Adhikarana mUtrakRucchranidAnaM, samprAptishca (1-2) · Śloka 2
ಅಥ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರನಿದಾನಮ್ |
ವ್ಯಾಯಾಮತೀಕ್ಷ್ಣೌಷಧರೂಕ್ಷಮದ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗನಿತ್ಯದ್ರುತಪೃಷ್ಠಯಾನಾತ್ |
ಆನೂಪಮಾಂಸಾಧ್ಯಶನಾದಜೀರ್ಣಾತ್ಸ್ಯುರ್ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ ನೃಣಾಂ ತಥಾಽಷ್ಟೌ ||೧||
ಪೃಥಙ್ಮಲಾಃ ಸ್ವೈಃ ಕುಪಿತಾ ನಿದಾನೈಃ ಸರ್ವೇಽಥವಾ ಕೋಪಮುಪೇತ್ಯ ಬಸ್ತೌ |
ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಮಾರ್ಗಂ ಪರಿಪೀಡಯನ್ತಿ ಯದಾ ತದಾ ಮೂತ್ರಯತೀಹ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ||೨||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
View original
अथ मूत्रकृच्छ्रनिदानम् |
व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात् |
आनूपमांसाध्यशनादजीर्णात्स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणां तथाऽष्टौ ||१||
पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ |
मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात् ||२||
(च. चि. अ. २६) |
ಸಪ್ತೋತ್ತರೇ ಮರ್ಮಶತೇ ತ್ರೀಣಿ ಮರ್ಮಾಣಿ ಶಿರೋಹೃದಯಬಸ್ತಯಃ ಪ್ರಧಾನಾನಿ| ತತ್ರ ಹೃದಯಗತವಿಕಾರಾನಭಿಧಾಯ ಬಸ್ತಿಗತವಿಕಾರಾನಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾಣೀತಿ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಮಹತಾ ದುಃಖೇನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಅಷ್ಟಾವಿತಿ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀಣಿ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಂ, ಶಲ್ಯಜಪುರೀಷಜಶುಕ್ರಜಾಶ್ಮರೀಜಾನೀತ್ಯೇಕೈಕಾನಿ| ನನು, ಶರ್ಕರಾಜಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಂ; ತಚ್ಚಾತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪಿ ಪಠಿತಮ್– “ಅಶ್ಮರೀ ಶರ್ಕರಾ ಚೈವ ತುಲ್ಯಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೇ|” ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತತ್ ಕಥಮಷ್ಟೌ? ನವ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಶರ್ಕರಾ ಅಶ್ಮರೀಭೇದ ಏವ| ಯದಾಹ ದೃಢಬಲಃ– “ಏಷಾಽಶ್ಮರೀ ಮಾರುತಭಿನ್ನಮೂರ್ತಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛರ್ಕರಾ ಮೂತ್ರಪಥಾತ್ ಕ್ಷರನ್ತೀ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ| ಅತೋಽಶ್ಮರೀಜೇನೈವ ಶರ್ಕರಾಜಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಮನ್ಯಮಾನೋ ದೃಢಬಲಃ ಅಷ್ಟಾವಿತ್ಯಪಠತ್||೧-೨||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphaja-sannipAtaja-shalyAbhighAtaja-shakRutpratighAtaja-ashmarIja-shukrajamUtrakRucchralakShaNam (3-8) · Śloka 8
ತೀವ್ರಾರ್ತಿರುಗ್ವಙ್ಕ್ಷಣಬಸ್ತಿಮೇಢ್ರೇ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಮುಹುರ್ಮೂತ್ರಯತೀಹ ವಾತಾತ್ |
ಪೀತಂ ಸರಕ್ತಂ ಸರುಜಂ ಸದಾಹಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಮುಹುರ್ಮೂತ್ರಯತೀಹ ಪಿತ್ತಾತ್ ||೩||
ಬಸ್ತೇಃ ಸಲಿಙ್ಗಸ್ಯ ಗುರುತ್ವಶೋಥೌ ಮೂತ್ರಂ ಸಪಿಚ್ಛಂ ಕಫಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ |
ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ತು ಸನ್ನಿಪಾತಾದ್ಭವನ್ತಿ ತತ್ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಂ ಹಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್ ||೪||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
ಮೂತ್ರವಾಹಿಷು ಶಲ್ಯೇನ ಕ್ಷತೇಷ್ವಭಿಹತೇಷು ವಾ |
ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ತದಾಘಾತಾಜ್ಜಾಯತೇ ಭೃಶದಾರುಣಮ್ ||೫||
ವಾತಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ತುಲ್ಯಾನಿ ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ |
ಶಕೃತಸ್ತು ಪ್ರತೀಘಾತಾದ್ವಾಯುರ್ವಿಗುಣತಾಂ ಗತಃ ||೬||
ಆಧ್ಮಾನಂ ವಾತಶೂಲಂ ಚ ಮೂತ್ರಸಙ್ಗಂ ಕರೋತಿ ಚ |
ಅಶ್ಮರೀಹೇತು ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮುದಾಹರೇತ್ ||೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೯) |
ಶುಕ್ರೇ ದೋಷೈರುಪಹತೇ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇ ವಿಧಾವಿತೇ ಸಶುಕ್ರಂ ಮೂತ್ರಯೇತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ಬಸ್ತಿಮೇಹನಶೂಲವಾನ್ ||೮||
View original
तीव्रार्तिरुग्वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात् |
पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रं मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात् ||३||
बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे |
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत्कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम् ||४||
(च. चि. अ. २६) |
मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु वा |
मूत्रकृच्छ्रं तदाघाताज्जायते भृशदारुणम् ||५||
वातकृच्छ्रेण तुल्यानि तस्य लिङ्गानि निर्दिशेत् |
शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गतः ||६||
आध्मानं वातशूलं च मूत्रसङ्गं करोति च |
अश्मरीहेतु तत्पूर्वं मूत्रकृच्छ्रमुदाहरेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५९) |
शुक्रे दोषैरुपहते मूत्रमार्गे विधाविते सशुक्रं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्बस्तिमेहनशूलवान् ||८||
ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ಯ ವಾತಜಾದಿಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ತೀವ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಲಿಙ್ಗಸ್ಯ ಸಮೇಢ್ರಸ್ಯ| ಸಪಿಚ್ಛಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಂ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಮ್| ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮ್| ಮೂತ್ರವಾಹಿಷ್ವಿತಿ ಮೂತ್ರವಹಸ್ರೋತಃಸು| ಅಶ್ಮರೀಹೇತು ತತ್ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಅಶ್ಮರೀಹೇತ್ವಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯಪದಂ, ತತ್ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಲಕ್ಷಣಪದಂ, ತತ್ಪೂರ್ವಮಶ್ಮರೀಪೂರ್ವಕಮ್||೩-೮||
Adhikarana mUtrakRucchrahetutvenoktayorashmarIsharkarayoH samAnatA~avAntarabhedashca (9-12) · Śloka 12
ಅಶ್ಮರೀ ಶರ್ಕರಾ ಚೈವ ತುಲ್ಯಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೇ |
ವಿಶೇಷಣಂ ಶರ್ಕರಾಯಾಃ ಶೃಣು ಕೀರ್ತಯತೋ ಮಮ ||೯||
ಪಚ್ಯಮಾನಾಽಶ್ಮರೀ ಪಿತ್ತಾಚ್ಛೋಷ್ಯಮಾಣಾ ಚ ವಾಯುನಾ |
ವಿಮುಕ್ತಕಫಸನ್ಧಾನಾ ಕ್ಷರನ್ತೀ ಶರ್ಕರಾ ಮತಾ ||೧೦||
ಹೃತ್ಪೀಡಾ ವೇಪಥುಃ ಶೂಲಂ ಕುಕ್ಷಾವಗ್ನಿಶ್ಚ ದುರ್ಬಲಃ |
ತಯಾ ಭವತಿ ಮೂರ್ಛಾ ಚ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಚ ದಾರುಣಮ್ ||೧೧||
ಮೂತ್ರವೇಗನಿರಸ್ತಾಭಿಃ ಪ್ರಶಮಂ ಯಾತಿ ವೇದನಾ |
ಯಾವದಸ್ಯಾಃ ಪುನರ್ನೈತಿ ಗುಡಿಕಾ ಸ್ರೋತಸೋ ಮುಖಮ್ ||೧೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೯) |
View original
अश्मरी शर्करा चैव तुल्यसम्भवलक्षणे |
विशेषणं शर्करायाः शृणु कीर्तयतो मम ||९||
पच्यमानाऽश्मरी पित्ताच्छोष्यमाणा च वायुना |
विमुक्तकफसन्धाना क्षरन्ती शर्करा मता ||१०||
हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षावग्निश्च दुर्बलः |
तया भवति मूर्छा च मूत्रकृच्छ्रं च दारुणम् ||११||
मूत्रवेगनिरस्ताभिः प्रशमं याति वेदना |
यावदस्याः पुनर्नैति गुडिका स्रोतसो मुखम् ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५९) |
ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತಯೋರಶ್ಮರೀಶರ್ಕರಯೋಃ ಸಮಾನತಾಮವಾನ್ತರಭೇದಂ ಚಾಹ– ಅಶ್ಮರೀತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮರೀ ಶರ್ಕರಾ ಚೈವೇತ್ಯನನ್ತರಂ ‘ಏತೇ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯ ‘ತುಲ್ಯಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೇ’ ಇತ್ಯನೇನ ದ್ವಿವಚನಾನ್ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ, ಯಥಾ– “ತಯೋರ್ಜಗೃಹತುಃ ಪಾದಾನ್ ರಾಜಾ ರಾಜ್ಞೀ ಚ ಮಾಗಧೀ|” ಇತ್ಯಾದಿವತ್| ತುಲ್ಯಃ ಸಮ್ಭವ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಯಯೋಸ್ತೇ ತಥಾ, “ತುಲ್ಯೇ ಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೈಃ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ತುಲ್ಯೇ ಸದೃಶೇ, ಕೈರಿತ್ಯತ ಉಕ್ತಮ್– ಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ; ‘ತುಲ್ಯಾ ಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ವಿಶೇಷಣಂ ವಿಶೇಷಃ| ತಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಪಚ್ಯಮಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಸನ್ಧಾನಂ ಕಫೇನಾವಯವಸಂಶ್ಲೇಷಃ; ಕಫ ಏವ ವಾ ಸನ್ಧಾನಂ ಕಫಸನ್ಧಾನಂ, ಸನ್ಧೀಯತೇಽನೇನೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ| ತೇನ ಪಿತ್ತಪಾಕವಾತಶೋಷೌ ಸನ್ಧಾನವಿಮೋಕ್ಷಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತೌ| ಕ್ಷರನ್ತೀತಿ ಬಸ್ತಿತಃ| ಚರಕೇ ಹಿ– “ಸ್ಯಾಚ್ಛರ್ಕರಾ ಮೂತ್ರಪಥಾತ್ ಕ್ಷರನ್ತೀ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತ್ಯೇವಂ ಪಠಿತಮ್| ಕುಕ್ಷೌ ಶೂಲಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಯಾ ಶರ್ಕರಯಾ ಇತಿ||೯-೧೨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೩೦||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्रकृच्छ्रनिदानं समाप्तम् ||३०||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೦||