Adhikarana mukharoganidAnam (1) · Śloka 1
അഥ മുഖരോഗനിദാനമ് |
ആനൂപപിശിതക്ഷീരദധിമത്സ്യാതിസേവനാത് |
മുഖമധ്യേ ഗദാന് കുര്യുഃ ക്രുദ്ധാ ദോഷാഃ കഫോത്തരാഃ ||൧||
View original
अथ मुखरोगनिदानम् |
आनूपपिशितक्षीरदधिमत्स्यातिसेवनात् |
मुखमध्ये गदान् कुर्युः क्रुद्धा दोषाः कफोत्तराः ||१||
രോഗഗണത്വസാമാന്യാന്മുഖരോഗനിദാനമുച്യതേ– ആനൂപേത്യാദി| മുഖരോഗാശ്ച പഞ്ചഷഷ്ടിര്ഭവന്തി| യദാഹ ഭോജഃ– “ദന്തേഷ്വഷ്ടാവോഷ്ഠയോശ്ച മൂലേഷു ദശ പഞ്ച ച| നവ താലുനി ജിഹ്വായാം പഞ്ച സപ്തദശാമയാഃ| കണ്ഠേ ത്രയഃ സര്വസരാ ഏകഷഷ്ടിശ്ചതുഃപരാ||” ഇതി||൧||
Adhikarana vAtajauShTharogalakShaNam (2) · Śloka 2
കര്കശൌ പരുഷൌ സ്തബ്ധൌ സമ്പ്രാപ്താനിലവേദനൌ |
ദാല്യേതേ പരിപാട്യതേ ഓഷ്ഠൌ മാരുതകോപതഃ ||൨||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ सम्प्राप्तानिलवेदनौ |
दाल्येते परिपाट्यते ओष्ठौ मारुतकोपतः ||२||
(सु. नि. अ. १६) |
തത്രാഷ്ടാവോഷ്ഠഗതാനാഹ– വാതികലക്ഷണമാഹ– കര്കശാവിത്യാദി| ദാല്യേതേ ഇതി വിദാര്യേതേ| പരിപാട്യേതേ ഇതി കിഞ്ചിദവദീര്ണത്വചൌ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ||൨||
Adhikarana pittajauShTharogalakShaNam (3) · Śloka 3
ചീയേതേ പിഡകാഭിശ്ച സരുജാഭിഃ സമന്തതഃ |
സദാഹപാകപിഡകൌ പീതാഭാസൌ ച പിത്തതഃ ||൩||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
चीयेते पिडकाभिश्च सरुजाभिः समन्ततः |
सदाहपाकपिडकौ पीताभासौ च पित्ततः ||३||
(सु. नि. अ. १६) |
പൈത്തികലക്ഷണമാഹ– ചീയേതേ ഇത്യാദി| സരുജാഭിരിതി പിത്തകൃതരുജാന്വിതാഭിഃ| യദ്യേവം സദാഹപാകപിഡകാവിതി കിമര്ഥമുച്യതേ? പൂര്വേണൈവ ഗതാര്ഥത്വാത്| നൈവം, പക്ഷാന്തരപ്രതീത്യര്ഥം പുനരുച്യതേ| അയമര്ഥഃ– കദാചിത് പിത്തരുജാന്വിതബഹുപിഡകാചിതാവോഷ്ഠൌ, കദാചിത് ദാഹപാകാന്വിതപിഡകാചിതൌ വാ ഭവതഃ; അന്യസ്ത്വാഹ– അനതിഭിന്നാര്ഥത്വാദവ്യക്തശബ്ദാര്ഥത്വാച്ച ദാഹപാകാതിശയദര്ശനാര്ഥം പിഡകാനുവാദഃ||൩||
Adhikarana kaphajauShTharogalakShaNam (4) · Śloka 4
സവര്ണാഭിശ്ച ചീയേതേ പിഡകാഭിരവേദനൌ |
ഭവതസ്തു കഫാദോഷ്ഠൌ പിച്ഛിലൌ ശീതലൌ ഗുരൂ ||൪||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
सवर्णाभिश्च चीयेते पिडकाभिरवेदनौ |
भवतस्तु कफादोष्ठौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ||४||
(सु. नि. अ. १६) |
കഫജമാഹ– സവര്ണാഭിരിത്യാദി| സവര്ണാഭിരിതി ഓഷ്ഠസമാനവര്ണാഭിഃ| അവേദനൌ ഈഷദ്വേദനൌ||൪||
Adhikarana sannipAtajauShTharogalakShaNam (5) · Śloka 5
സകൃത്കൃഷ്ണൌ സകൃത്പീതൌ സകൃച്ഛ്വേതൌ തഥൈവ ച |
സന്നിപാതേന വിജ്ഞേയാവനേകപിഡകാചിതൌ ||൫||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
सकृत्कृष्णौ सकृत्पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च |
सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडकाचितौ ||५||
(सु. नि. अ. १६) |
സാന്നിപാതികലക്ഷണമാഹ– സകൃദിത്യാദി| സകൃദിതി കദാചിദ്വികൃതിവശാദേവം ഭവതി| അനേകപിഡകാചിതാവിതി വാതാദിവേദനാന്വിതബഹുപിഡകൌ, അനേകവര്ണപിഡകാചിതാവിത്യന്യേ| അനേകാശ്ച വര്ണാ വാതാദീനാം കൃഷ്ണപീതശ്വേതാഃ, അത്ര പക്ഷേ സകൃത്കൃഷ്ണാവിത്യാദിപിഡകാതോऽന്യത്ര കല്പനീയമ്||൫||
Adhikarana raktajauShTharogalakShaNam (6) · Śloka 6
ഖര്ജൂരഫലവര്ണാഭിഃ പിഡകാഭിര്നിപീഡിതൌ |
രക്തോപസൃഷ്ടൌ രുധിരം സ്രവതഃ ശോണിതപ്രഭൌ ||൬||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिर्निपीडितौ |
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ||६||
(सु. नि. अ. १६) |
രക്തജമാഹ– ഖര്ജൂരേത്യാദി| ഖര്ജൂരഫലവര്ണാഭിരിത്യനേന വര്ണമാത്രേണൈവ സാധര്മ്യം പ്രതിപാദ്യതേ, യദി തു സര്വാത്മനാ സാധര്മ്യമഭീഷ്ടം സ്യാത്, തദാ ‘ഖര്ജൂരഫലതുല്യാഭിഃ’ ഇത്യേവോച്യേത| രക്തോപസൃഷ്ടാവിതി രക്തദൂഷിതൌ||൬||
Adhikarana mAMsajauShTharogalakShaNam (7) · Śloka 7
ഗുരൂ സ്ഥൂലൌ മാംസദുഷ്ടൌ മാംസപിണ്ഡവദുദ്ഗതൌ |
ജന്തവശ്ചാത്ര മൂര്ഛന്തി നരസ്യോഭയതോ മുഖാത് ||൭||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
गुरू स्थूलौ मांसदुष्टौ मांसपिण्डवदुद्गतौ |
जन्तवश्चात्र मूर्छन्ति नरस्योभयतो मुखात् ||७||
(सु. नि. अ. १६) |
മാംസജമാഹ– ഗുരൂ സ്ഥൂലാവിത്യാദി| ജന്തവശ്ചാത്ര മൂര്ഛന്തീതി ക്രിമയോऽപ്യത്ര ഉച്ഛ്രിതാ ഭവന്തി| ഉഭയതോ മുഖാദിതി മുഖവിവരമപേക്ഷ്യോഭയഭാഗയോഃ, സൃക്കണീപ്രദേശയോരിതി യാവത്| മുഖാദിതി ല്യബ്ലോപേ പഞ്ചമീ| ‘ഉഭയതോമുഖാ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ഉഭയസൃക്കണീഭാഗോ മുഖമാശ്രയോ യേഷാം തേ തഥാ| ദ്വിമുഖാ ഇത്യന്യേ||൭||
Adhikarana medojauShTharogalakShaNam (8) · Śloka 9
സര്പിര്മണ്ഡപ്രതീകാശൌ മേദസാ കണ്ഡുരൌ ഗുരൂ |
അച്ഛം സ്ഫടികസങ്കാശമാസ്രാവം സ്രവതോ ഭൃശമ് ||൮||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
തയോര്വ്രണോ ന സംരോഹേന്മൃദുത്വം ച ന ഗച്ഛതി |൯|
View original
सर्पिर्मण्डप्रतीकाशौ मेदसा कण्डुरौ गुरू |
अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो भृशम् ||८||
(सु. नि. अ. १६) |
तयोर्व्रणो न संरोहेन्मृदुत्वं च न गच्छति |९|
മേദോജമാഹ– സര്പിര്മണ്ഡപ്രതീകാശാവിത്യാദി| സര്പിര്മണ്ഡപ്രതീകാശാവിതി സര്പിര്മണ്ഡോ ഘൃതസ്യോപരിതനസ്വച്ഛഭാഗഃ| തത്പ്രതീകാശൌ തത്സദൃശൌ| തയോരിതി താദൃശയോഃ||൮||–
Adhikarana abhighAtajauShTharogalakShaNam (9) · Śloka 10
ക്ഷതജാഭൌ വിദീര്യേതേ പാട്യേതേ ചാഭിഘാതതഃ ||൯||
ഗ്രഥിതൌ ച തഥാ സ്യാതാമോഷ്ഠൌ കണ്ഡൂസമന്വിതൌ |൧൦|
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः ||९||
ग्रथितौ च तथा स्यातामोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ |१०|
(सु. नि. अ. १६) |
അഭിഘാതജമാഹ– ക്ഷതജാഭാവിത്യാദിനാ| അത്ര കഫരക്തയോരപ്യനുബന്ധോ ബോദ്ധവ്യഃ| യദുക്തം ഭോജേ– “ക്ഷതാവഭിഹതൌ വാऽപി രക്താവോഷ്ഠൌ സവേദനൌ| ഭവതഃ സപരിസ്രാവൌ കഫരക്തപ്രദൂഷിതൌ||” ഇതി| വായുരപ്യത്രാഭിഘാതാല്ലഭ്യതേ, അയം ചാഭിഘാതജശോഥാത് യഥോക്തലക്ഷണകാരണഭേദേന തഥാ വാതികൌഷ്ഠപ്രകോപാദപി കഫരക്തരൂപഹേതുഭേദയോഗാദ്ഭിദ്യതേ||൯||–
Adhikarana shItAdalakShaNam (10-11) · Śloka 11
ശോണിതം ദന്തവേഷ്ടേഭ്യോ യസ്യാകസ്മാത് പ്രവര്തതേ |
ദുര്ഗന്ധീനി സകൃഷ്ണാനി പ്രക്ലേദീനി മൃദൂനി ച ||൧൦||
ദന്തമാംസാനി ശീര്യന്തേ പചന്തി ച പരസ്പരമ് |
ശീതാദോ നാമ സ വ്യാധിഃ കഫശോണിതസമ്ഭവഃ ||൧൧||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते |
दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ||१०||
दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् |
शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः ||११||
(सु. नि. अ. १६) |
ദന്തമൂലഗതാന് പഞ്ചദശ വ്യാകരോതി| ശീതാദമാഹ– ശോണിതമിത്യാദി| ദന്തവേഷ്ടേഭ്യ ഇതി ദന്തബന്ധനമാംസേഭ്യഃ| അകസ്മാദിതി അഭിഘാതാദിനിമിത്തം വിനാ| ‘ശീര്യന്ത’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ, ‘പച്യന്ത’ ഇതി ഗദാധരഃ, വ്യാചഷ്ടേ ച– ‘സ്വയമ്’ ഇതി ശേഷഃ| പചന്തി ച പരസ്പരമിത്യന്യോന്യം പചന്തി, പാകോഷ്മദൂഷിതശോണിതസഞ്ചരണേന||൧൦-൧൧||
Adhikarana dantapuppuTalakShaNam (12) · Śloka 12
ദന്തയോസ്ത്രിഷു വാ യസ്യ ശ്വയഥുര്ജായതേ മഹാന് |
ദന്തപുപ്പുടകോ നാമ സ വ്യാധിഃ കഫരക്തജഃ ||൧൨||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुर्जायते महान् |
दन्तपुप्पुटको नाम स व्याधिः कफरक्तजः ||१२||
(सु. नि. अ. १६) |
ദന്തപുപ്പുടകമാഹ– ദന്തയോരിത്യാദി| അയം ച ദന്തയോസ്ത്രിഷ്വിത്യഭിധാനാത് ദ്വിത്രിദന്തനിയതഃ; കഫരക്തജത്വേऽപി ശൌഷിരാദ്ഭിന്നോऽയം, രുജാലാലാസ്രാവാഭാവാത്||൧൨||
Adhikarana dantaveShTalakShaNam (13) · Śloka 13
സ്രവന്തി പൂയരുധിരം ചലാ ദന്താ ഭവന്തി ച |
ദന്തവേഷ്ടഃ സ വിജ്ഞേയോ ദുഷ്ടശോണിതസമ്ഭവഃ ||൧൩||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च |
दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ||१३||
(सु. नि. अ. १६) |
ദന്തവേഷ്ടമാഹ– സ്രവന്തീത്യാദി| സ്രവന്തി പൂയരുധിരമിത്യത്ര ‘ദന്തമൂലാനി’ ഇതി ശേഷഃ| ചലാ ദന്താ ഭവന്തി ചേതി ചകാരേണ പചന്തി ചേതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൧൩||
Adhikarana shauShiralakShaNam (14) · Śloka 14
ശ്വയഥുര്ദന്തമൂലേഷു രുജാവാന് കഫരക്തജഃ |
ലാലാസ്രാവീ സ വിജ്ഞേയഃ ശൌഷിരോ നാമ നാമതഃ ||൧൪||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः |
लालास्रावी स विज्ञेयः शौषिरो नाम नामतः ||१४||
(सु. नि. अ. १६) |
ശൌഷിരലിങ്ഗമാഹ– ശ്വയഥുരിത്യാദി| നാമത ഇതി പ്രസിദ്ധിതഃ||൧൪||
Adhikarana mahAshauShiralakShaNam (15) · Śloka 15
ദന്താശ്ചലന്തി വേഷ്ടേഭ്യസ്താലു ചാപ്യവദീര്യതേ |
യസ്മിന് സ സര്വജോ വ്യാധിര്മഹാശൌഷിരസഞ്ജ്ഞിതഃ ||൧൫||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते |
यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्ज्ञितः ||१५||
(सु. नि. अ. १६) |
മഹാശൌഷിരലിങ്ഗമാഹ– ദന്താ ഇത്യാദി| താലു ചാപ്യവദീര്യത ഇത്യത്ര ചകാരേണ ദന്താ ഓഷ്ഠൌ ചാപ്യവദീര്യന്തേ ഇതി ബോദ്ധവ്യമ്| സപ്തരാത്രാച്ചായം മാരകഃ| യദാഹ ഭോജഃ– “സദാഹോ ദന്തമൂലേഷു ശോഥഃ പിത്തകഫാനിലാത്| ജാതഃ കഫം ക്ഷപയതി ക്ഷീണേ തസ്മിംസ്തു ശോണിതമ്|| വിവൃദ്ധമനിശം ദന്താന് താല്വോഷ്ഠമപി ദാരയേത്| മഹാശൌഷിര ഇത്യേതത് സപ്തരാത്രാന്നിഹന്ത്യസൂന്||” ഇതി| യസ്മിന് ശൌഷിരേ ഏവമപി ഭവതി, സ മഹാശൌഷിര ഇതി ഗദാധരഃ||൧൫||
Adhikarana paridaralakShaNam (16) · Śloka 16
ദന്തമാംസാനി ശീര്യന്തേ യസ്മിന് ഷ്ഠീവതി ചാപ്യസൃക് |
പിത്താസൃക്കഫജോ വ്യാധിര്ജ്ഞേയഃ പരിദരോ ഹി സഃ ||൧൬||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् |
पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः ||१६||
(सु. नि. अ. १६) |
പരിദരമാഹ– ദന്തമാംസാനീത്യാദി| ദന്തമാംസസ്യ പരിദാരണാത് പരിദരസഞ്ജ്ഞാ||൧൬||
Adhikarana upakushalakShaNam (17) · Śloka 17
വേഷ്ടേഷു ദാഹഃ പാകശ്ച താഭ്യാം ദന്താശ്ചലന്തി ച |
യസ്മിന് സോപകുശോ നാമ പിത്തരക്തകൃതോ ഗദഃ ||൧൭||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
वेष्टेषु दाहः पाकश्च ताभ्यां दन्ताश्चलन्ति च |
यस्मिन् सोपकुशो नाम पित्तरक्तकृतो गदः ||१७||
(सु. नि. अ. १६) |
ഉപകുശലക്ഷണമാഹ– വേഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| താഭ്യാമിതി ദാഹപാകാഭ്യാമ്| സോപകുശ ഇതി നിര്ദേശോऽസിദ്ധത്വാനിത്യത്വാത് സാധുഃ, തേന സ ഉപകുശ ഇത്യര്ഥഃ||൧൭||
Adhikarana vaidarbhalakShaNam (18) · Śloka 18
ഘൃഷ്ടേഷു ദന്തമാംസേഷു സംരമ്ഭോ ജായതേ മഹാന് |
ചലാ ഭവന്തി ദന്താശ്ച സ വൈദര്ഭോऽഭിഘാതജഃ ||൧൮||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान् |
चला भवन्ति दन्ताश्च स वैदर्भोऽभिघातजः ||१८||
(सु. नि. अ. १६) |
വൈദര്ഭലിങ്ഗമാഹ– ഘൃഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| സംരമ്ഭ ഇതി ശോഥഃ, വേദനാപാകൌ വാ||൧൮||
Adhikarana khalivardhanalakShaNam (19) · Śloka 19
മാരുതേനാധികോ ദന്തോ ജായതേ തീവ്രവേദനഃ |
ഖലിവര്ധനസഞ്ജ്ഞോऽസൌ ജാതേ രുക് ച പ്രശാമ്യതി ||൧൯||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः |
खलिवर्धनसञ्ज्ञोऽसौ जाते रुक् च प्रशाम्यति ||१९||
(सु. नि. अ. १६) |
ഖലിവര്ധനലിങ്ഗമാഹ– മാരുതേനേത്യാദി| ജാതേ രുക് ച പ്രശാമ്യതീതി ഉത്ഥിതേ അധികേ ദന്തേ പ്രഭാവാദ്വേദനായാ അഭാവഃ||൧൯||
Adhikarana karAlalakShaNam (20) · Śloka 20
ശനൈഃ ശനൈഃ പ്രകുരുതേ വായുര്ദന്തസമാശ്രിതഃ |
കരാലാന് വികടാന് ദന്താന് കരാലോ ന സ സിധ്യതി ||൨൦||
View original
शनैः शनैः प्रकुरुते वायुर्दन्तसमाश्रितः |
करालान् विकटान् दन्तान् करालो न स सिध्यति ||२०||
കരാലലക്ഷണമാഹ– ശനൈരിത്യാദി| കരാലന് വിഷമാന്| കരാലസ്തു സുശ്രുതേऽനുക്തോऽധികഃ സങ്ഗ്രഹകാരേണ പഠിതഃ, തേന സുശ്രുതോക്തപഞ്ചദശസങ്ഖ്യാഹാനിഃ||൨൦||
Adhikarana adhimAMsalakShaNam (21) · Śloka 21
ഹാനവ്യേ പശ്ചിമേ ദന്തേ മഹാഞ്ഛോഥോ മഹാരുജഃ |
ലാലാസ്രാവീ കഫകൃതോ വിജ്ഞേയഃ സോऽധിമാംസകഃ |൨൧|
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः |
लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः |२१|
(सु. नि. अ. १६) |
അധിമാംസകമാഹ– ഹാനവ്യ ഇത്യാദി| അധിമാംസക ഇതി സഞ്ജ്ഞായാം കന്| ഹാനവ്യ ഇതി ഹനുകുഹരേ| പശ്ചിമ ഇത്യവസാനജേ, അന്തജേ ഇതി യാവത്|൨൧|–
Adhikarana dantanADIlakShaNam (21) · Śloka 21
ദന്തമൂലഗതാ നാഡ്യഃ പഞ്ച ജ്ഞേയാ യഥേരിതാഃ ||൨൧||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ||२१||
(सु. नि. अ. १६) |
പഞ്ച ദന്തനാഡീരാഹ– ദന്തേത്യാദി| നാഡ്യഃ പഞ്ച ജ്ഞേയാ യഥേരിതാ ഇതി നാഡീനിദാനേ യഥോക്താ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതാഗന്തുനിമിത്താസ്തഥാ ദന്തമാംസഗതാ അപി നാഡ്യഃ| ഏതാശ്ച നാഡീവ്രണസമാനലക്ഷണാ അപി ശാലാക്യസിദ്ധാന്തേന സങ്ഖ്യാപൂരണായ ചികിത്സാഭേദാച്ച പുനരുക്താഃ||൨൧||
Adhikarana dAlanalakShaNam (22) · Śloka 22
ദീര്യമാണേഷ്വിവ രുജാ യസ്യ ദന്തേഷു ജായതേ |
ദാലനോ നാമ സ വ്യാധിഃ സദാഗതിനിമിത്തജഃ ||൨൨||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
दीर्यमाणेष्विव रुजा यस्य दन्तेषु जायते |
दालनो नाम स व्याधिः सदागतिनिमित्तजः ||२२||
(सु. नि. अ. १६) |
ദന്തഗതാനഷ്ടൌ പ്രാഹ– ദാലനമാഹ– ദീര്യമാണേഷ്വിത്യാദി| സദാഗതിനിമിത്തജ ഇതി സദാഗതിര്വായുഃ, തസ്മാന്നിമിത്താജ്ജാത ഇതി| സദാഗതിനിമിത്തത ഇതി വക്തവ്യേ സദാഗതിനിമിത്തജ ഇതി യത് കൃതം തദ്ബലവദ്ധേതുജന്യവാതകൃതത്വബോധനാര്ഥമിതി കാര്തികഃ, കേവലവാതജത്വഖ്യാപനാര്ഥമിത്യന്യേ ||൨൨||
Adhikarana krimidantalakShaNam (23) · Śloka 23
കൃഷ്ണച്ഛിദ്രശ്ചലഃ സ്രാവീ സസംരമ്ഭോ മഹാരുജഃ |
അനിമിത്തരുജോ വാതാദ്വിജ്ഞേയഃ ക്രിമിദന്തകഃ ||൨൩||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
कृष्णच्छिद्रश्चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः |
अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः क्रिमिदन्तकः ||२३||
(सु. नि. अ. १६) |
ക്രിമിദന്തകമാഹ– കൃഷ്ണച്ഛിദ്ര ഇത്യാദി| കൃഷ്ണച്ഛിദ്ര ഇതി ദുഷ്ടരക്തജക്രിമികൃതശോഥപാകദ്വാരേണ കൃഷ്ണച്ഛിദ്ര ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ ‘കൃഷ്ണശ്ചിത്ര’ ഇതി പഠന്തി; ചിത്ര ഇതി ചിത്രവാന്, അര്ശആദിത്വാദച്| സ്രാവീതി ദന്തമൂലേഷു സ്രാവോ ബോദ്ധവ്യഃ, ദന്താനാം നീരസത്വേന സ്രാവാഭാവാത്| അനിമിത്തരുജ ഇതി അവഘട്ടനാദിനിമിത്തം വിനൈവ മഹാരുജത്വേന രുജാവാനിതി കാര്തികഃ||൨൩||
Adhikarana bha~jjanakalakShaNam (24) · Śloka 24
വക്ത്രം വക്രം ഭവേദ്യസ്യ ദന്തഭങ്ഗശ്ച ജായതേ |
കഫവാതകൃതോ വ്യാധിഃ സ ഭഞ്ജനകസഞ്ജ്ഞിതഃ ||൨൪||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्य दन्तभङ्गश्च जायते |
कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसञ्ज्ञितः ||२४||
(सु. नि. अ. १६) |
ഭഞ്ജനകലക്ഷണമാഹ– വക്ത്രമിത്യാദി| വക്ത്രം വക്രമിതി ദന്തഭങ്ഗകാരിണാ ദോഷേണ വക്ത്രസ്യാപി വക്രത്വമ്||൨൪||
Adhikarana dantaharShalakShaNam (25) · Śloka 25
ശീതരൂക്ഷപ്രവാതാമ്ലസ്പര്ശാനാമസഹാ ദ്വിജാഃ |
പിത്തമാരുതകോപേന ദന്തഹര്ഷഃ സ നാമതഃ ||൨൫||
View original
शीतरूक्षप्रवाताम्लस्पर्शानामसहा द्विजाः |
पित्तमारुतकोपेन दन्तहर्षः स नामतः ||२५||
ദന്തഹര്ഷലക്ഷണമാഹ– ശീതേത്യാദി| “ശീതമുഷ്ണം ച ദശനാഃ സഹന്തേ സ്പര്ശനം ന ച| യസ്യ തം ദന്തഹര്ഷം തു വ്യാധിം വിദ്യാത് സമീരണാത്||” (സു. നി. അ. ൧൬) ഇതി ശ്ലോകാന്തരം കേചിത് പഠന്തി| തത്ര ദന്തഹര്ഷസ്യ വാതജത്വേऽപി ഉഷ്ണാസഹത്വം വ്യാധിപ്രഭാവാത്, കഫരക്താവൃതത്വാദ്വാ ബോദ്ധവ്യമ്||൨൫||
Adhikarana dantasharkarAlakShaNam (26) · Śloka 26
മലോ ദന്തഗതോ യസ്തു പിത്തമാരുതശോഷിതഃ |
ശര്കരേവ ഖരസ്പര്ശാ സാ ജ്ഞേയാ ദന്തശര്കരാ ||൨൬||
View original
मलो दन्तगतो यस्तु पित्तमारुतशोषितः |
शर्करेव खरस्पर्शा सा ज्ञेया दन्तशर्करा ||२६||
ദന്തശര്കരാലക്ഷണമാഹ– മല ഇത്യാദി| ‘ശര്കരേവ ഖരസ്പര്ശാ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘സാ ദന്താനാം ഗുണഹരീ’ ഇതി ക്വചിത് പഠ്യതേ, ദന്താനാം ഗുണസ്യ ശുക്ലത്വദൃഢത്വാദികസ്യ ഹരണശീലാ||൨൬||
Adhikarana kapAlikAlakShaNam (27) · Śloka 27
കപാലേഷ്വിവ ദീര്യത്സു ദന്താനാം സൈവ ശര്കരാ |
കപാലികേതി വിജ്ഞേയാ സദാ ദന്തവിനാശിനീ ||൨൭||
View original
कपालेष्विव दीर्यत्सु दन्तानां सैव शर्करा |
कपालिकेति विज्ञेया सदा दन्तविनाशिनी ||२७||
കപാലികാലക്ഷണമാഹ– കപാലേഷ്വിത്യാദി| കപാലേഷ്വിവേതി മലസഹിതദന്താവയവേഷു കാഠിന്യാത് കപാലതുല്യേഷു; ദന്തമല ഏവ കഠിനേ കപാലപ്രായേ ദീര്യമാണേ സൈവ ശര്കരാ കപാലികാ| സദേതി ബാല്യാദൌ| അത്രാവകാശേ ഹനുമോക്ഷഃ സുശ്രുതേ ദന്തദേശസാമീപ്യാദ്ദന്തപീഡനാച്ച പഠിതഃ, സ ഇഹ സങ്ഗ്രഹകാരേണ മുഖ്യദന്തഗതത്വാഭാവാന്ന പഠിതഃ, പഠിതസ്തു ഹനുഗ്രഹസഞ്ജ്ഞയാ വാതവ്യാധൌ ഭോജവചനാത്| യദുക്തമ്– “വാതാഭിഘാതാജ്ജന്തോര്ഹി ഹനുസന്ധിര്വിമുച്യതേ| നിരസ്തജിഹ്വഃ കൃച്ഛ്രേണ ഭാഷിതം തത്ര ഗച്ഛതി|| സമ്യക് തമനിലവ്യാധിം ഹനുമോക്ഷം വിനിര്ദിശേത്|” ഇതി||൨൭||
Adhikarana shyAvadantaka-dantavidradhirogalakShaNam (28-29) · Śloka 29
യോऽസൃങ്മിശ്രേണ പിത്തേന ദഗ്ധോ ദന്തസ്ത്വശേഷതഃ |
ശ്യാവതാം നീലതാം വാऽപി ഗതഃ സ ശ്യാവദന്തകഃ ||൨൮||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
ദന്തമാംസേ മലൈഃ സാസ്രൈര്ബാഹ്യാന്തഃ ശ്വയഥുര്ഗുരുഃ |
സദാഹരുക് സ്രവേദ്ഭിന്നഃ പൂയാസ്രം ദന്തവിദ്രധിഃ ||൨൯||
View original
योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः |
श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः ||२८||
(सु. नि. अ. १६) |
दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः |
सदाहरुक् स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः ||२९||
ശ്യാവദന്തകമാഹ– യ ഇത്യാദി| യോ ദന്തോऽസൃഗ്വിമിശ്രേണ പിത്തേനാശേഷതോ ദഗ്ധഃ തഥാ ശ്യാവതാമഥവാ നീലതാം ഗതോ ഭവതി, സ ശ്യാവദന്തകോ ജ്ഞേയഃ| ശ്യാവദന്തക ഇതി സഞ്ജ്ഞായാം കന്| അസാധ്യോऽയം വ്യാധിഃ| അത്രാവകാശേ ഹനുമോക്ഷഃ സുശ്രുതേ ദന്തദേശസാമീപ്യാദ്ദന്തപീഡനാച്ച ദന്തരോഗഃ പഠിതഃ, സ ഇഹ സങ്ഗ്രഹകാരേണ മുഖ്യദന്തഗതത്വാഭാവാന്ന പഠിതഃ, പഠിതസ്തു സങ്ഗ്രഹേ ഹനുഗ്രഹസഞ്ജ്ഞയാ വാതവ്യാധൌ ഭോജവചനാത്| യദുക്തമ്– “വാതാ(ഭാരാ)ഭിഘാതാജ്ജന്തോര്ഹി ഹനുസന്ധിര്വിമുച്യതേ| നിരസ്തജിഹ്വഃ കൃച്ഛ്രേണ ഭാഷിതം തത്ര ഗച്ഛതി| സമ്യക് തമനിലവ്യാധിം ഹനുമോക്ഷം വിനിര്ദിശേത്||” ഇതി||൨൮-൨൯||
Adhikarana vAtajajihvAroga-pittajajihvAroga-kaphajajihvArogalakShaNam (30) · Śloka 30
ജിഹ്വാऽനിലേന സ്ഫുടിതാ പ്രസുപ്താ ഭവേച്ച ശാകച്ഛദനപ്രകാശാ |
പിത്തേന ദഹ്യത്യുപചീയതേ ച ദീര്ഘൈഃ സരക്തൈരപി കണ്ടകൈശ്ച |
കഫേന ഗുര്വീ ബഹുലാ ചിതാ ച മാംസോച്ഛ്രയൈഃ ശാല്മലികണ്ടകാഭൈഃ ||൩൦||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा |
पित्तेन दह्यत्युपचीयते च दीर्घैः सरक्तैरपि कण्टकैश्च |
कफेन गुर्वी बहुला चिता च मांसोच्छ्रयैः शाल्मलिकण्टकाभैः ||३०||
(सु. नि. अ. १६) |
സമ്പ്രതി ജിഹ്വാഗതാനാഹ– ജിഹ്വാऽനിലേനേത്യാദി| സ്ഫുടിതേതി മനാഗ്വിദീര്ണാ| പ്രസുപ്തേതി സുപ്തേവ, രസസ്യാനവബോധാത്| ശാകച്ഛദനപ്രകാശേതി ശാകതരുപത്രവത് കണ്ടകാചിതേത്യര്ഥഃ; ശാകോ മരുജദ്രുമഃ| പൈത്തികകണ്ടകലക്ഷണേ ദഹ്യതീതി ആത്മനേപദാനിത്യത്വാത് സാധു| അയം ച രോഗോ ജാഡീതി ഖ്യാതഃ||൩൦||
Adhikarana alAsalakShaNam (31) · Śloka 31
ജിഹ്വാതലേ യഃ ശ്വയഥുഃ പ്രഗാഢഃ സോऽലാസസഞ്ജ്ഞഃ കഫരക്തമൂര്തിഃ |
ജിഹ്വാം സ തു സ്തമ്ഭയതി പ്രവൃദ്ധോ മൂലേ ച ജിഹ്വാ ഭൃശമേതി പാകമ് ||൩൧||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससञ्ज्ञः कफरक्तमूर्तिः |
जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले च जिह्वा भृशमेति पाकम् ||३१||
(सु. नि. अ. १६) |
അലാസമാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| പ്രഗാഢ ഇതി പ്രകര്ഷേണ ഗാഢോ ദാരുണ ഇത്യര്ഥഃ| തേന ‘ജിഹ്വാഗതേഷ്വലാസസ്തു’ ഇത്യാദിനാ അലാസസ്യാസാധ്യതോക്താ സൂച്യതേ| കഫരക്തമൂര്തിരിതി കഫരക്താഭ്യാം ഹേതുഭ്യാം ലബ്ധമൂര്തിഃ| കഫരക്തജ ഇത്യര്ഥഃ| ജിഹ്വാസ്തമ്ഭേന വായുരപ്യത്ര ബോദ്ധവ്യഃ, ഭൃശപാകേന പിത്തമ്, അതസ്ത്രിദോഷജോ ജ്ഞേയഃ; അത ഏവാസ്യാനുപക്രമേണാസാധ്യത്വം, കഫരക്തയോസ്തു പ്രാധാന്യേനാഭിധാനമ്| ‘അധോഗതഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ജിഹ്വായാ അധോഗതഃ||൩൧||
Adhikarana upajihvikAlakShaNam (32) · Śloka 32
ജിഹ്വാഗ്രരൂപഃ ശ്വയഥുര്ഹി ജിഹ്വാമുന്നമ്യ ജാതഃ കഫരക്തമൂലഃ |
ലാലാകരഃ കണ്ഡുയുതഃ സചോഷഃ സാ തൂപജിഹ്വാ പഠിതാ ഭിഷഗ്ഭിഃ ||൩൨||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तमूलः |
लालाकरः कण्डुयुतः सचोषः सा तूपजिह्वा पठिता भिषग्भिः ||३२||
(सु. नि. अ. १६) |
ഉപജിഹ്വികാമാഹ– ജിഹ്വാഗ്രരൂപ ഇത്യാദി| സചോഷ ഇതി ചോഷഃ സാക്ഷാദഗ്നിസമ്ബന്ധേനേവോപതാപഃ, ചോഷശ്ചാത്ര രക്തയോനിനാ പിത്തേന||൩൨||
Adhikarana kaNThashuNDIlakShaNam (33) · Śloka 33
ശ്ലേഷ്മാസൃഗ്ഭ്യാം താലുമൂലേ പ്രവൃദ്ധോ ദീര്ഘഃ ശോഥോ ധ്മാതബസ്തിപ്രകാശഃ |
തൃഷ്ണാകാസശ്വാസകൃത്തം വദന്തി വ്യാധിം വൈദ്യാഃ കണ്ഠശുണ്ഡീതി നാമ്നാ ||൩൩||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूले प्रवृद्धो दीर्घः शोथो ध्मातबस्तिप्रकाशः |
तृष्णाकासश्वासकृत्तं वदन्ति व्याधिं वैद्याः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ||३३||
(सु. नि. अ. १६) |
താലുഗതാനാഹ| കണ്ഠശുണ്ഡീമാഹ– ശ്ലേഷ്മാസൃഗ്ഭ്യാമിത്യാദി| ധ്മാതബസ്തിപ്രകാശ ഇതി വായുപൂരിതചര്മപുടതുല്യഃ||൩൩||
Adhikarana tuNDikerIlakShaNam (34) · Śloka 34
ശോഥഃ സ്ഥൂലസ്തോദദാഹപ്രപാകീ പ്രാഗുക്താഭ്യാം തുണ്ഡികേരീ മതാ തു |൩൪|
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
शोथः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु |३४|
(सु. नि. अ. १६) |
തുണ്ഡികേരീലക്ഷണമാഹ– ശോഥ ഇത്യാദി| പ്രാഗുക്താഭ്യാമിതി ശ്ലേഷ്മാസൃഗ്ഭ്യാമ്| തുണ്ഡികേരീ വനകാര്പാസീഫലം, തത്തുല്യശോഥതയാ തുണ്ഡികേരീ| തോദദാഹാഭ്യാമിഹ വാതപിത്താനുബന്ധോ ജ്ഞേയഃ|൩൪|–
Adhikarana adhruShalakShaNam (34) · Śloka 34
മൃദുഃ ശോഥോ ലോഹിതഃ ശോണിതോത്ഥോ ജ്ഞേയോऽധ്രുഷഃ സജ്വരസ്തീവ്രരുക് ച ||൩൪||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
मृदुः शोथो लोहितः शोणितोत्थो ज्ञेयोऽध्रुषः सज्वरस्तीव्ररुक् च ||३४||
(सु. नि. अ. १६) |
അധ്രുഷലക്ഷണമാഹ– മൃദുരിത്യാദി| ശോണിതോത്ഥ ഇതി രക്തസമുത്ഥഃ||൩൪||
Adhikarana kacchapalakShaNam (35) · Śloka 35
കൂര്മോന്നതോऽവേദനോऽശീഘ്രജന്മാ രോഗോ ജ്ഞേയഃ കച്ഛപഃ ശ്ലേഷ്മണാ തു |൩൫|
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
कूर्मोन्नतोऽवेदनोऽशीघ्रजन्मा रोगो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा तु |३५|
(सु. नि. अ. १६) |
കച്ഛപലക്ഷണമാഹ– കൂര്മോന്നത ഇത്യാദി| അവേദന ഇത്യല്പവേദനഃ| അശീഘ്രജന്മേതി ചിരജഃ|൩൫|–
Adhikarana tAlvarbuda-mAMsasa~gghAtalakShaNam (35) · Śloka 35
പദ്മാകാരം താലുമധ്യേ തു ശോഥം വിദ്യാദ്രക്താദര്ബുദം പ്രോക്തലിങ്ഗമ് ||൩൫||
ദുഷ്ടം മാംസം നീരുജം താലുമധ്യേ കഫാച്ഛൂനം മാംസസങ്ഘാതമാഹുഃ |
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
पद्माकारं तालुमध्ये तु शोथं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ||३५||
दुष्टं मांसं नीरुजं तालुमध्ये कफाच्छूनं मांससङ्घातमाहुः |
(सु. नि. अ. १६) |
താല്വര്ബുദമാഹ– പദ്മാകാരമിത്യാദി| പദ്മാകാരമിതി പദ്മകര്ണികാകാരമ്| തഥാച ഭോജഃ– “ഉപര്യേവ ഭവേന്നദ്ധോ യഥാ പദ്മസ്യ കര്ണികാ| പാര്ശ്വതശ്ചാങ്കുരൈര്ദീര്ഘൈര്നാസാ ചാപ്യവസീദതി|| ശ്ലേഷ്മരക്തസമുത്ഥാനം തത്താല്വര്ബുദസഞ്ജ്ഞിതമ്||” ഇതി| രക്തജത്വാല്ലോഹിതമ്| പ്രോക്തലിങ്ഗമിതി പൂര്വോക്തരക്താര്ബുദതുല്യലിങ്ഗമിത്യര്ഥഃ||൩൫||–
Adhikarana tAlupuppuTa-tAlushoSha-tAlupAkalakShaNam (36-37) · Śloka 37
നീരുക് സ്ഥായീ കോലമാത്രഃ കഫാത് സ്യാന്മേദോയുക്താത് പുപ്പുടസ്താലുദേശേ ||൩൬||
ശോഷോऽത്യര്ഥം ദീര്യതേ ചാപി താലുഃ ശ്വാസശ്ചോഗ്രസ്താലുശോഷോऽനിലാച്ച |
പിത്തം കുര്യാത് പാകമത്യര്ഥഘോരം താലുന്യേനം താലുപാകം വദന്തി ||൩൭||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ||३६||
शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासश्चोग्रस्तालुशोषोऽनिलाच्च |
पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ||३७||
(सु. नि. अ. १६) |
പുപ്പുടമാഹ– നീരുഗിത്യാദി| പുപ്പുടസ്താലുദേശേ ഇതി താലുപുപ്പുടഃ| താലുശബ്ദോऽത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| “താലുശോഷസ്തു പിത്താത്” ഇതി കേചിത് പഠന്തി, പിത്തസ്യാപി ശോഷകത്വാത്| കേചിത്തു വക്ഷ്യമാണം “പിത്തം കുര്യാത്” ഇതി പദമത്രാപി സമ്ബധ്യ ശ്വാസശ്ചോഗ്ര ഇതി ചകാരം ഭിന്നക്രമേണ യോജയിത്വാ വിഭക്തിവിപരിണാമം ച കൃത്വാ പിത്തം താലുശോഷം കുര്യാദിതി വ്യാചക്ഷതേ| കിന്ത്വയം ഭോജേऽപി വാതാദേവ പഠിതഃ| യദുക്തമ്– “താലുശോഷോ ഭവേദ്വാതാത്” ഇത്യാദി||൩൬-൩൭||
Adhikarana rohiNIsamprAptiH (38) · Śloka 38
ഗലേऽനിലഃ പിത്തകഫൌ ച മൂര്ഛിതൌ പ്രദൂഷ്യ മാംസം ച തഥൈവ ശോണിതമ് |
ഗലോപസംരോധകരൈസ്തഥാऽങ്കുരൈര്നിഹന്ത്യസൂന് വ്യാധിരിയം ഹി രോഹിണീ ||൩൮||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्छितौ प्रदूष्य मांसं च तथैव शोणितम् |
गलोपसंरोधकरैस्तथाऽङ्कुरैर्निहन्त्यसून् व्याधिरियं हि रोहिणी ||३८||
(सु. नि. अ. १६) |
കണ്ഠഗതാസ്തു രോഹിണ്യാദയഃ സപ്തദശോച്യന്തേ, തത്ര പഞ്ചാനാം രോഹിണീനാം സാമാന്യസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ഗലേऽനില ഇത്യാദി| സര്വരോഹിണ്യഃ സന്നിപാതജാഃ, ഉത്കര്ഷാദ്വാതജാദിവ്യപദേശഃ| അന്യേ തു “പൃഥക് സമസ്താശ്ച തഥൈവ ശോണിതം” ഇതി പഠിത്വാ സുശ്രുതേ ഏകദോഷജത്വമപ്യാഹുഃ| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “ വാതപിത്തകഫാ രക്തമേകശഃ സര്വശോऽപി വാ| കണ്ഠം യദാ നിഷേവന്തേ” ഇത്യാദി| നിഹന്ത്യസൂനിത്യനേന യദ്യപി സാമാന്യേനാസാധ്യത്വമുക്തം തഥാऽപി സപ്താഹാദിനാ പൃഥഗ്ദോഷത്രയജാനാമനുപക്രമേണാസാധ്യത്വമ്, ഏവം രക്തജായാ അപി; സന്നിപാതജായാസ്തു ജന്മനൈവാസാധ്യത്വമ്| തദുക്തം ഭോജേന– “താലുഃ ശുഷ്യതി കണ്ഠശ്ച വാതേനായാമ്യതേ യദാ| കണ്ഠേऽസ്യാന്നം പ്രസജ്യേത സപ്താഹാത് സ ജഹാത്യസൂന്|| ഉഷ്യതേ ചുഷ്യതേ പിത്താത് ധൂപ്യതേ പരിദഹ്യതേ| അങ്ഗാരൈരിവ ജഹ്യാത് സ പ്രാണാനാശു ചതുര്ദിനാത്||” ഇതി| “കഫാദന്തര്ബഹിഃ ശോഥഃ ശ്വാസഃ കണ്ഠശ്ച ബാധ്യതേ| യസ്യ സോऽസൂന് ത്യജേദ്രോഗീ ത്ര്യഹാദ്രോഹിണിപീഡിതഃ|| ലക്ഷണം പിത്തരോഹിണ്യാ തുല്യം ശോണിതജന്മനഃ| സര്വദോഷകൃതാ യാ തു സര്വലിങ്ഗസമന്വിതാ|| അസാധ്യാം താം വിജാനീയാദ്രോഹിണീം സന്നിപാതജാമ്| ഏഷാ സദ്യോ മാരയതി തിസ്ര ആദ്യാഃ ക്രിയാം വിനാ||” ഇതി ക്വചിത്| ഭോജേ “അന്യാ സദ്യോ മാരയതി” ഇതി പാഠഃ, തദാ രക്തജായാമപ്യസാധ്യത്വമായാതി; കിന്ത്വിയം സാധ്യൈവ, യദുക്തമ്– “ലേഖ്യാശ്ചതസ്രോ രോഹിണ്യഃ” (സു. സൂ. അ. ൨൫) ഇതി| തഥാ– “സാധ്യാനാം രോഹിണീനാം തു ഹിതം ശോണിതമോക്ഷണമ്|” (സു. ചി. അ. ൨൨) ഇത്യനേന രക്തജായാ അപി ചികിത്സോക്താ| കിഞ്ച ഗലഗതേഷ്വേകൈവ രോഹിണീ സന്നിപാതജാ “രോഹിണീ ഗലേ” ഇത്യനേനാസാധ്യോക്താ| ഭോജേ തു “തിസ്ര ആദ്യാഃ ക്രിയാം വിനാ” ഇത്യഭിധാനം ത്രിദോഷജത്വേന പ്രാധാന്യമഭിപ്രേത്യ, ഖരനാദേऽപി സന്നിപാതജായാ ഏവ സദ്യോമാരകത്വമുക്തമ്| യദാഹ– “സദ്യസ്ത്രിദോഷജാ ഹന്തി ത്ര്യഹാച്ഛ്ലേഷ്മസമുദ്ഭവാ| പഞ്ചാഹാത് പിത്തസമ്ഭൂതാ, സപ്താഹാത് പവനോത്ഥിതാ||” ഇതി||൩൮||
Adhikarana vAtajAdibhedena rohiNIlakShaNAni (39-41) · Śloka 41
ജിഹ്വാസമന്താദ്ഭൃശവേദനാസ്തു മാംസാങ്കുരാഃ കണ്ഠനിരോധിനോ യേ |
സാ രോഹിണീ വാതകൃതാ പ്രദിഷ്ടാ വാതാത്മകോപദ്രവഗാഢയുക്താ ||൩൯||
ക്ഷിപ്രോദ്ഗമാ ക്ഷിപ്രവിദാഹപാകാ തീവ്രജ്വരാ പിത്തനിമിത്തജാ തു |
സ്രോതോവിരോധിന്യചലോദ്ഗതാ ച സ്ഥിരാങ്കുരാ യാ കഫസമ്ഭവാ സാ ||൪൦||
ഗമ്ഭീരപാകിന്യനിവാര്യവീര്യാ ത്രിദോഷലിങ്ഗാ ത്രിതയോത്ഥിതാ ച |
സ്ഫോടൈശ്ചിതാ പിത്തസമാനലിങ്ഗാ സാധ്യാ പ്രദിഷ്ടാ രുധിരാത്മികാ തു ||൪൧||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
जिह्वासमन्ताद्भृशवेदनास्तु मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनो ये |
सा रोहिणी वातकृता प्रदिष्टा वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ता ||३९||
क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा तु |
स्रोतोविरोधिन्यचलोद्गता च स्थिराङ्कुरा या कफसम्भवा सा ||४०||
गम्भीरपाकिन्यनिवार्यवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रितयोत्थिता च |
स्फोटैश्चिता पित्तसमानलिङ्गा साध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिका तु ||४१||
(सु. नि. अ. १६) |
വാതജാദിഭേദേന രോഹിണീലക്ഷണമാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| ജിഹ്വാസമന്താദിതി ജിഹ്വായാഃ സര്വത ഇത്യര്ഥഃ| വാതാത്മകോപദ്രവഗാഢയുക്തേതി വാതാത്മകാ ഉപദ്രവാഃ കമ്പവിനാമസ്തമ്ഭാദയസ്തൈരതിശയമനുഗതാഃ| ത്രിദോഷജായാമനിവാര്യവീര്യേതി ക്രിയയാऽപി ന നിവാര്യം വീര്യമസ്യാഃ, സദ്യോമാരകത്വാദിത്യര്ഥഃ| ത്രിതയോത്ഥിതേതി ദോഷത്രയോത്ഥിതാ| പിത്തലിങ്ഗാതിദേശസ്യാവ്യവഹിതത്വപ്രതീത്യര്ഥം പിത്തരോഹിണ്യനന്തരം രക്തജായാ വക്തുമുചിതായാഃ ശേഷേऽഭിധാനമിതരരോഹിണ്യപേക്ഷയാ സുഖസാധ്യത്വഖ്യാപനാര്ഥമിതി കേചിത്||൩൯-൪൧||
Adhikarana kaNThashAlUkalakShaNam (42) · Śloka 42
കോലാസ്ഥിമാത്രഃ കഫസമ്ഭവോ യോ ഗ്രന്ഥിര്ഗലേ കണ്ടകശൂകഭൂതഃ |
ഖരഃ സ്ഥിരഃ ശസ്ത്രനിപാതസാധ്യസ്തം കണ്ഠശാലൂകമിതി ബ്രുവന്തി ||൪൨||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः |
खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ||४२||
(सु. नि. अ. १६) |
കണ്ഠശാലൂകലക്ഷണമാഹ– കോലേത്യാദി| കണ്ടകശൂകഭൂത ഇതി കണ്ടകവത് ശൂകവച്ച വേദനാജനകഃ, ഭൂതശബ്ദഃ ഉപമാനാര്ഥേ; കിംവാ കണ്ടകോപലക്ഷിതഃ ശൂകോ ജലശൂകഃ, സ ഇവ ഭൂതോ ജാതഃ| കഠിനഗുഡകതയാ ശാലൂകസമത്വേന കണ്ഠശാലൂകമ്| ശാലൂകം ജലോത്പലകന്ദമ്||൪൨||
Adhikarana adhijihvikAlakShaNam (43) · Śloka 43
ജിഹ്വാഗ്രരൂപഃ ശ്വയഥുഃ കഫാത്തു ജിഹ്വോപരിഷ്ടാദപി രക്തമിശ്രാത് |
ജ്ഞേയോऽധിജിഹ്വഃ ഖലു രോഗ ഏഷ വിവര്ജയേദാഗതപാകമേനമ് ||൪൩||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वोपरिष्टादपि रक्तमिश्रात् |
ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ||४३||
(सु. नि. अ. १६) |
അധിജിഹ്വികാമാഹ– ജിഹ്വാഗ്രരൂപ ഇത്യാദി| ജിഹ്വോപരിഷ്ടാദിത്യനേന ജിഹ്വാതലജാതാമുപജിഹ്വാം വ്യാവര്തയതി| അപി രക്തമിശ്രാദിതി ന കേവലാത് കഫാദ്ഭവതി, കിന്തു രക്തമിശ്രാദേവ കഫാദിത്യര്ഥഃ| അപ്യവധാരണേ| ആഗതപാകത്വേന പിത്തമപ്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൪൩||
Adhikarana valayalakShaNam (44) · Śloka 44
ബലാശ ഏവായതമുന്നതം ച ശോഥം കരോത്യന്നഗതിം നിവാര്യ |
തം സര്വഥൈവാപ്രതിവാര്യവീര്യം വിവര്ജനീയം വലയം വദന്തി ||൪൪||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
बलाश एवायतमुन्नतं च शोथं करोत्यन्नगतिं निवार्य |
तं सर्वथैवाप्रतिवार्यवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ||४४||
(सु. नि. अ. १६) |
വലയമാഹ– ബലാശ ഏവേത്യാദി| ബലാശഃ കഫഃ| അന്നഗതിമിതി അന്നസ്യ ഗതിര്യേന സ്രോതസാ സോऽന്നഗതിഃ അന്നവഹമാര്ഗഃ, അന്നസ്യ പ്രവേശോ വാ| കഫജോऽപ്യയം പ്രഭാവാദസാധ്യഃ||൪൪||
Adhikarana balAsalakShaNam (45) · Śloka 45
ഗലേ തു ശോഥം കുരുതഃ പ്രവൃദ്ധൌ ശ്ലേഷ്മാനിലൌ ശ്വാസരുജോപപന്നമ് |
മര്മച്ഛിദം ദുസ്തരമേനമാഹുര്ബലാശസഞ്ജ്ഞം നിപുണാ വികാരമ് ||൪൫||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
गले तु शोथं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् |
मर्मच्छिदं दुस्तरमेनमाहुर्बलाशसञ्ज्ञं निपुणा विकारम् ||४५||
(सु. नि. अ. १६) |
ബലാശലിങ്ഗമാഹ– ഗല ഇത്യാദി| മര്മച്ഛിദമിതി പ്രാണായതനഹൃദയമര്മച്ഛിദമ്||൪൫||
Adhikarana ekavRundalakShaNam (46) · Śloka 46
വൃത്തോന്നതോऽന്തഃ ശ്വയഥുഃ സദാഹഃ സകണ്ഡുരോऽപാക്യമൃദുര്ഗുരുശ്ച |
നാമ്നൈകവൃന്ദഃ പരികീര്തിതോऽസൌ വ്യാധിര്ബലാശക്ഷതജപ്രസൂതഃ ||൪൬||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
वृत्तोन्नतोऽन्तः श्वयथुः सदाहः सकण्डुरोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च |
नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलाशक्षतजप्रसूतः ||४६||
(सु. नि. अ. १६) |
ഏകവൃന്ദമാഹ– വൃത്തോന്നത ഇത്യാദി| അന്തഃശ്വയഥുരിതി ഗലസ്യാന്തര്മധ്യേ| സദാഹ ഇതി മന്ദദാഹഃ, സഹശബ്ദ ഈഷദര്ഥേ| അപാക്യമൃദുരിതി അപാകീ ഈഷത്പാകീ, അമൃദുരീഷന്മൃദുഃ; അന്യേ ‘ അപാകമൃദുഃ’ ഇതി പഠന്തി, അപാകശ്ചാസൌ മൃദുശ്ചേതി അപാകമൃദുഃ| ബലാശക്ഷതജപ്രസൂത ഇതി കഫരക്തഭവ ഇത്യര്ഥഃ||൪൬||
Adhikarana vRundalakShaNam (47) · Śloka 47
സമുന്നതം വൃത്തമമന്ദദാഹം തീവ്രജ്വരം വൃന്ദമുദാഹരന്തി |
തച്ചാപി പിത്തക്ഷതജപ്രകോപാജ്ജ്ഞേയം സതോദം പവനാത്മകം തു ||൪൭||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति |
तच्चापि पित्तक्षतजप्रकोपाज्ज्ञेयं सतोदं पवनात्मकं तु ||४७||
(सु. नि. अ. १६) |
വൃന്ദമാഹ– സമുന്നതമിത്യാദി| വൃന്ദമേവ പവനാനുവിദ്ധം സതോദം സ്യാത്| നനു, സപ്തദശ കണ്ഠഗതാ ഉക്താഃ; ഉക്തം ഹി– “സപ്തദശാമയാഃ കണ്ഠേ” ഇതി, വൃന്ദേന സഹാഷ്ടാദശ സ്യുഃ? ഉച്യതേ– ഏകവൃന്ദസ്യാവസ്ഥാവിശേഷ ഏവ വൃന്ദഃ, തുല്യസ്ഥാനാകൃതിതോ ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ; യദ്യപ്യേകവൃന്ദഃ കഫരക്തജഃ, വൃന്ദസ്തു പിത്തരക്തജഃ പഠിതഃ, തഥാ വൃന്ദസ്യൈവ സതോദത്വേന വാതാത്മകത്വമുക്തം, തഥാऽപ്യേകവൃന്ദസ്യാവസ്ഥാവിശേഷത്വേന വൃന്ദഃ സങ്ഗച്ഛത ഏവ; യഥാ കാമലായാം തദ്ഭിന്നഹേതുലക്ഷണസ്യാപി ഹലീമകസ്യ സങ്ഗ്രഹഃ, യഥാ വാതമദാത്യയേന ധ്വംസകവിക്ഷേപകയോരത്യന്താഭേദേऽപി സ ഏവ സ്യാന്ന പുനസ്തേന സങ്ഗ്രഹഃ; ഭോജേऽപ്യയമേകവൃന്ദജ ഏവ പഠിതഃ| യദാഹ– “ശ്ലേഷ്മരക്തസമുത്ഥാനമേകവൃന്ദം വിഭാവയേത്| തുല്യസ്ഥാനാകൃതിര്വൃന്ദോ വൃന്ദജോ രക്തപിത്തജഃ||” ഇതി| വൃന്ദജ ഇത്യേകവൃന്ദജഃ| ഗദാധരസ്തു കാരണഭേദാത് ധര്മഭേദാച്ച ഉത്പന്നത്വേന ചൈകകാര്യകാരണയോരഭേദപ്രസങ്ഗമഭിധായ വൃന്ദശബ്ദം ഛന്ദോऽനുരോധാദാദിലോപാദേകവൃന്ദ ഏവ വര്ണയതി, തഥാച സതി സമുന്നതമിത്യാദിനാ പിത്താനുബന്ധസഹിതബഹുലരക്തകൃതൈകവൃന്ദസ്യ ലക്ഷണമുച്യതേ, സതോദം പവനാത്മകം ചേത്യനേന ച വാതാനുബന്ധൈകവൃന്ദലക്ഷണമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| പരന്തു വൃന്ദജോ വൃന്ദ ഇതി ഭോജവചനേനാസങ്ഗതമിദം വ്യാഖ്യാനമ്||൪൭||
Adhikarana shataghnIlakShaNam (48) · Śloka 48
വര്തിര്ഘനാ കണ്ഠനിരോധിനീ യാ ചിതാऽതിമാത്രം പിശിതപ്രരോഹൈഃ |
അനേകരുക് പ്രാണഹരീ ത്രിദോഷാജ്ജ്ഞേയാ ശതഘ്നീ ച ശതഘ്നിരൂപാ ||൪൮||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः |
अनेकरुक् प्राणहरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नी च शतघ्निरूपा ||४८||
(सु. नि. अ. १६) |
ശതഘ്നീലക്ഷണമാഹ– വര്തിരിത്യാദി| അനേകരുഗിതി വാതപിത്തകഫജതോദദാഹകണ്ഡ്വാദിവേദനാന്വിതേത്യര്ഥഃ| ശതഘ്നിരൂപേതി അയഃകണ്ടകാച്ഛന്നാ മഹതീ ശിലാ ശതഘ്നീ, തത്തുല്യാ| പ്രാണഹരീത്യസാധ്യാ| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “ശങ്കുനേവ ഗലേ വിദ്ധാ ശതഘ്ന്യേഷാ ന സിധ്യതി|” ഇതി||൪൮||
Adhikarana galAyulakShaNam (49) · Śloka 49
ഗ്രന്ഥിര്ഗലേ ത്വാമലകാസ്ഥിമാത്രഃ സ്ഥിരോऽതിരുഗ്യഃ കഫരക്തമൂര്തിഃ |
സംലക്ഷ്യതേ സക്തമിവാശനം ച സ ശസ്ത്രസാധ്യസ്തു ഗലായുസഞ്ജ്ഞഃ ||൪൯||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽतिरुग्यः कफरक्तमूर्तिः |
संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गलायुसञ्ज्ञः ||४९||
(सु. नि. अ. १६) |
ഗലായുലക്ഷണമാഹ– ഗ്രന്ഥിരിത്യാദി| കഫരക്തമൂര്തിരിതി കഫരക്തജഃ| സക്തമിവേതി ലഗ്നമിവ| അശനം ഭുക്തമ്||൪൯||
Adhikarana galavidradhilakShaNam (50) · Śloka 50
സര്വം ഗലം വ്യാപ്യ സമുത്ഥിതോ യഃ ശോഥോ രുജഃ സന്തി ച യത്ര സര്വാഃ |
സ സര്വദോഷൈര്ഗലവിദ്രധിസ്തു തസ്യൈവ തുല്യഃ ഖലു സര്വജസ്യ ||൫൦||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोथो रुजः सन्ति च यत्र सर्वाः |
स सर्वदोषैर्गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ||५०||
(सु. नि. अ. १६) |
ഗലവിദ്രധിലിങ്ഗമാഹ– സര്വമിത്യാദി| തസ്യൈവ തുല്യഃ ഖലു സര്വജസ്യേതി പ്രാഗുക്തസ്യ വിദ്രധേഃ സന്നിപാതജസ്യ തുല്യ ഇത്യര്ഥഃ| സ ച സ്ഥാനപ്രഭാവേണ സന്നിപാതജ ഏവ, ചികിത്സാഭേദാര്ഥം ച പുനഃ പഠിതഃ||൫൦||
Adhikarana galaughalakShaNam (51) · Śloka 51
ശോഥോ മഹാനന്നജലാവരോധീ തീവ്രജ്വരോ വായുഗതേര്നിഹന്താ |
കഫേന ജാതോ രുധിരാന്വിതേന ഗലേ ഗലൌഘഃ പരികീര്ത്യതേ തു ||൫൧||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
शोथो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वायुगतेर्निहन्ता |
कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यते तु ||५१||
(सु. नि. अ. १६) |
ഗലൌഘലക്ഷണമാഹ– ശോഥ ഇത്യാദി| വായുഗതേര്നിഹന്തേതി അതിമഹത്ത്വാദുദാനവായുഗതിരോധക ഇത്യര്ഥഃ||൫൧||
Adhikarana svaraghnalakShaNam (52) · Śloka 52
യസ്താമ്യമാനഃ ശ്വസിതി പ്രസക്തം ഭിന്നസ്വരഃ ശുഷ്കവിമുക്തകണ്ഠഃ |
കഫോപദിഗ്ധേഷ്വനിലായനേഷു ജ്ഞേയഃ സ രോഗഃ ശ്വസനാത് സ്വരഘ്നഃ ||൫൨||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
यस्ताम्यमानः श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः |
कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ||५२||
(सु. नि. अ. १६) |
സ്വരഘ്നലക്ഷണമാഹ– യ ഇത്യാദി| താമ്യമാന ഇതി മൂര്ഛാം ഗച്ഛന്, അഥവാ തമഃ പശ്യന്| ശ്വസിതി പ്രസക്തമിതി നിരന്തരം ശ്വസിതി| ശുഷ്കവിമുക്തകണ്ഠ ഇതി ശുഷ്കോ നീരസോ വിമുക്തശ്ചാസ്വാധീനഃ കണ്ഠോ യസ്യ സ തഥാ| അസ്വാധീനതാ ച കിമപി ഗിലിതുമശക്യതയാ ബോദ്ധവ്യാ| അനിലായനേഷ്വിതി അനിലമാര്ഗേഷു കഫരുദ്ധേഷു സത്സു, വായുഗതസ്രോതസോര്ദ്വിത്വേऽപി ബഹുവചനം പ്രതാനബഹുത്വാത്| ശ്വസനാദിതി വാതാത്||൫൨||
Adhikarana mAMsatAnalakShaNam (53) · Śloka 53
പ്രതാനവാന് യഃ ശ്വയഥുഃ സുകഷ്ടോ ഗലോപരോധം കുരുതേ ക്രമേണ |
സ മാംസതാനഃ കഥിതോऽവലമ്ബീ പ്രാണപ്രണുത് സര്വകൃതോ വികാരഃ ||൫൩||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण |
स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ||५३||
(सु. नि. अ. १६) |
മാംസതാനലിങ്ഗമാഹ– പ്രതാനവാനിത്യാദി| പ്രതാനവാനിതി വിസ്താരവാന്| സുകഷ്ട ഇതി മഹാദുഃഖപ്രദായീ; ന തു കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ, പ്രാണപ്രണുദിതി വചനാത്; അഥവാ പാകതഃ കഷ്ടസാധ്യഃ, സമസ്തഗലോപരോധേ തു പ്രാണപ്രണുത്| ‘സ മാംസതാനഃ കഥിതോऽവലമ്ബീ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘സ മാംസതാനേതി ബിഭര്തി സഞ്ജ്ഞാമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേ മാംസതാനേത്യത്ര ഇതിശബ്ദേന പ്രാതിപദികാര്ഥസ്യോക്തത്വാദ്വിഭക്ത്യഭാവഃ| ‘ബിഭര്തി സഞ്ജ്ഞാമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘നിരുണദ്ധി ചേഷ്ടാമ്’ ഇതി കാര്തികഃ| അസ്മിന് വ്യാഖ്യാനേ ‘സ മാംസതാന’ ഇത്യസ്യാനന്തരം ‘ഖ്യാത’ ഇതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൫൩||
Adhikarana vidArIlakShaNam (54) · Śloka 54
സദാഹതോദം ശ്വയഥും സുതാമ്രമന്തര്ഗലേ പൂതിവിശീര്ണമാംസമ് |
പിത്തേന വിദ്യാദ്വദനേ വിദാരീം പാര്ശ്വേ വിശേഷാത് സ തു യേന ശേതേ ||൫൪||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
सदाहतोदं श्वयथुं सुताम्रमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् |
पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ||५४||
(सु. नि. अ. १६) |
വിദാരീലക്ഷണമാഹ– സദാഹതോദമിത്യാദി| വദന ഇതി സ്വരൂപപരമിദമ്, അന്തര്ഗല ഇത്യനേനൈവ വദനശബ്ദസ്യ ലബ്ധത്വാത്| പാര്ശ്വേ വിശേഷാത് സ തു യേന ശേതേ ഇതി സ പുരുഷോ യേന പാര്ശ്വേന വിശേഷാദ്ബാഹുല്യേന ശേതേ തസ്മിന്നേവ പാര്ശ്വേ വിദാരീ ഭവതീത്യര്ഥഃ| വിശേഷഗ്രഹണാദന്യസ്മിന് പാര്ശ്വേऽപി സമ്ഭവോऽസ്യാഃ| വിദാരീസഞ്ജ്ഞാ ച മാംസവിദാരണേന| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “പിത്തേന ജാതോ വദനേ വികാരഃ പാര്ശ്വേ വിശേഷാത് സ തു യേന ശേതേ| സ്നായുപ്രതാനപ്രഭവോ വിശേഷാദ്ദാഹപ്രപാകപ്രചുരോ വിദാരീ||” ഇതി||൫൪||
Adhikarana vAtajasarvasara(mukhapAka)-pittajasarvasara(mukhapAka)– kaphajasarvasara(mukhapAka)lakShaNam (55) · Śloka 55
സ്ഫോടൈഃ സതോദൈര്വദനം സമന്താദ്യസ്യാചിതം സര്വസരഃ സ വാതാത് |
രക്തൈഃ സദാഹൈസ്തനുഭിഃ സപീതൈര്യസ്യാചിതം ചാപി സ പിത്തകോപാത് |
അവേദനൈഃ കണ്ഡുയുതൈഃ സവര്ണൈര്യസ്യാചിതം ചാപി സ വൈ കഫേന ||൫൫||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् |
रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् |
अवेदनैः कण्डुयुतैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन ||५५||
(सु. नि. अ. १६) |
സര്വസരാസ്ത്രയോऽഭിധീയന്തേ– സ്ഫോടൈരിത്യാദിനാ| മുഖഗതോഷ്ഠാദിസപ്തസ്ഥാനവ്യാപകതയാ സര്വസരത്വം ജ്ഞേയമ്| സ്ഫോടൈരിതി വദനമിതി ച ഉത്തരത്ര സമ്ബന്ധനീയമ്| ആചിതം വ്യാപ്തമ്| സര്വസരാ മുഖപാകാ ഉച്യന്തേ| കേചിദ്വിദേഹക്തരക്തജസര്വസരലക്ഷണം പഠന്തി| യഥാ– “രക്തേന പിത്തോദിത ഏവ ചാപി കൈശ്ചിത് പ്രദിഷ്ടോ മുഖപാകസഞ്ജ്ഞഃ|” ഇതി| അയം ച പൈത്തിക ഏവാന്തര്ഭൂത ഇതി നേഹ ദര്ശിത ഇതി||൫൫||
Adhikarana oShThaprakopAdiShvasAdhyAH (56-59) · Śloka 59
ഓഷ്ഠപ്രകോപേ വര്ജ്യാഃ സ്യുര്മാംസരക്തത്രിദോഷജാഃ |
ദന്തമൂലേഷു വര്ജ്യൌ ച ത്രിലിങ്ഗഗതിശൌഷിരൌ ||൫൬||
ദന്തേഷു ച ന സിധ്യന്തി ശ്യാവദാലനഭഞ്ജനാഃ |
ജിഹ്വാരോഗേ ബലാശസ്തു താലവ്യേഷ്വര്ബുദം തഥാ ||൫൭||
സ്വരഘ്നോ വലയോ വൃന്ദോ ബലാശശ്ച വിദാരികാ |
ഗലൌഘോ മാംസതാനശ്ച ശതഘ്നീ രോഹിണീ ഗലേ ||൫൮||
അസാധ്യാഃ കീര്തിതാ ഹ്യേതേ രോഗാ നവ ദശൈവ തു |
തേഷു ചാപി ക്രിയാം വൈദ്യഃ പ്രത്യാഖ്യായ സമാചരേത് ||൫൯||
(സു. നി. അ. ൧൬) |
View original
ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः |
दन्तमूलेषु वर्ज्यौ च त्रिलिङ्गगतिशौषिरौ ||५६||
दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः |
जिह्वारोगे बलाशस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ||५७||
स्वरघ्नो वलयो वृन्दो बलाशश्च विदारिका |
गलौघो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी गले ||५८||
असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव तु |
तेषु चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ||५९||
(सु. नि. अ. १६) |
ഓഷ്ഠപ്രകോപാദിഷ്വസാധ്യാനാഹ– ഓഷ്ഠപ്രകോപേ വര്ജ്യാഃ സ്യുരിത്യാദി| ത്രിലിങ്ഗഗതിശൌഷിരാവിതി ത്രിദോഷജനാഡീ ത്രിദോഷജശ്ച മഹാശൌഷിരോऽസാധ്യഃ| രോഹിണീ ഗല ഇതി ത്രിദോഷജാ രോഹിണീ||൫൬-൫൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 56
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ മുഖരോഗനിദാനം സമാപ്തമ് ||൫൬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मुखरोगनिदानं समाप्तम् ||५६||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം മുഖരോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൫൬||