Adhikarana mUtrakRucchranidAnaM, samprAptishca (1-2) · Śloka 2
അഥ മൂത്രകൃച്ഛ്രനിദാനമ് |
വ്യായാമതീക്ഷ്ണൌഷധരൂക്ഷമദ്യപ്രസങ്ഗനിത്യദ്രുതപൃഷ്ഠയാനാത് |
ആനൂപമാംസാധ്യശനാദജീര്ണാത്സ്യുര്മൂത്രകൃച്ഛ്രാണി നൃണാം തഥാऽഷ്ടൌ ||൧||
പൃഥങ്മലാഃ സ്വൈഃ കുപിതാ നിദാനൈഃ സര്വേऽഥവാ കോപമുപേത്യ ബസ്തൌ |
മൂത്രസ്യ മാര്ഗം പരിപീഡയന്തി യദാ തദാ മൂത്രയതീഹ കൃച്ഛ്രാത് ||൨||
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
View original
अथ मूत्रकृच्छ्रनिदानम् |
व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात् |
आनूपमांसाध्यशनादजीर्णात्स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणां तथाऽष्टौ ||१||
पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ |
मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात् ||२||
(च. चि. अ. २६) |
സപ്തോത്തരേ മര്മശതേ ത്രീണി മര്മാണി ശിരോഹൃദയബസ്തയഃ പ്രധാനാനി| തത്ര ഹൃദയഗതവികാരാനഭിധായ ബസ്തിഗതവികാരാനാഹ– വ്യായാമേത്യാദി| മൂത്രകൃച്ഛ്രാണീതി മൂത്രസ്യ കൃച്ഛ്രേണ മഹതാ ദുഃഖേന പ്രവൃത്തിഃ| അഷ്ടാവിതി ദോഷൈഃ പൃഥക് ത്രീണി, സന്നിപാതേനൈകം, ശല്യജപുരീഷജശുക്രജാശ്മരീജാനീത്യേകൈകാനി| നനു, ശര്കരാജം മൂത്രകൃച്ഛ്രം സുശ്രുതേന പഠിതം; തച്ചാത്ര സങ്ഗ്രഹേऽപി പഠിതമ്– “അശ്മരീ ശര്കരാ ചൈവ തുല്യസമ്ഭവലക്ഷണേ|” ഇത്യാദിനാ, തത് കഥമഷ്ടൌ? നവ പ്രാപ്നുവന്തി| ഉച്യതേ– ശര്കരാ അശ്മരീഭേദ ഏവ| യദാഹ ദൃഢബലഃ– “ഏഷാऽശ്മരീ മാരുതഭിന്നമൂര്തിഃ സ്യാച്ഛര്കരാ മൂത്രപഥാത് ക്ഷരന്തീ|” (ച. ചി. അ. ൨൬) ഇതി| അതോऽശ്മരീജേനൈവ ശര്കരാജഗ്രഹണമിതി മന്യമാനോ ദൃഢബലഃ അഷ്ടാവിത്യപഠത്||൧-൨||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphaja-sannipAtaja-shalyAbhighAtaja-shakRutpratighAtaja-ashmarIja-shukrajamUtrakRucchralakShaNam (3-8) · Śloka 8
തീവ്രാര്തിരുഗ്വങ്ക്ഷണബസ്തിമേഢ്രേ സ്വല്പം മുഹുര്മൂത്രയതീഹ വാതാത് |
പീതം സരക്തം സരുജം സദാഹം കൃച്ഛ്രം മുഹുര്മൂത്രയതീഹ പിത്താത് ||൩||
ബസ്തേഃ സലിങ്ഗസ്യ ഗുരുത്വശോഥൌ മൂത്രം സപിച്ഛം കഫമൂത്രകൃച്ഛ്രേ |
സര്വാണി രൂപാണി തു സന്നിപാതാദ്ഭവന്തി തത്കൃച്ഛ്രതമം ഹി കൃച്ഛ്രമ് ||൪||
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
മൂത്രവാഹിഷു ശല്യേന ക്ഷതേഷ്വഭിഹതേഷു വാ |
മൂത്രകൃച്ഛ്രം തദാഘാതാജ്ജായതേ ഭൃശദാരുണമ് ||൫||
വാതകൃച്ഛ്രേണ തുല്യാനി തസ്യ ലിങ്ഗാനി നിര്ദിശേത് |
ശകൃതസ്തു പ്രതീഘാതാദ്വായുര്വിഗുണതാം ഗതഃ ||൬||
ആധ്മാനം വാതശൂലം ച മൂത്രസങ്ഗം കരോതി ച |
അശ്മരീഹേതു തത്പൂര്വം മൂത്രകൃച്ഛ്രമുദാഹരേത് ||൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൯) |
ശുക്രേ ദോഷൈരുപഹതേ മൂത്രമാര്ഗേ വിധാവിതേ സശുക്രം മൂത്രയേത് കൃച്ഛ്രാദ്ബസ്തിമേഹനശൂലവാന് ||൮||
View original
तीव्रार्तिरुग्वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात् |
पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रं मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात् ||३||
बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे |
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत्कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम् ||४||
(च. चि. अ. २६) |
मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु वा |
मूत्रकृच्छ्रं तदाघाताज्जायते भृशदारुणम् ||५||
वातकृच्छ्रेण तुल्यानि तस्य लिङ्गानि निर्दिशेत् |
शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गतः ||६||
आध्मानं वातशूलं च मूत्रसङ्गं करोति च |
अश्मरीहेतु तत्पूर्वं मूत्रकृच्छ्रमुदाहरेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५९) |
शुक्रे दोषैरुपहते मूत्रमार्गे विधाविते सशुक्रं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्बस्तिमेहनशूलवान् ||८||
മൂത്രകൃച്ഛ്രസ്യ വാതജാദിഭേദേന ലക്ഷണാന്യാഹ– തീവ്രേത്യാദി| സലിങ്ഗസ്യ സമേഢ്രസ്യ| സപിച്ഛം പിച്ഛിലമ്| കൃച്ഛ്രതമം കഷ്ടസാധ്യമ്| കൃച്ഛ്രം മൂത്രകൃച്ഛ്രമ്| മൂത്രവാഹിഷ്വിതി മൂത്രവഹസ്രോതഃസു| അശ്മരീഹേതു തത്പൂര്വമിതി അശ്മരീഹേത്വിതി ലക്ഷ്യപദം, തത്പൂര്വമിതി ലക്ഷണപദം, തത്പൂര്വമശ്മരീപൂര്വകമ്||൩-൮||
Adhikarana mUtrakRucchrahetutvenoktayorashmarIsharkarayoH samAnatA~avAntarabhedashca (9-12) · Śloka 12
അശ്മരീ ശര്കരാ ചൈവ തുല്യസമ്ഭവലക്ഷണേ |
വിശേഷണം ശര്കരായാഃ ശൃണു കീര്തയതോ മമ ||൯||
പച്യമാനാऽശ്മരീ പിത്താച്ഛോഷ്യമാണാ ച വായുനാ |
വിമുക്തകഫസന്ധാനാ ക്ഷരന്തീ ശര്കരാ മതാ ||൧൦||
ഹൃത്പീഡാ വേപഥുഃ ശൂലം കുക്ഷാവഗ്നിശ്ച ദുര്ബലഃ |
തയാ ഭവതി മൂര്ഛാ ച മൂത്രകൃച്ഛ്രം ച ദാരുണമ് ||൧൧||
മൂത്രവേഗനിരസ്താഭിഃ പ്രശമം യാതി വേദനാ |
യാവദസ്യാഃ പുനര്നൈതി ഗുഡികാ സ്രോതസോ മുഖമ് ||൧൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൯) |
View original
अश्मरी शर्करा चैव तुल्यसम्भवलक्षणे |
विशेषणं शर्करायाः शृणु कीर्तयतो मम ||९||
पच्यमानाऽश्मरी पित्ताच्छोष्यमाणा च वायुना |
विमुक्तकफसन्धाना क्षरन्ती शर्करा मता ||१०||
हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षावग्निश्च दुर्बलः |
तया भवति मूर्छा च मूत्रकृच्छ्रं च दारुणम् ||११||
मूत्रवेगनिरस्ताभिः प्रशमं याति वेदना |
यावदस्याः पुनर्नैति गुडिका स्रोतसो मुखम् ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५९) |
മൂത്രകൃച്ഛ്രഹേതുത്വേനോക്തയോരശ്മരീശര്കരയോഃ സമാനതാമവാന്തരഭേദം ചാഹ– അശ്മരീത്യാദി| അശ്മരീ ശര്കരാ ചൈവേത്യനന്തരം ‘ഏതേ’ ഇത്യധ്യാഹാര്യ ‘തുല്യസമ്ഭവലക്ഷണേ’ ഇത്യനേന ദ്വിവചനാന്തേന സമ്ബന്ധനീയം, യഥാ– “തയോര്ജഗൃഹതുഃ പാദാന് രാജാ രാജ്ഞീ ച മാഗധീ|” ഇത്യാദിവത്| തുല്യഃ സമ്ഭവ ഉത്പത്തികാരണം ലക്ഷണം ച യയോസ്തേ തഥാ, “തുല്യേ സമ്ഭവലക്ഷണൈഃ” ഇതി പാഠാന്തരേ തുല്യേ സദൃശേ, കൈരിത്യത ഉക്തമ്– സമ്ഭവലക്ഷണൈരിതി; ‘തുല്യാ സമ്ഭവലക്ഷണൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| വിശേഷണം വിശേഷഃ| തമേവ വിവൃണോതി– പച്യമാനേത്യാദി| കഫസന്ധാനം കഫേനാവയവസംശ്ലേഷഃ; കഫ ഏവ വാ സന്ധാനം കഫസന്ധാനം, സന്ധീയതേऽനേനേതി വ്യുത്പത്ത്യാ| തേന പിത്തപാകവാതശോഷൌ സന്ധാനവിമോക്ഷഹേതുത്വേനോക്തൌ| ക്ഷരന്തീതി ബസ്തിതഃ| ചരകേ ഹി– “സ്യാച്ഛര്കരാ മൂത്രപഥാത് ക്ഷരന്തീ|” (ച. ചി. അ. ൨൬) ഇത്യേവം പഠിതമ്| കുക്ഷൌ ശൂലമിതി സമ്ബന്ധഃ| തയാ ശര്കരയാ ഇതി||൯-൧൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ മൂത്രകൃച്ഛ്രനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൦||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्रकृच्छ्रनिदानं समाप्तम् ||३०||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം മൂത്രകൃച്ഛ്രനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൦||