖ್ಯಾಶ್ಚತಸ್ರೋ ರೋಹಿಣ್ಯಃ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ| ತಥಾ– “ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ರೋಹಿಣೀನಾಂ ತು ಹಿತಂ ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣಮ್|” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨೨) ಇತ್ಯನೇನ ರಕ್ತಜಾಯಾ ಅಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ| ಕಿಞ್ಚ ಗಲಗತೇಷ್ವೇಕೈವ ರೋಹಿಣೀ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾ “ರೋಹಿಣೀ ಗಲೇ” ಇತ್ಯನೇನಾಸಾಧ್ಯೋಕ್ತಾ| ಭೋಜೇ ತು “ತಿಸ್ರ ಆದ್ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಿನಾ” ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ, ಖರನಾದೇಽಪಿ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಯಾ ಏವ ಸದ್ಯೋಮಾರಕತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಯದಾಹ– “ಸದ್ಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಹನ್ತಿ ತ್ರ್ಯಹಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಸಮುದ್ಭವಾ| ಪಞ್ಚಾಹಾತ್ ಪಿತ್ತಸಮ್ಭೂತಾ, ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪವನೋತ್ಥಿತಾ||” ಇತಿ||೩೮||

Adhikarana vAtajAdibhedena rohiNIlakShaNAni (39-41) · Śloka 41

ಜಿಹ್ವಾಸಮನ್ತಾದ್ಭೃಶವೇದನಾಸ್ತು ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಾಃ ಕಣ್ಠನಿರೋಧಿನೋ ಯೇ | ಸಾ ರೋಹಿಣೀ ವಾತಕೃತಾ ಪ್ರದಿಷ್ಟಾ ವಾತಾತ್ಮಕೋಪದ್ರವಗಾಢಯುಕ್ತಾ ||೩೯|| ಕ್ಷಿಪ್ರೋದ್ಗಮಾ ಕ್ಷಿಪ್ರವಿದಾಹಪಾಕಾ ತೀವ್ರಜ್ವರಾ ಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಜಾ ತು | ಸ್ರೋತೋವಿರೋಧಿನ್ಯಚಲೋದ್ಗತಾ ಚ ಸ್ಥಿರಾಙ್ಕುರಾ ಯಾ ಕಫಸಮ್ಭವಾ ಸಾ ||೪೦|| ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಿನ್ಯನಿವಾರ್ಯವೀರ್ಯಾ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಾ ತ್ರಿತಯೋತ್ಥಿತಾ ಚ | ಸ್ಫೋಟೈಶ್ಚಿತಾ ಪಿತ್ತಸಮಾನಲಿಙ್ಗಾ ಸಾಧ್ಯಾ ಪ್ರದಿಷ್ಟಾ ರುಧಿರಾತ್ಮಿಕಾ ತು ||೪೧|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ವಾತಜಾದಿಭೇದೇನ ರೋಹಿಣೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವಾಸಮನ್ತಾದಿತಿ ಜಿಹ್ವಾಯಾಃ ಸರ್ವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾತಾತ್ಮಕೋಪದ್ರವಗಾಢಯುಕ್ತೇತಿ ವಾತಾತ್ಮಕಾ ಉಪದ್ರವಾಃ ಕಮ್ಪವಿನಾಮಸ್ತಮ್ಭಾದಯಸ್ತೈರತಿಶಯಮನುಗತಾಃ| ತ್ರಿದೋಷಜಾಯಾಮನಿವಾರ್ಯವೀರ್ಯೇತಿ ಕ್ರಿಯಯಾಽಪಿ ನ ನಿವಾರ್ಯಂ ವೀರ್ಯಮಸ್ಯಾಃ, ಸದ್ಯೋಮಾರಕತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಿತಯೋತ್ಥಿತೇತಿ ದೋಷತ್ರಯೋತ್ಥಿತಾ| ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾತಿದೇಶಸ್ಯಾವ್ಯವಹಿತತ್ವಪ್ರತೀತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿತ್ತರೋಹಿಣ್ಯನನ್ತರಂ ರಕ್ತಜಾಯಾ ವಕ್ತುಮುಚಿತಾಯಾಃ ಶೇಷೇಽಭಿಧಾನಮಿತರರೋಹಿಣ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್||೩೯-೪೧||

Adhikarana kaNThashAlUkalakShaNam (42) · Śloka 42

ಕೋಲಾಸ್ಥಿಮಾತ್ರಃ ಕಫಸಮ್ಭವೋ ಯೋ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಗಲೇ ಕಣ್ಟಕಶೂಕಭೂತಃ | ಖರಃ ಸ್ಥಿರಃ ಶಸ್ತ್ರನಿಪಾತಸಾಧ್ಯಸ್ತಂ ಕಣ್ಠಶಾಲೂಕಮಿತಿ ಬ್ರುವನ್ತಿ ||೪೨|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಕಣ್ಠಶಾಲೂಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೋಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಟಕಶೂಕಭೂತ ಇತಿ ಕಣ್ಟಕವತ್ ಶೂಕವಚ್ಚ ವೇದನಾಜನಕಃ, ಭೂತಶಬ್ದಃ ಉಪಮಾನಾರ್ಥೇ; ಕಿಂವಾ ಕಣ್ಟಕೋಪಲಕ್ಷಿತಃ ಶೂಕೋ ಜಲಶೂಕಃ, ಸ ಇವ ಭೂತೋ ಜಾತಃ| ಕಠಿನಗುಡಕತಯಾ ಶಾಲೂಕಸಮತ್ವೇನ ಕಣ್ಠಶಾಲೂಕಮ್| ಶಾಲೂಕಂ ಜಲೋತ್ಪಲಕನ್ದಮ್||೪೨||

Adhikarana adhijihvikAlakShaNam (43) · Śloka 43

ಜಿಹ್ವಾಗ್ರರೂಪಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಕಫಾತ್ತು ಜಿಹ್ವೋಪರಿಷ್ಟಾದಪಿ ರಕ್ತಮಿಶ್ರಾತ್ | ಜ್ಞೇಯೋಽಧಿಜಿಹ್ವಃ ಖಲು ರೋಗ ಏಷ ವಿವರ್ಜಯೇದಾಗತಪಾಕಮೇನಮ್ ||೪೩|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಅಧಿಜಿಹ್ವಿಕಾಮಾಹ– ಜಿಹ್ವಾಗ್ರರೂಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವೋಪರಿಷ್ಟಾದಿತ್ಯನೇನ ಜಿಹ್ವಾತಲಜಾತಾಮುಪಜಿಹ್ವಾಂ ವ್ಯಾವರ್ತಯತಿ| ಅಪಿ ರಕ್ತಮಿಶ್ರಾದಿತಿ ನ ಕೇವಲಾತ್ ಕಫಾದ್ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ರಕ್ತಮಿಶ್ರಾದೇವ ಕಫಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪ್ಯವಧಾರಣೇ| ಆಗತಪಾಕತ್ವೇನ ಪಿತ್ತಮಪ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೪೩||

Adhikarana valayalakShaNam (44) · Śloka 44

ಬಲಾಶ ಏವಾಯತಮುನ್ನತಂ ಚ ಶೋಥಂ ಕರೋತ್ಯನ್ನಗತಿಂ ನಿವಾರ್ಯ | ತಂ ಸರ್ವಥೈವಾಪ್ರತಿವಾರ್ಯವೀರ್ಯಂ ವಿವರ್ಜನೀಯಂ ವಲಯಂ ವದನ್ತಿ ||೪೪|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ವಲಯಮಾಹ– ಬಲಾಶ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಬಲಾಶಃ ಕಫಃ| ಅನ್ನಗತಿಮಿತಿ ಅನ್ನಸ್ಯ ಗತಿರ್ಯೇನ ಸ್ರೋತಸಾ ಸೋಽನ್ನಗತಿಃ ಅನ್ನವಹಮಾರ್ಗಃ, ಅನ್ನಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶೋ ವಾ| ಕಫಜೋಽಪ್ಯಯಂ ಪ್ರಭಾವಾದಸಾಧ್ಯಃ||೪೪||

Adhikarana balAsalakShaNam (45) · Śloka 45

ಗಲೇ ತು ಶೋಥಂ ಕುರುತಃ ಪ್ರವೃದ್ಧೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲೌ ಶ್ವಾಸರುಜೋಪಪನ್ನಮ್ | ಮರ್ಮಚ್ಛಿದಂ ದುಸ್ತರಮೇನಮಾಹುರ್ಬಲಾಶಸಞ್ಜ್ಞಂ ನಿಪುಣಾ ವಿಕಾರಮ್ ||೪೫|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಬಲಾಶಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಗಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಚ್ಛಿದಮಿತಿ ಪ್ರಾಣಾಯತನಹೃದಯಮರ್ಮಚ್ಛಿದಮ್||೪೫||

Adhikarana ekavRundalakShaNam (46) · Śloka 46

ವೃತ್ತೋನ್ನತೋಽನ್ತಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸದಾಹಃ ಸಕಣ್ಡುರೋಽಪಾಕ್ಯಮೃದುರ್ಗುರುಶ್ಚ | ನಾಮ್ನೈಕವೃನ್ದಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತೋಽಸೌ ವ್ಯಾಧಿರ್ಬಲಾಶಕ್ಷತಜಪ್ರಸೂತಃ ||೪೬|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಏಕವೃನ್ದಮಾಹ– ವೃತ್ತೋನ್ನತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತಃಶ್ವಯಥುರಿತಿ ಗಲಸ್ಯಾನ್ತರ್ಮಧ್ಯೇ| ಸದಾಹ ಇತಿ ಮನ್ದದಾಹಃ, ಸಹಶಬ್ದ ಈಷದರ್ಥೇ| ಅಪಾಕ್ಯಮೃದುರಿತಿ ಅಪಾಕೀ ಈಷತ್ಪಾಕೀ, ಅಮೃದುರೀಷನ್ಮೃದುಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ ಅಪಾಕಮೃದುಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅಪಾಕಶ್ಚಾಸೌ ಮೃದುಶ್ಚೇತಿ ಅಪಾಕಮೃದುಃ| ಬಲಾಶಕ್ಷತಜಪ್ರಸೂತ ಇತಿ ಕಫರಕ್ತಭವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೪೬||

Adhikarana vRundalakShaNam (47) · Śloka 47

ಸಮುನ್ನತಂ ವೃತ್ತಮಮನ್ದದಾಹಂ ತೀವ್ರಜ್ವರಂ ವೃನ್ದಮುದಾಹರನ್ತಿ | ತಚ್ಚಾಪಿ ಪಿತ್ತಕ್ಷತಜಪ್ರಕೋಪಾಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ಸತೋದಂ ಪವನಾತ್ಮಕಂ ತು ||೪೭|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ವೃನ್ದಮಾಹ– ಸಮುನ್ನತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವೃನ್ದಮೇವ ಪವನಾನುವಿದ್ಧಂ ಸತೋದಂ ಸ್ಯಾತ್| ನನು, ಸಪ್ತದಶ ಕಣ್ಠಗತಾ ಉಕ್ತಾಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ಸಪ್ತದಶಾಮಯಾಃ ಕಣ್ಠೇ” ಇತಿ, ವೃನ್ದೇನ ಸಹಾಷ್ಟಾದಶ ಸ್ಯುಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಏಕವೃನ್ದಸ್ಯಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷ ಏವ ವೃನ್ದಃ, ತುಲ್ಯಸ್ಥಾನಾಕೃತಿತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ; ಯದ್ಯಪ್ಯೇಕವೃನ್ದಃ ಕಫರಕ್ತಜಃ, ವೃನ್ದಸ್ತು ಪಿತ್ತರಕ್ತಜಃ ಪಠಿತಃ, ತಥಾ ವೃನ್ದಸ್ಯೈವ ಸತೋದತ್ವೇನ ವಾತಾತ್ಮಕತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯೇಕವೃನ್ದಸ್ಯಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷತ್ವೇನ ವೃನ್ದಃ ಸಙ್ಗಚ್ಛತ ಏವ; ಯಥಾ ಕಾಮಲಾಯಾಂ ತದ್ಭಿನ್ನಹೇತುಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾಪಿ ಹಲೀಮಕಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ, ಯಥಾ ವಾತಮದಾತ್ಯಯೇನ ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷೇಪಕಯೋರತ್ಯನ್ತಾಭೇದೇಽಪಿ ಸ ಏವ ಸ್ಯಾನ್ನ ಪುನಸ್ತೇನ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ; ಭೋಜೇಽಪ್ಯಯಮೇಕವೃನ್ದಜ ಏವ ಪಠಿತಃ| ಯದಾಹ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಮೇಕವೃನ್ದಂ ವಿಭಾವಯೇತ್| ತುಲ್ಯಸ್ಥಾನಾಕೃತಿರ್ವೃನ್ದೋ ವೃನ್ದಜೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಃ||” ಇತಿ| ವೃನ್ದಜ ಇತ್ಯೇಕವೃನ್ದಜಃ| ಗದಾಧರಸ್ತು ಕಾರಣಭೇದಾತ್ ಧರ್ಮಭೇದಾಚ್ಚ ಉತ್ಪನ್ನತ್ವೇನ ಚೈಕಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದಪ್ರಸಙ್ಗಮಭಿಧಾಯ ವೃನ್ದಶಬ್ದಂ ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾದಾದಿಲೋಪಾದೇಕವೃನ್ದ ಏವ ವರ್ಣಯತಿ, ತಥಾಚ ಸತಿ ಸಮುನ್ನತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಸಹಿತಬಹುಲರಕ್ತಕೃತೈಕವೃನ್ದಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ, ಸತೋದಂ ಪವನಾತ್ಮಕಂ ಚೇತ್ಯನೇನ ಚ ವಾತಾನುಬನ್ಧೈಕವೃನ್ದಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಪರನ್ತು ವೃನ್ದಜೋ ವೃನ್ದ ಇತಿ ಭೋಜವಚನೇನಾಸಙ್ಗತಮಿದಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್||೪೭||

Adhikarana shataghnIlakShaNam (48) · Śloka 48

ವರ್ತಿರ್ಘನಾ ಕಣ್ಠನಿರೋಧಿನೀ ಯಾ ಚಿತಾಽತಿಮಾತ್ರಂ ಪಿಶಿತಪ್ರರೋಹೈಃ | ಅನೇಕರುಕ್ ಪ್ರಾಣಹರೀ ತ್ರಿದೋಷಾಜ್ಜ್ಞೇಯಾ ಶತಘ್ನೀ ಚ ಶತಘ್ನಿರೂಪಾ ||೪೮|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಶತಘ್ನೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನೇಕರುಗಿತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಜತೋದದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದಿವೇದನಾನ್ವಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶತಘ್ನಿರೂಪೇತಿ ಅಯಃಕಣ್ಟಕಾಚ್ಛನ್ನಾ ಮಹತೀ ಶಿಲಾ ಶತಘ್ನೀ, ತತ್ತುಲ್ಯಾ| ಪ್ರಾಣಹರೀತ್ಯಸಾಧ್ಯಾ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಶಙ್ಕುನೇವ ಗಲೇ ವಿದ್ಧಾ ಶತಘ್ನ್ಯೇಷಾ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ|” ಇತಿ||೪೮||

Adhikarana galAyulakShaNam (49) · Śloka 49

ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಗಲೇ ತ್ವಾಮಲಕಾಸ್ಥಿಮಾತ್ರಃ ಸ್ಥಿರೋಽತಿರುಗ್ಯಃ ಕಫರಕ್ತಮೂರ್ತಿಃ | ಸಂಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಸಕ್ತಮಿವಾಶನಂ ಚ ಸ ಶಸ್ತ್ರಸಾಧ್ಯಸ್ತು ಗಲಾಯುಸಞ್ಜ್ಞಃ ||೪೯|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಗಲಾಯುಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗ್ರನ್ಥಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫರಕ್ತಮೂರ್ತಿರಿತಿ ಕಫರಕ್ತಜಃ| ಸಕ್ತಮಿವೇತಿ ಲಗ್ನಮಿವ| ಅಶನಂ ಭುಕ್ತಮ್||೪೯||

Adhikarana galavidradhilakShaNam (50) · Śloka 50

ಸರ್ವಂ ಗಲಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಸಮುತ್ಥಿತೋ ಯಃ ಶೋಥೋ ರುಜಃ ಸನ್ತಿ ಚ ಯತ್ರ ಸರ್ವಾಃ | ಸ ಸರ್ವದೋಷೈರ್ಗಲವಿದ್ರಧಿಸ್ತು ತಸ್ಯೈವ ತುಲ್ಯಃ ಖಲು ಸರ್ವಜಸ್ಯ ||೫೦|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಗಲವಿದ್ರಧಿಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯೈವ ತುಲ್ಯಃ ಖಲು ಸರ್ವಜಸ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ಯ ವಿದ್ರಧೇಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಸ್ಯ ತುಲ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಚ ಸ್ಥಾನಪ್ರಭಾವೇಣ ಸನ್ನಿಪಾತಜ ಏವ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ಚ ಪುನಃ ಪಠಿತಃ||೫೦||

Adhikarana galaughalakShaNam (51) · Śloka 51

ಶೋಥೋ ಮಹಾನನ್ನಜಲಾವರೋಧೀ ತೀವ್ರಜ್ವರೋ ವಾಯುಗತೇರ್ನಿಹನ್ತಾ | ಕಫೇನ ಜಾತೋ ರುಧಿರಾನ್ವಿತೇನ ಗಲೇ ಗಲೌಘಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ಯತೇ ತು ||೫೧|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಗಲೌಘಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೋಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುಗತೇರ್ನಿಹನ್ತೇತಿ ಅತಿಮಹತ್ತ್ವಾದುದಾನವಾಯುಗತಿರೋಧಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೧||

Adhikarana svaraghnalakShaNam (52) · Śloka 52

ಯಸ್ತಾಮ್ಯಮಾನಃ ಶ್ವಸಿತಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಭಿನ್ನಸ್ವರಃ ಶುಷ್ಕವಿಮುಕ್ತಕಣ್ಠಃ | ಕಫೋಪದಿಗ್ಧೇಷ್ವನಿಲಾಯನೇಷು ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ರೋಗಃ ಶ್ವಸನಾತ್ ಸ್ವರಘ್ನಃ ||೫೨|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಸ್ವರಘ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಮ್ಯಮಾನ ಇತಿ ಮೂರ್ಛಾಂ ಗಚ್ಛನ್, ಅಥವಾ ತಮಃ ಪಶ್ಯನ್| ಶ್ವಸಿತಿ ಪ್ರಸಕ್ತಮಿತಿ ನಿರನ್ತರಂ ಶ್ವಸಿತಿ| ಶುಷ್ಕವಿಮುಕ್ತಕಣ್ಠ ಇತಿ ಶುಷ್ಕೋ ನೀರಸೋ ವಿಮುಕ್ತಶ್ಚಾಸ್ವಾಧೀನಃ ಕಣ್ಠೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅಸ್ವಾಧೀನತಾ ಚ ಕಿಮಪಿ ಗಿಲಿತುಮಶಕ್ಯತಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಅನಿಲಾಯನೇಷ್ವಿತಿ ಅನಿಲಮಾರ್ಗೇಷು ಕಫರುದ್ಧೇಷು ಸತ್ಸು, ವಾಯುಗತಸ್ರೋತಸೋರ್ದ್ವಿತ್ವೇಽಪಿ ಬಹುವಚನಂ ಪ್ರತಾನಬಹುತ್ವಾತ್| ಶ್ವಸನಾದಿತಿ ವಾತಾತ್||೫೨||

Adhikarana mAMsatAnalakShaNam (53) · Śloka 53

ಪ್ರತಾನವಾನ್ ಯಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸುಕಷ್ಟೋ ಗಲೋಪರೋಧಂ ಕುರುತೇ ಕ್ರಮೇಣ | ಸ ಮಾಂಸತಾನಃ ಕಥಿತೋಽವಲಮ್ಬೀ ಪ್ರಾಣಪ್ರಣುತ್ ಸರ್ವಕೃತೋ ವಿಕಾರಃ ||೫೩|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಮಾಂಸತಾನಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪ್ರತಾನವಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಾನವಾನಿತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾನ್| ಸುಕಷ್ಟ ಇತಿ ಮಹಾದುಃಖಪ್ರದಾಯೀ; ನ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ, ಪ್ರಾಣಪ್ರಣುದಿತಿ ವಚನಾತ್; ಅಥವಾ ಪಾಕತಃ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಃ, ಸಮಸ್ತಗಲೋಪರೋಧೇ ತು ಪ್ರಾಣಪ್ರಣುತ್| ‘ಸ ಮಾಂಸತಾನಃ ಕಥಿತೋಽವಲಮ್ಬೀ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಸ ಮಾಂಸತಾನೇತಿ ಬಿಭರ್ತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಮಾಂಸತಾನೇತ್ಯತ್ರ ಇತಿಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾರ್ಥಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾದ್ವಿಭಕ್ತ್ಯಭಾವಃ| ‘ಬಿಭರ್ತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ನಿರುಣದ್ಧಿ ಚೇಷ್ಟಾಮ್’ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ‘ಸ ಮಾಂಸತಾನ’ ಇತ್ಯಸ್ಯಾನನ್ತರಂ ‘ಖ್ಯಾತ’ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೫೩||

Adhikarana vidArIlakShaNam (54) · Śloka 54

ಸದಾಹತೋದಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಸುತಾಮ್ರಮನ್ತರ್ಗಲೇ ಪೂತಿವಿಶೀರ್ಣಮಾಂಸಮ್ | ಪಿತ್ತೇನ ವಿದ್ಯಾದ್ವದನೇ ವಿದಾರೀಂ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಿಶೇಷಾತ್ ಸ ತು ಯೇನ ಶೇತೇ ||೫೪|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ವಿದಾರೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸದಾಹತೋದಮಿತ್ಯಾದಿ| ವದನ ಇತಿ ಸ್ವರೂಪಪರಮಿದಮ್, ಅನ್ತರ್ಗಲ ಇತ್ಯನೇನೈವ ವದನಶಬ್ದಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಿಶೇಷಾತ್ ಸ ತು ಯೇನ ಶೇತೇ ಇತಿ ಸ ಪುರುಷೋ ಯೇನ ಪಾರ್ಶ್ವೇನ ವಿಶೇಷಾದ್ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಶೇತೇ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಿದಾರೀ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇಽಪಿ ಸಮ್ಭವೋಽಸ್ಯಾಃ| ವಿದಾರೀಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚ ಮಾಂಸವಿದಾರಣೇನ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಪಿತ್ತೇನ ಜಾತೋ ವದನೇ ವಿಕಾರಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಿಶೇಷಾತ್ ಸ ತು ಯೇನ ಶೇತೇ| ಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಪ್ರಭವೋ ವಿಶೇಷಾದ್ದಾಹಪ್ರಪಾಕಪ್ರಚುರೋ ವಿದಾರೀ||” ಇತಿ||೫೪||

Adhikarana vAtajasarvasara(mukhapAka)-pittajasarvasara(mukhapAka)– kaphajasarvasara(mukhapAka)lakShaNam (55) · Śloka 55

ಸ್ಫೋಟೈಃ ಸತೋದೈರ್ವದನಂ ಸಮನ್ತಾದ್ಯಸ್ಯಾಚಿತಂ ಸರ್ವಸರಃ ಸ ವಾತಾತ್ | ರಕ್ತೈಃ ಸದಾಹೈಸ್ತನುಭಿಃ ಸಪೀತೈರ್ಯಸ್ಯಾಚಿತಂ ಚಾಪಿ ಸ ಪಿತ್ತಕೋಪಾತ್ | ಅವೇದನೈಃ ಕಣ್ಡುಯುತೈಃ ಸವರ್ಣೈರ್ಯಸ್ಯಾಚಿತಂ ಚಾಪಿ ಸ ವೈ ಕಫೇನ ||೫೫|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಸರ್ವಸರಾಸ್ತ್ರಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ– ಸ್ಫೋಟೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಮುಖಗತೋಷ್ಠಾದಿಸಪ್ತಸ್ಥಾನವ್ಯಾಪಕತಯಾ ಸರ್ವಸರತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸ್ಫೋಟೈರಿತಿ ವದನಮಿತಿ ಚ ಉತ್ತರತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಆಚಿತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಸರ್ವಸರಾ ಮುಖಪಾಕಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಕೇಚಿದ್ವಿದೇಹಕ್ತರಕ್ತಜಸರ್ವಸರಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ| ಯಥಾ– “ರಕ್ತೇನ ಪಿತ್ತೋದಿತ ಏವ ಚಾಪಿ ಕೈಶ್ಚಿತ್ ಪ್ರದಿಷ್ಟೋ ಮುಖಪಾಕಸಞ್ಜ್ಞಃ|” ಇತಿ| ಅಯಂ ಚ ಪೈತ್ತಿಕ ಏವಾನ್ತರ್ಭೂತ ಇತಿ ನೇಹ ದರ್ಶಿತ ಇತಿ||೫೫||

Adhikarana oShThaprakopAdiShvasAdhyAH (56-59) · Śloka 59

ಓಷ್ಠಪ್ರಕೋಪೇ ವರ್ಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರ್ಮಾಂಸರಕ್ತತ್ರಿದೋಷಜಾಃ | ದನ್ತಮೂಲೇಷು ವರ್ಜ್ಯೌ ಚ ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಗತಿಶೌಷಿರೌ ||೫೬|| ದನ್ತೇಷು ಚ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ಶ್ಯಾವದಾಲನಭಞ್ಜನಾಃ | ಜಿಹ್ವಾರೋಗೇ ಬಲಾಶಸ್ತು ತಾಲವ್ಯೇಷ್ವರ್ಬುದಂ ತಥಾ ||೫೭|| ಸ್ವರಘ್ನೋ ವಲಯೋ ವೃನ್ದೋ ಬಲಾಶಶ್ಚ ವಿದಾರಿಕಾ | ಗಲೌಘೋ ಮಾಂಸತಾನಶ್ಚ ಶತಘ್ನೀ ರೋಹಿಣೀ ಗಲೇ ||೫೮|| ಅಸಾಧ್ಯಾಃ ಕೀರ್ತಿತಾ ಹ್ಯೇತೇ ರೋಗಾ ನವ ದಶೈವ ತು | ತೇಷು ಚಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾಂ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಸಮಾಚರೇತ್ ||೫೯|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) |

ಓಷ್ಠಪ್ರಕೋಪಾದಿಷ್ವಸಾಧ್ಯಾನಾಹ– ಓಷ್ಠಪ್ರಕೋಪೇ ವರ್ಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಗತಿಶೌಷಿರಾವಿತಿ ತ್ರಿದೋಷಜನಾಡೀ ತ್ರಿದೋಷಜಶ್ಚ ಮಹಾಶೌಷಿರೋಽಸಾಧ್ಯಃ| ರೋಹಿಣೀ ಗಲ ಇತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾ ರೋಹಿಣೀ||೫೬-೫೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 56

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಮುಖರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೫೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮುಖರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೬||