Adhikarana mUtrakRucchranidAnaM, samprAptishca (1-2) · Śloka 2
atha mūtrakr̥cchranidānam |
vyāyāmatīkṣṇauṣadharūkṣamadyaprasaṅganityadrutapr̥ṣṭhayānāt |
ānūpamāṁsādhyaśanādajīrṇātsyurmūtrakr̥cchrāṇi nr̥ṇāṁ tathā'ṣṭau ||1||
pr̥thaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarvē'thavā kōpamupētya bastau |
mūtrasya mārgaṁ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kr̥cchrāt ||2||
(ca. ci. a. 26) |
View original
अथ मूत्रकृच्छ्रनिदानम् |
व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात् |
आनूपमांसाध्यशनादजीर्णात्स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणां तथाऽष्टौ ||१||
पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ |
मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात् ||२||
(च. चि. अ. २६) |
saptōttarē marmaśatē trīṇi marmāṇi śirōhr̥dayabastayaḥ pradhānāni| tatra hr̥dayagatavikārānabhidhāya bastigatavikārānāha– vyāyāmētyādi| mūtrakr̥cchrāṇīti mūtrasya kr̥cchrēṇa mahatā duḥkhēna pravr̥ttiḥ| aṣṭāviti dōṣaiḥ pr̥thak trīṇi, sannipātēnaikaṁ, śalyajapurīṣajaśukrajāśmarījānītyēkaikāni| nanu, śarkarājaṁ mūtrakr̥cchraṁ suśrutēna paṭhitaṁ; taccātra saṅgrahē'pi paṭhitam– “aśmarī śarkarā caiva tulyasambhavalakṣaṇē|” ityādinā, tat kathamaṣṭau? nava prāpnuvanti| ucyatē– śarkarā aśmarībhēda ēva| yadāha dr̥ḍhabalaḥ– “ēṣā'śmarī mārutabhinnamūrtiḥ syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī|” (ca. ci. a. 26) iti| atō'śmarījēnaiva śarkarājagrahaṇamiti manyamānō dr̥ḍhabalaḥ aṣṭāvityapaṭhat||1-2||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphaja-sannipAtaja-shalyAbhighAtaja-shakRutpratighAtaja-ashmarIja-shukrajamUtrakRucchralakShaNam (3-8) · Śloka 8
tīvrārtirugvaṅkṣaṇabastimēḍhrē svalpaṁ muhurmūtrayatīha vātāt |
pītaṁ saraktaṁ sarujaṁ sadāhaṁ kr̥cchraṁ muhurmūtrayatīha pittāt ||3||
bastēḥ saliṅgasya gurutvaśōthau mūtraṁ sapicchaṁ kaphamūtrakr̥cchrē |
sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātādbhavanti tatkr̥cchratamaṁ hi kr̥cchram ||4||
(ca. ci. a. 26) |
mūtravāhiṣu śalyēna kṣatēṣvabhihatēṣu vā |
mūtrakr̥cchraṁ tadāghātājjāyatē bhr̥śadāruṇam ||5||
vātakr̥cchrēṇa tulyāni tasya liṅgāni nirdiśēt |
śakr̥tastu pratīghātādvāyurviguṇatāṁ gataḥ ||6||
ādhmānaṁ vātaśūlaṁ ca mūtrasaṅgaṁ karōti ca |
aśmarīhētu tatpūrvaṁ mūtrakr̥cchramudāharēt ||7||
(su. u. taṁ. a. 59) |
śukrē dōṣairupahatē mūtramārgē vidhāvitē saśukraṁ mūtrayēt kr̥cchrādbastimēhanaśūlavān ||8||
View original
तीव्रार्तिरुग्वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात् |
पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रं मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात् ||३||
बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे |
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत्कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम् ||४||
(च. चि. अ. २६) |
मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु वा |
मूत्रकृच्छ्रं तदाघाताज्जायते भृशदारुणम् ||५||
वातकृच्छ्रेण तुल्यानि तस्य लिङ्गानि निर्दिशेत् |
शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गतः ||६||
आध्मानं वातशूलं च मूत्रसङ्गं करोति च |
अश्मरीहेतु तत्पूर्वं मूत्रकृच्छ्रमुदाहरेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५९) |
शुक्रे दोषैरुपहते मूत्रमार्गे विधाविते सशुक्रं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्बस्तिमेहनशूलवान् ||८||
mūtrakr̥cchrasya vātajādibhēdēna lakṣaṇānyāha– tīvrētyādi| saliṅgasya samēḍhrasya| sapicchaṁ picchilam| kr̥cchratamaṁ kaṣṭasādhyam| kr̥cchraṁ mūtrakr̥cchram| mūtravāhiṣviti mūtravahasrōtaḥsu| aśmarīhētu tatpūrvamiti aśmarīhētviti lakṣyapadaṁ, tatpūrvamiti lakṣaṇapadaṁ, tatpūrvamaśmarīpūrvakam||3-8||
Adhikarana mUtrakRucchrahetutvenoktayorashmarIsharkarayoH samAnatA~avAntarabhedashca (9-12) · Śloka 12
aśmarī śarkarā caiva tulyasambhavalakṣaṇē |
viśēṣaṇaṁ śarkarāyāḥ śr̥ṇu kīrtayatō mama ||9||
pacyamānā'śmarī pittācchōṣyamāṇā ca vāyunā |
vimuktakaphasandhānā kṣarantī śarkarā matā ||10||
hr̥tpīḍā vēpathuḥ śūlaṁ kukṣāvagniśca durbalaḥ |
tayā bhavati mūrchā ca mūtrakr̥cchraṁ ca dāruṇam ||11||
mūtravēganirastābhiḥ praśamaṁ yāti vēdanā |
yāvadasyāḥ punarnaiti guḍikā srōtasō mukham ||12||
(su. u. taṁ. a. 59) |
View original
अश्मरी शर्करा चैव तुल्यसम्भवलक्षणे |
विशेषणं शर्करायाः शृणु कीर्तयतो मम ||९||
पच्यमानाऽश्मरी पित्ताच्छोष्यमाणा च वायुना |
विमुक्तकफसन्धाना क्षरन्ती शर्करा मता ||१०||
हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षावग्निश्च दुर्बलः |
तया भवति मूर्छा च मूत्रकृच्छ्रं च दारुणम् ||११||
मूत्रवेगनिरस्ताभिः प्रशमं याति वेदना |
यावदस्याः पुनर्नैति गुडिका स्रोतसो मुखम् ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५९) |
mūtrakr̥cchrahētutvēnōktayōraśmarīśarkarayōḥ samānatāmavāntarabhēdaṁ cāha– aśmarītyādi| aśmarī śarkarā caivētyanantaraṁ ‘ētē’ ityadhyāhārya ‘tulyasambhavalakṣaṇē’ ityanēna dvivacanāntēna sambandhanīyaṁ, yathā– “tayōrjagr̥hatuḥ pādān rājā rājñī ca māgadhī|” ityādivat| tulyaḥ sambhava utpattikāraṇaṁ lakṣaṇaṁ ca yayōstē tathā, “tulyē sambhavalakṣaṇaiḥ” iti pāṭhāntarē tulyē sadr̥śē, kairityata uktam– sambhavalakṣaṇairiti; ‘tulyā sambhavalakṣaṇaiḥ’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ| viśēṣaṇaṁ viśēṣaḥ| tamēva vivr̥ṇōti– pacyamānētyādi| kaphasandhānaṁ kaphēnāvayavasaṁślēṣaḥ; kapha ēva vā sandhānaṁ kaphasandhānaṁ, sandhīyatē'nēnēti vyutpattyā| tēna pittapākavātaśōṣau sandhānavimōkṣahētutvēnōktau| kṣarantīti bastitaḥ| carakē hi– “syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī|” (ca. ci. a. 26) ityēvaṁ paṭhitam| kukṣau śūlamiti sambandhaḥ| tayā śarkarayā iti||9-12||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē mūtrakr̥cchranidānaṁ samāptam ||30||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्रकृच्छ्रनिदानं समाप्तम् ||३०||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ mūtrakr̥cchranidānaṁ samāptam||30||