56. mukharōganidānam

Adhikarana mukharoganidAnam (1) · Śloka 1

അഥ മുഖരോഗനിദാനമ് | ആനൂപപിശിതക്ഷീരദധിമത്സ്യാതിസേവനാത് | മുഖമധ്യേ ഗദാന് കുര്യുഃ ക്രുദ്ധാ ദോഷാഃ കഫോത്തരാഃ ||൧||

Adhikarana vAtajauShTharogalakShaNam (2) · Śloka 2

കര്കശൌ പരുഷൌ സ്തബ്ധൌ സമ്പ്രാപ്താനിലവേദനൌ | ദാല്യേതേ പരിപാട്യതേ ഓഷ്ഠൌ മാരുതകോപതഃ ||൨|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana pittajauShTharogalakShaNam (3) · Śloka 3

ചീയേതേ പിഡകാഭിശ്ച സരുജാഭിഃ സമന്തതഃ | സദാഹപാകപിഡകൌ പീതാഭാസൌ ച പിത്തതഃ ||൩|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana kaphajauShTharogalakShaNam (4) · Śloka 4

സവര്ണാഭിശ്ച ചീയേതേ പിഡകാഭിരവേദനൌ | ഭവതസ്തു കഫാദോഷ്ഠൌ പിച്ഛിലൌ ശീതലൌ ഗുരൂ ||൪|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana sannipAtajauShTharogalakShaNam (5) · Śloka 5

സകൃത്കൃഷ്ണൌ സകൃത്പീതൌ സകൃച്ഛ്വേതൌ തഥൈവ ച | സന്നിപാതേന വിജ്ഞേയാവനേകപിഡകാചിതൌ ||൫|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana raktajauShTharogalakShaNam (6) · Śloka 6

ഖര്ജൂരഫലവര്ണാഭിഃ പിഡകാഭിര്നിപീഡിതൌ | രക്തോപസൃഷ്ടൌ രുധിരം സ്രവതഃ ശോണിതപ്രഭൌ ||൬|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana mAMsajauShTharogalakShaNam (7) · Śloka 7

ഗുരൂ സ്ഥൂലൌ മാംസദുഷ്ടൌ മാംസപിണ്ഡവദുദ്ഗതൌ | ജന്തവശ്ചാത്ര മൂര്ഛന്തി നരസ്യോഭയതോ മുഖാത് ||൭|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana medojauShTharogalakShaNam (8) · Śloka 9

സര്പിര്മണ്ഡപ്രതീകാശൌ മേദസാ കണ്ഡുരൌ ഗുരൂ | അച്ഛം സ്ഫടികസങ്കാശമാസ്രാവം സ്രവതോ ഭൃശമ് ||൮|| (സു. നി. അ. ൧൬) | തയോര്വ്രണോ ന സംരോഹേന്മൃദുത്വം ച ന ഗച്ഛതി |൯|

Adhikarana abhighAtajauShTharogalakShaNam (9) · Śloka 10

ക്ഷതജാഭൌ വിദീര്യേതേ പാട്യേതേ ചാഭിഘാതതഃ ||൯|| ഗ്രഥിതൌ ച തഥാ സ്യാതാമോഷ്ഠൌ കണ്ഡൂസമന്വിതൌ |൧൦| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana shItAdalakShaNam (10-11) · Śloka 11

ശോണിതം ദന്തവേഷ്ടേഭ്യോ യസ്യാകസ്മാത് പ്രവര്തതേ | ദുര്ഗന്ധീനി സകൃഷ്ണാനി പ്രക്ലേദീനി മൃദൂനി ച ||൧൦|| ദന്തമാംസാനി ശീര്യന്തേ പചന്തി ച പരസ്പരമ് | ശീതാദോ നാമ സ വ്യാധിഃ കഫശോണിതസമ്ഭവഃ ||൧൧|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana dantapuppuTalakShaNam (12) · Śloka 12

ദന്തയോസ്ത്രിഷു വാ യസ്യ ശ്വയഥുര്ജായതേ മഹാന് | ദന്തപുപ്പുടകോ നാമ സ വ്യാധിഃ കഫരക്തജഃ ||൧൨|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana dantaveShTalakShaNam (13) · Śloka 13

സ്രവന്തി പൂയരുധിരം ചലാ ദന്താ ഭവന്തി ച | ദന്തവേഷ്ടഃ സ വിജ്ഞേയോ ദുഷ്ടശോണിതസമ്ഭവഃ ||൧൩|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana shauShiralakShaNam (14) · Śloka 14

ശ്വയഥുര്ദന്തമൂലേഷു രുജാവാന് കഫരക്തജഃ | ലാലാസ്രാവീ സ വിജ്ഞേയഃ ശൌഷിരോ നാമ നാമതഃ ||൧൪|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana mahAshauShiralakShaNam (15) · Śloka 15

ദന്താശ്ചലന്തി വേഷ്ടേഭ്യസ്താലു ചാപ്യവദീര്യതേ | യസ്മിന് സ സര്വജോ വ്യാധിര്മഹാശൌഷിരസഞ്ജ്ഞിതഃ ||൧൫|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana paridaralakShaNam (16) · Śloka 16

ദന്തമാംസാനി ശീര്യന്തേ യസ്മിന് ഷ്ഠീവതി ചാപ്യസൃക് | പിത്താസൃക്കഫജോ വ്യാധിര്ജ്ഞേയഃ പരിദരോ ഹി സഃ ||൧൬|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana upakushalakShaNam (17) · Śloka 17

വേഷ്ടേഷു ദാഹഃ പാകശ്ച താഭ്യാം ദന്താശ്ചലന്തി ച | യസ്മിന് സോപകുശോ നാമ പിത്തരക്തകൃതോ ഗദഃ ||൧൭|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana vaidarbhalakShaNam (18) · Śloka 18

ഘൃഷ്ടേഷു ദന്തമാംസേഷു സംരമ്ഭോ ജായതേ മഹാന് | ചലാ ഭവന്തി ദന്താശ്ച സ വൈദര്ഭോऽഭിഘാതജഃ ||൧൮|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana khalivardhanalakShaNam (19) · Śloka 19

മാരുതേനാധികോ ദന്തോ ജായതേ തീവ്രവേദനഃ | ഖലിവര്ധനസഞ്ജ്ഞോऽസൌ ജാതേ രുക് ച പ്രശാമ്യതി ||൧൯|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana karAlalakShaNam (20) · Śloka 20

ശനൈഃ ശനൈഃ പ്രകുരുതേ വായുര്ദന്തസമാശ്രിതഃ | കരാലാന് വികടാന് ദന്താന് കരാലോ ന സ സിധ്യതി ||൨൦||

Adhikarana adhimAMsalakShaNam (21) · Śloka 21

ഹാനവ്യേ പശ്ചിമേ ദന്തേ മഹാഞ്ഛോഥോ മഹാരുജഃ | ലാലാസ്രാവീ കഫകൃതോ വിജ്ഞേയഃ സോऽധിമാംസകഃ |൨൧| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana dantanADIlakShaNam (21) · Śloka 21

ദന്തമൂലഗതാ നാഡ്യഃ പഞ്ച ജ്ഞേയാ യഥേരിതാഃ ||൨൧|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana dAlanalakShaNam (22) · Śloka 22

ദീര്യമാണേഷ്വിവ രുജാ യസ്യ ദന്തേഷു ജായതേ | ദാലനോ നാമ സ വ്യാധിഃ സദാഗതിനിമിത്തജഃ ||൨൨|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana krimidantalakShaNam (23) · Śloka 23

കൃഷ്ണച്ഛിദ്രശ്ചലഃ സ്രാവീ സസംരമ്ഭോ മഹാരുജഃ | അനിമിത്തരുജോ വാതാദ്വിജ്ഞേയഃ ക്രിമിദന്തകഃ ||൨൩|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana bha~jjanakalakShaNam (24) · Śloka 24

വക്ത്രം വക്രം ഭവേദ്യസ്യ ദന്തഭങ്ഗശ്ച ജായതേ | കഫവാതകൃതോ വ്യാധിഃ സ ഭഞ്ജനകസഞ്ജ്ഞിതഃ ||൨൪|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana dantaharShalakShaNam (25) · Śloka 25

ശീതരൂക്ഷപ്രവാതാമ്ലസ്പര്ശാനാമസഹാ ദ്വിജാഃ | പിത്തമാരുതകോപേന ദന്തഹര്ഷഃ സ നാമതഃ ||൨൫||

Adhikarana dantasharkarAlakShaNam (26) · Śloka 26

മലോ ദന്തഗതോ യസ്തു പിത്തമാരുതശോഷിതഃ | ശര്കരേവ ഖരസ്പര്ശാ സാ ജ്ഞേയാ ദന്തശര്കരാ ||൨൬||

Adhikarana kapAlikAlakShaNam (27) · Śloka 27

കപാലേഷ്വിവ ദീര്യത്സു ദന്താനാം സൈവ ശര്കരാ | കപാലികേതി വിജ്ഞേയാ സദാ ദന്തവിനാശിനീ ||൨൭||

Adhikarana shyAvadantaka-dantavidradhirogalakShaNam (28-29) · Śloka 29

യോऽസൃങ്മിശ്രേണ പിത്തേന ദഗ്ധോ ദന്തസ്ത്വശേഷതഃ | ശ്യാവതാം നീലതാം വാऽപി ഗതഃ സ ശ്യാവദന്തകഃ ||൨൮|| (സു. നി. അ. ൧൬) | ദന്തമാംസേ മലൈഃ സാസ്രൈര്ബാഹ്യാന്തഃ ശ്വയഥുര്ഗുരുഃ | സദാഹരുക് സ്രവേദ്ഭിന്നഃ പൂയാസ്രം ദന്തവിദ്രധിഃ ||൨൯||

Adhikarana vAtajajihvAroga-pittajajihvAroga-kaphajajihvArogalakShaNam (30) · Śloka 30

ജിഹ്വാऽനിലേന സ്ഫുടിതാ പ്രസുപ്താ ഭവേച്ച ശാകച്ഛദനപ്രകാശാ | പിത്തേന ദഹ്യത്യുപചീയതേ ച ദീര്ഘൈഃ സരക്തൈരപി കണ്ടകൈശ്ച | കഫേന ഗുര്വീ ബഹുലാ ചിതാ ച മാംസോച്ഛ്രയൈഃ ശാല്മലികണ്ടകാഭൈഃ ||൩൦|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana alAsalakShaNam (31) · Śloka 31

ജിഹ്വാതലേ യഃ ശ്വയഥുഃ പ്രഗാഢഃ സോऽലാസസഞ്ജ്ഞഃ കഫരക്തമൂര്തിഃ | ജിഹ്വാം സ തു സ്തമ്ഭയതി പ്രവൃദ്ധോ മൂലേ ച ജിഹ്വാ ഭൃശമേതി പാകമ് ||൩൧|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana upajihvikAlakShaNam (32) · Śloka 32

ജിഹ്വാഗ്രരൂപഃ ശ്വയഥുര്ഹി ജിഹ്വാമുന്നമ്യ ജാതഃ കഫരക്തമൂലഃ | ലാലാകരഃ കണ്ഡുയുതഃ സചോഷഃ സാ തൂപജിഹ്വാ പഠിതാ ഭിഷഗ്ഭിഃ ||൩൨|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana kaNThashuNDIlakShaNam (33) · Śloka 33

ശ്ലേഷ്മാസൃഗ്ഭ്യാം താലുമൂലേ പ്രവൃദ്ധോ ദീര്ഘഃ ശോഥോ ധ്മാതബസ്തിപ്രകാശഃ | തൃഷ്ണാകാസശ്വാസകൃത്തം വദന്തി വ്യാധിം വൈദ്യാഃ കണ്ഠശുണ്ഡീതി നാമ്നാ ||൩൩|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana tuNDikerIlakShaNam (34) · Śloka 34

ശോഥഃ സ്ഥൂലസ്തോദദാഹപ്രപാകീ പ്രാഗുക്താഭ്യാം തുണ്ഡികേരീ മതാ തു |൩൪| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana adhruShalakShaNam (34) · Śloka 34

മൃദുഃ ശോഥോ ലോഹിതഃ ശോണിതോത്ഥോ ജ്ഞേയോऽധ്രുഷഃ സജ്വരസ്തീവ്രരുക് ച ||൩൪|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana kacchapalakShaNam (35) · Śloka 35

കൂര്മോന്നതോऽവേദനോऽശീഘ്രജന്മാ രോഗോ ജ്ഞേയഃ കച്ഛപഃ ശ്ലേഷ്മണാ തു |൩൫| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana tAlvarbuda-mAMsasa~gghAtalakShaNam (35) · Śloka 35

പദ്മാകാരം താലുമധ്യേ തു ശോഥം വിദ്യാദ്രക്താദര്ബുദം പ്രോക്തലിങ്ഗമ് ||൩൫|| ദുഷ്ടം മാംസം നീരുജം താലുമധ്യേ കഫാച്ഛൂനം മാംസസങ്ഘാതമാഹുഃ | (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana tAlupuppuTa-tAlushoSha-tAlupAkalakShaNam (36-37) · Śloka 37

നീരുക് സ്ഥായീ കോലമാത്രഃ കഫാത് സ്യാന്മേദോയുക്താത് പുപ്പുടസ്താലുദേശേ ||൩൬|| ശോഷോऽത്യര്ഥം ദീര്യതേ ചാപി താലുഃ ശ്വാസശ്ചോഗ്രസ്താലുശോഷോऽനിലാച്ച | പിത്തം കുര്യാത് പാകമത്യര്ഥഘോരം താലുന്യേനം താലുപാകം വദന്തി ||൩൭|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana rohiNIsamprAptiH (38) · Śloka 38

ഗലേऽനിലഃ പിത്തകഫൌ ച മൂര്ഛിതൌ പ്രദൂഷ്യ മാംസം ച തഥൈവ ശോണിതമ് | ഗലോപസംരോധകരൈസ്തഥാऽങ്കുരൈര്നിഹന്ത്യസൂന് വ്യാധിരിയം ഹി രോഹിണീ ||൩൮|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana vAtajAdibhedena rohiNIlakShaNAni (39-41) · Śloka 41

ജിഹ്വാസമന്താദ്ഭൃശവേദനാസ്തു മാംസാങ്കുരാഃ കണ്ഠനിരോധിനോ യേ | സാ രോഹിണീ വാതകൃതാ പ്രദിഷ്ടാ വാതാത്മകോപദ്രവഗാഢയുക്താ ||൩൯|| ക്ഷിപ്രോദ്ഗമാ ക്ഷിപ്രവിദാഹപാകാ തീവ്രജ്വരാ പിത്തനിമിത്തജാ തു | സ്രോതോവിരോധിന്യചലോദ്ഗതാ ച സ്ഥിരാങ്കുരാ യാ കഫസമ്ഭവാ സാ ||൪൦|| ഗമ്ഭീരപാകിന്യനിവാര്യവീര്യാ ത്രിദോഷലിങ്ഗാ ത്രിതയോത്ഥിതാ ച | സ്ഫോടൈശ്ചിതാ പിത്തസമാനലിങ്ഗാ സാധ്യാ പ്രദിഷ്ടാ രുധിരാത്മികാ തു ||൪൧|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana kaNThashAlUkalakShaNam (42) · Śloka 42

കോലാസ്ഥിമാത്രഃ കഫസമ്ഭവോ യോ ഗ്രന്ഥിര്ഗലേ കണ്ടകശൂകഭൂതഃ | ഖരഃ സ്ഥിരഃ ശസ്ത്രനിപാതസാധ്യസ്തം കണ്ഠശാലൂകമിതി ബ്രുവന്തി ||൪൨|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana adhijihvikAlakShaNam (43) · Śloka 43

ജിഹ്വാഗ്രരൂപഃ ശ്വയഥുഃ കഫാത്തു ജിഹ്വോപരിഷ്ടാദപി രക്തമിശ്രാത് | ജ്ഞേയോऽധിജിഹ്വഃ ഖലു രോഗ ഏഷ വിവര്ജയേദാഗതപാകമേനമ് ||൪൩|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana valayalakShaNam (44) · Śloka 44

ബലാശ ഏവായതമുന്നതം ച ശോഥം കരോത്യന്നഗതിം നിവാര്യ | തം സര്വഥൈവാപ്രതിവാര്യവീര്യം വിവര്ജനീയം വലയം വദന്തി ||൪൪|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana balAsalakShaNam (45) · Śloka 45

ഗലേ തു ശോഥം കുരുതഃ പ്രവൃദ്ധൌ ശ്ലേഷ്മാനിലൌ ശ്വാസരുജോപപന്നമ് | മര്മച്ഛിദം ദുസ്തരമേനമാഹുര്ബലാശസഞ്ജ്ഞം നിപുണാ വികാരമ് ||൪൫|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana ekavRundalakShaNam (46) · Śloka 46

വൃത്തോന്നതോऽന്തഃ ശ്വയഥുഃ സദാഹഃ സകണ്ഡുരോऽപാക്യമൃദുര്ഗുരുശ്ച | നാമ്നൈകവൃന്ദഃ പരികീര്തിതോऽസൌ വ്യാധിര്ബലാശക്ഷതജപ്രസൂതഃ ||൪൬|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana vRundalakShaNam (47) · Śloka 47

സമുന്നതം വൃത്തമമന്ദദാഹം തീവ്രജ്വരം വൃന്ദമുദാഹരന്തി | തച്ചാപി പിത്തക്ഷതജപ്രകോപാജ്ജ്ഞേയം സതോദം പവനാത്മകം തു ||൪൭|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana shataghnIlakShaNam (48) · Śloka 48

വര്തിര്ഘനാ കണ്ഠനിരോധിനീ യാ ചിതാऽതിമാത്രം പിശിതപ്രരോഹൈഃ | അനേകരുക് പ്രാണഹരീ ത്രിദോഷാജ്ജ്ഞേയാ ശതഘ്നീ ച ശതഘ്നിരൂപാ ||൪൮|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana galAyulakShaNam (49) · Śloka 49

ഗ്രന്ഥിര്ഗലേ ത്വാമലകാസ്ഥിമാത്രഃ സ്ഥിരോऽതിരുഗ്യഃ കഫരക്തമൂര്തിഃ | സംലക്ഷ്യതേ സക്തമിവാശനം ച സ ശസ്ത്രസാധ്യസ്തു ഗലായുസഞ്ജ്ഞഃ ||൪൯|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana galavidradhilakShaNam (50) · Śloka 50

സര്വം ഗലം വ്യാപ്യ സമുത്ഥിതോ യഃ ശോഥോ രുജഃ സന്തി ച യത്ര സര്വാഃ | സ സര്വദോഷൈര്ഗലവിദ്രധിസ്തു തസ്യൈവ തുല്യഃ ഖലു സര്വജസ്യ ||൫൦|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana galaughalakShaNam (51) · Śloka 51

ശോഥോ മഹാനന്നജലാവരോധീ തീവ്രജ്വരോ വായുഗതേര്നിഹന്താ | കഫേന ജാതോ രുധിരാന്വിതേന ഗലേ ഗലൌഘഃ പരികീര്ത്യതേ തു ||൫൧|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana svaraghnalakShaNam (52) · Śloka 52

യസ്താമ്യമാനഃ ശ്വസിതി പ്രസക്തം ഭിന്നസ്വരഃ ശുഷ്കവിമുക്തകണ്ഠഃ | കഫോപദിഗ്ധേഷ്വനിലായനേഷു ജ്ഞേയഃ സ രോഗഃ ശ്വസനാത് സ്വരഘ്നഃ ||൫൨|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana mAMsatAnalakShaNam (53) · Śloka 53

പ്രതാനവാന് യഃ ശ്വയഥുഃ സുകഷ്ടോ ഗലോപരോധം കുരുതേ ക്രമേണ | സ മാംസതാനഃ കഥിതോऽവലമ്ബീ പ്രാണപ്രണുത് സര്വകൃതോ വികാരഃ ||൫൩|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana vidArIlakShaNam (54) · Śloka 54

സദാഹതോദം ശ്വയഥും സുതാമ്രമന്തര്ഗലേ പൂതിവിശീര്ണമാംസമ് | പിത്തേന വിദ്യാദ്വദനേ വിദാരീം പാര്ശ്വേ വിശേഷാത് സ തു യേന ശേതേ ||൫൪|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana vAtajasarvasara(mukhapAka)-pittajasarvasara(mukhapAka)– kaphajasarvasara(mukhapAka)lakShaNam (55) · Śloka 55

സ്ഫോടൈഃ സതോദൈര്വദനം സമന്താദ്യസ്യാചിതം സര്വസരഃ സ വാതാത് | രക്തൈഃ സദാഹൈസ്തനുഭിഃ സപീതൈര്യസ്യാചിതം ചാപി സ പിത്തകോപാത് | അവേദനൈഃ കണ്ഡുയുതൈഃ സവര്ണൈര്യസ്യാചിതം ചാപി സ വൈ കഫേന ||൫൫|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana oShThaprakopAdiShvasAdhyAH (56-59) · Śloka 59

ഓഷ്ഠപ്രകോപേ വര്ജ്യാഃ സ്യുര്മാംസരക്തത്രിദോഷജാഃ | ദന്തമൂലേഷു വര്ജ്യൌ ച ത്രിലിങ്ഗഗതിശൌഷിരൌ ||൫൬|| ദന്തേഷു ച ന സിധ്യന്തി ശ്യാവദാലനഭഞ്ജനാഃ | ജിഹ്വാരോഗേ ബലാശസ്തു താലവ്യേഷ്വര്ബുദം തഥാ ||൫൭|| സ്വരഘ്നോ വലയോ വൃന്ദോ ബലാശശ്ച വിദാരികാ | ഗലൌഘോ മാംസതാനശ്ച ശതഘ്നീ രോഹിണീ ഗലേ ||൫൮|| അസാധ്യാഃ കീര്തിതാ ഹ്യേതേ രോഗാ നവ ദശൈവ തു | തേഷു ചാപി ക്രിയാം വൈദ്യഃ പ്രത്യാഖ്യായ സമാചരേത് ||൫൯|| (സു. നി. അ. ൧൬) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 56

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ മുഖരോഗനിദാനം സമാപ്തമ് ||൫൬||