56. mukharōganidānam

Adhikarana mukharoganidAnam (1) · Śloka 1

అథ ముఖరోగనిదానం | ఆనూపపిశితక్షీరదధిమత్స్యాతిసేవనాత్ | ముఖమధ్యే గదాన్ కుర్యుః క్రుద్ధా దోషాః కఫోత్తరాః ||1||

రోగగణత్వసామాన్యాన్ముఖరోగనిదానముచ్యతే– ఆనూపేత్యాది| ముఖరోగాశ్చ పంచషష్టిర్భవంతి| యదాహ భోజః– “దంతేష్వష్టావోష్ఠయోశ్చ మూలేషు దశ పంచ చ| నవ తాలుని జిహ్వాయాం పంచ సప్తదశామయాః| కంఠే త్రయః సర్వసరా ఏకషష్టిశ్చతుఃపరా||” ఇతి||1||

Adhikarana vAtajauShTharogalakShaNam (2) · Śloka 2

కర్కశౌ పరుషౌ స్తబ్ధౌ సంప్రాప్తానిలవేదనౌ | దాల్యేతే పరిపాట్యతే ఓష్ఠౌ మారుతకోపతః ||2|| (సు. ని. అ. 16) |

తత్రాష్టావోష్ఠగతానాహ– వాతికలక్షణమాహ– కర్కశావిత్యాది| దాల్యేతే ఇతి విదార్యేతే| పరిపాట్యేతే ఇతి కించిదవదీర్ణత్వచౌ భవత ఇత్యర్థః||2||

Adhikarana pittajauShTharogalakShaNam (3) · Śloka 3

చీయేతే పిడకాభిశ్చ సరుజాభిః సమంతతః | సదాహపాకపిడకౌ పీతాభాసౌ చ పిత్తతః ||3|| (సు. ని. అ. 16) |

పైత్తికలక్షణమాహ– చీయేతే ఇత్యాది| సరుజాభిరితి పిత్తకృతరుజాన్వితాభిః| యద్యేవం సదాహపాకపిడకావితి కిమర్థముచ్యతే? పూర్వేణైవ గతార్థత్వాత్| నైవం, పక్షాంతరప్రతీత్యర్థం పునరుచ్యతే| అయమర్థః– కదాచిత్ పిత్తరుజాన్వితబహుపిడకాచితావోష్ఠౌ, కదాచిత్ దాహపాకాన్వితపిడకాచితౌ వా భవతః; అన్యస్త్వాహ– అనతిభిన్నార్థత్వాదవ్యక్తశబ్దార్థత్వాచ్చ దాహపాకాతిశయదర్శనార్థం పిడకానువాదః||3||

Adhikarana kaphajauShTharogalakShaNam (4) · Śloka 4

సవర్ణాభిశ్చ చీయేతే పిడకాభిరవేదనౌ | భవతస్తు కఫాదోష్ఠౌ పిచ్ఛిలౌ శీతలౌ గురూ ||4|| (సు. ని. అ. 16) |

కఫజమాహ– సవర్ణాభిరిత్యాది| సవర్ణాభిరితి ఓష్ఠసమానవర్ణాభిః| అవేదనౌ ఈషద్వేదనౌ||4||

Adhikarana sannipAtajauShTharogalakShaNam (5) · Śloka 5

సకృత్కృష్ణౌ సకృత్పీతౌ సకృచ్ఛ్వేతౌ తథైవ చ | సన్నిపాతేన విజ్ఞేయావనేకపిడకాచితౌ ||5|| (సు. ని. అ. 16) |

సాన్నిపాతికలక్షణమాహ– సకృదిత్యాది| సకృదితి కదాచిద్వికృతివశాదేవం భవతి| అనేకపిడకాచితావితి వాతాదివేదనాన్వితబహుపిడకౌ, అనేకవర్ణపిడకాచితావిత్యన్యే| అనేకాశ్చ వర్ణా వాతాదీనాం కృష్ణపీతశ్వేతాః, అత్ర పక్షే సకృత్కృష్ణావిత్యాదిపిడకాతోऽన్యత్ర కల్పనీయం||5||

Adhikarana raktajauShTharogalakShaNam (6) · Śloka 6

ఖర్జూరఫలవర్ణాభిః పిడకాభిర్నిపీడితౌ | రక్తోపసృష్టౌ రుధిరం స్రవతః శోణితప్రభౌ ||6|| (సు. ని. అ. 16) |

రక్తజమాహ– ఖర్జూరేత్యాది| ఖర్జూరఫలవర్ణాభిరిత్యనేన వర్ణమాత్రేణైవ సాధర్మ్యం ప్రతిపాద్యతే, యది తు సర్వాత్మనా సాధర్మ్యమభీష్టం స్యాత్, తదా ‘ఖర్జూరఫలతుల్యాభిః’ ఇత్యేవోచ్యేత| రక్తోపసృష్టావితి రక్తదూషితౌ||6||

Adhikarana mAMsajauShTharogalakShaNam (7) · Śloka 7

గురూ స్థూలౌ మాంసదుష్టౌ మాంసపిండవదుద్గతౌ | జంతవశ్చాత్ర మూర్ఛంతి నరస్యోభయతో ముఖాత్ ||7|| (సు. ని. అ. 16) |

మాంసజమాహ– గురూ స్థూలావిత్యాది| జంతవశ్చాత్ర మూర్ఛంతీతి క్రిమయోऽప్యత్ర ఉచ్ఛ్రితా భవంతి| ఉభయతో ముఖాదితి ముఖవివరమపేక్ష్యోభయభాగయోః, సృక్కణీప్రదేశయోరితి యావత్| ముఖాదితి ల్యబ్లోపే పంచమీ| ‘ఉభయతోముఖా’ ఇతి పాఠాంతరే ఉభయసృక్కణీభాగో ముఖమాశ్రయో యేషాం తే తథా| ద్విముఖా ఇత్యన్యే||7||

Adhikarana medojauShTharogalakShaNam (8) · Śloka 9

సర్పిర్మండప్రతీకాశౌ మేదసా కండురౌ గురూ | అచ్ఛం స్ఫటికసంకాశమాస్రావం స్రవతో భృశం ||8|| (సు. ని. అ. 16) | తయోర్వ్రణో న సంరోహేన్మృదుత్వం చ న గచ్ఛతి |9|

మేదోజమాహ– సర్పిర్మండప్రతీకాశావిత్యాది| సర్పిర్మండప్రతీకాశావితి సర్పిర్మండో ఘృతస్యోపరితనస్వచ్ఛభాగః| తత్ప్రతీకాశౌ తత్సదృశౌ| తయోరితి తాదృశయోః||8||–

Adhikarana abhighAtajauShTharogalakShaNam (9) · Śloka 10

క్షతజాభౌ విదీర్యేతే పాట్యేతే చాభిఘాతతః ||9|| గ్రథితౌ చ తథా స్యాతామోష్ఠౌ కండూసమన్వితౌ |10| (సు. ని. అ. 16) |

అభిఘాతజమాహ– క్షతజాభావిత్యాదినా| అత్ర కఫరక్తయోరప్యనుబంధో బోద్ధవ్యః| యదుక్తం భోజే– “క్షతావభిహతౌ వాऽపి రక్తావోష్ఠౌ సవేదనౌ| భవతః సపరిస్రావౌ కఫరక్తప్రదూషితౌ||” ఇతి| వాయురప్యత్రాభిఘాతాల్లభ్యతే, అయం చాభిఘాతజశోథాత్ యథోక్తలక్షణకారణభేదేన తథా వాతికౌష్ఠప్రకోపాదపి కఫరక్తరూపహేతుభేదయోగాద్భిద్యతే||9||–

Adhikarana shItAdalakShaNam (10-11) · Śloka 11

శోణితం దంతవేష్టేభ్యో యస్యాకస్మాత్ ప్రవర్తతే | దుర్గంధీని సకృష్ణాని ప్రక్లేదీని మృదూని చ ||10|| దంతమాంసాని శీర్యంతే పచంతి చ పరస్పరం | శీతాదో నామ స వ్యాధిః కఫశోణితసంభవః ||11|| (సు. ని. అ. 16) |

దంతమూలగతాన్ పంచదశ వ్యాకరోతి| శీతాదమాహ– శోణితమిత్యాది| దంతవేష్టేభ్య ఇతి దంతబంధనమాంసేభ్యః| అకస్మాదితి అభిఘాతాదినిమిత్తం వినా| ‘శీర్యంత’ ఇత్యస్య స్థానే, ‘పచ్యంత’ ఇతి గదాధరః, వ్యాచష్టే చ– ‘స్వయం’ ఇతి శేషః| పచంతి చ పరస్పరమిత్యన్యోన్యం పచంతి, పాకోష్మదూషితశోణితసంచరణేన||10-11||

Adhikarana dantapuppuTalakShaNam (12) · Śloka 12

దంతయోస్త్రిషు వా యస్య శ్వయథుర్జాయతే మహాన్ | దంతపుప్పుటకో నామ స వ్యాధిః కఫరక్తజః ||12|| (సు. ని. అ. 16) |

దంతపుప్పుటకమాహ– దంతయోరిత్యాది| అయం చ దంతయోస్త్రిష్విత్యభిధానాత్ ద్విత్రిదంతనియతః; కఫరక్తజత్వేऽపి శౌషిరాద్భిన్నోऽయం, రుజాలాలాస్రావాభావాత్||12||

Adhikarana dantaveShTalakShaNam (13) · Śloka 13

స్రవంతి పూయరుధిరం చలా దంతా భవంతి చ | దంతవేష్టః స విజ్ఞేయో దుష్టశోణితసంభవః ||13|| (సు. ని. అ. 16) |

దంతవేష్టమాహ– స్రవంతీత్యాది| స్రవంతి పూయరుధిరమిత్యత్ర ‘దంతమూలాని’ ఇతి శేషః| చలా దంతా భవంతి చేతి చకారేణ పచంతి చేతి ద్రష్టవ్యం||13||

Adhikarana shauShiralakShaNam (14) · Śloka 14

శ్వయథుర్దంతమూలేషు రుజావాన్ కఫరక్తజః | లాలాస్రావీ స విజ్ఞేయః శౌషిరో నామ నామతః ||14|| (సు. ని. అ. 16) |

శౌషిరలింగమాహ– శ్వయథురిత్యాది| నామత ఇతి ప్రసిద్ధితః||14||

Adhikarana mahAshauShiralakShaNam (15) · Śloka 15

దంతాశ్చలంతి వేష్టేభ్యస్తాలు చాప్యవదీర్యతే | యస్మిన్ స సర్వజో వ్యాధిర్మహాశౌషిరసంజ్ఞితః ||15|| (సు. ని. అ. 16) |

మహాశౌషిరలింగమాహ– దంతా ఇత్యాది| తాలు చాప్యవదీర్యత ఇత్యత్ర చకారేణ దంతా ఓష్ఠౌ చాప్యవదీర్యంతే ఇతి బోద్ధవ్యం| సప్తరాత్రాచ్చాయం మారకః| యదాహ భోజః– “సదాహో దంతమూలేషు శోథః పిత్తకఫానిలాత్| జాతః కఫం క్షపయతి క్షీణే తస్మింస్తు శోణితం|| వివృద్ధమనిశం దంతాన్ తాల్వోష్ఠమపి దారయేత్| మహాశౌషిర ఇత్యేతత్ సప్తరాత్రాన్నిహంత్యసూన్||” ఇతి| యస్మిన్ శౌషిరే ఏవమపి భవతి, స మహాశౌషిర ఇతి గదాధరః||15||

Adhikarana paridaralakShaNam (16) · Śloka 16

దంతమాంసాని శీర్యంతే యస్మిన్ ష్ఠీవతి చాప్యసృక్ | పిత్తాసృక్కఫజో వ్యాధిర్జ్ఞేయః పరిదరో హి సః ||16|| (సు. ని. అ. 16) |

పరిదరమాహ– దంతమాంసానీత్యాది| దంతమాంసస్య పరిదారణాత్ పరిదరసంజ్ఞా||16||

Adhikarana upakushalakShaNam (17) · Śloka 17

వేష్టేషు దాహః పాకశ్చ తాభ్యాం దంతాశ్చలంతి చ | యస్మిన్ సోపకుశో నామ పిత్తరక్తకృతో గదః ||17|| (సు. ని. అ. 16) |

ఉపకుశలక్షణమాహ– వేష్టేష్విత్యాది| తాభ్యామితి దాహపాకాభ్యాం| సోపకుశ ఇతి నిర్దేశోऽసిద్ధత్వానిత్యత్వాత్ సాధుః, తేన స ఉపకుశ ఇత్యర్థః||17||

Adhikarana vaidarbhalakShaNam (18) · Śloka 18

ఘృష్టేషు దంతమాంసేషు సంరంభో జాయతే మహాన్ | చలా భవంతి దంతాశ్చ స వైదర్భోऽభిఘాతజః ||18|| (సు. ని. అ. 16) |

వైదర్భలింగమాహ– ఘృష్టేష్విత్యాది| సంరంభ ఇతి శోథః, వేదనాపాకౌ వా||18||

Adhikarana khalivardhanalakShaNam (19) · Śloka 19

మారుతేనాధికో దంతో జాయతే తీవ్రవేదనః | ఖలివర్ధనసంజ్ఞోऽసౌ జాతే రుక్ చ ప్రశామ్యతి ||19|| (సు. ని. అ. 16) |

ఖలివర్ధనలింగమాహ– మారుతేనేత్యాది| జాతే రుక్ చ ప్రశామ్యతీతి ఉత్థితే అధికే దంతే ప్రభావాద్వేదనాయా అభావః||19||

Adhikarana karAlalakShaNam (20) · Śloka 20

శనైః శనైః ప్రకురుతే వాయుర్దంతసమాశ్రితః | కరాలాన్ వికటాన్ దంతాన్ కరాలో న స సిధ్యతి ||20||

కరాలలక్షణమాహ– శనైరిత్యాది| కరాలన్ విషమాన్| కరాలస్తు సుశ్రుతేऽనుక్తోऽధికః సంగ్రహకారేణ పఠితః, తేన సుశ్రుతోక్తపంచదశసంఖ్యాహానిః||20||

Adhikarana adhimAMsalakShaNam (21) · Śloka 21

హానవ్యే పశ్చిమే దంతే మహాంఛోథో మహారుజః | లాలాస్రావీ కఫకృతో విజ్ఞేయః సోऽధిమాంసకః |21| (సు. ని. అ. 16) |

అధిమాంసకమాహ– హానవ్య ఇత్యాది| అధిమాంసక ఇతి సంజ్ఞాయాం కన్| హానవ్య ఇతి హనుకుహరే| పశ్చిమ ఇత్యవసానజే, అంతజే ఇతి యావత్|21|–

Adhikarana dantanADIlakShaNam (21) · Śloka 21

దంతమూలగతా నాడ్యః పంచ జ్ఞేయా యథేరితాః ||21|| (సు. ని. అ. 16) |

పంచ దంతనాడీరాహ– దంతేత్యాది| నాడ్యః పంచ జ్ఞేయా యథేరితా ఇతి నాడీనిదానే యథోక్తా వాతపిత్తకఫసన్నిపాతాగంతునిమిత్తాస్తథా దంతమాంసగతా అపి నాడ్యః| ఏతాశ్చ నాడీవ్రణసమానలక్షణా అపి శాలాక్యసిద్ధాంతేన సంఖ్యాపూరణాయ చికిత్సాభేదాచ్చ పునరుక్తాః||21||

Adhikarana dAlanalakShaNam (22) · Śloka 22

దీర్యమాణేష్వివ రుజా యస్య దంతేషు జాయతే | దాలనో నామ స వ్యాధిః సదాగతినిమిత్తజః ||22|| (సు. ని. అ. 16) |

దంతగతానష్టౌ ప్రాహ– దాలనమాహ– దీర్యమాణేష్విత్యాది| సదాగతినిమిత్తజ ఇతి సదాగతిర్వాయుః, తస్మాన్నిమిత్తాజ్జాత ఇతి| సదాగతినిమిత్తత ఇతి వక్తవ్యే సదాగతినిమిత్తజ ఇతి యత్ కృతం తద్బలవద్ధేతుజన్యవాతకృతత్వబోధనార్థమితి కార్తికః, కేవలవాతజత్వఖ్యాపనార్థమిత్యన్యే ||22||

Adhikarana krimidantalakShaNam (23) · Śloka 23

కృష్ణచ్ఛిద్రశ్చలః స్రావీ ససంరంభో మహారుజః | అనిమిత్తరుజో వాతాద్విజ్ఞేయః క్రిమిదంతకః ||23|| (సు. ని. అ. 16) |

క్రిమిదంతకమాహ– కృష్ణచ్ఛిద్ర ఇత్యాది| కృష్ణచ్ఛిద్ర ఇతి దుష్టరక్తజక్రిమికృతశోథపాకద్వారేణ కృష్ణచ్ఛిద్ర ఇత్యర్థః| అన్యే ‘కృష్ణశ్చిత్ర’ ఇతి పఠంతి; చిత్ర ఇతి చిత్రవాన్, అర్శఆదిత్వాదచ్| స్రావీతి దంతమూలేషు స్రావో బోద్ధవ్యః, దంతానాం నీరసత్వేన స్రావాభావాత్| అనిమిత్తరుజ ఇతి అవఘట్టనాదినిమిత్తం వినైవ మహారుజత్వేన రుజావానితి కార్తికః||23||

Adhikarana bha~jjanakalakShaNam (24) · Śloka 24

వక్త్రం వక్రం భవేద్యస్య దంతభంగశ్చ జాయతే | కఫవాతకృతో వ్యాధిః స భంజనకసంజ్ఞితః ||24|| (సు. ని. అ. 16) |

భంజనకలక్షణమాహ– వక్త్రమిత్యాది| వక్త్రం వక్రమితి దంతభంగకారిణా దోషేణ వక్త్రస్యాపి వక్రత్వం||24||

Adhikarana dantaharShalakShaNam (25) · Śloka 25

శీతరూక్షప్రవాతామ్లస్పర్శానామసహా ద్విజాః | పిత్తమారుతకోపేన దంతహర్షః స నామతః ||25||

దంతహర్షలక్షణమాహ– శీతేత్యాది| “శీతముష్ణం చ దశనాః సహంతే స్పర్శనం న చ| యస్య తం దంతహర్షం తు వ్యాధిం విద్యాత్ సమీరణాత్||” (సు. ని. అ. 16) ఇతి శ్లోకాంతరం కేచిత్ పఠంతి| తత్ర దంతహర్షస్య వాతజత్వేऽపి ఉష్ణాసహత్వం వ్యాధిప్రభావాత్, కఫరక్తావృతత్వాద్వా బోద్ధవ్యం||25||

Adhikarana dantasharkarAlakShaNam (26) · Śloka 26

మలో దంతగతో యస్తు పిత్తమారుతశోషితః | శర్కరేవ ఖరస్పర్శా సా జ్ఞేయా దంతశర్కరా ||26||

దంతశర్కరాలక్షణమాహ– మల ఇత్యాది| ‘శర్కరేవ ఖరస్పర్శా’ ఇత్యస్య స్థానే ‘సా దంతానాం గుణహరీ’ ఇతి క్వచిత్ పఠ్యతే, దంతానాం గుణస్య శుక్లత్వదృఢత్వాదికస్య హరణశీలా||26||

Adhikarana kapAlikAlakShaNam (27) · Śloka 27

కపాలేష్వివ దీర్యత్సు దంతానాం సైవ శర్కరా | కపాలికేతి విజ్ఞేయా సదా దంతవినాశినీ ||27||

కపాలికాలక్షణమాహ– కపాలేష్విత్యాది| కపాలేష్వివేతి మలసహితదంతావయవేషు కాఠిన్యాత్ కపాలతుల్యేషు; దంతమల ఏవ కఠినే కపాలప్రాయే దీర్యమాణే సైవ శర్కరా కపాలికా| సదేతి బాల్యాదౌ| అత్రావకాశే హనుమోక్షః సుశ్రుతే దంతదేశసామీప్యాద్దంతపీడనాచ్చ పఠితః, స ఇహ సంగ్రహకారేణ ముఖ్యదంతగతత్వాభావాన్న పఠితః, పఠితస్తు హనుగ్రహసంజ్ఞయా వాతవ్యాధౌ భోజవచనాత్| యదుక్తం– “వాతాభిఘాతాజ్జంతోర్హి హనుసంధిర్విముచ్యతే| నిరస్తజిహ్వః కృచ్ఛ్రేణ భాషితం తత్ర గచ్ఛతి|| సమ్యక్ తమనిలవ్యాధిం హనుమోక్షం వినిర్దిశేత్|” ఇతి||27||

Adhikarana shyAvadantaka-dantavidradhirogalakShaNam (28-29) · Śloka 29

యోऽసృఙ్మిశ్రేణ పిత్తేన దగ్ధో దంతస్త్వశేషతః | శ్యావతాం నీలతాం వాऽపి గతః స శ్యావదంతకః ||28|| (సు. ని. అ. 16) | దంతమాంసే మలైః సాస్రైర్బాహ్యాంతః శ్వయథుర్గురుః | సదాహరుక్ స్రవేద్భిన్నః పూయాస్రం దంతవిద్రధిః ||29||

శ్యావదంతకమాహ– య ఇత్యాది| యో దంతోऽసృగ్విమిశ్రేణ పిత్తేనాశేషతో దగ్ధః తథా శ్యావతామథవా నీలతాం గతో భవతి, స శ్యావదంతకో జ్ఞేయః| శ్యావదంతక ఇతి సంజ్ఞాయాం కన్| అసాధ్యోऽయం వ్యాధిః| అత్రావకాశే హనుమోక్షః సుశ్రుతే దంతదేశసామీప్యాద్దంతపీడనాచ్చ దంతరోగః పఠితః, స ఇహ సంగ్రహకారేణ ముఖ్యదంతగతత్వాభావాన్న పఠితః, పఠితస్తు సంగ్రహే హనుగ్రహసంజ్ఞయా వాతవ్యాధౌ భోజవచనాత్| యదుక్తం– “వాతా(భారా)భిఘాతాజ్జంతోర్హి హనుసంధిర్విముచ్యతే| నిరస్తజిహ్వః కృచ్ఛ్రేణ భాషితం తత్ర గచ్ఛతి| సమ్యక్ తమనిలవ్యాధిం హనుమోక్షం వినిర్దిశేత్||” ఇతి||28-29||

Adhikarana vAtajajihvAroga-pittajajihvAroga-kaphajajihvArogalakShaNam (30) · Śloka 30

జిహ్వాऽనిలేన స్ఫుటితా ప్రసుప్తా భవేచ్చ శాకచ్ఛదనప్రకాశా | పిత్తేన దహ్యత్యుపచీయతే చ దీర్ఘైః సరక్తైరపి కంటకైశ్చ | కఫేన గుర్వీ బహులా చితా చ మాంసోచ్ఛ్రయైః శాల్మలికంటకాభైః ||30|| (సు. ని. అ. 16) |

సంప్రతి జిహ్వాగతానాహ– జిహ్వాऽనిలేనేత్యాది| స్ఫుటితేతి మనాగ్విదీర్ణా| ప్రసుప్తేతి సుప్తేవ, రసస్యానవబోధాత్| శాకచ్ఛదనప్రకాశేతి శాకతరుపత్రవత్ కంటకాచితేత్యర్థః; శాకో మరుజద్రుమః| పైత్తికకంటకలక్షణే దహ్యతీతి ఆత్మనేపదానిత్యత్వాత్ సాధు| అయం చ రోగో జాడీతి ఖ్యాతః||30||

Adhikarana alAsalakShaNam (31) · Śloka 31

జిహ్వాతలే యః శ్వయథుః ప్రగాఢః సోऽలాససంజ్ఞః కఫరక్తమూర్తిః | జిహ్వాం స తు స్తంభయతి ప్రవృద్ధో మూలే చ జిహ్వా భృశమేతి పాకం ||31|| (సు. ని. అ. 16) |

అలాసమాహ– జిహ్వేత్యాది| ప్రగాఢ ఇతి ప్రకర్షేణ గాఢో దారుణ ఇత్యర్థః| తేన ‘జిహ్వాగతేష్వలాసస్తు’ ఇత్యాదినా అలాసస్యాసాధ్యతోక్తా సూచ్యతే| కఫరక్తమూర్తిరితి కఫరక్తాభ్యాం హేతుభ్యాం లబ్ధమూర్తిః| కఫరక్తజ ఇత్యర్థః| జిహ్వాస్తంభేన వాయురప్యత్ర బోద్ధవ్యః, భృశపాకేన పిత్తం, అతస్త్రిదోషజో జ్ఞేయః; అత ఏవాస్యానుపక్రమేణాసాధ్యత్వం, కఫరక్తయోస్తు ప్రాధాన్యేనాభిధానం| ‘అధోగతః’ ఇతి పాఠాంతరే జిహ్వాయా అధోగతః||31||

Adhikarana upajihvikAlakShaNam (32) · Śloka 32

జిహ్వాగ్రరూపః శ్వయథుర్హి జిహ్వామున్నమ్య జాతః కఫరక్తమూలః | లాలాకరః కండుయుతః సచోషః సా తూపజిహ్వా పఠితా భిషగ్భిః ||32|| (సు. ని. అ. 16) |

ఉపజిహ్వికామాహ– జిహ్వాగ్రరూప ఇత్యాది| సచోష ఇతి చోషః సాక్షాదగ్నిసంబంధేనేవోపతాపః, చోషశ్చాత్ర రక్తయోనినా పిత్తేన||32||

Adhikarana kaNThashuNDIlakShaNam (33) · Śloka 33

శ్లేష్మాసృగ్భ్యాం తాలుమూలే ప్రవృద్ధో దీర్ఘః శోథో ధ్మాతబస్తిప్రకాశః | తృష్ణాకాసశ్వాసకృత్తం వదంతి వ్యాధిం వైద్యాః కంఠశుండీతి నామ్నా ||33|| (సు. ని. అ. 16) |

తాలుగతానాహ| కంఠశుండీమాహ– శ్లేష్మాసృగ్భ్యామిత్యాది| ధ్మాతబస్తిప్రకాశ ఇతి వాయుపూరితచర్మపుటతుల్యః||33||

Adhikarana tuNDikerIlakShaNam (34) · Śloka 34

శోథః స్థూలస్తోదదాహప్రపాకీ ప్రాగుక్తాభ్యాం తుండికేరీ మతా తు |34| (సు. ని. అ. 16) |

తుండికేరీలక్షణమాహ– శోథ ఇత్యాది| ప్రాగుక్తాభ్యామితి శ్లేష్మాసృగ్భ్యాం| తుండికేరీ వనకార్పాసీఫలం, తత్తుల్యశోథతయా తుండికేరీ| తోదదాహాభ్యామిహ వాతపిత్తానుబంధో జ్ఞేయః|34|–

Adhikarana adhruShalakShaNam (34) · Śloka 34

మృదుః శోథో లోహితః శోణితోత్థో జ్ఞేయోऽధ్రుషః సజ్వరస్తీవ్రరుక్ చ ||34|| (సు. ని. అ. 16) |

అధ్రుషలక్షణమాహ– మృదురిత్యాది| శోణితోత్థ ఇతి రక్తసముత్థః||34||

Adhikarana kacchapalakShaNam (35) · Śloka 35

కూర్మోన్నతోऽవేదనోऽశీఘ్రజన్మా రోగో జ్ఞేయః కచ్ఛపః శ్లేష్మణా తు |35| (సు. ని. అ. 16) |

కచ్ఛపలక్షణమాహ– కూర్మోన్నత ఇత్యాది| అవేదన ఇత్యల్పవేదనః| అశీఘ్రజన్మేతి చిరజః|35|–

Adhikarana tAlvarbuda-mAMsasa~gghAtalakShaNam (35) · Śloka 35

పద్మాకారం తాలుమధ్యే తు శోథం విద్యాద్రక్తాదర్బుదం ప్రోక్తలింగం ||35|| దుష్టం మాంసం నీరుజం తాలుమధ్యే కఫాచ్ఛూనం మాంససంఘాతమాహుః | (సు. ని. అ. 16) |

తాల్వర్బుదమాహ– పద్మాకారమిత్యాది| పద్మాకారమితి పద్మకర్ణికాకారం| తథాచ భోజః– “ఉపర్యేవ భవేన్నద్ధో యథా పద్మస్య కర్ణికా| పార్శ్వతశ్చాంకురైర్దీర్ఘైర్నాసా చాప్యవసీదతి|| శ్లేష్మరక్తసముత్థానం తత్తాల్వర్బుదసంజ్ఞితం||” ఇతి| రక్తజత్వాల్లోహితం| ప్రోక్తలింగమితి పూర్వోక్తరక్తార్బుదతుల్యలింగమిత్యర్థః||35||–

Adhikarana tAlupuppuTa-tAlushoSha-tAlupAkalakShaNam (36-37) · Śloka 37

నీరుక్ స్థాయీ కోలమాత్రః కఫాత్ స్యాన్మేదోయుక్తాత్ పుప్పుటస్తాలుదేశే ||36|| శోషోऽత్యర్థం దీర్యతే చాపి తాలుః శ్వాసశ్చోగ్రస్తాలుశోషోऽనిలాచ్చ | పిత్తం కుర్యాత్ పాకమత్యర్థఘోరం తాలున్యేనం తాలుపాకం వదంతి ||37|| (సు. ని. అ. 16) |

పుప్పుటమాహ– నీరుగిత్యాది| పుప్పుటస్తాలుదేశే ఇతి తాలుపుప్పుటః| తాలుశబ్దోऽత్ర లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః| “తాలుశోషస్తు పిత్తాత్” ఇతి కేచిత్ పఠంతి, పిత్తస్యాపి శోషకత్వాత్| కేచిత్తు వక్ష్యమాణం “పిత్తం కుర్యాత్” ఇతి పదమత్రాపి సంబధ్య శ్వాసశ్చోగ్ర ఇతి చకారం భిన్నక్రమేణ యోజయిత్వా విభక్తివిపరిణామం చ కృత్వా పిత్తం తాలుశోషం కుర్యాదితి వ్యాచక్షతే| కింత్వయం భోజేऽపి వాతాదేవ పఠితః| యదుక్తం– “తాలుశోషో భవేద్వాతాత్” ఇత్యాది||36-37||

Adhikarana rohiNIsamprAptiH (38) · Śloka 38

గలేऽనిలః పిత్తకఫౌ చ మూర్ఛితౌ ప్రదూష్య మాంసం చ తథైవ శోణితం | గలోపసంరోధకరైస్తథాऽంకురైర్నిహంత్యసూన్ వ్యాధిరియం హి రోహిణీ ||38|| (సు. ని. అ. 16) |

కంఠగతాస్తు రోహిణ్యాదయః సప్తదశోచ్యంతే, తత్ర పంచానాం రోహిణీనాం సామాన్యసంప్రాప్తిమాహ– గలేऽనిల ఇత్యాది| సర్వరోహిణ్యః సన్నిపాతజాః, ఉత్కర్షాద్వాతజాదివ్యపదేశః| అన్యే తు “పృథక్ సమస్తాశ్చ తథైవ శోణితం” ఇతి పఠిత్వా సుశ్రుతే ఏకదోషజత్వమప్యాహుః| భోజేऽప్యుక్తం– “ వాతపిత్తకఫా రక్తమేకశః సర్వశోऽపి వా| కంఠం యదా నిషేవంతే” ఇత్యాది| నిహంత్యసూనిత్యనేన యద్యపి సామాన్యేనాసాధ్యత్వముక్తం తథాऽపి సప్తాహాదినా పృథగ్దోషత్రయజానామనుపక్రమేణాసాధ్యత్వం, ఏవం రక్తజాయా అపి; సన్నిపాతజాయాస్తు జన్మనైవాసాధ్యత్వం| తదుక్తం భోజేన– “తాలుః శుష్యతి కంఠశ్చ వాతేనాయామ్యతే యదా| కంఠేऽస్యాన్నం ప్రసజ్యేత సప్తాహాత్ స జహాత్యసూన్|| ఉష్యతే చుష్యతే పిత్తాత్ ధూప్యతే పరిదహ్యతే| అంగారైరివ జహ్యాత్ స ప్రాణానాశు చతుర్దినాత్||” ఇతి| “కఫాదంతర్బహిః శోథః శ్వాసః కంఠశ్చ బాధ్యతే| యస్య సోऽసూన్ త్యజేద్రోగీ త్ర్యహాద్రోహిణిపీడితః|| లక్షణం పిత్తరోహిణ్యా తుల్యం శోణితజన్మనః| సర్వదోషకృతా యా తు సర్వలింగసమన్వితా|| అసాధ్యాం తాం విజానీయాద్రోహిణీం సన్నిపాతజాం| ఏషా సద్యో మారయతి తిస్ర ఆద్యాః క్రియాం వినా||” ఇతి క్వచిత్| భోజే “అన్యా సద్యో మారయతి” ఇతి పాఠః, తదా రక్తజాయామప్యసాధ్యత్వమాయాతి; కింత్వియం సాధ్యైవ, యదుక్తం– “లేఖ్యాశ్చతస్రో రోహిణ్యః” (సు. సూ. అ. 25) ఇతి| తథా– “సాధ్యానాం రోహిణీనాం తు హితం శోణితమోక్షణం|” (సు. చి. అ. 22) ఇత్యనేన రక్తజాయా అపి చికిత్సోక్తా| కించ గలగతేష్వేకైవ రోహిణీ సన్నిపాతజా “రోహిణీ గలే” ఇత్యనేనాసాధ్యోక్తా| భోజే తు “తిస్ర ఆద్యాః క్రియాం వినా” ఇత్యభిధానం త్రిదోషజత్వేన ప్రాధాన్యమభిప్రేత్య, ఖరనాదేऽపి సన్నిపాతజాయా ఏవ సద్యోమారకత్వముక్తం| యదాహ– “సద్యస్త్రిదోషజా హంతి త్ర్యహాచ్ఛ్లేష్మసముద్భవా| పంచాహాత్ పిత్తసంభూతా, సప్తాహాత్ పవనోత్థితా||” ఇతి||38||

Adhikarana vAtajAdibhedena rohiNIlakShaNAni (39-41) · Śloka 41

జిహ్వాసమంతాద్భృశవేదనాస్తు మాంసాంకురాః కంఠనిరోధినో యే | సా రోహిణీ వాతకృతా ప్రదిష్టా వాతాత్మకోపద్రవగాఢయుక్తా ||39|| క్షిప్రోద్గమా క్షిప్రవిదాహపాకా తీవ్రజ్వరా పిత్తనిమిత్తజా తు | స్రోతోవిరోధిన్యచలోద్గతా చ స్థిరాంకురా యా కఫసంభవా సా ||40|| గంభీరపాకిన్యనివార్యవీర్యా త్రిదోషలింగా త్రితయోత్థితా చ | స్ఫోటైశ్చితా పిత్తసమానలింగా సాధ్యా ప్రదిష్టా రుధిరాత్మికా తు ||41|| (సు. ని. అ. 16) |

వాతజాదిభేదేన రోహిణీలక్షణమాహ– జిహ్వేత్యాది| జిహ్వాసమంతాదితి జిహ్వాయాః సర్వత ఇత్యర్థః| వాతాత్మకోపద్రవగాఢయుక్తేతి వాతాత్మకా ఉపద్రవాః కంపవినామస్తంభాదయస్తైరతిశయమనుగతాః| త్రిదోషజాయామనివార్యవీర్యేతి క్రియయాऽపి న నివార్యం వీర్యమస్యాః, సద్యోమారకత్వాదిత్యర్థః| త్రితయోత్థితేతి దోషత్రయోత్థితా| పిత్తలింగాతిదేశస్యావ్యవహితత్వప్రతీత్యర్థం పిత్తరోహిణ్యనంతరం రక్తజాయా వక్తుముచితాయాః శేషేऽభిధానమితరరోహిణ్యపేక్షయా సుఖసాధ్యత్వఖ్యాపనార్థమితి కేచిత్||39-41||

Adhikarana kaNThashAlUkalakShaNam (42) · Śloka 42

కోలాస్థిమాత్రః కఫసంభవో యో గ్రంథిర్గలే కంటకశూకభూతః | ఖరః స్థిరః శస్త్రనిపాతసాధ్యస్తం కంఠశాలూకమితి బ్రువంతి ||42|| (సు. ని. అ. 16) |

కంఠశాలూకలక్షణమాహ– కోలేత్యాది| కంటకశూకభూత ఇతి కంటకవత్ శూకవచ్చ వేదనాజనకః, భూతశబ్దః ఉపమానార్థే; కింవా కంటకోపలక్షితః శూకో జలశూకః, స ఇవ భూతో జాతః| కఠినగుడకతయా శాలూకసమత్వేన కంఠశాలూకం| శాలూకం జలోత్పలకందం||42||

Adhikarana adhijihvikAlakShaNam (43) · Śloka 43

జిహ్వాగ్రరూపః శ్వయథుః కఫాత్తు జిహ్వోపరిష్టాదపి రక్తమిశ్రాత్ | జ్ఞేయోऽధిజిహ్వః ఖలు రోగ ఏష వివర్జయేదాగతపాకమేనం ||43|| (సు. ని. అ. 16) |

అధిజిహ్వికామాహ– జిహ్వాగ్రరూప ఇత్యాది| జిహ్వోపరిష్టాదిత్యనేన జిహ్వాతలజాతాముపజిహ్వాం వ్యావర్తయతి| అపి రక్తమిశ్రాదితి న కేవలాత్ కఫాద్భవతి, కింతు రక్తమిశ్రాదేవ కఫాదిత్యర్థః| అప్యవధారణే| ఆగతపాకత్వేన పిత్తమప్యత్ర ద్రష్టవ్యం||43||

Adhikarana valayalakShaNam (44) · Śloka 44

బలాశ ఏవాయతమున్నతం చ శోథం కరోత్యన్నగతిం నివార్య | తం సర్వథైవాప్రతివార్యవీర్యం వివర్జనీయం వలయం వదంతి ||44|| (సు. ని. అ. 16) |

వలయమాహ– బలాశ ఏవేత్యాది| బలాశః కఫః| అన్నగతిమితి అన్నస్య గతిర్యేన స్రోతసా సోऽన్నగతిః అన్నవహమార్గః, అన్నస్య ప్రవేశో వా| కఫజోऽప్యయం ప్రభావాదసాధ్యః||44||

Adhikarana balAsalakShaNam (45) · Śloka 45

గలే తు శోథం కురుతః ప్రవృద్ధౌ శ్లేష్మానిలౌ శ్వాసరుజోపపన్నం | మర్మచ్ఛిదం దుస్తరమేనమాహుర్బలాశసంజ్ఞం నిపుణా వికారం ||45|| (సు. ని. అ. 16) |

బలాశలింగమాహ– గల ఇత్యాది| మర్మచ్ఛిదమితి ప్రాణాయతనహృదయమర్మచ్ఛిదం||45||

Adhikarana ekavRundalakShaNam (46) · Śloka 46

వృత్తోన్నతోऽంతః శ్వయథుః సదాహః సకండురోऽపాక్యమృదుర్గురుశ్చ | నామ్నైకవృందః పరికీర్తితోऽసౌ వ్యాధిర్బలాశక్షతజప్రసూతః ||46|| (సు. ని. అ. 16) |

ఏకవృందమాహ– వృత్తోన్నత ఇత్యాది| అంతఃశ్వయథురితి గలస్యాంతర్మధ్యే| సదాహ ఇతి మందదాహః, సహశబ్ద ఈషదర్థే| అపాక్యమృదురితి అపాకీ ఈషత్పాకీ, అమృదురీషన్మృదుః; అన్యే ‘ అపాకమృదుః’ ఇతి పఠంతి, అపాకశ్చాసౌ మృదుశ్చేతి అపాకమృదుః| బలాశక్షతజప్రసూత ఇతి కఫరక్తభవ ఇత్యర్థః||46||

Adhikarana vRundalakShaNam (47) · Śloka 47

సమున్నతం వృత్తమమందదాహం తీవ్రజ్వరం వృందముదాహరంతి | తచ్చాపి పిత్తక్షతజప్రకోపాజ్జ్ఞేయం సతోదం పవనాత్మకం తు ||47|| (సు. ని. అ. 16) |

వృందమాహ– సమున్నతమిత్యాది| వృందమేవ పవనానువిద్ధం సతోదం స్యాత్| నను, సప్తదశ కంఠగతా ఉక్తాః; ఉక్తం హి– “సప్తదశామయాః కంఠే” ఇతి, వృందేన సహాష్టాదశ స్యుః? ఉచ్యతే– ఏకవృందస్యావస్థావిశేష ఏవ వృందః, తుల్యస్థానాకృతితో న సంఖ్యాతిరేకః; యద్యప్యేకవృందః కఫరక్తజః, వృందస్తు పిత్తరక్తజః పఠితః, తథా వృందస్యైవ సతోదత్వేన వాతాత్మకత్వముక్తం, తథాऽప్యేకవృందస్యావస్థావిశేషత్వేన వృందః సంగచ్ఛత ఏవ; యథా కామలాయాం తద్భిన్నహేతులక్షణస్యాపి హలీమకస్య సంగ్రహః, యథా వాతమదాత్యయేన ధ్వంసకవిక్షేపకయోరత్యంతాభేదేऽపి స ఏవ స్యాన్న పునస్తేన సంగ్రహః; భోజేऽప్యయమేకవృందజ ఏవ పఠితః| యదాహ– “శ్లేష్మరక్తసముత్థానమేకవృందం విభావయేత్| తుల్యస్థానాకృతిర్వృందో వృందజో రక్తపిత్తజః||” ఇతి| వృందజ ఇత్యేకవృందజః| గదాధరస్తు కారణభేదాత్ ధర్మభేదాచ్చ ఉత్పన్నత్వేన చైకకార్యకారణయోరభేదప్రసంగమభిధాయ వృందశబ్దం ఛందోऽనురోధాదాదిలోపాదేకవృంద ఏవ వర్ణయతి, తథాచ సతి సమున్నతమిత్యాదినా పిత్తానుబంధసహితబహులరక్తకృతైకవృందస్య లక్షణముచ్యతే, సతోదం పవనాత్మకం చేత్యనేన చ వాతానుబంధైకవృందలక్షణమితి వ్యాఖ్యేయం| పరంతు వృందజో వృంద ఇతి భోజవచనేనాసంగతమిదం వ్యాఖ్యానం||47||

Adhikarana shataghnIlakShaNam (48) · Śloka 48

వర్తిర్ఘనా కంఠనిరోధినీ యా చితాऽతిమాత్రం పిశితప్రరోహైః | అనేకరుక్ ప్రాణహరీ త్రిదోషాజ్జ్ఞేయా శతఘ్నీ చ శతఘ్నిరూపా ||48|| (సు. ని. అ. 16) |

శతఘ్నీలక్షణమాహ– వర్తిరిత్యాది| అనేకరుగితి వాతపిత్తకఫజతోదదాహకండ్వాదివేదనాన్వితేత్యర్థః| శతఘ్నిరూపేతి అయఃకంటకాచ్ఛన్నా మహతీ శిలా శతఘ్నీ, తత్తుల్యా| ప్రాణహరీత్యసాధ్యా| భోజేऽప్యుక్తం– “శంకునేవ గలే విద్ధా శతఘ్న్యేషా న సిధ్యతి|” ఇతి||48||

Adhikarana galAyulakShaNam (49) · Śloka 49

గ్రంథిర్గలే త్వామలకాస్థిమాత్రః స్థిరోऽతిరుగ్యః కఫరక్తమూర్తిః | సంలక్ష్యతే సక్తమివాశనం చ స శస్త్రసాధ్యస్తు గలాయుసంజ్ఞః ||49|| (సు. ని. అ. 16) |

గలాయులక్షణమాహ– గ్రంథిరిత్యాది| కఫరక్తమూర్తిరితి కఫరక్తజః| సక్తమివేతి లగ్నమివ| అశనం భుక్తం||49||

Adhikarana galavidradhilakShaNam (50) · Śloka 50

సర్వం గలం వ్యాప్య సముత్థితో యః శోథో రుజః సంతి చ యత్ర సర్వాః | స సర్వదోషైర్గలవిద్రధిస్తు తస్యైవ తుల్యః ఖలు సర్వజస్య ||50|| (సు. ని. అ. 16) |

గలవిద్రధిలింగమాహ– సర్వమిత్యాది| తస్యైవ తుల్యః ఖలు సర్వజస్యేతి ప్రాగుక్తస్య విద్రధేః సన్నిపాతజస్య తుల్య ఇత్యర్థః| స చ స్థానప్రభావేణ సన్నిపాతజ ఏవ, చికిత్సాభేదార్థం చ పునః పఠితః||50||

Adhikarana galaughalakShaNam (51) · Śloka 51

శోథో మహానన్నజలావరోధీ తీవ్రజ్వరో వాయుగతేర్నిహంతా | కఫేన జాతో రుధిరాన్వితేన గలే గలౌఘః పరికీర్త్యతే తు ||51|| (సు. ని. అ. 16) |

గలౌఘలక్షణమాహ– శోథ ఇత్యాది| వాయుగతేర్నిహంతేతి అతిమహత్త్వాదుదానవాయుగతిరోధక ఇత్యర్థః||51||

Adhikarana svaraghnalakShaNam (52) · Śloka 52

యస్తామ్యమానః శ్వసితి ప్రసక్తం భిన్నస్వరః శుష్కవిముక్తకంఠః | కఫోపదిగ్ధేష్వనిలాయనేషు జ్ఞేయః స రోగః శ్వసనాత్ స్వరఘ్నః ||52|| (సు. ని. అ. 16) |

స్వరఘ్నలక్షణమాహ– య ఇత్యాది| తామ్యమాన ఇతి మూర్ఛాం గచ్ఛన్, అథవా తమః పశ్యన్| శ్వసితి ప్రసక్తమితి నిరంతరం శ్వసితి| శుష్కవిముక్తకంఠ ఇతి శుష్కో నీరసో విముక్తశ్చాస్వాధీనః కంఠో యస్య స తథా| అస్వాధీనతా చ కిమపి గిలితుమశక్యతయా బోద్ధవ్యా| అనిలాయనేష్వితి అనిలమార్గేషు కఫరుద్ధేషు సత్సు, వాయుగతస్రోతసోర్ద్విత్వేऽపి బహువచనం ప్రతానబహుత్వాత్| శ్వసనాదితి వాతాత్||52||

Adhikarana mAMsatAnalakShaNam (53) · Śloka 53

ప్రతానవాన్ యః శ్వయథుః సుకష్టో గలోపరోధం కురుతే క్రమేణ | స మాంసతానః కథితోऽవలంబీ ప్రాణప్రణుత్ సర్వకృతో వికారః ||53|| (సు. ని. అ. 16) |

మాంసతానలింగమాహ– ప్రతానవానిత్యాది| ప్రతానవానితి విస్తారవాన్| సుకష్ట ఇతి మహాదుఃఖప్రదాయీ; న తు కృచ్ఛ్రసాధ్యః, ప్రాణప్రణుదితి వచనాత్; అథవా పాకతః కష్టసాధ్యః, సమస్తగలోపరోధే తు ప్రాణప్రణుత్| ‘స మాంసతానః కథితోऽవలంబీ’ ఇత్యస్య స్థానే ‘స మాంసతానేతి బిభర్తి సంజ్ఞాం’ ఇతి పాఠాంతరే మాంసతానేత్యత్ర ఇతిశబ్దేన ప్రాతిపదికార్థస్యోక్తత్వాద్విభక్త్యభావః| ‘బిభర్తి సంజ్ఞాం’ ఇత్యస్య స్థానే ‘నిరుణద్ధి చేష్టాం’ ఇతి కార్తికః| అస్మిన్ వ్యాఖ్యానే ‘స మాంసతాన’ ఇత్యస్యానంతరం ‘ఖ్యాత’ ఇతి ద్రష్టవ్యం||53||

Adhikarana vidArIlakShaNam (54) · Śloka 54

సదాహతోదం శ్వయథుం సుతామ్రమంతర్గలే పూతివిశీర్ణమాంసం | పిత్తేన విద్యాద్వదనే విదారీం పార్శ్వే విశేషాత్ స తు యేన శేతే ||54|| (సు. ని. అ. 16) |

విదారీలక్షణమాహ– సదాహతోదమిత్యాది| వదన ఇతి స్వరూపపరమిదం, అంతర్గల ఇత్యనేనైవ వదనశబ్దస్య లబ్ధత్వాత్| పార్శ్వే విశేషాత్ స తు యేన శేతే ఇతి స పురుషో యేన పార్శ్వేన విశేషాద్బాహుల్యేన శేతే తస్మిన్నేవ పార్శ్వే విదారీ భవతీత్యర్థః| విశేషగ్రహణాదన్యస్మిన్ పార్శ్వేऽపి సంభవోऽస్యాః| విదారీసంజ్ఞా చ మాంసవిదారణేన| భోజేऽప్యుక్తం– “పిత్తేన జాతో వదనే వికారః పార్శ్వే విశేషాత్ స తు యేన శేతే| స్నాయుప్రతానప్రభవో విశేషాద్దాహప్రపాకప్రచురో విదారీ||” ఇతి||54||

Adhikarana vAtajasarvasara(mukhapAka)-pittajasarvasara(mukhapAka)– kaphajasarvasara(mukhapAka)lakShaNam (55) · Śloka 55

స్ఫోటైః సతోదైర్వదనం సమంతాద్యస్యాచితం సర్వసరః స వాతాత్ | రక్తైః సదాహైస్తనుభిః సపీతైర్యస్యాచితం చాపి స పిత్తకోపాత్ | అవేదనైః కండుయుతైః సవర్ణైర్యస్యాచితం చాపి స వై కఫేన ||55|| (సు. ని. అ. 16) |

సర్వసరాస్త్రయోऽభిధీయంతే– స్ఫోటైరిత్యాదినా| ముఖగతోష్ఠాదిసప్తస్థానవ్యాపకతయా సర్వసరత్వం జ్ఞేయం| స్ఫోటైరితి వదనమితి చ ఉత్తరత్ర సంబంధనీయం| ఆచితం వ్యాప్తం| సర్వసరా ముఖపాకా ఉచ్యంతే| కేచిద్విదేహక్తరక్తజసర్వసరలక్షణం పఠంతి| యథా– “రక్తేన పిత్తోదిత ఏవ చాపి కైశ్చిత్ ప్రదిష్టో ముఖపాకసంజ్ఞః|” ఇతి| అయం చ పైత్తిక ఏవాంతర్భూత ఇతి నేహ దర్శిత ఇతి||55||

Adhikarana oShThaprakopAdiShvasAdhyAH (56-59) · Śloka 59

ఓష్ఠప్రకోపే వర్జ్యాః స్యుర్మాంసరక్తత్రిదోషజాః | దంతమూలేషు వర్జ్యౌ చ త్రిలింగగతిశౌషిరౌ ||56|| దంతేషు చ న సిధ్యంతి శ్యావదాలనభంజనాః | జిహ్వారోగే బలాశస్తు తాలవ్యేష్వర్బుదం తథా ||57|| స్వరఘ్నో వలయో వృందో బలాశశ్చ విదారికా | గలౌఘో మాంసతానశ్చ శతఘ్నీ రోహిణీ గలే ||58|| అసాధ్యాః కీర్తితా హ్యేతే రోగా నవ దశైవ తు | తేషు చాపి క్రియాం వైద్యః ప్రత్యాఖ్యాయ సమాచరేత్ ||59|| (సు. ని. అ. 16) |

ఓష్ఠప్రకోపాదిష్వసాధ్యానాహ– ఓష్ఠప్రకోపే వర్జ్యాః స్యురిత్యాది| త్రిలింగగతిశౌషిరావితి త్రిదోషజనాడీ త్రిదోషజశ్చ మహాశౌషిరోऽసాధ్యః| రోహిణీ గల ఇతి త్రిదోషజా రోహిణీ||56-59||

Adhikarana puShpikA · Śloka 56

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే ముఖరోగనిదానం సమాప్తం ||56||

ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం ముఖరోగనిదానం సమాప్తం||56||