Adhikarana mUtrAghAtanidAnam (1) · Śloka 1
അഥ മൂത്രാഘാതനിദാനമ് |
ജായന്തേ കുപിതൈര്ദോഷൈര്മൂത്രാഘാതാസ്ത്രയോദശ |
പ്രായോ മൂത്രവിഘാതാദ്യൈര്വാതകുണ്ഡലികാദയഃ ||൧||
View original
अथ मूत्राघातनिदानम् |
जायन्ते कुपितैर्दोषैर्मूत्राघातास्त्रयोदश |
प्रायो मूत्रविघाताद्यैर्वातकुण्डलिकादयः ||१||
മൂത്രവികാരസാധര്മ്യാത് മൂത്രാഘാതാനാഹ– ജായന്ത ഇത്യാദി| മൂത്രകൃച്ഛ്രമൂത്രാഘാതയോശ്ചായം വിശേഷഃ– മൂത്രകൃച്ഛ്രേ കൃച്ഛ്രത്വമതിശയിതമ്, ഈഷദ്വിബന്ധഃ; മൂത്രാഘാതേ തു വിബന്ധോ ബലവാന്, കൃച്ഛ്രത്വമല്പമിതി| മൂത്രവിഘാതാദ്യൈര്മൂത്രവേഗവിധാരണാദിഭിഃ; ആദ്യശബ്ദേന പുരീഷശുക്രവേഗവിഘാതാദീനാം രൂക്ഷാശനാദീനാം ച ഗ്രഹണമ്| വാതകുണ്ഡലികാദയസ്ത്രയോദശേതി സമ്ബന്ധഃ||൧||
Adhikarana vAtakuNDalikAlakShaNam (2-3) · Śloka 3
രൌക്ഷ്യാദ്വേഗവിഘാതാദ്വാ വായുര്ബസ്തൌ സവേദനഃ |
മൂത്രമാവിശ്യ ചരതി വിഗുണഃ കുണ്ഡലീകൃതഃ ||൨||
മൂത്രമല്പാല്പമഥവാ സരുജം സമ്പ്രവര്തതേ |
വാതകുണ്ഡലികാം താം തു വ്യാധിം വിദ്യാത് സുദാരുണമ് ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुर्बस्तौ सवेदनः |
मूत्रमाविश्य चरति विगुणः कुण्डलीकृतः ||२||
मूत्रमल्पाल्पमथवा सरुजं सम्प्रवर्तते |
वातकुण्डलिकां तां तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
വാതകുണ്ഡലികാമാഹ– രൌക്ഷ്യാദിത്യാദി| ആവിശ്യേത്യാവൃത്യ; ‘ആവിധ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| ചരതി ഗച്ഛതി| വിഗുണഃ കുപിതഃ| കുണ്ഡലീകൃത ഇതി വാത്യാവദ്ബസ്താവേവ ഭ്രമംസ്തിഷ്ഠതീതി||൨-൩||
Adhikarana aShThIlAlakShaNam (4) · Śloka 4
ആധ്മാപയന് ബസ്തിഗുദം രുദ്ധ്വാ വായുശ്ചലോന്നതാമ് |
കുര്യാത്തീവ്രാര്തിമഷ്ഠീലാം മൂത്രവിണ്മാര്ഗരോധിനീമ് ||൪||
View original
आध्मापयन् बस्तिगुदं रुद्ध्वा वायुश्चलोन्नताम् |
कुर्यात्तीव्रार्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम् ||४||
അഷ്ഠീലാമാഹ– ആധ്മാപയന്നിത്യാദി| രുദ്ധ്വേതി ബസ്തിഗുദമേവ| അഷ്ഠീലാതുല്യത്വാദഷ്ഠീലാ, സാ ച വാതവ്യാധാവുക്താ||൪||
Adhikarana vAtabastilakShaNam (5-6) · Śloka 6
വേഗം വിധാരയേദ്യസ്തു മൂത്രസ്യാകുശലോ നരഃ |
നിരുണദ്ധി മുഖം തസ്യ ബസ്തേര്ബസ്തിഗതോऽനിലഃ ||൫||
മൂത്രസങ്ഗോ ഭവേത്തേന ബസ്തികുക്ഷിനിപീഡിതഃ |
വാതബസ്തിഃ സ വിജ്ഞേയോ വ്യാധിഃ കൃച്ഛ്രപ്രസാധനഃ ||൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः |
निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः ||५||
मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः |
वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
വാതബസ്തിമാഹ– വേഗമിത്യാദി| ബസ്തികുക്ഷിനിപീഡിത ഇതി ബസ്തൌ കുക്ഷൌ ച നിപീഡിതഃ സമ്പിണ്ഡിതോ വായുരിതി സമ്ബന്ധഃ; ‘ബസ്തികുക്ഷീ നിപീഡയന്’ ഇതി പാഠാന്തരേ ബസ്തികുക്ഷ്യോ രുജാകര ഇതി||൫-൬||
Adhikarana mUtrAtItalakShaNam (7) · Śloka 7
ചിരം ധാരയതോ മൂത്രം ത്വരയാ ന പ്രവര്തതേ |
മേഹമാനസ്യ മന്ദം വാ മൂത്രാതീതഃ സ ഉച്യതേ ||൭||
View original
चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते |
मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते ||७||
മൂത്രാതീതമാഹ– ചിരമിത്യാദി| ത്വരയാ ന പ്രവര്തതേ ഇതി മൂത്രമിത്യര്ഥഃ| മേഹമാനസ്യ മൂത്രം ത്യജതഃ| ‘വഹമാനസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്||൭||
Adhikarana mUtrajaTharalakShaNam (8-9) · Śloka 9
മൂത്രസ്യ വേഗേऽഭിഹതേ തദുദാവര്തഹേതുകഃ |
അപാനഃ കുപിതോ വായുരുദരം പൂരയേദ്ഭൃശമ് ||൮||
നാഭേരധസ്താദാധ്മാനം ജനയേത്തീവ്രവേദനമ് |
തന്മൂത്രജഠരം വിദ്യാദധോബസ്തിനിരോധനമ് ||൯||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
मूत्रस्य वेगेऽभिहते तदुदावर्तहेतुकः |
अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम् ||८||
नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् |
तन्मूत्रजठरं विद्यादधोबस्तिनिरोधनम् ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
മൂത്രജഠരമാഹ– മൂത്രസ്യ വേഗ ഇത്യാദി| തദുദാവര്തഹേതുക ഇതി മൂത്രവേഗധാരണജനിതോദാവര്തനിമിത്തഃ| അധോബസ്തിനിരോധനമിതി ബസ്തേരധോഭാഗേ വിബന്ധകാരകമ്||൮-൯||
Adhikarana mUtrotsa~ggalakShaNam (10-11) · Śloka 11
ബസ്തൌ വാऽപ്യഥവാ നാലേ മണൌ വാ യസ്യ ദേഹിനഃ |
മൂത്രം പ്രവൃത്തം സജ്ജേത സരക്തം വാ പ്രവാഹതഃ ||൧൦||
സ്രവേച്ഛനൈരല്പമല്പം സരുജം വാऽഥ നീരുജമ് |
വിഗുണാനിലജോ വ്യാധിഃ സ മൂത്രോത്സങ്ഗസഞ്ജ്ഞിതഃ ||൧൧||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
बस्तौ वाऽप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः |
मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः ||१०||
स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम् |
विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसञ्ज्ञितः ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
മൂത്രോത്സങ്ഗമാഹ– ബസ്താവിത്യാദി| നാലേ മേഢ്രേ, മണൌ മേഢ്രാഗ്രേ| പ്രവൃത്തം സജ്ജേതേതി സംസക്തം സന്ന പ്രവര്തതേ| സരക്തം വാ പ്രവാഹത ഇതി പ്രവാഹണകുപിതവായുനാ ബസ്ത്യാദിഭേദജനിതരക്തയുക്തം മൂത്രം പ്രവര്തതേ||൧൦-൧൧||
Adhikarana mUtrakShayalakShaNam (12) · Śloka 12
രൂക്ഷസ്യ ക്ലാന്തദേഹസ്യ ബസ്തിസ്ഥൌ പിത്തമാരുതൌ |
മൂത്രക്ഷയം സരുഗ്ദാഹം ജനയേതാം തദാഹ്വയമ് ||൧൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ |
मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
മൂത്രക്ഷയമാഹ– രൂക്ഷസ്യേത്യാദി| തദാഹ്വയമിതി മൂത്രക്ഷയാഖ്യം, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്||൧൨||
Adhikarana mUtragranthilakShaNam (13) · Śloka 13
അന്തര്ബസ്തിമുഖേ വൃത്തഃ സ്ഥിരോऽല്പഃ സഹസാ ഭവേത് |
അശ്മരീതുല്യരുഗ്ഗ്രന്ഥിര്മൂത്രഗ്രന്ഥിഃ സ ഉച്യതേ ||൧൩||
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
अन्तर्बस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्पः सहसा भवेत् |
अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. ९) |
മൂത്രഗ്രന്ഥിമാഹ– അന്തരിത്യാദി| അന്തര്ബസ്തിമുഖേ ബസ്തിമുഖസ്യാഭ്യന്തരേ| ഗ്രന്ഥിര്ഗുഡകാകാരഃ| നനു, സ്ഥാനവേദനാകാരണാനാമഭിന്നത്വാദശ്മര്യാ സഹ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ– അശ്മര്യാം പിത്താദികം സംഹന്യതേ, അത്ര തു രക്തമേവ| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ– “രക്തം വാതകഫാദ്ദുഷ്ടം ബസ്തിദ്വാരേ സുദാരുണമ്| ഗ്രന്ഥിം കുര്യാത് സ കൃച്ഛ്രേണ സൃജേന്മൂത്രം തദാവൃതമ്|| അശ്മരീസമശൂലം തം രക്തഗ്രന്ഥിം പ്രചക്ഷതേ||” ഇതി| വിശേഷജ്ഞാനം തു കുത ഇതി ചേത്? അശ്മരീപൂര്വരൂപോക്തസ്യ മൂത്രേ ബസ്തസഗന്ധത്വാദേര്ഭാവാഭാവാഭ്യാമ്||൧൩||
Adhikarana mUtrashukralakShaNam (14) · Śloka 14
മൂത്രിതസ്യ സ്ത്രിയം യാതോ വായുനാ ശുക്രമുദ്ധതമ് |
സ്ഥാനാച്ച്യുതം മൂത്രയതഃ പ്രാക് പശ്ചാദ്വാ പ്രവര്തതേ ||൧൪||
ഭസ്മോദകപ്രതീകാശം മൂത്രശുക്രം തദുച്യതേ |
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धतम् |
स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्तते ||१४||
भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते |
(वा. नि. अ. ९) |
മൂത്രശുക്രമാഹ– മൂത്രിതസ്യേത്യാദി| മൂത്രിതസ്യ മൂത്രവേഗിതസ്യ| സ്ഥാനാച്ച്യുതം സ്വസ്ഥാനാദ്ഭ്രഷ്ടം ശുക്രമ്||൧൪||–
Adhikarana uShNavAtalakShaNam (15-16) · Śloka 16
വ്യായാമാധ്വാതപൈഃ പിത്തം ബസ്തിം പ്രാപ്യാനിലാന്വിതമ് ||൧൫||
ബസ്തിം മേഢ്രം ഗുദം ചൈവ പ്രദഹേത് സ്രാവയേദധഃ |
മൂത്രം ഹാരിദ്രമഥവാ സരക്തം രക്തമേവ വാ ||൧൬||
കൃച്ഛ്രാത് പുനഃ പുനര്ജന്തോരുഷ്ണവാതം ബ്രുവന്തി തമ് |
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलान्वितम् ||१५||
बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहेत् स्रावयेदधः |
मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तमेव वा ||१६||
कृच्छ्रात् पुनः पुनर्जन्तोरुष्णवातं ब्रुवन्ति तम् |
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
ഉഷ്ണവാതമാഹ– വ്യായാമേത്യാദി| വ്യായാമാത് വിരോധിസൌമ്യധാതുക്ഷയാത്തേജോവൃദ്ധ്യാ പിത്തവൃദ്ധിഃ| അനിലാന്വിതമനിലസംയുതമ്| ‘അനിലാവൃതമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്| സരക്തമീഷല്ലോഹിതമ്||൧൫-൧൬||–
Adhikarana mUtrasAdalakShaNam (17-18) · Śloka 18
പിത്തം കഫോ ദ്വാവപി വാ സംഹന്യേതേऽനിലേന ചേത് ||൧൭||
കൃച്ഛ്രാന്മൂത്രം തദാ പീതം ശ്വേതം രക്തം ഘനം സൃജേത് |
സദാഹം രോചനാശങ്ഖചൂര്ണവര്ണം ഭവേത്തു തത് ||൧൮||
ശുഷ്കം സമസ്തവര്ണം വാ മൂത്രസാദം വദന്തി തമ് |
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
पित्तं कफो द्वावपि वा संहन्येतेऽनिलेन चेत् ||१७||
कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं श्वेतं रक्तं घनं सृजेत् |
सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेत्तु तत् ||१८||
शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्ति तम् |
(वा. नि. अ. ९) |
മൂത്രസാദമാഹ– പിത്തമിത്യാദി| സംഹന്യേതേ സ്ത്യാനീക്രിയേതേ| ശുഷ്കമല്പം, തന്മൂത്രം പിത്തേന രോചനാഭം, കഫേന ശങ്ഖചൂര്ണാഭം, സമസ്തവര്ണമുക്തസകലവര്ണം സന്നിപാതാത്||൧൭-൧൮||–
Adhikarana viDvighAtalakShaNam (19-20) · Śloka 20
രൂക്ഷദുര്ബലയോര്വാതേനോദാവൃത്തം ശകൃദ്യദാ ||൧൯||
മൂത്രസ്രോതോऽനുപദ്യേത വിട്സംസൃഷ്ടം തദാ നരഃ |
വിഡ്ഗന്ധം മൂത്രയേത് കൃച്ഛ്രാദ്വിഡ്വിഘാതം വിനിര്ദിശേത് ||൨൦||
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावृत्तं शकृद्यदा ||१९||
मूत्रस्रोतोऽनुपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः |
विड्गन्धं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्विड्विघातं विनिर्दिशेत् ||२०||
(वा. नि. अ. ९) |
വിഡ്വിഘാതമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| അനുപദ്യേത പ്രാപ്നുയാത്| വിഡ്ഗന്ധമിത്യത്ര വാശബ്ദോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ||൧൯-൨൦||
Adhikarana bastikuNDalalakShaNam (21-22) · Śloka 24
ദ്രുതാധ്വലങ്ഘനായാസൈരഭിഘാതാത് പ്രപീഡനാത് |
സ്വസ്ഥാനാദ്ബസ്തിരുദ്വൃത്തഃ സ്ഥൂലസ്തിഷ്ഠതി ഗര്ഭവത് ||൨൧||
ശൂലസ്പന്ദനദാഹാര്തോ ബിന്ദും ബിന്ദും സ്രവത്യപി |
പീഡിതസ്തു സൃജേദ്ധാരാം സംസ്തമ്ഭോദ്വേഷ്ടനാര്തിമാന് ||൨൨||
ബസ്തികുണ്ഡലമാഹുസ്തം ഘോരം ശസ്ത്രവിഷോപമമ് |
പവനപ്രബലം പ്രായോ ദുര്നിവാരമബുദ്ധിഭിഃ |൨൪|
View original
द्रुताध्वलङ्घनायासैरभिघातात् प्रपीडनात् |
स्वस्थानाद्बस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठति गर्भवत् ||२१||
शूलस्पन्दनदाहार्तो बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि |
पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्तिमान् ||२२||
बस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम् |
पवनप्रबलं प्रायो दुर्निवारमबुद्धिभिः |२४|
ബസ്തികുണ്ഡലമാഹ– ദ്രുതേത്യാദി| ലങ്ഘനമുത്പതനമ്| ഉദ്വൃത്തഃ സ്വസ്ഥാനാദൂര്ധ്വം ഗതഃ, ഗര്ഭവദിതി ഗര്ഭിണ്യാ ഉദരാന്തര്ഗതാപത്യവത്, ഏതേന ബസ്തിപുടസ്യ പാര്ശ്വഗമനം ദര്ശിതമ്| പീഡിത ഇതി നാഭേരധഃ| ഉദ്വേഷ്ടനാര്തിഃ ഉദ്വേഷ്ടനരൂപാऽऽര്തിഃ| ശസ്ത്രവിഷോപമം ശസ്ത്രവിഷസദൃശമിതി വിഭിന്നാര്ഥസൂചനാര്ഥം പ്രസിദ്ധാനുഭവോപദര്ശനാര്ഥമ്||൨൧-൨൨||
Adhikarana bastikuNDalasya doShAntarasaMsRuShTasya lakShaNam (23) · Śloka 24
തസ്മിന് പിത്താന്വിതേ ദാഹഃ ശൂലം മൂത്രവിവര്ണതാ ||൨൩||
ശ്ലേഷ്മണാ ഗൌരവം ശോഥഃ സ്നിഗ്ധം മൂത്രം ഘനം സിതമ് |൨൪|
View original
तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता ||२३||
श्लेष्मणा गौरवं शोथः स्निग्धं मूत्रं घनं सितम् |२४|
വാതസ്യൈവ ദോഷാന്തരാനുബന്ധിനോ ലക്ഷണമാഹ– തസ്മിന്നിത്യാദി| ശ്ലേഷ്മണാ അന്വിതേ തസ്മിന്നിതി ബോദ്ധവ്യമ്||൨൩||–
Adhikarana bastikuNDalasya sAdhyAsAdhyavicAraH (24) · Śloka 25
ശ്ലേഷ്മരുദ്ധബിലോ ബസ്തിഃ പിത്തോദീര്ണോ ന സിധ്യതി ||൨൪||
അവിഭ്രാന്തബിലഃ സാധ്യോ, ന തു യഃ കുണ്ഡലീകൃതഃ |൨൫|
View original
श्लेष्मरुद्धबिलो बस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति ||२४||
अविभ्रान्तबिलः साध्यो, न तु यः कुण्डलीकृतः |२५|
തസ്യൈവ സാധ്യത്വാസാധ്യത്വമാഹ– ശ്ലേഷ്മരുദ്ധബില ഇത്യാദി| ബിലം ബസ്തിമുഖശുഷിരമ്| പിത്തോദീര്ണഃ ഉപചിതപിത്തഃ, സ ഏവ അവിഭ്രാന്തബിലോऽനാവൃതബിലഃ| കഫേന കുണ്ഡലീകൃതോऽസാധ്യ ഇതി ബോധ്യമ്| അകുണ്ഡലീകൃതസ്തു സാധ്യത്വേനോക്തഃ||൨൪||–
Adhikarana kuNDalIbhUtabasterlakShaNam (25) · Śloka 25
സ്യാദ്ബസ്തൌ കുണ്ഡലീഭൂതേ തൃണ്മോഹഃ ശ്വാസ ഏവ ച ||൨൫||
View original
स्याद्बस्तौ कुण्डलीभूते तृण्मोहः श्वास एव च ||२५||
കുണ്ഡലീഭൂതസ്യൈവ ലിങ്ഗമാഹ– സ്യാദിത്യാദി| ഏതൌ വിഡ്വിഘാതബസ്തികുണ്ഡലൌ സുശ്രുതേന ന പഠിതൌ, തേന ഹി മൂത്രോദകസാദമേവ ദ്വിധാ പഠിത്വാ ‘ദ്വാദശ മൂത്രാഘാതാ’ ഇത്യുക്തം, സര്വാനഭിധാനം തു പരാധികാരത്വേനേതി മന്തവ്യമ്||൨൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 31
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ മൂത്രാഘാതനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्राघातनिदानं समाप्तम् ||३१||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം മൂത്രാഘാതനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൧||