Adhikarana mUtrAghAtanidAnam (1) · Śloka 1
ਅਥ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਕੁਪਿਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ |
ਪ੍ਰਾਯੋ ਮੂਤ੍ਰਵਿਘਾਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕਾਦਯਃ ||੧||
View original
अथ मूत्राघातनिदानम् |
जायन्ते कुपितैर्दोषैर्मूत्राघातास्त्रयोदश |
प्रायो मूत्रविघाताद्यैर्वातकुण्डलिकादयः ||१||
ਮੂਤ੍ਰਵਿਕਾਰਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾਨਾਹ– ਜਾਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਯੋਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ– ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਮਤਿਸ਼ਯਿਤਮ੍, ਈਸਦ੍ਵਿਬਨ੍ਧਃ; ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤੇ ਤੁ ਵਿਬਨ੍ਧੋ ਬਲਵਾਨ੍, ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਮਲ੍ਪਮਿਤਿ| ਮੂਤ੍ਰਵਿਘਾਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਵਿਧਾਰਣਾਦਿਭਿਃ; ਆਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪੁਰੀਸਸ਼ੁਕ੍ਰਵੇਗਵਿਘਾਤਾਦੀਨਾਂ ਰੂਕ੍ਸਾਸ਼ਨਾਦੀਨਾਂ ਚ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ||੧||
Adhikarana vAtakuNDalikAlakShaNam (2-3) · Śloka 3
ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੇਗਵਿਘਾਤਾਦ੍ਵਾ ਵਾਯੁਰ੍ਬਸ੍ਤੌ ਸਵੇਦਨਃ |
ਮੂਤ੍ਰਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਚਰਤਿ ਵਿਗੁਣਃ ਕੁਣ੍ਡਲੀਕਤਃ ||੨||
ਮੂਤ੍ਰਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਮਥਵਾ ਸਰੁਜਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕਾਂ ਤਾਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੮) |
View original
रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुर्बस्तौ सवेदनः |
मूत्रमाविश्य चरति विगुणः कुण्डलीकृतः ||२||
मूत्रमल्पाल्पमथवा सरुजं सम्प्रवर्तते |
वातकुण्डलिकां तां तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕਾਮਾਹ– ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਵਿਸ਼੍ਯੇਤ੍ਯਾਵਤ੍ਯ; ‘ਆਵਿਧ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਚਰਤਿ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਵਿਗੁਣਃ ਕੁਪਿਤਃ| ਕੁਣ੍ਡਲੀਕਤ ਇਤਿ ਵਾਤ੍ਯਾਵਦ੍ਬਸ੍ਤਾਵੇਵ ਭ੍ਰਮਂਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤੀਤਿ||੨-੩||
Adhikarana aShThIlAlakShaNam (4) · Śloka 4
ਆਧ੍ਮਾਪਯਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਗੁਦਂ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਲੋਨ੍ਨਤਾਮ੍ |
ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਮਸ੍ਠੀਲਾਂ ਮੂਤ੍ਰਵਿਣ੍ਮਾਰ੍ਗਰੋਧਿਨੀਮ੍ ||੪||
View original
आध्मापयन् बस्तिगुदं रुद्ध्वा वायुश्चलोन्नताम् |
कुर्यात्तीव्रार्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम् ||४||
ਅਸ੍ਠੀਲਾਮਾਹ– ਆਧ੍ਮਾਪਯਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੁਦ੍ਧ੍ਵੇਤਿ ਬਸ੍ਤਿਗੁਦਮੇਵ| ਅਸ੍ਠੀਲਾਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਸ੍ਠੀਲਾ, ਸਾ ਚ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਾਵੁਕ੍ਤਾ||੪||
Adhikarana vAtabastilakShaNam (5-6) · Śloka 6
ਵੇਗਂ ਵਿਧਾਰਯੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯਾਕੁਸ਼ਲੋ ਨਰਃ |
ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ ਮੁਖਂ ਤਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਬਸ੍ਤਿਗਤੋਨਿਲਃ ||੫||
ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਭਵੇਤ੍ਤੇਨ ਬਸ੍ਤਿਕੁਕ੍ਸਿਨਿਪੀਡਿਤਃ |
ਵਾਤਬਸ੍ਤਿਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਪ੍ਰਸਾਧਨਃ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੮) |
View original
वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः |
निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः ||५||
मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः |
वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
ਵਾਤਬਸ੍ਤਿਮਾਹ– ਵੇਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤਿਕੁਕ੍ਸਿਨਿਪੀਡਿਤ ਇਤਿ ਬਸ੍ਤੌ ਕੁਕ੍ਸੌ ਚ ਨਿਪੀਡਿਤਃ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਿਤੋ ਵਾਯੁਰਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ‘ਬਸ੍ਤਿਕੁਕ੍ਸੀ ਨਿਪੀਡਯਨ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਬਸ੍ਤਿਕੁਕ੍ਸ੍ਯੋ ਰੁਜਾਕਰ ਇਤਿ||੫-੬||
Adhikarana mUtrAtItalakShaNam (7) · Śloka 7
ਚਿਰਂ ਧਾਰਯਤੋ ਮੂਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਰਯਾ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਮੇਹਮਾਨਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਂ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਾਤੀਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੭||
View original
चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते |
मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते ||७||
ਮੂਤ੍ਰਾਤੀਤਮਾਹ– ਚਿਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਰਯਾ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ ਮੂਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੇਹਮਾਨਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਂ ਤ੍ਯਜਤਃ| ‘ਵਹਮਾਨਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਸੁਗਮਮ੍||੭||
Adhikarana mUtrajaTharalakShaNam (8-9) · Śloka 9
ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵੇਗੇਭਿਹਤੇ ਤਦੁਦਾਵਰ੍ਤਹੇਤੁਕਃ |
ਅਪਾਨਃ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰੁਦਰਂ ਪੂਰਯੇਦ੍ਭਸ਼ਮ੍ ||੮||
ਨਾਭੇਰਧਸ੍ਤਾਦਾਧ੍ਮਾਨਂ ਜਨਯੇਤ੍ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਮ੍ |
ਤਨ੍ਮੂਤ੍ਰਜਠਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਧੋਬਸ੍ਤਿਨਿਰੋਧਨਮ੍ ||੯||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੮) |
View original
मूत्रस्य वेगेऽभिहते तदुदावर्तहेतुकः |
अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम् ||८||
नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् |
तन्मूत्रजठरं विद्यादधोबस्तिनिरोधनम् ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
ਮੂਤ੍ਰਜਠਰਮਾਹ– ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵੇਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੁਦਾਵਰ੍ਤਹੇਤੁਕ ਇਤਿ ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਧਾਰਣਜਨਿਤੋਦਾਵਰ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਃ| ਅਧੋਬਸ੍ਤਿਨਿਰੋਧਨਮਿਤਿ ਬਸ੍ਤੇਰਧੋਭਾਗੇ ਵਿਬਨ੍ਧਕਾਰਕਮ੍||੮-੯||
Adhikarana mUtrotsa~ggalakShaNam (10-11) · Śloka 11
ਬਸ੍ਤੌ ਵਾਪ੍ਯਥਵਾ ਨਾਲੇ ਮਣੌ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ |
ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਸਜ੍ਜੇਤ ਸਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਾਹਤਃ ||੧੦||
ਸ੍ਰਵੇਚ੍ਛਨੈਰਲ੍ਪਮਲ੍ਪਂ ਸਰੁਜਂ ਵਾਥ ਨੀਰੁਜਮ੍ |
ਵਿਗੁਣਾਨਿਲਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ ਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਙ੍ਗਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ ||੧੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੮) |
View original
बस्तौ वाऽप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः |
मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः ||१०||
स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम् |
विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसञ्ज्ञितः ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
ਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਙ੍ਗਮਾਹ– ਬਸ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਲੇ ਮੇਢ੍ਰੇ, ਮਣੌ ਮੇਢ੍ਰਾਗ੍ਰੇ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਸਜ੍ਜੇਤੇਤਿ ਸਂਸਕ੍ਤਂ ਸਨ੍ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਸਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਾਹਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਵਾਹਣਕੁਪਿਤਵਾਯੁਨਾ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਭੇਦਜਨਿਤਰਕ੍ਤਯੁਕ੍ਤਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੧੦-੧੧||
Adhikarana mUtrakShayalakShaNam (12) · Śloka 12
ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਦੇਹਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਥੌ ਪਿਤ੍ਤਮਾਰੁਤੌ |
ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਯਂ ਸਰੁਗ੍ਦਾਹਂ ਜਨਯੇਤਾਂ ਤਦਾਹ੍ਵਯਮ੍ ||੧੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੮) |
View original
रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ |
मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਯਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਾਹ੍ਵਯਮਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਯਾਖ੍ਯਂ, ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯੋਪਚਾਰਾਤ੍||੧੨||
Adhikarana mUtragranthilakShaNam (13) · Śloka 13
ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਸ੍ਤਿਮੁਖੇ ਵਤ੍ਤਃ ਸ੍ਥਿਰੋਲ੍ਪਃ ਸਹਸਾ ਭਵੇਤ੍ |
ਅਸ਼੍ਮਰੀਤੁਲ੍ਯਰੁਗ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੧੩||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
अन्तर्बस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्पः सहसा भवेत् |
अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. ९) |
ਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਾਹ– ਅਨ੍ਤਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਸ੍ਤਿਮੁਖੇ ਬਸ੍ਤਿਮੁਖਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਗੁਡਕਾਕਾਰਃ| ਨਨੁ, ਸ੍ਥਾਨਵੇਦਨਾਕਾਰਣਾਨਾਮਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾ ਸਹ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਕਂ ਸਂਹਨ੍ਯਤੇ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਰਕ੍ਤਮੇਵ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਰਕ੍ਤਂ ਵਾਤਕਫਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਂ ਬਸ੍ਤਿਦ੍ਵਾਰੇ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸਜੇਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਦਾਵਤਮ੍|| ਅਸ਼੍ਮਰੀਸਮਸ਼ੂਲਂ ਤਂ ਰਕ੍ਤਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||” ਇਤਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਕੁਤ ਇਤਿ ਚੇਤ੍? ਅਸ਼੍ਮਰੀਪੂਰ੍ਵਰੂਪੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰੇ ਬਸ੍ਤਸਗਨ੍ਧਤ੍ਵਾਦੇਰ੍ਭਾਵਾਭਾਵਾਭ੍ਯਾਮ੍||੧੩||
Adhikarana mUtrashukralakShaNam (14) · Śloka 14
ਮੂਤ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਯਾਤੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੁਦ੍ਧਤਮ੍ |
ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਂ ਮੂਤ੍ਰਯਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੧੪||
ਭਸ੍ਮੋਦਕਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ |
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धतम् |
स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्तते ||१४||
भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते |
(वा. नि. अ. ९) |
ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਹ– ਮੂਤ੍ਰਿਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਤ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਿਤਸ੍ਯ| ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਭ੍ਰਸ੍ਟਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍||੧੪||–
Adhikarana uShNavAtalakShaNam (15-16) · Śloka 16
ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਧ੍ਵਾਤਪੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਨਿਲਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ||੧੫||
ਬਸ੍ਤਿਂ ਮੇਢ੍ਰਂ ਗੁਦਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਦਹੇਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਯੇਦਧਃ |
ਮੂਤ੍ਰਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਮਥਵਾ ਸਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਮੇਵ ਵਾ ||੧੬||
ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਤੋਰੁਸ੍ਣਵਾਤਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੮) |
View original
व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलान्वितम् ||१५||
बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहेत् स्रावयेदधः |
मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तमेव वा ||१६||
कृच्छ्रात् पुनः पुनर्जन्तोरुष्णवातं ब्रुवन्ति तम् |
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
ਉਸ੍ਣਵਾਤਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤ੍ ਵਿਰੋਧਿਸੌਮ੍ਯਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ਤੇਜੋਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਃ| ਅਨਿਲਾਨ੍ਵਿਤਮਨਿਲਸਂਯੁਤਮ੍| ‘ਅਨਿਲਾਵਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਸੁਗਮਮ੍| ਸਰਕ੍ਤਮੀਸਲ੍ਲੋਹਿਤਮ੍||੧੫-੧੬||–
Adhikarana mUtrasAdalakShaNam (17-18) · Śloka 18
ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫੋ ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਵਾ ਸਂਹਨ੍ਯੇਤੇਨਿਲੇਨ ਚੇਤ੍ ||੧੭||
ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਦਾ ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਘਨਂ ਸਜੇਤ੍ |
ਸਦਾਹਂ ਰੋਚਨਾਸ਼ਙ੍ਖਚੂਰ੍ਣਵਰ੍ਣਂ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਤ੍ ||੧੮||
ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਸਮਸ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਸਾਦਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ |
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
पित्तं कफो द्वावपि वा संहन्येतेऽनिलेन चेत् ||१७||
कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं श्वेतं रक्तं घनं सृजेत् |
सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेत्तु तत् ||१८||
शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्ति तम् |
(वा. नि. अ. ९) |
ਮੂਤ੍ਰਸਾਦਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਹਨ੍ਯੇਤੇ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨੀਕ੍ਰਿਯੇਤੇ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਲ੍ਪਂ, ਤਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਰੋਚਨਾਭਂ, ਕਫੇਨ ਸ਼ਙ੍ਖਚੂਰ੍ਣਾਭਂ, ਸਮਸ੍ਤਵਰ੍ਣਮੁਕ੍ਤਸਕਲਵਰ੍ਣਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍||੧੭-੧੮||–
Adhikarana viDvighAtalakShaNam (19-20) · Śloka 20
ਰੂਕ੍ਸਦੁਰ੍ਬਲਯੋਰ੍ਵਾਤੇਨੋਦਾਵਤ੍ਤਂ ਸ਼ਕਦ੍ਯਦਾ ||੧੯||
ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤੋਨੁਪਦ੍ਯੇਤ ਵਿਟ੍ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਤਦਾ ਨਰਃ |
ਵਿਡ੍ਗਨ੍ਧਂ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਿਡ੍ਵਿਘਾਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੨੦||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावृत्तं शकृद्यदा ||१९||
मूत्रस्रोतोऽनुपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः |
विड्गन्धं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्विड्विघातं विनिर्दिशेत् ||२०||
(वा. नि. अ. ९) |
ਵਿਡ੍ਵਿਘਾਤਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਪਦ੍ਯੇਤ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਵਿਡ੍ਗਨ੍ਧਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ||੧੯-੨੦||
Adhikarana bastikuNDalalakShaNam (21-22) · Śloka 24
ਦ੍ਰੁਤਾਧ੍ਵਲਙ੍ਘਨਾਯਾਸੈਰਭਿਘਾਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍ |
ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਰੁਦ੍ਵਤ੍ਤਃ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਗਰ੍ਭਵਤ੍ ||੨੧||
ਸ਼ੂਲਸ੍ਪਨ੍ਦਨਦਾਹਾਰ੍ਤੋ ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਪਿ |
ਪੀਡਿਤਸ੍ਤੁ ਸਜੇਦ੍ਧਾਰਾਂ ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਾਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ ||੨੨||
ਬਸ੍ਤਿਕੁਣ੍ਡਲਮਾਹੁਸ੍ਤਂ ਘੋਰਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸੋਪਮਮ੍ |
ਪਵਨਪ੍ਰਬਲਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਮਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ |੨੪|
View original
द्रुताध्वलङ्घनायासैरभिघातात् प्रपीडनात् |
स्वस्थानाद्बस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठति गर्भवत् ||२१||
शूलस्पन्दनदाहार्तो बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि |
पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्तिमान् ||२२||
बस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम् |
पवनप्रबलं प्रायो दुर्निवारमबुद्धिभिः |२४|
ਬਸ੍ਤਿਕੁਣ੍ਡਲਮਾਹ– ਦ੍ਰੁਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਙ੍ਘਨਮੁਤ੍ਪਤਨਮ੍| ਉਦ੍ਵਤ੍ਤਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤਃ, ਗਰ੍ਭਵਦਿਤਿ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਉਦਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਪਤ੍ਯਵਤ੍, ਏਤੇਨ ਬਸ੍ਤਿਪੁਟਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਮਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਪੀਡਿਤ ਇਤਿ ਨਾਭੇਰਧਃ| ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਾਰ੍ਤਿਃ ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਰੂਪਾਰ੍ਤਿਃ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸੋਪਮਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸਸਦਸ਼ਮਿਤਿ ਵਿਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਸੂਚਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨੁਭਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍||੨੧-੨੨||
Adhikarana bastikuNDalasya doShAntarasaMsRuShTasya lakShaNam (23) · Śloka 24
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੇ ਦਾਹਃ ਸ਼ੂਲਂ ਮੂਤ੍ਰਵਿਵਰ੍ਣਤਾ ||੨੩||
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਗੌਰਵਂ ਸ਼ੋਥਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਘਨਂ ਸਿਤਮ੍ |੨੪|
View original
तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता ||२३||
श्लेष्मणा गौरवं शोथः स्निग्धं मूत्रं घनं सितम् |२४|
ਵਾਤਸ੍ਯੈਵ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਾਨੁਬਨ੍ਧਿਨੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਅਨ੍ਵਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੨੩||–
Adhikarana bastikuNDalasya sAdhyAsAdhyavicAraH (24) · Śloka 25
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੁਦ੍ਧਬਿਲੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪਿਤ੍ਤੋਦੀਰ੍ਣੋ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ||੨੪||
ਅਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਬਿਲਃ ਸਾਧ੍ਯੋ, ਨ ਤੁ ਯਃ ਕੁਣ੍ਡਲੀਕਤਃ |੨੫|
View original
श्लेष्मरुद्धबिलो बस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति ||२४||
अविभ्रान्तबिलः साध्यो, न तु यः कुण्डलीकृतः |२५|
ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੁਦ੍ਧਬਿਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਿਲਂ ਬਸ੍ਤਿਮੁਖਸ਼ੁਸਿਰਮ੍| ਪਿਤ੍ਤੋਦੀਰ੍ਣਃ ਉਪਚਿਤਪਿਤ੍ਤਃ, ਸ ਏਵ ਅਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਬਿਲੋਨਾਵਤਬਿਲਃ| ਕਫੇਨ ਕੁਣ੍ਡਲੀਕਤੋਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਅਕੁਣ੍ਡਲੀਕਤਸ੍ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਃ||੨੪||–
Adhikarana kuNDalIbhUtabasterlakShaNam (25) · Śloka 25
ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਸ੍ਤੌ ਕੁਣ੍ਡਲੀਭੂਤੇ ਤਣ੍ਮੋਹਃ ਸ਼੍ਵਾਸ ਏਵ ਚ ||੨੫||
View original
स्याद्बस्तौ कुण्डलीभूते तृण्मोहः श्वास एव च ||२५||
ਕੁਣ੍ਡਲੀਭੂਤਸ੍ਯੈਵ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੌ ਵਿਡ੍ਵਿਘਾਤਬਸ੍ਤਿਕੁਣ੍ਡਲੌ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਨ ਪਠਿਤੌ, ਤੇਨ ਹਿ ਮੂਤ੍ਰੋਦਕਸਾਦਮੇਵ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਸਰ੍ਵਾਨਭਿਧਾਨਂ ਤੁ ਪਰਾਧਿਕਾਰਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੨੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 31
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੩੧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्राघातनिदानं समाप्तम् ||३१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੧||