Adhikarana mUtrakRucchranidAnaM, samprAptishca (1-2) · Śloka 2
ਅਥ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਵ੍ਯਾਯਾਮਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌਸਧਰੂਕ੍ਸਮਦ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਨਿਤ੍ਯਦ੍ਰੁਤਪਸ੍ਠਯਾਨਾਤ੍ |
ਆਨੂਪਮਾਂਸਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ਸ੍ਯੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਿ ਨਣਾਂ ਤਥਾਸ੍ਟੌ ||੧||
ਪਥਙ੍ਮਲਾਃ ਸ੍ਵੈਃ ਕੁਪਿਤਾ ਨਿਦਾਨੈਃ ਸਰ੍ਵੇਥਵਾ ਕੋਪਮੁਪੇਤ੍ਯ ਬਸ੍ਤੌ |
ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਂ ਪਰਿਪੀਡਯਨ੍ਤਿ ਯਦਾ ਤਦਾ ਮੂਤ੍ਰਯਤੀਹ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ ||੨||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) |
View original
अथ मूत्रकृच्छ्रनिदानम् |
व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात् |
आनूपमांसाध्यशनादजीर्णात्स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणां तथाऽष्टौ ||१||
पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ |
मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात् ||२||
(च. चि. अ. २६) |
ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰੇ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਬਸ੍ਤਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ| ਤਤ੍ਰ ਹਦਯਗਤਵਿਕਾਰਾਨਭਿਧਾਯ ਬਸ੍ਤਿਗਤਵਿਕਾਰਾਨਾਹ– ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣੀਤਿ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਮਹਤਾ ਦੁਃਖੇਨ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਅਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਣਿ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੈਕਂ, ਸ਼ਲ੍ਯਜਪੁਰੀਸਜਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾਸ਼੍ਮਰੀਜਾਨੀਤ੍ਯੇਕੈਕਾਨਿ| ਨਨੁ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਜਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਂ; ਤਚ੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪਿ ਪਠਿਤਮ੍– “ਅਸ਼੍ਮਰੀ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਚੈਵ ਤੁਲ੍ਯਸਮ੍ਭਵਲਕ੍ਸਣੇ|” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਤਤ੍ ਕਥਮਸ੍ਟੌ? ਨਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਅਸ਼੍ਮਰੀਭੇਦ ਏਵ| ਯਦਾਹ ਦਢਬਲਃ– “ਏਸਾਸ਼੍ਮਰੀ ਮਾਰੁਤਭਿਨ੍ਨਮੂਰ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾ ਮੂਤ੍ਰਪਥਾਤ੍ ਕ੍ਸਰਨ੍ਤੀ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) ਇਤਿ| ਅਤੋਸ਼੍ਮਰੀਜੇਨੈਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਜਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਮਾਨੋ ਦਢਬਲਃ ਅਸ੍ਟਾਵਿਤ੍ਯਪਠਤ੍||੧-੨||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphaja-sannipAtaja-shalyAbhighAtaja-shakRutpratighAtaja-ashmarIja-shukrajamUtrakRucchralakShaNam (3-8) · Śloka 8
ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਰੁਗ੍ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਯਤੀਹ ਵਾਤਾਤ੍ |
ਪੀਤਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਸਰੁਜਂ ਸਦਾਹਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਯਤੀਹ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ||੩||
ਬਸ੍ਤੇਃ ਸਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯ ਗੁਰੁਤ੍ਵਸ਼ੋਥੌ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਪਿਚ੍ਛਂ ਕਫਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ |
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਂ ਹਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਮ੍ ||੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) |
ਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਸੁ ਸ਼ਲ੍ਯੇਨ ਕ੍ਸਤੇਸ੍ਵਭਿਹਤੇਸੁ ਵਾ |
ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਤਦਾਘਾਤਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਭਸ਼ਦਾਰੁਣਮ੍ ||੫||
ਵਾਤਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ |
ਸ਼ਕਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤੀਘਾਤਾਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਗੁਣਤਾਂ ਗਤਃ ||੬||
ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਵਾਤਸ਼ੂਲਂ ਚ ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਂ ਕਰੋਤਿ ਚ |
ਅਸ਼੍ਮਰੀਹੇਤੁ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮੁਦਾਹਰੇਤ੍ ||੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੯) |
ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਦੋਸੈਰੁਪਹਤੇ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇ ਵਿਧਾਵਿਤੇ ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਮੇਹਨਸ਼ੂਲਵਾਨ੍ ||੮||
View original
तीव्रार्तिरुग्वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात् |
पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रं मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात् ||३||
बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे |
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत्कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम् ||४||
(च. चि. अ. २६) |
मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु वा |
मूत्रकृच्छ्रं तदाघाताज्जायते भृशदारुणम् ||५||
वातकृच्छ्रेण तुल्यानि तस्य लिङ्गानि निर्दिशेत् |
शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गतः ||६||
आध्मानं वातशूलं च मूत्रसङ्गं करोति च |
अश्मरीहेतु तत्पूर्वं मूत्रकृच्छ्रमुदाहरेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५९) |
शुक्रे दोषैरुपहते मूत्रमार्गे विधाविते सशुक्रं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्बस्तिमेहनशूलवान् ||८||
ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਯ ਵਾਤਜਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਤੀਵ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸਮੇਢ੍ਰਸ੍ਯ| ਸਪਿਚ੍ਛਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍| ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਂ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਸ੍ਵਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਵਹਸ੍ਰੋਤਃਸੁ| ਅਸ਼੍ਮਰੀਹੇਤੁ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਅਸ਼੍ਮਰੀਹੇਤ੍ਵਿਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਪਦਂ, ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸਣਪਦਂ, ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮਸ਼੍ਮਰੀਪੂਰ੍ਵਕਮ੍||੩-੮||
Adhikarana mUtrakRucchrahetutvenoktayorashmarIsharkarayoH samAnatA~avAntarabhedashca (9-12) · Śloka 12
ਅਸ਼੍ਮਰੀ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਚੈਵ ਤੁਲ੍ਯਸਮ੍ਭਵਲਕ੍ਸਣੇ |
ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯਾਃ ਸ਼ਣੁ ਕੀਰ੍ਤਯਤੋ ਮਮ ||੯||
ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਸ਼੍ਮਰੀ ਪਿਤ੍ਤਾਚ੍ਛੋਸ੍ਯਮਾਣਾ ਚ ਵਾਯੁਨਾ |
ਵਿਮੁਕ੍ਤਕਫਸਨ੍ਧਾਨਾ ਕ੍ਸਰਨ੍ਤੀ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਮਤਾ ||੧੦||
ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਵੇਪਥੁਃ ਸ਼ੂਲਂ ਕੁਕ੍ਸਾਵਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਬਲਃ |
ਤਯਾ ਭਵਤਿ ਮੂਰ੍ਛਾ ਚ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਚ ਦਾਰੁਣਮ੍ ||੧੧||
ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਨਿਰਸ੍ਤਾਭਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਵੇਦਨਾ |
ਯਾਵਦਸ੍ਯਾਃ ਪੁਨਰ੍ਨੈਤਿ ਗੁਡਿਕਾ ਸ੍ਰੋਤਸੋ ਮੁਖਮ੍ ||੧੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੯) |
View original
अश्मरी शर्करा चैव तुल्यसम्भवलक्षणे |
विशेषणं शर्करायाः शृणु कीर्तयतो मम ||९||
पच्यमानाऽश्मरी पित्ताच्छोष्यमाणा च वायुना |
विमुक्तकफसन्धाना क्षरन्ती शर्करा मता ||१०||
हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षावग्निश्च दुर्बलः |
तया भवति मूर्छा च मूत्रकृच्छ्रं च दारुणम् ||११||
मूत्रवेगनिरस्ताभिः प्रशमं याति वेदना |
यावदस्याः पुनर्नैति गुडिका स्रोतसो मुखम् ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५९) |
ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਯੋਰਸ਼੍ਮਰੀਸ਼ਰ੍ਕਰਯੋਃ ਸਮਾਨਤਾਮਵਾਨ੍ਤਰਭੇਦਂ ਚਾਹ– ਅਸ਼੍ਮਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਮਰੀ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਚੈਵੇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ‘ਏਤੇ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯ ‘ਤੁਲ੍ਯਸਮ੍ਭਵਲਕ੍ਸਣੇ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਦ੍ਵਿਵਚਨਾਨ੍ਤੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਂ, ਯਥਾ– “ਤਯੋਰ੍ਜਗਹਤੁਃ ਪਾਦਾਨ੍ ਰਾਜਾ ਰਾਜ੍ਞੀ ਚ ਮਾਗਧੀ|” ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਤ੍| ਤੁਲ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭਵ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਯਯੋਸ੍ਤੇ ਤਥਾ, “ਤੁਲ੍ਯੇ ਸਮ੍ਭਵਲਕ੍ਸਣੈਃ” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਤੁਲ੍ਯੇ ਸਦਸ਼ੇ, ਕੈਰਿਤ੍ਯਤ ਉਕ੍ਤਮ੍– ਸਮ੍ਭਵਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤਿ; ‘ਤੁਲ੍ਯਾ ਸਮ੍ਭਵਲਕ੍ਸਣੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਮੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਪਚ੍ਯਮਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਸਨ੍ਧਾਨਂ ਕਫੇਨਾਵਯਵਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ; ਕਫ ਏਵ ਵਾ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਕਫਸਨ੍ਧਾਨਂ, ਸਨ੍ਧੀਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ| ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਪਾਕਵਾਤਸ਼ੋਸੌ ਸਨ੍ਧਾਨਵਿਮੋਕ੍ਸਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤੌ| ਕ੍ਸਰਨ੍ਤੀਤਿ ਬਸ੍ਤਿਤਃ| ਚਰਕੇ ਹਿ– “ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾ ਮੂਤ੍ਰਪਥਾਤ੍ ਕ੍ਸਰਨ੍ਤੀ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਠਿਤਮ੍| ਕੁਕ੍ਸੌ ਸ਼ੂਲਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਯਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਇਤਿ||੯-੧੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੩੦||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्रकृच्छ्रनिदानं समाप्तम् ||३०||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੦||