31. mūtrāghātanidānam

Adhikarana mUtrAghAtanidAnam (1) · Śloka 1

અથ મૂત્રાઘાતનિદાનમ્ | જાયન્તે કુપિતૈર્દોષૈર્મૂત્રાઘાતાસ્ત્રયોદશ | પ્રાયો મૂત્રવિઘાતાદ્યૈર્વાતકુણ્ડલિકાદયઃ ||૧||

મૂત્રવિકારસાધર્મ્યાત્ મૂત્રાઘાતાનાહ– જાયન્ત ઇત્યાદિ| મૂત્રકૃચ્છ્રમૂત્રાઘાતયોશ્ચાયં વિશેષઃ– મૂત્રકૃચ્છ્રે કૃચ્છ્રત્વમતિશયિતમ્, ઈષદ્વિબન્ધઃ; મૂત્રાઘાતે તુ વિબન્ધો બલવાન્, કૃચ્છ્રત્વમલ્પમિતિ| મૂત્રવિઘાતાદ્યૈર્મૂત્રવેગવિધારણાદિભિઃ; આદ્યશબ્દેન પુરીષશુક્રવેગવિઘાતાદીનાં રૂક્ષાશનાદીનાં ચ ગ્રહણમ્| વાતકુણ્ડલિકાદયસ્ત્રયોદશેતિ સમ્બન્ધઃ||૧||

Adhikarana vAtakuNDalikAlakShaNam (2-3) · Śloka 3

રૌક્ષ્યાદ્વેગવિઘાતાદ્વા વાયુર્બસ્તૌ સવેદનઃ | મૂત્રમાવિશ્ય ચરતિ વિગુણઃ કુણ્ડલીકૃતઃ ||૨|| મૂત્રમલ્પાલ્પમથવા સરુજં સમ્પ્રવર્તતે | વાતકુણ્ડલિકાં તાં તુ વ્યાધિં વિદ્યાત્ સુદારુણમ્ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૮) |

વાતકુણ્ડલિકામાહ– રૌક્ષ્યાદિત્યાદિ| આવિશ્યેત્યાવૃત્ય; ‘આવિધ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| ચરતિ ગચ્છતિ| વિગુણઃ કુપિતઃ| કુણ્ડલીકૃત ઇતિ વાત્યાવદ્બસ્તાવેવ ભ્રમંસ્તિષ્ઠતીતિ||૨-૩||

Adhikarana aShThIlAlakShaNam (4) · Śloka 4

આધ્માપયન્ બસ્તિગુદં રુદ્ધ્વા વાયુશ્ચલોન્નતામ્ | કુર્યાત્તીવ્રાર્તિમષ્ઠીલાં મૂત્રવિણ્માર્ગરોધિનીમ્ ||૪||

અષ્ઠીલામાહ– આધ્માપયન્નિત્યાદિ| રુદ્ધ્વેતિ બસ્તિગુદમેવ| અષ્ઠીલાતુલ્યત્વાદષ્ઠીલા, સા ચ વાતવ્યાધાવુક્તા||૪||

Adhikarana vAtabastilakShaNam (5-6) · Śloka 6

વેગં વિધારયેદ્યસ્તુ મૂત્રસ્યાકુશલો નરઃ | નિરુણદ્ધિ મુખં તસ્ય બસ્તેર્બસ્તિગતોઽનિલઃ ||૫|| મૂત્રસઙ્ગો ભવેત્તેન બસ્તિકુક્ષિનિપીડિતઃ | વાતબસ્તિઃ સ વિજ્ઞેયો વ્યાધિઃ કૃચ્છ્રપ્રસાધનઃ ||૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૮) |

વાતબસ્તિમાહ– વેગમિત્યાદિ| બસ્તિકુક્ષિનિપીડિત ઇતિ બસ્તૌ કુક્ષૌ ચ નિપીડિતઃ સમ્પિણ્ડિતો વાયુરિતિ સમ્બન્ધઃ; ‘બસ્તિકુક્ષી નિપીડયન્’ ઇતિ પાઠાન્તરે બસ્તિકુક્ષ્યો રુજાકર ઇતિ||૫-૬||

Adhikarana mUtrAtItalakShaNam (7) · Śloka 7

ચિરં ધારયતો મૂત્રં ત્વરયા ન પ્રવર્તતે | મેહમાનસ્ય મન્દં વા મૂત્રાતીતઃ સ ઉચ્યતે ||૭||

મૂત્રાતીતમાહ– ચિરમિત્યાદિ| ત્વરયા ન પ્રવર્તતે ઇતિ મૂત્રમિત્યર્થઃ| મેહમાનસ્ય મૂત્રં ત્યજતઃ| ‘વહમાનસ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્||૭||

Adhikarana mUtrajaTharalakShaNam (8-9) · Śloka 9

મૂત્રસ્ય વેગેઽભિહતે તદુદાવર્તહેતુકઃ | અપાનઃ કુપિતો વાયુરુદરં પૂરયેદ્ભૃશમ્ ||૮|| નાભેરધસ્તાદાધ્માનં જનયેત્તીવ્રવેદનમ્ | તન્મૂત્રજઠરં વિદ્યાદધોબસ્તિનિરોધનમ્ ||૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૮) |

મૂત્રજઠરમાહ– મૂત્રસ્ય વેગ ઇત્યાદિ| તદુદાવર્તહેતુક ઇતિ મૂત્રવેગધારણજનિતોદાવર્તનિમિત્તઃ| અધોબસ્તિનિરોધનમિતિ બસ્તેરધોભાગે વિબન્ધકારકમ્||૮-૯||

Adhikarana mUtrotsa~ggalakShaNam (10-11) · Śloka 11

બસ્તૌ વાઽપ્યથવા નાલે મણૌ વા યસ્ય દેહિનઃ | મૂત્રં પ્રવૃત્તં સજ્જેત સરક્તં વા પ્રવાહતઃ ||૧૦|| સ્રવેચ્છનૈરલ્પમલ્પં સરુજં વાઽથ નીરુજમ્ | વિગુણાનિલજો વ્યાધિઃ સ મૂત્રોત્સઙ્ગસઞ્જ્ઞિતઃ ||૧૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૮) |

મૂત્રોત્સઙ્ગમાહ– બસ્તાવિત્યાદિ| નાલે મેઢ્રે, મણૌ મેઢ્રાગ્રે| પ્રવૃત્તં સજ્જેતેતિ સંસક્તં સન્ન પ્રવર્તતે| સરક્તં વા પ્રવાહત ઇતિ પ્રવાહણકુપિતવાયુના બસ્ત્યાદિભેદજનિતરક્તયુક્તં મૂત્રં પ્રવર્તતે||૧૦-૧૧||

Adhikarana mUtrakShayalakShaNam (12) · Śloka 12

રૂક્ષસ્ય ક્લાન્તદેહસ્ય બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ | મૂત્રક્ષયં સરુગ્દાહં જનયેતાં તદાહ્વયમ્ ||૧૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૮) |

મૂત્રક્ષયમાહ– રૂક્ષસ્યેત્યાદિ| તદાહ્વયમિતિ મૂત્રક્ષયાખ્યં, કારણે કાર્યોપચારાત્||૧૨||

Adhikarana mUtragranthilakShaNam (13) · Śloka 13

અન્તર્બસ્તિમુખે વૃત્તઃ સ્થિરોઽલ્પઃ સહસા ભવેત્ | અશ્મરીતુલ્યરુગ્ગ્રન્થિર્મૂત્રગ્રન્થિઃ સ ઉચ્યતે ||૧૩|| (વા. નિ. અ. ૯) |

મૂત્રગ્રન્થિમાહ– અન્તરિત્યાદિ| અન્તર્બસ્તિમુખે બસ્તિમુખસ્યાભ્યન્તરે| ગ્રન્થિર્ગુડકાકારઃ| નનુ, સ્થાનવેદનાકારણાનામભિન્નત્વાદશ્મર્યા સહ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે– અશ્મર્યાં પિત્તાદિકં સંહન્યતે, અત્ર તુ રક્તમેવ| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે– “રક્તં વાતકફાદ્દુષ્ટં બસ્તિદ્વારે સુદારુણમ્| ગ્રન્થિં કુર્યાત્ સ કૃચ્છ્રેણ સૃજેન્મૂત્રં તદાવૃતમ્|| અશ્મરીસમશૂલં તં રક્તગ્રન્થિં પ્રચક્ષતે||” ઇતિ| વિશેષજ્ઞાનં તુ કુત ઇતિ ચેત્? અશ્મરીપૂર્વરૂપોક્તસ્ય મૂત્રે બસ્તસગન્ધત્વાદેર્ભાવાભાવાભ્યામ્||૧૩||

Adhikarana mUtrashukralakShaNam (14) · Śloka 14

મૂત્રિતસ્ય સ્ત્રિયં યાતો વાયુના શુક્રમુદ્ધતમ્ | સ્થાનાચ્ચ્યુતં મૂત્રયતઃ પ્રાક્ પશ્ચાદ્વા પ્રવર્તતે ||૧૪|| ભસ્મોદકપ્રતીકાશં મૂત્રશુક્રં તદુચ્યતે | (વા. નિ. અ. ૯) |

મૂત્રશુક્રમાહ– મૂત્રિતસ્યેત્યાદિ| મૂત્રિતસ્ય મૂત્રવેગિતસ્ય| સ્થાનાચ્ચ્યુતં સ્વસ્થાનાદ્ભ્રષ્ટં શુક્રમ્||૧૪||–

Adhikarana uShNavAtalakShaNam (15-16) · Śloka 16

વ્યાયામાધ્વાતપૈઃ પિત્તં બસ્તિં પ્રાપ્યાનિલાન્વિતમ્ ||૧૫|| બસ્તિં મેઢ્રં ગુદં ચૈવ પ્રદહેત્ સ્રાવયેદધઃ | મૂત્રં હારિદ્રમથવા સરક્તં રક્તમેવ વા ||૧૬|| કૃચ્છ્રાત્ પુનઃ પુનર્જન્તોરુષ્ણવાતં બ્રુવન્તિ તમ્ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૮) |

ઉષ્ણવાતમાહ– વ્યાયામેત્યાદિ| વ્યાયામાત્ વિરોધિસૌમ્યધાતુક્ષયાત્તેજોવૃદ્ધ્યા પિત્તવૃદ્ધિઃ| અનિલાન્વિતમનિલસંયુતમ્| ‘અનિલાવૃતમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્| સરક્તમીષલ્લોહિતમ્||૧૫-૧૬||–

Adhikarana mUtrasAdalakShaNam (17-18) · Śloka 18

પિત્તં કફો દ્વાવપિ વા સંહન્યેતેઽનિલેન ચેત્ ||૧૭|| કૃચ્છ્રાન્મૂત્રં તદા પીતં શ્વેતં રક્તં ઘનં સૃજેત્ | સદાહં રોચનાશઙ્ખચૂર્ણવર્ણં ભવેત્તુ તત્ ||૧૮|| શુષ્કં સમસ્તવર્ણં વા મૂત્રસાદં વદન્તિ તમ્ | (વા. નિ. અ. ૯) |

મૂત્રસાદમાહ– પિત્તમિત્યાદિ| સંહન્યેતે સ્ત્યાનીક્રિયેતે| શુષ્કમલ્પં, તન્મૂત્રં પિત્તેન રોચનાભં, કફેન શઙ્ખચૂર્ણાભં, સમસ્તવર્ણમુક્તસકલવર્ણં સન્નિપાતાત્||૧૭-૧૮||–

Adhikarana viDvighAtalakShaNam (19-20) · Śloka 20

રૂક્ષદુર્બલયોર્વાતેનોદાવૃત્તં શકૃદ્યદા ||૧૯|| મૂત્રસ્રોતોઽનુપદ્યેત વિટ્સંસૃષ્ટં તદા નરઃ | વિડ્ગન્ધં મૂત્રયેત્ કૃચ્છ્રાદ્વિડ્વિઘાતં વિનિર્દિશેત્ ||૨૦|| (વા. નિ. અ. ૯) |

વિડ્વિઘાતમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| અનુપદ્યેત પ્રાપ્નુયાત્| વિડ્ગન્ધમિત્યત્ર વાશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ||૧૯-૨૦||

Adhikarana bastikuNDalalakShaNam (21-22) · Śloka 24

દ્રુતાધ્વલઙ્ઘનાયાસૈરભિઘાતાત્ પ્રપીડનાત્ | સ્વસ્થાનાદ્બસ્તિરુદ્વૃત્તઃ સ્થૂલસ્તિષ્ઠતિ ગર્ભવત્ ||૨૧|| શૂલસ્પન્દનદાહાર્તો બિન્દું બિન્દું સ્રવત્યપિ | પીડિતસ્તુ સૃજેદ્ધારાં સંસ્તમ્ભોદ્વેષ્ટનાર્તિમાન્ ||૨૨|| બસ્તિકુણ્ડલમાહુસ્તં ઘોરં શસ્ત્રવિષોપમમ્ | પવનપ્રબલં પ્રાયો દુર્નિવારમબુદ્ધિભિઃ |૨૪|

બસ્તિકુણ્ડલમાહ– દ્રુતેત્યાદિ| લઙ્ઘનમુત્પતનમ્| ઉદ્વૃત્તઃ સ્વસ્થાનાદૂર્ધ્વં ગતઃ, ગર્ભવદિતિ ગર્ભિણ્યા ઉદરાન્તર્ગતાપત્યવત્, એતેન બસ્તિપુટસ્ય પાર્શ્વગમનં દર્શિતમ્| પીડિત ઇતિ નાભેરધઃ| ઉદ્વેષ્ટનાર્તિઃ ઉદ્વેષ્ટનરૂપાઽઽર્તિઃ| શસ્ત્રવિષોપમં શસ્ત્રવિષસદૃશમિતિ વિભિન્નાર્થસૂચનાર્થં પ્રસિદ્ધાનુભવોપદર્શનાર્થમ્||૨૧-૨૨||

Adhikarana bastikuNDalasya doShAntarasaMsRuShTasya lakShaNam (23) · Śloka 24

તસ્મિન્ પિત્તાન્વિતે દાહઃ શૂલં મૂત્રવિવર્ણતા ||૨૩|| શ્લેષ્મણા ગૌરવં શોથઃ સ્નિગ્ધં મૂત્રં ઘનં સિતમ્ |૨૪|

વાતસ્યૈવ દોષાન્તરાનુબન્ધિનો લક્ષણમાહ– તસ્મિન્નિત્યાદિ| શ્લેષ્મણા અન્વિતે તસ્મિન્નિતિ બોદ્ધવ્યમ્||૨૩||–

Adhikarana bastikuNDalasya sAdhyAsAdhyavicAraH (24) · Śloka 25

શ્લેષ્મરુદ્ધબિલો બસ્તિઃ પિત્તોદીર્ણો ન સિધ્યતિ ||૨૪|| અવિભ્રાન્તબિલઃ સાધ્યો, ન તુ યઃ કુણ્ડલીકૃતઃ |૨૫|

તસ્યૈવ સાધ્યત્વાસાધ્યત્વમાહ– શ્લેષ્મરુદ્ધબિલ ઇત્યાદિ| બિલં બસ્તિમુખશુષિરમ્| પિત્તોદીર્ણઃ ઉપચિતપિત્તઃ, સ એવ અવિભ્રાન્તબિલોઽનાવૃતબિલઃ| કફેન કુણ્ડલીકૃતોઽસાધ્ય ઇતિ બોધ્યમ્| અકુણ્ડલીકૃતસ્તુ સાધ્યત્વેનોક્તઃ||૨૪||–

Adhikarana kuNDalIbhUtabasterlakShaNam (25) · Śloka 25

સ્યાદ્બસ્તૌ કુણ્ડલીભૂતે તૃણ્મોહઃ શ્વાસ એવ ચ ||૨૫||

કુણ્ડલીભૂતસ્યૈવ લિઙ્ગમાહ– સ્યાદિત્યાદિ| એતૌ વિડ્વિઘાતબસ્તિકુણ્ડલૌ સુશ્રુતેન ન પઠિતૌ, તેન હિ મૂત્રોદકસાદમેવ દ્વિધા પઠિત્વા ‘દ્વાદશ મૂત્રાઘાતા’ ઇત્યુક્તં, સર્વાનભિધાનં તુ પરાધિકારત્વેનેતિ મન્તવ્યમ્||૨૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 31

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને મૂત્રાઘાતનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩૧||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં મૂત્રાઘાતનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૧||