Adhikarana mUtrakRucchranidAnaM, samprAptishca (1-2) · Śloka 2
અથ મૂત્રકૃચ્છ્રનિદાનમ્ |
વ્યાયામતીક્ષ્ણૌષધરૂક્ષમદ્યપ્રસઙ્ગનિત્યદ્રુતપૃષ્ઠયાનાત્ |
આનૂપમાંસાધ્યશનાદજીર્ણાત્સ્યુર્મૂત્રકૃચ્છ્રાણિ નૃણાં તથાઽષ્ટૌ ||૧||
પૃથઙ્મલાઃ સ્વૈઃ કુપિતા નિદાનૈઃ સર્વેઽથવા કોપમુપેત્ય બસ્તૌ |
મૂત્રસ્ય માર્ગં પરિપીડયન્તિ યદા તદા મૂત્રયતીહ કૃચ્છ્રાત્ ||૨||
(ચ. ચિ. અ. ૨૬) |
View original
अथ मूत्रकृच्छ्रनिदानम् |
व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात् |
आनूपमांसाध्यशनादजीर्णात्स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणां तथाऽष्टौ ||१||
पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ |
मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात् ||२||
(च. चि. अ. २६) |
સપ્તોત્તરે મર્મશતે ત્રીણિ મર્માણિ શિરોહૃદયબસ્તયઃ પ્રધાનાનિ| તત્ર હૃદયગતવિકારાનભિધાય બસ્તિગતવિકારાનાહ– વ્યાયામેત્યાદિ| મૂત્રકૃચ્છ્રાણીતિ મૂત્રસ્ય કૃચ્છ્રેણ મહતા દુઃખેન પ્રવૃત્તિઃ| અષ્ટાવિતિ દોષૈઃ પૃથક્ ત્રીણિ, સન્નિપાતેનૈકં, શલ્યજપુરીષજશુક્રજાશ્મરીજાનીત્યેકૈકાનિ| નનુ, શર્કરાજં મૂત્રકૃચ્છ્રં સુશ્રુતેન પઠિતં; તચ્ચાત્ર સઙ્ગ્રહેઽપિ પઠિતમ્– “અશ્મરી શર્કરા ચૈવ તુલ્યસમ્ભવલક્ષણે|” ઇત્યાદિના, તત્ કથમષ્ટૌ? નવ પ્રાપ્નુવન્તિ| ઉચ્યતે– શર્કરા અશ્મરીભેદ એવ| યદાહ દૃઢબલઃ– “એષાઽશ્મરી મારુતભિન્નમૂર્તિઃ સ્યાચ્છર્કરા મૂત્રપથાત્ ક્ષરન્તી|” (ચ. ચિ. અ. ૨૬) ઇતિ| અતોઽશ્મરીજેનૈવ શર્કરાજગ્રહણમિતિ મન્યમાનો દૃઢબલઃ અષ્ટાવિત્યપઠત્||૧-૨||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphaja-sannipAtaja-shalyAbhighAtaja-shakRutpratighAtaja-ashmarIja-shukrajamUtrakRucchralakShaNam (3-8) · Śloka 8
તીવ્રાર્તિરુગ્વઙ્ક્ષણબસ્તિમેઢ્રે સ્વલ્પં મુહુર્મૂત્રયતીહ વાતાત્ |
પીતં સરક્તં સરુજં સદાહં કૃચ્છ્રં મુહુર્મૂત્રયતીહ પિત્તાત્ ||૩||
બસ્તેઃ સલિઙ્ગસ્ય ગુરુત્વશોથૌ મૂત્રં સપિચ્છં કફમૂત્રકૃચ્છ્રે |
સર્વાણિ રૂપાણિ તુ સન્નિપાતાદ્ભવન્તિ તત્કૃચ્છ્રતમં હિ કૃચ્છ્રમ્ ||૪||
(ચ. ચિ. અ. ૨૬) |
મૂત્રવાહિષુ શલ્યેન ક્ષતેષ્વભિહતેષુ વા |
મૂત્રકૃચ્છ્રં તદાઘાતાજ્જાયતે ભૃશદારુણમ્ ||૫||
વાતકૃચ્છ્રેણ તુલ્યાનિ તસ્ય લિઙ્ગાનિ નિર્દિશેત્ |
શકૃતસ્તુ પ્રતીઘાતાદ્વાયુર્વિગુણતાં ગતઃ ||૬||
આધ્માનં વાતશૂલં ચ મૂત્રસઙ્ગં કરોતિ ચ |
અશ્મરીહેતુ તત્પૂર્વં મૂત્રકૃચ્છ્રમુદાહરેત્ ||૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૯) |
શુક્રે દોષૈરુપહતે મૂત્રમાર્ગે વિધાવિતે સશુક્રં મૂત્રયેત્ કૃચ્છ્રાદ્બસ્તિમેહનશૂલવાન્ ||૮||
View original
तीव्रार्तिरुग्वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात् |
पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रं मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात् ||३||
बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे |
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत्कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम् ||४||
(च. चि. अ. २६) |
मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु वा |
मूत्रकृच्छ्रं तदाघाताज्जायते भृशदारुणम् ||५||
वातकृच्छ्रेण तुल्यानि तस्य लिङ्गानि निर्दिशेत् |
शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गतः ||६||
आध्मानं वातशूलं च मूत्रसङ्गं करोति च |
अश्मरीहेतु तत्पूर्वं मूत्रकृच्छ्रमुदाहरेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५९) |
शुक्रे दोषैरुपहते मूत्रमार्गे विधाविते सशुक्रं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्बस्तिमेहनशूलवान् ||८||
મૂત્રકૃચ્છ્રસ્ય વાતજાદિભેદેન લક્ષણાન્યાહ– તીવ્રેત્યાદિ| સલિઙ્ગસ્ય સમેઢ્રસ્ય| સપિચ્છં પિચ્છિલમ્| કૃચ્છ્રતમં કષ્ટસાધ્યમ્| કૃચ્છ્રં મૂત્રકૃચ્છ્રમ્| મૂત્રવાહિષ્વિતિ મૂત્રવહસ્રોતઃસુ| અશ્મરીહેતુ તત્પૂર્વમિતિ અશ્મરીહેત્વિતિ લક્ષ્યપદં, તત્પૂર્વમિતિ લક્ષણપદં, તત્પૂર્વમશ્મરીપૂર્વકમ્||૩-૮||
Adhikarana mUtrakRucchrahetutvenoktayorashmarIsharkarayoH samAnatA~avAntarabhedashca (9-12) · Śloka 12
અશ્મરી શર્કરા ચૈવ તુલ્યસમ્ભવલક્ષણે |
વિશેષણં શર્કરાયાઃ શૃણુ કીર્તયતો મમ ||૯||
પચ્યમાનાઽશ્મરી પિત્તાચ્છોષ્યમાણા ચ વાયુના |
વિમુક્તકફસન્ધાના ક્ષરન્તી શર્કરા મતા ||૧૦||
હૃત્પીડા વેપથુઃ શૂલં કુક્ષાવગ્નિશ્ચ દુર્બલઃ |
તયા ભવતિ મૂર્છા ચ મૂત્રકૃચ્છ્રં ચ દારુણમ્ ||૧૧||
મૂત્રવેગનિરસ્તાભિઃ પ્રશમં યાતિ વેદના |
યાવદસ્યાઃ પુનર્નૈતિ ગુડિકા સ્રોતસો મુખમ્ ||૧૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૯) |
View original
अश्मरी शर्करा चैव तुल्यसम्भवलक्षणे |
विशेषणं शर्करायाः शृणु कीर्तयतो मम ||९||
पच्यमानाऽश्मरी पित्ताच्छोष्यमाणा च वायुना |
विमुक्तकफसन्धाना क्षरन्ती शर्करा मता ||१०||
हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षावग्निश्च दुर्बलः |
तया भवति मूर्छा च मूत्रकृच्छ्रं च दारुणम् ||११||
मूत्रवेगनिरस्ताभिः प्रशमं याति वेदना |
यावदस्याः पुनर्नैति गुडिका स्रोतसो मुखम् ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५९) |
મૂત્રકૃચ્છ્રહેતુત્વેનોક્તયોરશ્મરીશર્કરયોઃ સમાનતામવાન્તરભેદં ચાહ– અશ્મરીત્યાદિ| અશ્મરી શર્કરા ચૈવેત્યનન્તરં ‘એતે’ ઇત્યધ્યાહાર્ય ‘તુલ્યસમ્ભવલક્ષણે’ ઇત્યનેન દ્વિવચનાન્તેન સમ્બન્ધનીયં, યથા– “તયોર્જગૃહતુઃ પાદાન્ રાજા રાજ્ઞી ચ માગધી|” ઇત્યાદિવત્| તુલ્યઃ સમ્ભવ ઉત્પત્તિકારણં લક્ષણં ચ યયોસ્તે તથા, “તુલ્યે સમ્ભવલક્ષણૈઃ” ઇતિ પાઠાન્તરે તુલ્યે સદૃશે, કૈરિત્યત ઉક્તમ્– સમ્ભવલક્ષણૈરિતિ; ‘તુલ્યા સમ્ભવલક્ષણૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| વિશેષણં વિશેષઃ| તમેવ વિવૃણોતિ– પચ્યમાનેત્યાદિ| કફસન્ધાનં કફેનાવયવસંશ્લેષઃ; કફ એવ વા સન્ધાનં કફસન્ધાનં, સન્ધીયતેઽનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા| તેન પિત્તપાકવાતશોષૌ સન્ધાનવિમોક્ષહેતુત્વેનોક્તૌ| ક્ષરન્તીતિ બસ્તિતઃ| ચરકે હિ– “સ્યાચ્છર્કરા મૂત્રપથાત્ ક્ષરન્તી|” (ચ. ચિ. અ. ૨૬) ઇત્યેવં પઠિતમ્| કુક્ષૌ શૂલમિતિ સમ્બન્ધઃ| તયા શર્કરયા ઇતિ||૯-૧૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને મૂત્રકૃચ્છ્રનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩૦||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्रकृच्छ्रनिदानं समाप्तम् ||३०||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં મૂત્રકૃચ્છ્રનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૦||