59. nētrarōganidānam

Adhikarana nayanarogahetuH (1-3) · Śloka 3

અથ નેત્રરોગનિદાનમ્ | ઉષ્ણાભિતપ્તસ્ય જલે પ્રવેશાદ્દૂરેક્ષણાત્ સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ | સ્વેદાદ્રજોધૂમનિષેવણાચ્ચ છર્દેર્વિઘાતાદ્વમનાતિયોગાત્ ||૧|| દ્રવાત્તથાઽન્નાન્નિશિ સેવિતાચ્ચ વિણ્મૂત્રવાતક્રમનિગ્રહાચ્ચ | પ્રસક્તસંરોદનકોપશોકાચ્છિરોઽભિઘાતાદતિમદ્યપાનાત્ ||૨|| તથા ઋતૂનાં ચ વિપર્યયેણ ક્લેશાભિઘાતાદતિમૈથુનાચ્ચ | બાષ્પગ્રહાત્ સૂક્ષ્મનિરીક્ષણાચ્ચ નેત્રે વિકારાઞ્જનયન્તિ દોષાઃ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) |

ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનગતવિકારપારિશેષ્યાન્નેત્રરોગાભિધાનમ્| એતે ચ નયનરોગા વાતપિત્તકફરક્તસન્નિપાતાગન્તુજાઃ સન્તઃ ષટ્સપ્તતિઃ| યદાહ સુશ્રુતઃ– “તૈસ્ત્રિભિસ્ત્રિંશદુક્તાસ્તે કફેનાપ્યધિકાસ્ત્રયઃ| રક્તજાઃ ષોડશ પ્રોક્તાઃ સર્વજાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ|| બાહ્યૌ પુનર્દ્વૌ ચ તથા રોગાઃ ષટ્સપ્તતિઃ સ્મૃતાઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) ઇતિ| ષટ્સપ્તતિશ્ચૈતે રોગા આશ્રયભેદેન સુશ્રુતેનૈવ વિભક્તાઃ|| યદાહ– “નવ સન્ધ્યાશ્રયાસ્તેષુ વર્ત્મજાસ્ત્વેકવિંશતિઃ| શુક્લભાગે દશૈકશ્ચ ચત્વારઃ કૃષ્ણભાગજાઃ|| સર્વાશ્રયાઃ સપ્તદશ દૃષ્ટિજા દ્વાદશૈવ તુ| દ્વૌ ચ બાહ્યાશ્રયાવન્યાવનિમિત્તનિમિત્તજૌ|| ષટ્સપ્તતિર્નેત્રરોગાઃ સઙ્ગ્રહેણ પ્રકીર્તિતાઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) ઇતિ| નેત્રપ્રમાણં ચ સુશ્રુતેનૈવોક્તં “વિદ્યાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલબાહુલ્યં સ્વાઙ્ગુષ્ઠોદરસમ્મિતમ્| દ્વ્યઙ્ગુલં સર્વતઃ સાર્ધં ભિષઙ્નયનબુદ્બુદમ્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) ઇતિ| દ્વ્યઙ્ગુલબાહુલ્યં વિસ્તારેણ, અન્તઃસ્વાઙ્ગુષ્ઠોદરસમ્મિતમ્, દ્વ્યઙ્ગુલં સર્વતઃ સાર્ધમાયામેન| અન્યે દ્વ્યઙ્ગુલબાહુલ્યમિતિ યદુક્તં તત્ર દ્વ્યઙ્ગુલમાનનિયમં સ્વાઙ્ગુષ્ઠોદરસમ્મિતમિત્યનેનાહુઃ| અયમર્થઃ– સ્વેનાઙ્ગુષ્ઠોદરેણ સમ્મિતં દ્વ્યઙ્ગુલબહુલં, દ્વ્યઙ્ગુલં સર્વતઃ સાર્ધમિતિ ચાયામવિસ્તારાભ્યાં બોદ્ધવ્યમિતિ| નનુ, યદ્યર્ધતૃતીયાઙ્ગુલાયામં નેત્રં તર્હિ “દ્વ્યઙ્ગુલાયતં ચ નયનમ્” (સુ. સૂ. અ. ૩૫) ઇત્યાતુરોપક્રમણીયોક્તં વિરુધ્યતે? નૈવં, વર્ત્મમણ્ડલં ગૃહીત્વા ગણનયાઽર્ધતૃતીયાઙ્ગુલં, તદ્વિરહાત્ દ્વ્યઙ્ગુલાયતમિતિ ન વિરોધઃ| નયનરોગહેતુમાહ– ઉષ્ણાભિતપ્તસ્યેત્યાદિ| ઉષ્ણેનાતપાદિના સન્તપ્તદેહસ્ય જલાવગાહનાત્, શીતાવૃતદેહસ્યોર્ધ્વગતેનોષ્મણા |નયનતેજસોઽભિભવાચ્ચક્ષૂરોગોદયઃ સ્વેદાદ્રજોધૂમનિષેવણાચ્ચેતિ ઘર્મરજોધૂમાનાં નયનસમ્બન્ધાનાં હેતુત્વમ્| છર્દેર્વિઘાતાત્ વાન્તિવેગવિઘાતાત્| વમનાતિયોગાદતિવાન્તેઃ| વિણ્મૂત્રવાતક્રમનિગ્રહાત્ વિણ્મૂત્રવાતાનાં ક્રમેણ શનૈઃ શનૈર્નિગ્રહાત્ વેગવિધારણાત્| પ્રસક્તસંરોદનશોકકોપાદિતિ પ્રસક્તં નિરન્તરં કૃતસંરોદનાદેરિત્યર્થઃ| ઋતુવિપર્યયેણ એકર્તુચર્યાયા અન્યર્તૌ કરણેન| ક્લેશાભિઘાતાત્ ક્લેશઃ કાયાદિદુઃખં, તેનાભિસમ્બન્ધાત્; બાષ્પનિગ્રહાત્ અશ્રુવેગધારણાત્| યદુક્તમ્– “આનન્દજં વાઽપ્યથ શોકજં વા નેત્રોદકં પ્રાપ્તમમુઞ્ચતો હિ| શિરોગુરુત્વં નયનામયાશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ સહ પીનસેન||” ઇતિ| નયનરોગસમ્પ્રાપ્તિશ્ચ સુશ્રુતે પઠ્યતે– “ સિરાનુસારિભિર્દોષૈર્વિગુણૈરૂર્ધ્વમાશ્રિતૈઃ| જાયન્તે નેત્રભાગેષુ રોગાઃ પરમદારુણાઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) ઇતિ||૧-૩||

Adhikarana abhiShyandabhedAH (4) · Śloka 4

વાતાત્ પિત્તાત્ કફાદ્રક્તાદભિષ્યન્દશ્ચતુર્વિધઃ | પ્રાયેણ જાયતે ઘોરઃ સર્વનેત્રામયાકરઃ ||૪||

સામાન્યપૂર્વકત્વાત્ વિશેષસ્ય, તથા સર્વનયનરોગહેતુત્વાચ્ચ, આદૌ સર્વનયનગતમભિષ્યન્દમાહ– વાતાદિત્યાદિ| ઘોર ઇતિ દુઃસહવેદનઃ| સર્વનેત્રામયાકર ઇતિ સર્વેષાં નેત્રરોગાણામધિમન્થાદીનામાકર ઉત્પત્તિકરત્વાત્; આકરઃ સ્થાનમ્| અત એવાહ સુશ્રુતઃ– “પ્રાયેણ સર્વે નયનામયાસ્તે ભવન્ત્યભિષ્યન્દનિમિત્તમૂલાઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) ઇતિ||૪||

Adhikarana vAtAbhiShyandalakShaNam (5) · Śloka 5

નિસ્તોદનસ્તમ્ભનરોમહર્ષસઙ્ઘર્ષપારુષ્યશિરોઽભિતાપાઃ | વિશુષ્કભાવઃ શિશિરાશ્રુતા ચ વાતાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

વાતાભિષ્યન્દરૂપમાહ– નિસ્તોદનેત્યાદિ| નિસ્તોદનં સૂચીવ્યધનવદ્વ્યથા, સ્તમ્ભનં જડિમા, સઙ્ઘર્ષઃ કરકરિકા, પારુષ્યં રૂક્ષતા, શિરોઽભિતાપઃ શિરોવ્યથા| વિશુષ્કભાવો દૂષિકારહિતત્વં, ન ત્વાસ્રાવરહિતત્વં, શિશિરાશ્રુતેત્યુક્તેઃ||૫||

Adhikarana pittAbhiShyandalakShaNam (6) · Śloka 6

દાહપ્રપાકૌ શિશિરાભિનન્દા ધૂમાયનં બાષ્પસમુચ્છ્રયશ્ચ | ઉષ્ણાશ્રુતા પીતકનેત્રતા ચ પિત્તાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

પૈત્તિકલક્ષણમાહ– દાહપ્રપાકાવિત્યાદિ| પ્રપાકઃ પ્રકૃષ્ટપાકઃ| શિશિરાભિનન્દા શીતેચ્છા| ધૂમાયનં ધૂમસ્યોદ્વમનમ્| બાષ્પસમુચ્છ્રયો બાષ્પબાહુલ્યમ્||૬||

Adhikarana kaphAbhiShyandalakShaNam (7) · Śloka 7

ઉષ્ણાભિનન્દા ગુરુતાઽક્ષિશોથઃ કણ્ડૂપદેહાવતિશીતતા ચ | સ્રાવો મુહુઃ પિચ્છિલ એવ ચાપિ કફાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

કફજલિઙ્ગમાહ– ઉષ્ણાભિનન્દેત્યાદિ| ઉપદેહઃ પિચ્ચટબાહુલ્યમ્| શીતતા નેત્રસ્ય| પિચ્છિલ ઇતિ સ્રાવવિશેષણમ્| કફાભિપન્ને કફયુક્તે| નયને ચક્ષુષિ| ભવન્તિ જાયન્તે||૭||

Adhikarana raktAbhiShyandalakShaNam (8) · Śloka 8

તામ્રાશ્રુતા લોહિતનેત્રતા ચ નાડ્યઃ સમન્તાદતિલોહિતાશ્ચ | પિત્તસ્ય લિઙ્ગાનિ ચ યાનિ તાનિ રક્તાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

રક્તાભિષ્યન્દલક્ષણમાહ– તામ્રાશ્રુતેત્યાદિ| પિત્તસ્ય લિઙ્ગાનીતિ પિત્તાભિષ્યન્દલિઙ્ગાનિ||૮||

Adhikarana adhimanthAnAmabhiShyandajatvam (9) · Śloka 9

વૃદ્ધૈરેતૈરભિષ્યન્દૈર્નરાણામક્રિયાવતામ્ | તાવન્તસ્ત્વધિમન્થાઃ સ્યુર્નયને તીવ્રવેદનાઃ ||૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

અધિમન્થાનામભિષ્યન્દજત્વમાહ– વૃદ્ધૈરિત્યાદિ| તાવન્ત ઇતિ અભિષ્યન્દૈર્વાતપિત્તકફરક્તજૈશ્ચત્વારોઽધિમન્થાઃ પ્રત્યેતવ્યાઃ| તીવ્રવેદના ઇતિ સામાન્યલક્ષણમ્| વેદનાશબ્દશ્ચાત્ર વ્યથામાત્રવાચી, તેન વાતિકાભિષ્યન્દાદ્વાતિક એવાધિમન્થસ્તીવ્રવાતજનિતતોદાદિસકલવેદનઃ, એવં પિત્તજકફજરક્તજાશ્ચાધિમન્થાઃ પ્રત્યેતવ્યાઃ||૯||

Adhikarana adhimanthasya sAmAnyalakShaNam (10) · Śloka 10

ઉત્પાટ્યત ઇવાત્યર્થં નેત્રં નિર્મથ્યતે તથા | શિરસોઽર્ધં ચ તં વિદ્યાદધિમન્થં સ્વલક્ષણૈઃ ||૧૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

અસ્યાપરં સામાન્યલક્ષણમાહ– ઉત્પાટ્યત ઇત્યાદિ| શિરસોઽર્ધમિત્યત્ર પૂર્વક્રિયે સમ્બધ્યેતે, તેન શિરસોઽર્ધમુત્પાટ્યતે તથા નિર્મથ્યતે ચેત્યર્થઃ| શિરસોઽર્ધે ચ વેદના વ્યાધિપ્રભાવાત્| સ્વલક્ષણૈરિતિ યથોક્તવાતાદ્યભિષ્યન્દલક્ષણૈઃ| સ ચાધિમન્ધઃ સ્યન્દાત્મકઃ||૧૦||

Adhikarana adhimanthasya doShabhedena kAlAvadhiH (11) · Śloka 11

હન્યાદ્દૃષ્ટિં શ્લૈષ્મિકઃ સપ્તરાત્રાદધિમન્થો રક્તજઃ પઞ્ચરાત્રાત્ | ષડ્રાત્રાદ્વાતિકો વૈ નિહન્યાન્મિથ્યાચારાત્ પૈત્તિકઃ સદ્ય એવ ||૧૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

યાવતા કાલેન મિથ્યાચારાદ્દૃષ્ટિં હન્તિ તમાહ– હન્યાદિત્યાદિ| સદ્ય એવેતિ શ્લેષ્મણિ સપ્તરાત્રસ્યોક્તત્વાત્ સદ્યઃશબ્દેનાત્ર ત્રિરાત્રમુક્તં, વૈદ્યકે હિ સદ્યઃશબ્દસ્ય ત્રિરાત્રસપ્તરાત્રવાચિત્વેન દૃષ્ટત્વાત્| કાલાવધિરત્ર વ્યાધિસ્વભાવાત્||૧૧||

Adhikarana netrarogasya sAmatvalakShaNam (12) · Śloka 12

ઉદીર્ણવેદનં નેત્રં રાગશોથસમન્વિતમ્ | ઘર્ષનિસ્તોદશૂલાશ્રુયુક્તમામાન્વિતં વિદુઃ ||૧૨||

લઙ્ઘનપ્રલેપાદિવિધાનાર્થમ્ અઞ્જનાદિનિષેધાર્થં ચ નેત્રરોગસ્ય સામત્વલક્ષણમાહ– ઉદીર્ણવેદનમિત્યાદિ| ઉદીર્ણવેદનમુદ્ગતબહુવેદનમ્| ઘર્ષઃ કરકરિકા| લઙ્ઘનાદિવિધાનાર્થમઞ્જનાદિનિષેધાર્થં ચ તન્ત્રાન્તરમ્– “સ્વેદઃ પ્રલેપસ્તિક્તાન્નં ધૂમો દિનચતુષ્ટયમ્| લઙ્ઘનં ચાક્ષિરોગાણામામાનાં પાચનાનિ ષટ્|| અઞ્જનં સર્પિષઃ પાનં કષાયં ગુરુભોજનમ્| નેત્રરોગેષુ સામેષુ સ્નાનં ચાપિ વિવર્જયેત્||” ઇતિ||૧૨||

Adhikarana netrarogasya nirAmatvalakShaNam (13) · Śloka 13

મન્દવેદનતા કણ્ડૂઃ સંરમ્ભાશ્રુપ્રશાન્તતા | પ્રશસ્તવર્ણતા ચાક્ષ્ણોઃ સમ્પક્વદોષમાદિશેત્ ||૧૩||

નિરામલક્ષણમાહ– મન્દેત્યાદિ| સંરમ્ભાશ્રુપ્રશાન્તતેતિ સંરમ્ભઃ શોથઃ તસ્ય, અશ્રુણો નેત્રજલસ્ય ચ પ્રશમઃ||૧૩||

Adhikarana sashotha-ashothanetrapAkali~ggam (14) · Śloka 14

કણ્ડૂપદેહાશ્રુયુતઃ પક્વોદુમ્બરસન્નિભઃ | સંરમ્ભી પચ્યતે યસ્તુ નેત્રપાકઃ સ શોથજઃ | શોથહીનાનિ લિઙ્ગાનિ નેત્રપાકે ત્વશોથજે ||૧૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

સશોથપાકલિઙ્ગમાહ– કણ્ડૂપદેહાશ્રુયુત ઇત્યાદિ| પક્વોદુમ્બરસન્નિભ ઇતિ લોહિતઃ| સંરમ્ભીતિ શોથવાન્; કાર્તિકસ્તુ મહારમ્ભવાનિત્યાહ; શોથસ્ત્વનુક્તોઽપિ ગમ્યતે, તત્પ્રધાનત્વાત્ પાકસ્ય, ઉત્તરત્ર શોથહીનાનીત્યસ્યાભિધાનાચ્ચ| અયં ત્રિદોષજઃ, એવમશોથપાકશ્ચ||૧૪||

Adhikarana hatAdhimanthalakShaNam (15) · Śloka 15

ઉપેક્ષણાદક્ષિ યદાઽધિમન્થો વાતાત્મકઃ સાદયતિ પ્રસહ્ય | રુજાભિરુગ્રાભિરસાધ્ય એષ હતાધિમન્થઃ ખલુ નામ રોગઃ ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

હતાધિમન્થલક્ષણમાહ– ઉપેક્ષણાદિત્યાદિ| અયં રોગો વિદેહે દૃષ્ટ્યુત્ક્ષેપલક્ષણ એકઃ, અન્યઃ સકલનયનશોષલક્ષણઃ પઠ્યતે| તદ્યથા– “અન્તર્ગતઃ સિરાણાં તુ યદા તિષ્ઠતિ મારુતઃ| સ તદા નયનં પ્રાપ્ય શીઘ્રં દૃષ્ટિં નિરસ્યતિ|| તસ્યાં નિરસ્યમાનાયાં નિર્મન્થન્નિવ મારુતઃ| નયનં નિર્વમત્યાશુ શૂલતોદાધિમન્થનૈઃ||” ઇતિ| ઇદં દૃષ્ટિનિર્ગમલક્ષણમ્, અત એવૈતસ્મિન્નર્થે સુશ્રુતે કેચિત્ પઠન્તિ– “અન્તઃ સિરાણાં શ્વસનઃ સ્થિતો દૃષ્ટિં પ્રતિક્ષિપન્| હતાધિમન્થં જનયેત્તમસાધ્યં વિદુર્બુધાઃ||” ઇતિ| વિદેહ એવ સકલાક્ષિશોષઃ પઠ્યતે– “અથવા શોષયેદક્ષિ ક્ષીણતેજોબલાદયમ્| તત્પદ્મમિવ સંશુષ્કમવસીદતિ લોચનમ્|| હતાધિમન્થં તં વિદ્યાદસાધ્યં વાતકોપતઃ||” ઇતિ| અતઃ શોષાર્થે ઉપેક્ષણાદક્ષીત્યાદિ શ્લોકોઽવગન્તવ્યઃ| સાદયતીતિ શોષયતિ| રુજાભિરુગ્રાભિરિતિ રુજાભિસ્તોદાદિભિર્મહતીભિરુપલક્ષિતઃ||૧૫||

Adhikarana vAtaparyayali~ggam (16) · Śloka 16

વારંવારં ચ પર્યેતિ ભ્રુવૌ નેત્રે ચ મારુતઃ | રુજશ્ચ વિવિધાસ્તીવ્રાઃ સ જ્ઞેયો વાતપર્યયઃ ||૧૬||

વાતપર્યયલિઙ્ગમાહ– વારંવારમિત્યાદિ| પર્યાયેણ ક્રમેણ કદાચિદ્ભ્રુવિ, કદાચિલ્લોચને, વાયુસ્તીવ્રાં રુજાં કરોતીતિ વાતપર્યાયાર્થઃ||૧૬||

Adhikarana shuShkAkShipAkalakShaNam (17) · Śloka 17

યત્ કૂણિતં દારુણરૂક્ષવર્ત્મ સન્દહ્યતે ચાવિલદર્શનં યત્ | સુદારુણં યત્ પ્રતિબોધને ચ શુષ્કાક્ષિપાકોપહતં તદક્ષિ ||૧૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

શુષ્કાક્ષિપાકમાહ– યત્ કૂણિતમિત્યાદિ| કૂણિતમિતિ નિમીલિતમ્| દારુણં કઠિનં રૂક્ષં ચ વાતશોષાત્ વર્ત્મ યસ્ય તદ્દારુણરૂક્ષવર્ત્મ| સન્દહ્યતે સદાહં ભવતિ| આવિલદર્શનમાકુલદર્શનમ્| સુદારુણં કૃચ્છ્રોન્મીલનમ્| પ્રતિબોધને ઉન્મેષણે| સુદારુણં સુકઠિનમિતિ ગદાધરઃ| શુષ્કાક્ષિપાકોપહતં તદક્ષીતિ તચ્છુષ્કેણાક્ષિપાકેન ઉપહતમક્ષીત્યર્થઃ| અયં રોગઃ સરક્તવાતજન્યઃ| યદાહ કરાલઃ– “કૂણિતં ખરવર્ત્માક્ષિ કૃચ્છ્રોન્મીલાવિલેક્ષણમ્| સદાહં સાસૃજાદ્વાતાચ્છુષ્કપાકાન્વિતં વદેત્||” ઇતિ||૧૭||

Adhikarana anyatovAtalakShaNam (18) · Śloka 18

યસ્યાવટુકર્ણશિરોહનુસ્થો મન્યાગતો વાઽપ્યનિલોઽન્યતો વા | કુર્યાદ્રુજં વૈ ભ્રુવિ લોચને ચ તમન્યતોવાતમુદાહરન્તિ ||૧૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

અન્યતોવાતમાહ– યસ્યેત્યાદિ| અવટુર્ઘાટા| મન્યે ગ્રીવાપાર્શ્વસિરે| અન્યતો વેતિ ઉક્તપ્રદેશાદિતરત્ર પૃષ્ઠે, સપ્તમ્યર્થે તસિઃ| અન્યત્ર વાતસ્ય કારણસ્યાવસ્થાનમ્, અન્યત્ર લોચને ભ્રુવિ ચ રુજાં કરોતીત્યન્યતોવાતઃ| વિદેહેઽપ્યુક્તમ્– “ મન્યયોરન્તરે વાયુરુત્થિતઃ પૃષ્ઠતોઽપિ વા| કરોતિ ભેદં નિસ્તોદં શઙ્ખે ચાક્ષ્ણોર્ભ્રુવોસ્તથા|| તમાહુરન્યતોવાતં રોગં દૃષ્ટિવિદો જનાઃ||” ઇતિ||૧૮||

Adhikarana amlAdhyuShitalakShaNam (19) · Śloka 19

શ્યાવં લોહિતપર્યન્તં સર્વં ચાક્ષિ પ્રપચ્યતે | સદાહશોથં સાસ્રાવમમ્લાધ્યુષિતમમ્લતઃ ||૧૯||

અમ્લાધ્યુષિતમાહ– શ્યાવમિત્યાદિ| શ્યાવમીષન્નીલમ્| અમ્લત ઇત્યમ્લભોજનાત્| અમ્લાધ્યુષિતમિતિ પિત્તાધ્યુષિતં, કારણે કાર્યોપચારાત્||૧૯||

Adhikarana sirotpAtalakShaNam (20) · Śloka 20

અવેદના વાઽપિ સવેદના વા યસ્યાક્ષિરાજ્યો હિ ભવન્તિ તામ્રાઃ | મુહુર્વિરજ્યન્તિ ચ યાઃ સ તાદૃગ્વ્યાધિઃ સિરોત્પાત ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ ||૨૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

સિરોત્પાતમાહ– અવેદના વાઽપીત્યાદિ| અક્ષિરાજ્ય ઇતિ અક્ષિસિરાઃ| વિરજ્યન્તીતિ વિરક્તા ભવન્તિ, વિશેષરક્તા ભવન્તીત્યર્થઃ| રક્તજોઽયમ્||૨૦||

Adhikarana sirApraharShalakShaNam (21) · Śloka 21

મોહાત્ સિરોત્પાત ઉપેક્ષિતસ્તુ જાયેત રોગસ્તુ સિરાપ્રહર્ષઃ | તામ્રાભમસ્રં સ્રવતિ પ્રગાઢં તથા ન શક્નોત્યભિવીક્ષિતું ચ ||૨૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |

સિરાપ્રહર્ષમાહ– મોહાદિત્યાદિ| અયમપિ રક્તજઃ| ઇતિ સર્વગતાઃ||૨૧||

Adhikarana savraNashuklalakShaNam (22) · Śloka 22

નિમગ્નરૂપં તુ ભવેદ્ધિ કૃષ્ણે સૂચ્યેવ વિદ્ધં પ્રતિભાતિ યદ્વૈ | સ્રાવં સ્રવેદુષ્ણમતીવ યચ્ચ તત્ સવ્રણં શુક્લ(ક્ર)મુદાહરન્તિ ||૨૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |

સન્ધિવર્ત્મશુક્લકૃષ્ણદૃષ્ટિગતેષુ મધ્યે પ્રાધાન્યાદ્દૃષ્ટિગતેષુ વક્તુમુચિતેષુ સ્વલ્પવક્તવ્યતયા દૃષ્ટિમણ્ડલપ્રત્યાસત્ત્યા કૃષ્ણગતવિકારાભિધાનમ્| તત્ર સવ્રણશુક્લલક્ષણમાહ– નિમગ્નરૂપમિત્યાદિના| રૂપગ્રહણમાભાસનિષેધાર્થં, તેન નિમગ્નરૂપમેવ| યત્ સૂચ્યેવેત્યુપમાનં વર્તુલત્વખ્યાપનાય સૂચીવ્યધનવદ્વેદનાદર્શનાય ચ| સ્રાવં સ્રવેદુષ્ણમિતિ સ્રવેદુષ્ણમિત્યેતાવતૈવ લબ્ધે સ્રાવે પુનઃ સ્રાવગ્રહણં નિરન્તરસ્રાવં લક્ષયતિ| અતિશબ્દસ્તૂષ્ણેન સમ્બધ્યત ઇતિ કાર્તિકઃ| ઉષ્ણસ્રાવતા રક્તાત્મકત્વાત્| શુક્લસ્યાત્ર ચાત્યન્તરુક્ બોદ્ધવ્યા, સવ્રણત્વાત્| યદાહ અવ્રણલક્ષણે સુશ્રુતઃ– ‘નાતિરુગશ્રુયુક્તં’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૫) ઇતિ| તત્ સ્રવણં સક્ષતં, ક્ષતે તુ રુજા યુક્તૈવ, નયને તુ સુકુમારે વિશેષેણોદાહરન્તિ વિદેહપ્રભૃતયઃ| વિદેહેઽપ્યુક્તમ્– “રક્તરાજીનિભં કૃષ્ણે છિન્નાભં યચ્ચ લક્ષ્યતે| સૂચ્યગ્રેણેવ તચ્છુક્લમુષ્ણાશ્રુસ્રાવિ સવ્રણમ્||” ઇતિ||૨૨||

Adhikarana savraNashuklasya sAdhyAsAdhyatA (23) · Śloka 23

દૃષ્ટેઃ સમીપે ન ભવેત્તુ યચ્ચ ન ચાવગાઢં ન ચ સંસ્રવેદ્ધિ | અવેદનં વા ન યુગ્મશુક્લં તત્ સિદ્ધિમાયાતિ કદાચિદેવ ||૨૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |

અસ્યાસાધ્યતયા નિર્દિષ્ટસ્યાવસ્થાવશેન પાક્ષિકીં સિદ્ધિમાહ– દૃષ્ટેઃ સમીપ ઇત્યાદિ| ક્ષતં હિ સ્વભાવત એવ સંશ્રયોપઘાતકરમ્, અતો દૃષ્ટિસમીપે ન સાધ્યમ્; ઉક્તવિપર્યયાત્તુ દૃષ્ટિસમીપેઽપિ સુખસાધ્યમવ્રણમ્| ન ચાવગાઢમેકત્વગ્ગતમ્| વિપર્યયાત્ત્વવગાઢમપ્યવ્રણં સિધ્યતિ| અત એવાવ્રણે વક્ષ્યતિ– ગમ્ભીરજાતમિતિ| ન ચ સંસ્રવેદિતિ ન ચાત્યર્થં સ્રવેત્, સંશબ્દસ્યાતિશયાર્થત્વાત્| અવેદનં મન્દવેદનં, રક્તસ્ય કફાનુગમાત્; વાતાનુગમાદતિવેદનં તુ ન સિધ્યતિ| યુગ્મં ચ ક્ષતશુક્લં કદાઽપિ ન સિધ્યતિ||૨૩||

Adhikarana avraNashuklalakShaNam (24) · Śloka 24

સ્યન્દાત્મકં કૃષ્ણગતં સચોષં શઙ્ખેન્દુકુન્દપ્રતિમાવભાસમ્ | વૈહાયસાભ્રપ્રતનુપ્રકાશમથાવ્રણં સાધ્યતમં વદન્તિ ||૨૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |

ઇદાનીમવ્રણશુક્રલક્ષણમાહ– સ્યન્દાત્મકમિત્યાદિ| સ્યન્દાત્મકમભિષ્યન્દનિમિત્તકં, સર્વેષામક્ષિરોગાણામભિષ્યન્દનિમિત્તત્વેઽપિ ચાસ્ય નિયમપ્રતિપાદનાર્થમભિધાનમ્| વૈહાયસાભ્રપ્રતનુપ્રકાશમિતિ વિહાયસિ સ્થિતં વૈહાયસં, ‘તસ્ય નિવાસઃ’ ઇત્યણ્, વિહાયો નભઃ; આકાશસ્થિતાભ્રવત્ પ્રતનુપ્રકાશમિત્યર્થઃ| એતેનાચ્છત્વં પ્રતિપાદ્યતે| શુક્લત્વં તુ શઙ્ખેન્દુકુન્દપ્રતિમાવભાસમિત્યનેનૈવ લબ્ધમ્| વૈહાયસાભ્રગ્રહણં સજલાભ્રવ્યવચ્છેદાર્થં, તદ્ધિ પ્રાયઃ પાર્વતં ભવતીતિ કાર્તિકઃ| સાધ્યતમં સુખસાધ્યમ્| નનુ, ગમ્ભીરજાતમિત્યાદિના કૃચ્છ્રાભિધાનેનૈવ તદ્વિપર્યયેણ સુખસાધ્યત્વાવગતિઃ સેત્સ્યતિ, તત્ કિં સાધ્યતમાભિધાનેન? નૈવમ્, અસત્યત્ર સાધ્યતમાભિધાને ઉભયત્રાપિ કૃચ્છ્રત્વભ્રાન્તિઃ સ્યાદતસ્તદભિધાનમ્||૨૪||

Adhikarana avraNashuklasyAvasthAbhedena kRucchrasAdhyatvam (25) · Śloka 25

ગમ્ભીરજાતં બહુલં ચ શુક્લં ચિરોત્થિતં ચાપિ વદન્તિ કૃચ્છ્રમ્ | વિચ્છિન્નમધ્યં પિશિતાવૃતં વા ચલં સિરાસૂક્ષ્મમદૃષ્ટિકૃચ્ચ | દ્વિત્વગ્ગતં લોહિતમન્તતશ્ચ ચિરોત્થિતં ચાપિ વિવર્જનીયમ્ ||૨૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |

અવ્રણસ્યૈવાવસ્થાભેદેન કૃચ્છ્રત્વમાહ– ગમ્ભીરજાતમિત્યાદિ| ગમ્ભીરજાતં દ્વિત્રિત્વગ્ગતમ્| બહુલં પ્રતનુનોઽભ્રાદ્ઘનમ્| અવ્રણસ્યૈવાવસ્થાભેદેનાસાધ્યત્વમાહ– વિચ્છિન્નમધ્યમિત્યાદિ| વિચ્છિન્નમધ્યં વિદીર્ણમાંસત્વાત્ સચ્છિદ્રં, નિમ્નમિતિ યાવત્; તદ્વિપર્યયં તુ પિશિતાવૃતમુન્નતમાંસરૂપતયા| ચલમિત્યનવસ્થિતમ્| સિરાસૂક્ષ્મમિતિ સિરાવૃતત્વાત્ સૂક્ષ્મમ્; અન્યે ‘ સિરાસક્તમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાચક્ષતે ચ– સિરાસક્તં યતસ્તતશ્ચલં, સિરાણાં ચલત્વાત્; સિરા હિ મત્સ્યવત્ પરિવર્તમાના મુહુર્મુહુશ્ચલન્તિ; અન્યે ‘ સિરાશુક્લમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં વ્યાચક્ષતે; સિરાભિઃ શુક્લં, સિરાશુક્લં સિરાશુક્લત્વહેતુકં; ન હિ સિરાભવનં શુક્લત્વે હેતુરિતિ ગદાધરઃ| અદૃષ્ટિકૃદિતિ દર્શનાભાવકારિ, દૃષ્ટેઃ સમીપે ન ભવેદિત્યસ્ય વિપર્યયોઽયમ્| દ્વિત્વગ્ગતં દ્વિપટલાશ્રિતમ્, એતદપરલિઙ્ગસહિતમસાધ્યં, ન તુ કેવલં; દ્વિત્વગ્ગતસ્ય કૃચ્છ્રત્વાભિધાનાત્| લોહિતમન્તતશ્ચેતિ મધ્યે શુક્લમન્તે લોહિતં, વ્રણાકારેણ||૨૫||

Adhikarana avraNashuklasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26

ઉષ્ણાશ્રુપાતઃ પિડકા ચ નેત્રે યસ્મિન્ ભવેન્મુદ્ગનિભં ચ શુક્લમ્ | તદપ્યસાધ્યં પ્રવદન્તિ કેચિદન્યચ્ચ યત્તિત્તિરિપક્ષતુલ્યમ્ ||૨૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |

ન કેવલમેવંવિધં પરમસાધ્યં કિન્ત્વન્યાદૃશમપીત્યત આહ– ઉષ્ણાશ્રુપાત ઇત્યાદિ| પિડકા ચ નેત્ર ઇત્યન્તં દ્વિત્વગ્ગતશુક્લે| તથાઽઽહ વિદેહઃ– “એકત્વગ્ગતમેવં સ્યાત્ દ્વિત્વગ્ગતમિદં ભવેત્| ચોષોષ્ણસ્રાવદાહાસ્તુ તૃષ્ણા ચ પિડકોદ્ગમઃ||” ઇતિ મુદ્ગનિભં ચ શુક્લમિત્યાકારેણ, એતદ્દ્વિત્વગ્ગતમ્| તથા ચ વિદેહઃ– “વ્યક્તમુદ્ગફલાકારં શુક્લં દ્વિત્વગ્ગતં ભવેત્|” ઇતિ| દ્વિત્રિત્વગ્ગતસ્યાવ્રણશુક્રસ્ય કૃચ્છ્રત્વે એતત્ પિડકોદ્ગમમુદ્ગફલાકારત્વેનૈવાસાધ્યત્વં બોધ્યમ્| અન્યે પુનઃ સવ્રણશુક્લસ્ય વિચ્છિન્નમધ્યમિત્યાદિકમસાધ્યલક્ષણં વર્ણયન્તિ| અત્ર પક્ષે દ્વિત્વગ્ગતમિતિ કેવલમેવાસાધ્યલક્ષણમ્, એતન્ન ચાવગાઢમિત્યસ્ય વિપર્યયઃ| લોહિતમન્તતઃ, ઉષ્ણાશ્રુપાતઃ પિડકા ચેત્યાદિ દ્વિત્વગ્ગતશુક્લલક્ષણમિતિ| કિન્ત્વિયમત્રાસઙ્ગતિઃ– વિચ્છિન્નમધ્યં સચ્છિદ્રં, તદ્યદિ સચ્છિદ્રત્વં સવ્રણશુક્લસ્યાભ્યુપગમ્યતે, તદા નિમગ્નરૂપમિત્યનેનૈવ સિદ્ધત્વાત્ પુનરુક્તં સ્યાત્, કિઞ્ચ સવ્રણશુક્લાનન્તરમસ્ય પાઠો વિફલઃ સ્યાત્| અન્યે તુ સવ્રણાવ્રણશુક્લવિષયં સામાન્યમસાધ્યલક્ષણમેતદાહુઃ; યથાયોગ્યતયા ક્વચિલ્લિઙ્ગાન્તરયોગેન ચ વ્યવસ્થેતિ ચ વર્ણયન્તિ| અસાધ્યત્વં વિદેહદન્યેષાં મતેનાહ– કેચિદિત્યાદિ| તિત્તિરિપક્ષતુલ્યમિતિ શબલમ્; એતચ્ચાનિષેધાદનુમતમ્||૨૬||

Adhikarana akShipAkAtyayalakShaNam (27) · Śloka 27

શ્વેતઃ સમાક્રામતિ સર્વતો હિ દોષેણ યસ્યાસિતમણ્ડલં ચ | તમક્ષિપાકાત્યયમક્ષિરોગં સર્વાત્મકં વર્જયિતવ્યમાહુઃ ||૨૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |

ઇદાનીમક્ષિપાકાત્યયમાહ– શ્વેત ઇત્યાદિ| દોષેણ યઃ કૃતઃ શ્વેતઃ સ સમાક્રામતિ| સર્વાત્મકં ત્રિદોષજમ્; અન્યે તુ ‘સ્યન્દાત્મકમ્’ ઇતિ પઠિત્વા અભિષ્યન્દાત્મકમાહુઃ| તદા સર્વેષામભિષ્યન્દમૂલત્વાદ્વિશેષાર્થમભિધાનમ્||૨૭||

Adhikarana ajakAjAtalakShaNam (28) · Śloka 28

અજાપુરીષપ્રતિમો રુજાવાન્ સલોહિતો લોહિતપિચ્છિલાસ્રઃ | વિગૃહ્ય કૃષ્ણં પ્રચયોઽભ્યુપૈતિ તચ્ચાજકાજાતમિતિ વ્યવસ્યેત્ ||૨૮|| (ઇતિ કૃષ્ણજાઃ) | (સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |

અજકાજાતમાહ– અજાપુરીષપ્રતિમ ઇત્યાદિ| અજાપુરીષપ્રતિમઃ શુષ્કાજપુરીષતુલ્યઃ| સલોહિત ઈષલ્લોહિતઃ| વિગૃહ્ય કૃષ્ણમિતિ સ્વોચ્છ્રાયેણ કૃષ્ણદેશં મહત્ત્વાદ્વિચ્છિદ્ય| પ્રચય ઇતિ પ્રકૃષ્ટશ્ચયઃ ઉદ્ગમ ઇતિ યાવત્| અજકાયા મેદોવત્ સંશ્રયસ્તૃતીયત્વગ્ગતત્વેન મેદસઃ પ્રચયો બોદ્ધવ્યઃ| તથાચ વિદેહઃ– “કૃષ્ણેઽક્ષ્ણોર્યદ્ભવેચ્છુક્લં છાગલીવિટ્સમપ્રભમ્| સાન્દ્રપિચ્છિલરક્તાસ્રં ત્રિત્વગ્ગમજકેતિ સા||” ઇતિ| ઇતિ કૃષ્ણજાઃ||૨૮||

Adhikarana prathamapaTalasthadoShalakShaNam (29) · Śloka 29

પ્રથમે પટલે દોષા યસ્ય દૃષ્ટ્યાં વ્યવસ્થિતાઃ | અવ્યક્તાનિ સ રૂપાણિ કદાચિદથ પશ્યતિ ||૨૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |

કૃષ્ણાશ્રિતત્વાદ્ દૃષ્ટિમણ્ડલસ્ય દૃષ્ટિજા ઉચ્યન્તે| દૃષ્ટિપ્રમાણં તુ સુશ્રુતેનોક્તમ્– “મસૂરદલમાત્રાં તુ પઞ્ચભૂતપ્રસાદજામ્|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) ઇતિ| અત્ર મસૂરદલમાત્રામિતિ મસૂરાર્ધદલમાત્રાં, તથા ચ નિમિઃ– “પઞ્ચભૂતાત્મિકા દૃષ્ટિર્મસૂરાર્ધદલોન્મિતિઃ|” ઇતિ| નનુ, એવં તર્હિ વિરુધ્યતે, યદાહ સ એવ પુનઃ– “નેત્રાયામત્રિભાગં ચ કૃષ્ણમણ્ડલમુચ્યતે| કૃષ્ણાત્ સપ્તમમિચ્છન્તિ દૃષ્ટિં દૃષ્ટિવિદો જનાઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) ઇતિ, અત્ર કૃષ્ણસપ્તમભાગત્વેન દૃષ્ટેરુક્તત્વાત્| ઉચ્યતે– કૃષ્ણસપ્તમભાગત્વેનાપિ મસૂરાર્ધદલપ્રમાણા દૃષ્ટિરિત્યેક એવાર્થઃ| નનુ, એવમાતુરોપક્રમણીયોક્તં “ દ્વ્યઙ્ગુલાયતં નયનં, નયનત્રિભાગપરિમાણા તારકા, નવમસ્તારકાંશો દૃષ્ટિમણ્ડલમ્|” (સુ. સૂ. અ. ૩૫) ઇતિ વિરુધ્યતે| ઉચ્યતે– તત્ર મણ્ડલાભિધાનેન મણ્ડલસહિતાયા દૃષ્ટેરુક્તિઃ, અત્ર તુ મણ્ડલરહિતાયા ઇતિ; મતભેદાદ્વા ન વિરોધઃ, તારકાનવમાંશો દૃષ્ટિરિતિ શલ્યમતં, તારકાસપ્તમાંશો દૃષ્ટિરિતિ શાલાક્યસિદ્ધાન્તેન| નનુ, એવં તર્હિ “દૃષ્ટિશ્ચ રોમકૂપાશ્ચ ન વર્ધન્તે” (સુ. શા. અ. ૪) ઇતિ શારીરોક્તં વિરુધ્યતે, યતઃ કૃષ્ણસપ્તમભાગત્વેન દૃષ્ટેરુક્તત્વાત્ કૃષ્ણવૃદ્ધ્યા તદ્વૃદ્ધેઃ સમ્ભવાત્| નૈવમ્, અઙ્ગાન્તરવન્ન બહુ વર્ધત ઇત્યભિપ્રાયેણોક્તં દૃષ્ટિર્ન વર્ધત ઇતિ| દૃષ્ટ્યાં ચ ચત્વારિ પટલાનિ| રસરક્તાશ્રયં બાહ્યં, દ્વિતીયં માંસસંશ્રયં, તૃતીયં મેદઃસંશ્રયં, ચતુર્થં કાલકાસ્થિસંસ્થિતમ્| તથા ચ સુશ્રુતઃ– “તેજોજલાશ્રિતં બાહ્યં તેષ્વન્યત્ પિશિતાશ્રિતમ્| મેદસ્તૃતીયં પટલમાશ્રિતં ત્વસ્થિ ચાપરમ્| પઞ્ચમાંશસમં દૃષ્ટેસ્તેષાં બાહુલ્યમિષ્યતે||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) ઇતિ| અત્ર તેજઃશબ્દેન રક્તં, જલશબ્દેન ચ રસો વ્યાખ્યાતઃ| તેષુ પટલેષુ બાહ્યાદિભેદેનાધિષ્ઠાનવિશેષપ્રભાવાત્ દોષાણાં લિઙ્ગવિશેષમાહ– પ્રથમે પટલ ઇત્યાદિ| પ્રથમે પટલે સર્વાભ્યન્તરે પટલે કાલકાસ્થિસંશ્રયે; ન તુ બાહ્યે, તત્ર પ્રથમં દોષલિઙ્ગાનુપલબ્ધેઃ; યદિ તુ કુષ્ઠાદિવદ્બાહ્યં પ્રથમં પ્રદૂષ્યાભ્યન્તરે દોષાનુપ્રવેશઃ સ્યાત્તદા પ્રાગેવ રોગસ્તત્રોપલભ્યેત્, ન ચૈવં દૃશ્યતે| તથાચ વિદેહઃ– “દૃષ્ટેરન્તરમાદ્યં તુ પટલં સમભિદ્રુતાઃ|” ઇત્યારભ્ય “એકૈકમનુપદ્યન્તે પર્યાયાત્ પટલાન્તરમ્|” ઇતિ| પ્રથમે પટલ ઇત્યાદિગ્રન્થાત્ પૂર્વં કેચિત્ “ સિરાભિરભિસમ્પ્રાપ્ય વિગુણોઽભ્યન્તરે ભૃશમ્|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) ઇતિ શ્લોકાર્ધં સમ્પ્રાપ્તિરૂપં પઠન્તિ સુશ્રુતે, તચ્ચ ‘ સિરાનુસારિભિર્દોષૈઃ’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) ઇત્યનેનૈવ ગતાર્થમિત્યનાર્ષં ટીકાકારૈર્વ્યાખ્યાતમ્| રૂપાણીતિ રૂપવન્તિ દ્રવ્યાણિ| કદાચિદથ પશ્યતીત્યનેનાત્રાધિષ્ઠાનવિશેષાદ્દોસ્યાલ્પબલતા ઉક્તા ભવતિ| અવ્યક્તરૂપાણ્યપિ વક્ષ્યમાણભ્રમરારુણવર્ણાદિયુક્તાનિ વાતેન, પિત્તેનાદિત્યખદ્યોતાદિપીતનીલવર્ણાનિ, કફેન સિતવર્ણાનિ, રક્તેન રક્તવર્ણાનિ, સન્નિપાતેન ચિત્રવર્ણાનિ; એવં દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થપટલેષ્વપિ વ્યાખ્યેયમ્||૨૯||

Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (30-32) · Śloka 32

દૃષ્ટિર્ભૃશં વિહ્વલતિ દ્વિતીયં પટલં ગતે | મક્ષિકામશકાંશ્ચાપિ જાલકાનિ ચ પશ્યતિ ||૩૦|| મણ્ડલાનિ પતાકાંશ્ચ મરીચિં કુણ્ડલાનિ ચ | પરિપ્લવાંશ્ચ વિવિધાન્ વર્ષમભ્રં તમાંસિ ચ ||૩૧|| દૂરસ્થાનિ ચ રૂપાણિ મન્યતે સ સમીપતઃ | સમીપસ્થાનિ દૂરે ચ દૃષ્ટેર્ગોચરવિભ્રમાત્ ||૩૨|| યત્નવાનપિ ચાત્યર્થં સૂચીપાશં ન પશ્યતિ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

દ્વિતીયપટલગતસ્ય લિઙ્ગમાહ– દૃષ્ટિર્ભૃશં વિહ્વલતીત્યાદિ| વિહ્વલતિ પુનઃ પુનઃ અસમ્યગ્રૂપં ગૃહ્ણાતિ, તથા અવિદ્યમાનાન્ મક્ષિકાદીન્ પશ્યતિ; અથવા મક્ષિકેત્યાદિના વિહ્વલત્વમેવ વ્યાક્રિયતે| જાલકાનિ જાલાન્યેવ| મરીચીનિતિ રશ્મીન્| પરિપ્લવાનિતિ મણ્ડૂકાદીનાં પરિ સર્વતઃ પ્લવાન્ ગતીઃ| વિવિધાનિતિ ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યગ્ગતશ્લેષ્માદિદોષવર્ણેન ચ નાનાવિધાન્, અન્યે પરિપ્લવાન્ વિવિધાનિતિ નાનાવર્ણાન્ જલપ્લવાનિત્યાચક્ષતે| ગોચરવિભ્રમાદિતિ વિષયભ્રાન્તેઃ| સૂચીપાશં ન પશ્યતીતિ સતોઽપિ સૂક્ષ્મસ્યાનુપલમ્ભઃ; સૂચીપાશં સૂચીરન્ધ્રં, પાશં વા ગુણમ્||૩૦-૩૨||–

Adhikarana tRutIyapaTalagatadoShalakShaNam (33-34) · Śloka 34

ઊર્ધ્વં પશ્યતિ નાધસ્તાત્તૃતીયં પટલં ગતે ||૩૩|| મહાન્ત્યપિ ચ રૂપાણિ છાદિતાનીવ ચામ્બરૈઃ | કર્ણનાસાક્ષિહીનાનિ વિકૃતાનીવ પશ્યતિ ||૩૪|| યથાદોષં ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્દોષે બલીયસિ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

તૃતીયપટલગતસ્ય લિઙ્ગમાહ– ઊર્ધ્વં પશ્યતીત્યાદિ| ઊર્ધ્વદર્શનાભિધાનાદધોદર્શનસ્ય નિષેધસિદ્ધૌ તદભિધાનં સ્વરૂપાનુવાદાર્થમ્| નનુ, પાર્શ્વયોરીષદ્દર્શનાર્થં કિમિત્યેતન્ન ભવતિ? ઉચ્યતે– ઊર્ધ્વાધોગતત્વેનૈવ પાર્શ્વસ્ય પરિગ્રહાદિતિ કાર્તિકઃ| યદેતદ્રૂપં પશ્યતિ તત્ કીદૃશમિત્યત આહ– મહાન્ત્યપીત્યાદિ| “છાદિતાનીવ ચામ્બરૈરિતિ આવૃતાનીવ વસ્ત્રૈઃ|” ‘અમ્બરે’ ઇતિ પાઠાન્તરે આકાશે છાદિતાનિ કેનાપિ| વિકૃતાનીવેતિ છિન્નકરપાદાદીનિ| અત્ર રાગપ્રાપ્તિમાહ– યથાદોષં ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્દોષે બલીયસીતિ| અસ્યાર્થઃ– યથાયથં દોષવર્ણૈરરુણપીતસિતાદિભિર્યુજ્યતે દૃષ્ટિઃ; રાગશ્ચાત્ર વર્ણમાત્રવચનઃ| અત એવ વક્ષ્યતિ– “કફાત્ સિતઃ શોણિતજઃ સરક્ત” (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) ઇતિ| દોષે બલીયસીતિ રક્તમાંસમેદઃસહાયે બલવતિ દોષે, અન્યથા તુ તૃતીયેઽપિ રાગો ન ભવતીતિ વ્યભિચારઃ સૂચ્યત ઇતિ ગદાધરઃ| નનુ, તૃતીયે કથં રાગવર્ણનં, બાહ્યપટલેનાવૃતે દર્શનાસમ્ભવાત્? ન ચાશ્મરીવર્ણાભિધાનવદાયુર્વેદપ્રામાણ્યાર્થં ભવિષ્યતીતિ, અશ્મર્યા ઉત્તરકાલમાકૃષ્ટૌ તથા પ્રતીતેઃ, ઇહ તુ ન તાદૃક્| ઉચ્યતે– તૃતીયપટલગતસ્ય દોષસ્ય તથાસ્વભાવાદ્બાહ્યે રાગોપલબ્ધિઃ, તૃતીયપટલાદારભ્ય રાગોદયઃ| યદાહ વિદેહઃ– “યથાસ્વં રજ્યતે દૃષ્ટિર્દોષૈસ્ત્રિપટલસ્થિતૈઃ| ચતુર્થપટલપ્રાપ્તૈર્મણ્ડલં રજ્યતે તુ તૈઃ||” ઇતિ||૩૩-૩૪||–

Adhikarana adhaUrdhvAdipradeshasthadoShali~ggam (35-37) · Śloka 1

અધઃસ્થિતે સમીપસ્થં દૂરસ્થં ચોપરિસ્થિતે ||૩૫|| પાર્શ્વસ્થિતે તથા દોષે પાર્શ્વસ્થં નૈવ પશ્યતિ | સમન્તતઃ સ્થિતે દોષે સઙ્કુલાનીવ પશ્યતિ ||૩૬|| દૃષ્ટિમધ્યસ્થિતે દોષે મહદ્ધ્રસ્વં ચ પશ્યતિ | દ્વિધા સ્થિતે દ્વિધા પશ્યેદ્બહુધા ચાનવસ્થિતે ||૩૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) | દોષે દૃષ્ટ્યાશ્રિતે તિર્યક્ સ એકં મન્યતે દ્વિધા ||૧||

અધુનાધ ઊર્ધ્વમેવં યથાપ્રદેશં દૃષ્ટૌ દોષાવસ્થાને યથા ન પશ્યતિ યાદૃગ્વા પશ્યતિ તથા દર્શયિતુમાહ– અધઃસ્થિત ઇત્યાદિ| સમીપસ્થં દૂરસ્થં ચેતિ નૈવ પશ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ| સમન્તત ઇતિ સર્વતઃ| સઙ્કુલાનીવેતિ અન્યાન્યરૂપેણૈવ મિશ્રાણિ| અનવસ્થિત ઇતિ અનિયતાવસ્થાન ઇત્યર્થઃ||૩૫-૩૭||–

Adhikarana caturthapaTalagatadoShalakShaNam (38-40) · Śloka 40

તિમિરાખ્યઃ સ વૈ દોષશ્ચતુર્થં પટલં ગતઃ ||૩૮|| રુણદ્ધિ સર્વતો દૃષ્ટિં લિઙ્ગનાશમતઃ પરમ્ | અસ્મિન્નપિ તમોભૂતે નાતિરૂઢે મહાગદે ||૩૯|| ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રાવન્તરીક્ષે ચ વિદ્યુતઃ | નિર્મલાનિ ચ તેજાંસિ ભ્રાજિષ્ણૂન્યથ પશ્યતિ ||૪૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

ચતુર્થપટલગતમાહ– તિમિરાખ્ય ઇત્યાદિ| આન્ધ્યોત્પાદકતયા તિમિરસાધર્મ્યાત્તિમિરાખ્યઃ, દોષો રોગઃ, “દોષા અપિ રોગાખ્યાં લભન્તે” ઇત્યાગમાત્; સ એવ રોગઃ સર્વતો દૃષ્ટિરોધાલ્લિઙ્ગનાશ ઉચ્યતે; લિઙ્ગ્યતે જ્ઞાયતેઽનેનેતિ લિઙ્ગમિન્દ્રિયં દર્શનશક્તિઃ, તન્નાશોઽસ્મિન્નિતિ લિઙ્ગનાશઃ| લિઙ્ગનાશમતઃ પરં ‘વદન્તિ’ ઇતિ શેષઃ| અસ્મિન્નપિ તમોભૂત ઇતિ ભૂતશબ્દઃ સાદૃશ્યે, રૂપસ્યાનુપલમ્ભાદન્ધકારસદૃશે| નાતિરૂઢે નાતિવૃદ્ધે, અતશ્ચન્દ્રાદિત્યાદીનિ ભાસ્વન્તિ વસ્તૂનિ પશ્યતિ| અન્તરીક્ષે ચેત્યસ્યોપાદાનં ભૂમેસ્તમોમયત્વાત્, તત્ર ચ તમોઽભિભવાત્તાદૃશસ્ય ચક્ષુષો દર્શનાશક્તેઃ||૩૮-૪૦||

Adhikarana li~gganAshasya nIlikA-kAcasa~jj~jAntaram (41) · Śloka 41

સ એવ લિઙ્ગનાશસ્તુ નીલિકા કાચસઞ્જ્ઞિતઃ |૪૧| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

તસ્યૈવ લિઙ્ગનાશસ્ય સઞ્જ્ઞાન્તરમાહ– સ એવ લિઙ્ગનાશસ્ત્વિત્યાદિ| યસ્તૃતીયપટલસ્થિતઃ કાચસઞ્જ્ઞિતો દોષઃ સ એવોપેક્ષયા ચતુર્થે પટલે પુનર્લિઙ્ગનાશો નીલિકા ચ| તુશબ્દઃ પુનરર્થે| કુતઃ પુનરયમૃજુરેવ ગ્રન્થો ન લગતિ– નીલિકાકાચાભ્યાં પર્યાયાભ્યાં સઞ્જ્ઞિતો નીલિકાકાચસઞ્જ્ઞિત ઇતિ; નૈવં, તન્ત્રાન્તરે તૃતીયપટલસ્થિતે દોષે કાચાભિધાનાત્| યદાહ નિમિઃ– “કાચ ઇત્યેષ વિજ્ઞેયો યાપ્યસ્ત્રિપટલોત્થિતઃ| ચતુર્થપટલપ્રાપ્તો લિઙ્ગનાશઃ સ ઉચ્યતે|| પ્રત્યાખ્યેયશ્ચ કફજો વ્યાધિઃ સાધ્યસ્તુ તદ્વિદા|” ઇતિ| અત્રાપિ તત્પ્રત્યયાત્ તૃતીયપટલસ્થસ્ય કાચસઞ્જ્ઞા, ચતુર્થપટલપ્રાપ્તસ્ય પ્રત્યાખ્યેયત્વં પ્રત્યેતવ્યમ્| યત્ પુનર્લિઙ્ગનાશોપાદાનં તત્ સકલપર્યાયજ્ઞાપકાર્થમ્| ગદાધરસ્તુ “નીલિકાવિશેષિતા કાચસઞ્જ્ઞા નીલિકાકાચસઞ્જ્ઞા” ઇત્યાહ; એતેન તૃતીયપટલસ્થદોષે કાચસઞ્જ્ઞા, ચતુર્થે તુ સા નીલિકયા વિશિષ્યતે ઇતિ ફલતિ| એકજાતીયતયા ત્રિચતુઃપટલયોરપિ રોગાણાં ષટ્ત્વમેવ, નતુ દ્વાદશત્વં; તેન ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| ઇદમિદાનીં ચિન્ત્યતે– તૃતીયપટલસ્થે દોષે કાચસઞ્જ્ઞા તિમિરસઞ્જ્ઞા ચ, તર્હિ કથં ન ષટ્સઙ્ખ્યાહાનિઃ? કાચાત્તિમિરસ્ય ભિન્નત્વાત્, ઉક્તં ચ– “ષડ્ લિઙ્ગનાશાઃ” ઇતિ; અથ મન્યસે, તિમિરાત્ કાચો ન ભિદ્યતે, તસ્યાવસ્થાન્તરત્વાદિતિ; ન, તદ્વિપરીતસાધકત્વાદ્ધેતોઃ; યતોઽભિષ્યન્દસિરોત્પાતાભ્યામધિમન્થસિરાહર્ષયોરવસ્થાન્તરત્વેઽપિ ભિન્નત્વં પ્રતીયતે| ઉચ્યતે– ભવત્યેવં, યદ્યવસ્થાન્તરત્વેઽપિ વિશિષ્ટનામપ્રાપ્તિસ્તયોરિવાસ્ય પ્રથમનામપરિત્યાગાત્ સ્યાત્; ન ચૈવં, “તિમિરાખ્યઃ સ વૈ દ્ષઃ” (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) ઇત્યભિધાનાત્ તથાચ ‘તિમિરે રાગિણિ’ ઇતિ વચનાત્; તસ્માન્નાસ્યાવસ્થાન્તરે પૂર્વનામપરિત્યાગઃ, તતસ્તિમિરાત્ કાચસ્યાવસ્થાન્તરત્વેઽપ્યનન્યત્વં સાધુ, યથા– સત્યપિ યૌવનત્વે યજ્ઞદત્તસ્ય ન સ્વાભિધેયહાનિઃ, અતો ન સઙ્ખ્યાતિરેકપ્રસઙ્ગ ઇતિ|૪૧|–

Adhikarana doShavisheSheNa rUpavisheShadarshanam (41-46) · Śloka 46

વાતેન ચાપિ રૂપાણિ ભ્રમન્તીવ ચ પશ્યતિ ||૪૧|| આવિલાન્યરુણાભાનિ વ્યાવિદ્ધાનીવ માનવઃ | પિત્તેનાદિત્યખદ્યોતશક્રચાપતડિદ્ગુણાન્ ||૪૨|| નૃત્યતશ્ચૈવ શિખિનઃ સર્વં નીલં ચ પશ્યતિ | કફેન પશ્યેદ્રૂપાણિ સ્નિગ્ધાનિ ચ સિતાનિ ચ ||૪૩|| (ગૌરચામરગૌરાણિ શ્વેતાભ્રપ્રતિમાનિ ચ | પશ્યેદસૂક્ષ્માણ્યત્યર્થં વ્યભ્રે ચૈવાભ્રસમ્પ્લવમ્) | સલિલપ્લાવિતાનીવ પરિજાડ્યાનિ માનવઃ | પશ્યેદ્રક્તેન રક્તાનિ તમાંસિ વિવિધાનિ ચ ||૪૪|| સ સિતાન્યપિ કૃષ્ણાનિ પીતાન્યપિ ચ માનવઃ | સન્નિપાતેન ચિત્રાણિ વિપ્લુતાનીવ પશ્યતિ ||૪૫|| બહુધા ચ દ્વિધા ચાપિ સર્વાણ્યેવ સમન્તતઃ | હીનાધિકાઙ્ગાન્યપિ તુ જ્યોતીંષ્યપિ ચ ભૂયસા ||૪૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

દોષવિશેષેણ રૂપવિશેષદર્શનમાહ– વાતેનેત્યાદિ| અવિશેષેણ યદુક્તમેતત્ વાતે તત્ સર્વપટલેષુ સમ્બધ્યતે, તુલ્યત્વાન્ન્યાયસ્ય| વ્યાવિદ્ધાનીવ કુટિલાનીવ| ખદ્યોતો જ્યોતિરિઙ્ગણઃ, શક્રચાપ ઇન્દ્રધનુઃ, ગુણાન્ રૂપાણિ, આદિત્યાદીનાં રૂપાણીત્યર્થઃ| શિખિનો મયૂરાન્| સલિલપ્લાવિતાનીવ પરિજાડ્યાનીતિ સલિલપ્લવનેનૈવ સ્તિમિતાનીત્યર્થઃ| સિતાનીતિ શ્વેતાનિ| નનુ, રક્તેન કથં સિતાનીત્યુચ્યન્તે? શ્લેષ્મણા સિતરૂપસ્ય દર્શિતત્વાત્| નૈવં, સિતાન્યપિ કૃષ્ણાનિ પીતાનિ પશ્યતીતિ વ્યાખ્યાનાદદોષઃ; સ ઇતિ માનવઃ| રક્તેન કૃષ્ણપીતદર્શનં પિત્તસધર્મકત્વાદ્રક્તસ્ય| ચિત્રાણીતિ નાનાવર્ણાનિ| વિપ્લુતાનીવેતિ વિપરીતાનિ| વિપરીતત્વમેવ વિવૃણોતિ– બહુધેત્યાદિ| અયમર્થઃ– સન્નિપાતેન પૂર્વપ્રકારેણ બહુવિધાનિ દ્વિવિધાનિ વા સર્વાણિ દ્રવ્યાણિ પશ્યતિ, તૃતીયપટલે હીનાધિકાઙ્ગાન્યપીતિ ગદાધરઃ||૪૧-૪૬||

Adhikarana parimlAyisa~jj~jakatimiralakShaNam (47) · Śloka 47

પિત્તં કુર્યાત્ પરિમ્લાયિ મૂર્છિતં પિત્તતેજસા | પીતા દિશસ્તુ ખદ્યોતાન્ ભાસ્કરં ચાપિ પશ્યતિ ||૪૭|| વિકીર્યમાણાન્ ખદ્યોતૈર્વૃક્ષાંસ્તેજોભિરેવ વા | (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

પિત્તેનાપરં પરિમ્લાયિસઞ્જ્ઞકં તિમિરમાહ– પિત્તં કુર્યાદિત્યાદિ| પરિમ્લાયીતિ પરિમ્લાયિ તિમિરમ્; એતચ્ચ રક્તમૂર્છિતપિત્તકૃતં પીતં નીલં બોદ્ધવ્યમ્| યદાહ સાત્યકિઃ– “એવમેવ તુ વિજ્ઞેયા નીલાઃ પિત્તસમુત્થિતાઃ| રક્તાઃ પિત્તોત્થિતાઃ પીતાઃ||” ઇતિ| અત્ર વચને કાચ ઇતિ વિશેષ્યત્વેન બોદ્ધવ્યમ્| મૂર્છિતં પિત્તતેજસેતિ પિત્તસ્ય તેજો રક્તં, પ્રસાદરૂપત્વાત્; તેન મિશ્રિતમ્| અન્યે તુ ‘રક્તતેજસા’ ઇતિ પઠન્તિ, રક્તસ્ય તેજો બલં રક્તતેજઃ; કેચિત્ ‘ભક્તતેજસા’ ઇતિ પઠન્તિ, ભક્તસ્ય અન્નસ્ય તેજસા પ્રસાદેન રસેનેત્યર્થઃ; રક્તતેજસેત્યત્રાપિ રક્તાર્થં તેજો રક્તતેજ ઇતિ રસ એવાભિધાતું શક્યતે, પિત્તતેજસેત્યત્રાપિ પિત્તાર્થં તેજઃ પિત્તતેજઃ; પિત્તશબ્દેન સમાનત્વેન તત્પ્રસાદત્વેન ચ રક્તમભિધાય પૂર્વ એવાર્થઃ કર્તું શક્યતે| તથા ચ વિદેહઃ– “પિત્તં રક્તપ્રસાદેન મૂર્છયિત્વા ચ મારુતમ્|” ઇત્યારભ્ય “એષ યાપ્યઃ સ્મૃતઃ કાચો મ્લાયીનામ્ના શરીરિણામ્|” ઇતિ| ઇદં ત્વન્યત્ર રક્તપિત્તાભ્યાં પઠ્યતે| યદુક્તં – “વિદધાતિ પરિમ્લાયિ પિત્તં રક્તેન સઙ્ગતમ્| તેન પીતા દિશઃ પશ્યેદુદ્યન્તમિવ ભાસ્કરમ્||” ઇતિ| અત્રાપિ યદિ રક્તશબ્દેન રક્તાર્થં યત્તદ્રક્તમિતિ કુસૃષ્ટ્યા રસોઽભિધીયતે, તદા પૂર્વેણ સહ સમાનાર્થમેવૈતદ્વચનં સ્યાદિતિ| પરિમ્લાયિરોગે તિમિરવતઃ પુંસો રાગગ્રહણે લિઙ્ગમાહ– પીતા દિશ ઇત્યાદિ| વિકીર્યમાણાનિતિ આચ્છાદ્યમાનાન્| યાપ્યશ્ચાયં, તથાહિ સાત્યકિઃ– “તૃતીયં પટલં પ્રાપ્તં તિમિરં રાગિ જાયતે| અરાગિ તિમિરં સાધ્યમાદ્યં પટલમાશ્રિતમ્|| કૃચ્છ્રં દ્વિતીયે રાગિ સ્યાત્ તૃતીયે યાપ્યમુચ્યતે|” ઇતિ||૪૭||–

Adhikarana li~gganAshasya rAgaiH ShaDvidhatvam (48) · Śloka 48

વક્ષ્યામિ ષડ્વિધં રાગૈર્લિઙ્ગનાશમતઃ પરમ્ ||૪૮||

વાતાદિભેદેન ષડ્વિધં તિમિરમભિધાય રાગૈઃ ષડ્વિધમાહ– વક્ષ્યામિ ષડ્વિધં રાગૈરિત્યાદિ| સર્વાનુગાં તિમિરસઞ્જ્ઞાં વિહાય લિઙ્ગનાશસઞ્જ્ઞયા કીર્તનં રાગપ્રકર્ષપ્રાપ્તેઃ||૪૮||

Adhikarana vAtikAdirAgoddeshaH (49) · Śloka 49

રાગોઽરુણો મારુતજઃ પ્રદિષ્ટો મ્લાયી ચ નીલશ્ચ તથૈવ પિત્તાત્ | કફાત્ સિતઃ શોણિતજઃ સરક્તઃ સમસ્તદોષપ્રભવો વિચિત્રઃ ||૪૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

વાતાદિરાગોદ્દેશમાહ– રાગોઽરુણ ઇત્યાદિ| મ્લાયી ચ નીલશ્ચ તથૈવ પિત્તાદિતિ મ્લાયી પીતનીલો વર્ણઃ| નનુ, શેષે પરિમ્લાયિ પઠિતં તત્ કથમધુના વાતરોગસ્યાનન્તરોક્તિઃ? નૈવં, રાગકાલે વાયુરપ્યત્રાંશેન વ્યાપ્રિયતે ઇતિ પ્રતિપાદનાર્થમિતિ કાર્તિકઃ| પૈત્તિકરૂપદ્વયસ્યૈકત્રાભિધાનેન લાઘવં સ્યાદિતિ યુક્તં, યત્તુ પ્રાગેવ ન કૃતં તદેકવિકારશઙ્કાનિરાસાર્થમ્||૪૯||

Adhikarana vAtikarAgasya vishiShTalakShaNam (50) · Śloka 50

અરુણં મણ્ડલં દૃષ્ટ્યાં સ્થૂલકાચારુણપ્રભમ્ |૫૦| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

ઉદ્દેશક્રમેણ વાતિકરાગસ્યૈવ વિશિષ્ટલક્ષણમાહ– અરુણં મણ્ડલમિત્યાદિ| અરુણં મણ્ડલં કીદૃશં ભવતીત્યત આહ– સ્થૂલકાચારુણપ્રભમિતિ| સ્થૂલકાચસ્યેવ અરુણા પ્રભા યસ્ય તત્તથા; એતેન બાહુલ્યમરુણત્વં ચ પ્રતિપાદ્યતે| કાચોઽત્રારુણો વિવક્ષિતઃ|૫૦|–

Adhikarana parimlAyino vishiShTali~ggam (50) · Śloka 50

પરિમ્લાયિનિ રોગે સ્યાન્મ્લાયિ નીલં ચ મણ્ડલમ્ ||૫૦|| દોષક્ષયાત્ સ્વયં તત્ર કદાચિત્ સ્યાત્તુ દર્શનમ્ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

પરિમ્લાયિનો વિશિષ્ટલિઙ્ગમાહ– પરિમ્લાયિનીત્યાદિ| અત્ર ગદાધરસ્તુ “રક્તજં મણ્ડલં દૃષ્ટ્યાં સ્થૂલકાચાનલપ્રભમ્|” ઇતિ પઠિત્વા એતદપિ પરિમ્લાયિલક્ષણમાહ, વ્યાચષ્ટે ચ– બાહુલ્યેન સ્થૂલકાચસ્યેવ વર્ણતઃ અનલસ્યેવ પ્રભા યસ્ય તત્તથેતિ, અનલપ્રભત્વેન પીતં મણ્ડલં ભવતિ; પીતં ચેષન્નીલં બોદ્ધવ્યં, “મ્લાયિ નીલં ચ મણ્ડલમ્” ઇત્યભિધાનાત્; તથા “પિત્તાન્મણ્ડલમાનીલં કાંસ્યાભં પીતમેવ ચ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) ઇત્યુક્તમ્; આનીલમીષન્નીલમિત્યર્થઃ| મ્લાયીતિ મ્લાનમિતિ કાર્તિકઃ| દોષક્ષયાદિતિ કર્મક્ષયાત્; સત્યપિ દોષરૂપત્વે દર્શનસદ્ભાવાત્| નનુ, કિં તર્હિ દોષરૂપં તાદૃશમેવાવતિષ્ઠતે ઉત ક્ષીણં વા? તત્ર ન તાવદાદ્યઃ પક્ષઃ, દોષાણાં કૃતકાર્યાણાં તથાત્વે દર્શનસ્યાસઙ્ગતત્વાત્; અથ દ્વિતીયસ્તદા દોષસ્યૈવ ક્ષયાદિત્યાપતિતં કિમિતિ કર્મક્ષયાદિતિ સ્વીક્રિયતે? નૈવં, વિના દોષપ્રતીકારં દર્શનોદયાદ્વિકારસ્વભાવાદિતિ કાર્તિકઃ| અન્યે તુ કાલવશાત્ વાતાદિદોષસ્યૈવ ક્ષયાત્ કદાચિદ્દર્શનં સ્યાદિત્યાહુઃ, યતઃ કાલાદિજમપિ વિશેષં ક્વચિલ્લક્ષણત્વેન પઠત્યેવ, દોષશબ્દેન ચ કર્મણોઽભિધાનમપ્રસિદ્ધં; કિંવા દોષક્ષયે એવ કદાચિત્ કર્મક્ષયો હેતુરિષ્યતાં, કર્મણશ્ચ કદાચિત્ ક્ષયો વૈચિત્ર્યાત્| અથાત્રૈવ કુત એવમ્? ઉચ્યતે– અસ્યૈવંવિધકર્મજન્યત્વાદિતિ| ગદાધરપાઠે રક્તજમિત્યત્ર રક્તમિત્યુપલક્ષણં, તેન રક્તપિત્તજમ્||૫૦||–

Adhikarana vAtikAdirAgANAmuddiShTAnAM lakShaNam (51-54) · Śloka 54

અરુણં મણ્ડલં વાતાચ્ચઞ્ચલં પરુષં તથા ||૫૧|| પિત્તાન્મણ્ડલમાનીલં કાંસ્યાભં પીતમેવ ચ | શ્લેષ્મણા બહુલં પીતં શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરમ્ ||૫૨|| ચલત્પદ્મપલાશસ્થઃ શુક્લો બિન્દુરિવામ્ભસઃ | ( સઙ્કુચત્યાતપેઽત્યર્થઃ છાયાયાં વિસ્તૃતો ભવેત્) | મૃજ્યમાને ચ નયને મણ્ડલં તદ્વિસર્પતિ ||૫૩|| પ્રવાલપદ્મપત્રાભં મણ્ડલં શોણિતાત્મકમ્ | દૃષ્ટિરાગો ભવેચ્ચિત્રો લિઙ્ગનાશે ત્રિદોષજે | યથાસ્વં દોષલિઙ્ગાનિ સર્વેષ્વેવ ભવન્તિ હિ ||૫૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) | ( તથા નરઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિઃ કફેન ચાન્યસ્ત્વથ ધૂમદર્શી | યો હ્રસ્વજાત્યો નકુલાન્ધતા ચ ગમ્ભીરસઞ્જ્ઞાચ્ચ તથૈવ દૃષ્ટિઃ) |

રાગોઽરુણો મારુતજ ઇત્યાદિ સૂત્રં પૂર્વોક્તં વિવૃણોતિ– અરુણં મણ્ડલં વાતાદિત્યાદિ| પિત્તાન્મણ્ડલમાનીલમિતિ આનીલમીષન્નીલં પીતમેવ, તેન રક્તસમ્બન્ધે સતિ કાંસ્યાભમ્| પીતમેવ ચેતિ રસસમ્બન્ધે પીતમેવ, કાંસ્યાભમાપાણ્ડુપીતમિત્યર્થઃ| કેચિદત્ર કફજે પઠન્તિ– “સઙ્કુચત્યાતપેઽત્યર્થં છાયાયાં વિસ્તૃતો ભવેત્|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) ઇતિ| શોણિતજે પ્રવાલેત્યાદૌ પ્રવાલં સ્વનામખ્યાતં તદાભં, પદ્મપત્રાભં ચ રક્તપદ્મપુષ્પદલાભમ્| ત્રિદોષજે ચિત્ર ઇત્યત્ર યથાસ્વં વાતાદિવર્ણવિભેદેન ચિત્રત્વં બોદ્ધવ્યં, યથાસ્વમિત્યસ્ય વક્ષ્યમાણસ્યાત્રાપિ સમ્બન્ધાત્; તેનાયમર્થઃ– યથાયથં વાતાદીનાં વર્ણભેદેન ચિત્રવર્ણો ભવતિ, ઉદ્દેશોક્તવર્ણચિત્રત્વે સાક્ષાદેતાદૃશવિવરણાભાવ ઇતિ વિશેષઃ| યથાસ્વં દોષલિઙ્ગાનીત્યસ્યાભિધાનં ન્યાયસિદ્ધસ્યૈવાર્થસ્ય દ્યોતનાર્થમ્| દોષલિઙ્ગાનિ વાતાદીનાં ક્રમેણારુણાદિલિઙ્ગાન્યુક્તેષુ જ્ઞાતવ્યાનિ||૫૧-૫૪||

Adhikarana dRuShTigatarogANAM sa~gkhyA (55) · Śloka 55

ષડ્ લિઙ્ગનાશાઃ ષડિમે ચ રોગા દૃષ્ટ્યાશ્રયાઃ ષટ્ ચ ષડેવ વાચ્યાઃ |૫૫| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

અતઃ પરમુક્તવક્ષ્યમાણવિકારયોઃ સઙ્ખ્યાભિધાનાર્થમાહ– ષડિત્યાદિ| ષડ્ લિઙ્ગનાશા ઇત્યુક્તાનુવાદોઽયમ્| ષડિમે ચ રોગા ઇતિ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટ્યાદયો વક્ષ્યમાણાઃ| નનુ, ઉક્તાનુવાદો યુક્તઃ, વક્ષ્યમાણાનાં પુનઃ કિમર્થં સઙ્ખ્યોક્તિઃ? નૈવં, પિત્તકફવિદગ્ધદૃષ્ટ્યવસ્થાન્તરાભ્યાં દિવાન્ધરાત્ર્યન્ધાભ્યાં સઙ્ખ્યાધિક્યનિરાસાર્થમ્, અત એવ ષડેવેત્યવધારણં કૃતં, ષટ્ ચ ષડેવ ઇતિ મિલિત્વા દ્વાદશ; અમું ચ ગ્રન્થં કેચિદત્ર સઙ્ગ્રહે ન પઠન્ત્યેવ|૫૫|–

Adhikarana pittavidagdhadRuShTilakShaNam (55-56) · Śloka 56

પિત્તેન દુષ્ટેન સદા તુ દૃષ્ટિઃ પીતા ભવેદ્યસ્ય નરસ્ય કિઞ્ચિત્ ||૫૫|| પીતાનિ રૂપાણિ ચ તેન પશ્યેત્ સ વૈ નરઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિઃ | પ્રાપ્તે તૃતીયં પટલં તુ દોષે દિવા ન પશ્યેન્નિશિ ચેક્ષતે સઃ ||૫૬|| રાત્રૌ ચ શીતાનુગૃહીતદૃષ્ટિઃ પિત્તાલ્પભાવાદપિ તાનિ પશ્યેત્ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિલિઙ્ગમાહ– પિત્તેનેત્યાદિ| દૃષ્ટિઃ પીતા ભવેદિતિ પ્રથમદ્વિતીયયોઃ પટલયોરિતિ ગમ્યતે, યતઃ પરતઃ “પ્રાપ્તે તૃતીયં પટલં” ઇત્યભિધાસ્યતિ| નનુ, યદ્યેવં કથં તિમિરાદસ્યાઃ પાર્થક્યમ્? ઉચ્યતે– તૃતીયપટલપ્રાપ્તિમન્તરેણ વર્ણાસદ્ભાવાત્| એતચ્ચ સતિ વર્ણે પટલાન્તરગતદોષલિઙ્ગાભાવાત્ પ્રત્યેતવ્યમ્| અસ્મિન્નેવ વ્યવસ્થાને તાદૃક્ સ્વરૂપો દોષઃ કથમન્યવિકારં કરોતીતિ નાશઙ્કનીયમ્, તજ્જનકકર્મણો ભિન્નત્વેન સામગ્રીભેદાત્| અયં દિવાન્ધઃ, દિવા ન પશ્યેદિતિ વચનાત્| તાનીતિ રૂપાણિ| દોષે પિત્તે||૫૫-૫૬||–

Adhikarana shleShmavidagdhadRuShTilakShaNam (57-58) · Śloka 58

તથા નરઃ શ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટિસ્તાન્યેવ શુક્લાનિ તુ મન્યતે સઃ ||૫૭|| ત્રિષુ સ્થિતોઽલ્પઃ પટલેષુ દોષો નક્તાન્ધ્યમાપાદયતિ પ્રસહ્ય | દિવા સ સૂર્યાનુગૃહીતદૃષ્ટિઃ પશ્યેત્તુ રૂપાણિ કફાલ્પભાવાત્ ||૫૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

શ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટિલિઙ્ગમાહ– તથા નરઃ શ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટિરિત્યાદિ| એતાં ચ પ્રથમદ્વિતીયપટલાશ્રિતઃ શ્લેષ્મા જનયતિ; પરતઃ ‘ત્રિષુ’ ઇત્યુક્તેઃ| તાનીતિ રૂપાણિ| ત્રિષુ સ્થિતોઽલ્પ ઇત્યનેન દિવાદર્શનં પ્રત્યાનુકૂલ્યં ખ્યાપ્યતે, યદિ હિ અનલ્પદોષઃ સ્યાત્તદા દિવાઽપિ દર્શનં ન ભવેદેવ| દોષોઽત્ર કફઃ, તસ્યૈવ પ્રક્રાન્તત્વાત્; અયં નક્તાન્ધઃ||૫૭-૫૮||

Adhikarana dhUmadarshIlakShaNam (59) · Śloka 59

શોકજ્વરાયાસશિરોઽભિતાપૈરભ્યાહતા યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિઃ | ધૂમ્રાંસ્તથા પશ્યતિ સર્વભાવાન્ સ ધૂમદર્શીતિ નરઃ પ્રદિષ્ટઃ ||૫૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

ધૂમદર્શિનો લિઙ્ગમાહ– શોકજ્વરાયાસેત્યાદિ| શોકાદિભિઃ કારણૈઃ કુપિતેન પિત્તેનાભ્યાહતા ઉપહતા દૃષ્ટિરિતિ પ્રત્યેતવ્યમ્, અસ્ય સુશ્રુતે રોગસઙ્ગ્રહે પૈત્તિકગણેઽભિધાનાત્| અયં ચ રોગો બાહ્યપટલસ્થેન દોષેણ જન્યત ઇતિ ગદાધરઃ, તૃતીયપટલાશ્રિતદોષેણેતિ કાર્તિકઃ| દિવા ધૂમાન્ પશ્યતિ, ન તુ નક્તં; તદા પિત્તસ્ય ક્ષીણત્વાદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૫૯||

Adhikarana hrasvajADyalakShaNam (60) · Śloka 60

યો હ્રસ્વજાડ્યો દિવસેષુ કૃચ્છ્રાદ્ધ્રસ્વાનિ રૂપાણિ ચ તેન પશ્યેત્ |૬૦| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

હ્રસ્વજાડ્યલક્ષણમાહ– યો હ્રસ્વજાડ્ય ઇત્યાદિ| તેન હ્રસ્વજાડ્યેન હ્રસ્વાનિ રૂપાણિ દિવા યઃ પશ્યેત્ સ હ્રસ્વજાડ્ય ઇતિ યોજના| અત્ર દોષો દૃષ્ટિમધ્યગતઃ| યદુક્તમ્– “દૃષ્ટિમધ્યગતે દોષે મહદ્ધ્રસ્વં ચ પશ્યતિ|” ઇતિ| અયં પૈત્તિકઃ|૬૦|–

Adhikarana nakulAndhyalakShaNam (60) · Śloka 60

વિદ્યોતતે યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિર્દોષાભિપન્ના નકુલસ્ય યદ્વત્ ||૬૦|| ચિત્રાણિ રૂપાણિ દિવા સ પશ્યેત્ સ વૈ વિકારો નકુલાન્ધ્યસઞ્જ્ઞઃ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

નકુલાન્ધ્યસઞ્જ્ઞમાહ– વિદ્યોતતે યસ્યેત્યાદિ| નકુલસ્ય યદ્વત્ વ્યથા દૃષ્ટિર્વિદ્યોતતે વર્ણેન પ્રતિભાસતે તથાઽસ્યેત્યર્થઃ| અતઃ સર્વદૃષ્ટિમણ્ડલગતો રાગઃ સર્વદોષવર્ણશ્ચ; દોષાભિપન્નેત્યત્ર દોષશબ્દસ્યાવિશેષિત્વાદભિશબ્દસ્યાભિવ્યાપ્ત્યર્થસ્ય પ્રયોગાત્| એતૌ હ્રસ્વજાડ્યનકુલાન્ધ્યૌ ચતુઃપટલસ્થિતદોષજન્યૌ સરાગૌ ન સાધ્યૌ| તથાચ વિદેહઃ– “નક્તમન્ધાસ્તુ ચત્વારો યે પુરસ્તાત્ પ્રકીર્તિતાઃ| તેષામસાધ્યો નકુલો હ્રસ્વજાડ્યસ્તથૈવ ચ|| વિશેષેણ ભવેયાતાં દ્વૌ ચતુઃપટલાશ્રિતૌ| તૌ ચ સમ્પ્રાપ્તરાગત્વાદસાધ્યૌ પરિકીર્તિતૌ||” ઇતિ| એતૌ ચ રાત્ર્યન્ધૌ પ્રત્યેતવ્યૌ, દિવા હ્રસ્વચિત્રરૂપદર્શનાભિધાનેન રાત્રાવદર્શનપ્રતીતેઃ| વિદેહેન તુ નક્તાન્ધ્યે ત્રિત્વેઽપિ ચત્વાર ઇત્યુક્તં, નક્તાન્ધ્યબાહુલ્યેન દિવાન્ધ્યેઽપિ તત્પ્રયોગાત્; છત્રિણો ગચ્છન્તીતિવત્||૬૦||

Adhikarana gambhIrikAlakShaNam (61) · Śloka 61

દૃષ્ટિર્વિરૂપા શ્વસનોપસૃષ્ટા સઙ્કોચમભ્યન્તરતસ્તુ યાતિ ||૬૧|| રુજાવગાઢા ચ તમક્ષિરોગં ગમ્ભીરિકેતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

ગમ્ભીરિકાલક્ષણમાહ– દૃષ્ટિરિત્યાદિ| વિરૂપા વિકૃતા| શ્વસનોપસૃષ્ટા વાતોપગતા, સઙ્કોચમભ્યન્તરતસ્તુ યાતીતિ અન્તઃસઙ્કોચમેતિ નિમજ્જતીત્યર્થઃ; “ સઙ્કુચ્યતેઽભ્યન્તરતશ્ચ યાતિ” ઇતિ પાઠાન્તરેઽપ્યયમેવાર્થઃ, ઇયમવિશેષોક્તિઃ| સકલપટલગતવાતજન્યા અસાધ્યા, સુશ્રુતે ગમ્ભીરિકા તથેતિ નિર્દેશાત્||૬૧||–

Adhikarana sanimittali~gganAsha-animittali~gganAshalakShaNam (62-64) · Śloka 64

બાહ્યૌ પુનર્દ્વાવિહ સમ્પ્રદિષ્ટૌ નિમિત્તતશ્ચાપ્યનિમિત્તતશ્ચ ||૬૨|| નિમિત્તતસ્તત્ર શિરોઽભિતાપાજ્જ્ઞેયસ્ત્વભિષ્યન્દનિદર્શનઃ સઃ | ( વિદાર્યતે સીદતિ હીયતે વા નૃણામભિઘાતહૃતા ચ દૃષ્ટિઃ) | સુરર્ષિગન્ધર્વમહોરગાણાં સન્દર્શનેનાપિ ચ ભાસ્કરસ્ય ||૬૩|| હન્યેત દૃષ્ટિર્મનુજસ્ય યસ્ય સ લિઙ્ગનાશસ્ત્વનિમિત્તસઞ્જ્ઞઃ | તત્રાક્ષિ વિસ્પૃષ્ટમિવાવભાતિ વૈદૂર્યવર્ણા વિમલા ચ દૃષ્ટિઃ ||૬૪|| (ઇતિ દૃષ્ટિગતાઃ) | (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

તદેવં શારીરાન્ દ્વાદશ દૃષ્ટિગતવિકારાનભિધાય સનિમિત્તાનિમિત્તભેદાદાગન્તુબાહ્યજૌ નયનવિકારૌ (લિઙ્ગનાશૌ) દર્શયન્નાહ– બાહ્યૌ પુનર્દ્વાવિહેત્યાદિ| સમ્પ્રદિષ્ટૌ કથિતાવૌપદ્રવિકાધ્યાયે “ તથા બાહ્યૌ પુનર્દ્વૌ” (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) ઇત્યાદિના| બહિર્ભવૌ બાહ્યૌ, આગન્તૂ ઇત્યર્થઃ| તત્ર સનિમિત્તં દર્શયન્નાહ– નિમિત્તતસ્તત્રેત્યાદિ| શિરોઽભિતાપાદિતિ શિરો અભિ સર્વતસ્તપ્યતે યેન વિષકુસુમગન્ધવાહિપવનસ્પર્શાદિના સ શિરોઽભિતાપસ્તસ્માત્; તેન સમસ્તશિરસ ઉપતાપાન્નયનગતરુધિરાધિકકોપો દૃષ્ટેરપિ શક્તેર્વ્યાઘાતઃ| અભિષ્યન્દનિદર્શન ઇતિ રક્તાભિષ્યન્દલિઙ્ગ ઇતિ ગદાધરઃ; સુશ્રુતે રોગસઙ્ગ્રહે સર્વજગણે દ્વયોરપ્યેતયોઃ પાઠાત્ સન્નિપાતજાભિષ્યન્દલક્ષણ ઇતિ કાર્તિકઃ| અનિમિત્તમાહ– સુરર્ષિગન્ધર્વેત્યાદિ| અનુપલભ્યમાનવિશિષ્ટસુરાદિદર્શનનિમિત્તમાહુઃ| સન્દર્શનેન સમ્યગ્દર્શનેન, હન્યેત હન્તું સમ્ભાવ્યેત, ન ત્વવશ્યં હન્યેત ઇત્યભિપ્રાયઃ| (દૃષ્ટિરિતિ દર્શનમુપલબ્ધિરિત્યર્થઃ, ન તુ દૃષ્ટિમણ્ડલમ્, અસ્યાદૃષ્ટિગતવિકારત્વાત્| લિઙ્ગનાશપ્રયોગશ્ચાત્ર રૂપગ્રહણાભાવસામાન્યાન્ન તુ રૂઢ્યા, તસ્ય ચતુર્થપટલસ્થતિમિર એવ રૂઢત્વાત્|) તચ્ચેદં દર્શનં કિમભિષ્યન્દવત્ સકલગોલકોપઘાતકં તિમિરત્વાદ્દૃષ્ટિમાત્રોપઘાતકં વેતિ શઙ્કાનિરાસાર્થમાહ– તત્રાક્ષીત્યાદિ| વિસ્પષ્ટમિવેતિ પૂર્વાવસ્થાતો વિશેષેણ પ્રસન્નમિવ ગોલકાવચ્છિન્નં ચક્ષુરવભાસતે| દૃષ્ટિરપિ વૈડૂર્યવર્ણા શ્યાવા દૃષ્ટિઃ પ્રકૃતિવર્ણેત્યર્થઃ| વિમલેતિ વિગતકાચાદિમલા| અયં તાત્પર્યાર્થઃ– પૂર્વાવસ્થાતઃ શક્તિમાત્રમુપહન્યતે, યતો દેવાદયો હિ અવયવમદૂષયન્ત એવ શક્તિમાત્રમુપઘ્નન્તિ| યદુક્તં ચરકે– “દેવાદયોઽષ્ટૌ હિ મહાનુભાવા ન દૂષયન્તઃ પુરુષસ્ય દેહમ્| વિશન્ત્યદૃશ્યાસ્તરસા યથૈવ છાયાતપૌ દર્પણસૂર્યકાન્તૌ||” (ચ. ચિ. અ. ૯) ઇતિ| ( એતૌ ચ બાહ્યજૌ દૃષ્ટ્યાધાનનિરૂપણીયતયા દૃષ્ટિગતાવેવ, અત એવ તદધિકારનિર્દિષ્ટૌ, શારીરાભિપ્રાયેણ દ્વાદશવિધત્વમુક્તં, તેન ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ,) દ્વાવપ્યેતાવસાધ્યૌ|| ઇતિ દૃષ્ટિગતાઃ||૬૨-૬૪||

Adhikarana prastAryarmalakShaNam (65) · Śloka 65

પ્રસ્તાર્યર્મ તનુ સ્તીર્ણં શ્યાવં રક્તનિભં સિતે |૬૫|

અથ મણ્ડલગતનિદાનાભિધાનપારિશેષ્યાદ્ દૃષ્ટિગતાનન્તરં શુક્લમણ્ડલવર્ત્મપક્ષ્મમણ્ડલગતાનાં નિદાનાભિધાનાવસરપ્રાપ્તૌ વર્ત્માદિમણ્ડલપ્રતિયોગિતયા શુક્લમણ્ડલસ્યાન્તર્ગતત્વાત્ સૌકુમાર્યેણાનન્તરં કૃત્વા ચ નિદાનોદ્દેશારમ્ભઃ| તત્ર પ્રસ્તારિશબ્દાભિધાનસ્યાર્મણો લક્ષણમાહ– પ્રસ્તારીત્યાદિ| પ્રસ્તારીતિ લક્ષ્યં, શેષં લક્ષણમ્| તનુ અબહલમ્| સ્તીર્ણં વિતતમ્| ( શ્યાવમીષન્નીલમ્| રક્તનિભં રક્તવર્ણમ્| અત્ર શ્યાવરક્તયોર્વિરોધાત્ સમુચ્ચયાભાવેન વિકલ્પઃ| અત એવાહ નિમિઃ– “સમન્તાદ્વિસૃતઃ શ્યાવો રક્તો વા માંસસઞ્ચયઃ| સન્નિપાતેન દોષાણાં પ્રસ્તાર્યર્મ તદુચ્યતે||” ઇતિ| ગદાધરણ ઈષન્નીલલોહિતવર્ણસમુચ્ચય એવ દર્શિતઃ| સિતે શુક્લભાગે)|૬૫|–

Adhikarana shuklArmalakShaNam (65) · Śloka 65

સશ્વેતં મૃદુ શુક્લાર્મ શુક્લે તદ્વર્ધતે ચિરાત્ ||૬૫||

શુક્લાર્મલક્ષણમાહ– સશ્વેતમિત્યાદિ| સશ્વેતં કિઞ્ચિચ્છ્વેતમ્| મૃદુ કોમલમ્| પરતો વક્ષ્યમાણં માંસમિતિ પદં સિંહાવલોકનન્યાયેન સમ્બન્ધનીયમ્| સશબ્દસ્યાધિકસ્યોપાદાનં સમ્યક્ શ્વેતત્વપ્રતિપાદનાર્થમિતિ કાર્તિકઃ| શુક્લે શુક્લમણ્ડલે| ચિરાત્ ચિરકાલેન તદ્વર્ધતે, કફજત્વાત્||૬૫||

Adhikarana raktArmalakShaNam (66) · Śloka 66

પદ્માભં મૃદુ રક્તાર્મ યન્માંસં ચીયતે સિતે |૬૬|

રક્તાર્મલક્ષણમાહ– પદ્માભમિત્યાદિ| પદ્માભમરુણપદ્મપત્રનિભમ્| મૃદુ કોમલં, સિતે શુક્લમણ્ડલે| ચીયતે વૃદ્ધિમુપૈતિ| એતદ્રક્તજમ્|૬૬|–

Adhikarana adhimAMsArmalakShaNam (66) · Śloka 66

પૃથુ મૃદ્વધિમાંસાર્મ બહુલં ચ યકૃન્નિભમ્ |૬૬|

અધિમાંસાર્મલક્ષણમાહ– પૃથ્વિત્યાદિ| પૃથુ વિતતં, વિસ્તીર્ણમિત્યર્થઃ| બહુલં સ્થૂલમ્| લોહિતત્વેન યકૃન્નિભં, શ્યાવવર્ણસમ્બન્ધોઽપ્યત્ર જ્ઞેયઃ; યથાઽઽહ સુશ્રુતઃ– “વિસ્તીર્ણં મૃદુ બહલં યકૃત્પ્રકાશં શ્યાવં વા તદધિકમાંસજાર્મ વિદ્યાત્|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪) ઇતિ| અત્ર શ્યાવં વેતિ વાશબ્દઃ સમુચ્ચયે, તેન શ્યાવં લોહિતં ચેત્યર્થઃ| એતચ્ચ ત્રિદોષજં, સુશ્રુતે ત્રિદોષજપ્રકરણે પઠિતત્વાત્|૬૬|–

Adhikarana snAyvarmalakShaNam (66) · Śloka 66

સ્થિરં પ્રસ્તારિ માંસાઢ્યં શુક્લં સ્નાય્વર્મ પઞ્ચમમ્ ||૬૬||

સ્નાય્વર્મલક્ષણમાહ– સ્થિરમિત્યાદિ| સ્થિરં કઠિનમ્| માંસાઢ્યં બહુમાંસમ્| શુષ્કમવિસ્રાવિ| ઇદં ચ પ્રસ્તાર્યર્મોદ્ભવમ્| તથા ચ નિમિઃ– “પ્રસ્તારિણોઽર્મણઃ સ્રાવં નિરુણદ્ધિ યદાઽનિલઃ| વિના સ્રાવં વિશુષ્કં તત્ સ્નાય્વર્મેતિ પ્રકીર્તિતમ્||” ઇતિ| ઇદં તુ સન્નિપાતજમપિ સાધ્યમ્||૬૬||

Adhikarana shuktikAlakShaNam (67) · Śloka 67

શ્યાવાઃ સ્યુઃ પિશિતનિભાશ્ચ બિન્દવો યે શુક્ત્યાભાઃ સિતનિયતાઃ સ શુક્તિસઞ્જ્ઞઃ |૬૭| (સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |

શુક્તિકાલક્ષણમાહ– શ્યાવા ઇત્યાદિ| શ્યાવાઃ પાણ્ડુશ્યામાઃ, પિશિતનિભા ઇતિ નિયમેન ભણિતાઃ, ( તેન પિશિતસ્યેવ નિયમેન ભા દીપ્તિર્યેષાં તે તથા, સા ચ પ્રભા શ્યાવા ઇતિ સમભિવ્યાહારેણ શ્યાવવર્ણૈવ; નત્વત્ર માંસસ્યોપમાનત્વં પિશિતનિભશબ્દોઽભિધત્તે, વક્ષ્યમાણાર્જુને રુધિરોપમશબ્દવત્, માંસાત્મકત્વાદેવ શુક્તિકાયાઃ)| સિતનિયતા ઇતિ સિતે શુક્લમણ્ડલે નિયતાઃ; શુક્ત્યાભા જલશુક્તિનિભાઃ, વર્ણસામ્યાત્; અત એવ શુક્તિસઞ્જ્ઞઃ| અયં પિત્તજઃ| અત્ર વાગ્ભટઃ “પિત્તં કુર્યાત્ સિતે બિન્દૂનસિતશ્યાવપીતકાન્| મલાક્તાદર્શતુલ્યં વા સર્વં શુક્લં સદાહરુક્|| રોગોઽયં શુક્તિકાસઞ્જ્ઞઃ સશકૃદ્ભેદતૃડ્જ્વરઃ||” (વા. ઉ. તં. અ. ૧) ઇતિ|૬૭|–

Adhikarana arjunalakShaNam (67) · Śloka 67

એકો યઃ શશરુધિરોપમશ્ચ બિન્દુઃ શુક્લસ્થો ભવતિ તમર્જુનં વદન્તિ ||૬૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪) |

અર્જુનલક્ષણમાહ– એક ઇત્યાદિ| એક એવ સન્ યઃ શશરુધિરવલ્લોહિતો બિન્દુરૂપશ્ચ વિકારસ્તમર્જુનં વદન્તીત્યર્થઃ| ઉક્તં ચ કલ્યાણવિનિશ્ચય– “શક્રગોપનિભં શુક્લેઽર્જુનં રક્તપ્રકોપતઃ|” ઇતિ| એતેન બિન્દુરૂપત્વે નિયમો નાસ્તીતિ જ્ઞેયમ્| અત એવ રવિગુપ્ત– “કૃષ્ણભાગે સિતં બિન્દું શુક્લં વિદ્યાત્ કફાત્મકમ્| રક્તં ચ શુક્લભાગસ્થમર્જુનં શોણિતોદ્ભવમ્||” ઇતિ||૬૭||

Adhikarana piShTakalakShaNam (68) · Śloka 68

શ્લેષ્મમારુતકોપેન શુક્લે પિષ્ટં સમુન્નતમ્ | પિષ્ટવત્ પિષ્ટકં વિદ્ધિ મલાક્તાદર્શસન્નિભમ્ ||૬૮||

પિષ્ટકલક્ષણમાહ– શ્લેષ્મમારુતકોપેનેત્યાદિ| પિષ્ટમિતિ લક્ષણપદમ્| પિષ્ટવદિતિ આલેપનપિષ્ટતુલ્યં શ્વેતત્વેન| પુનઃ પિષ્ટકમિતિ લક્ષ્યપદમ્| સમુન્નતમુચ્છૂનમ્| મલાક્તાદર્શસન્નિભમિતિ ધૂલ્યાદિમ્રક્ષિતદર્પણતુલ્યમ્| અયં કફવાતજઃ, અતઃ કફેનાચ્છતયા, વાતેન કિઞ્ચિત્ શ્યાવતયા મલાક્તદર્પણનિભત્વમસ્યેત્યર્થઃ||૬૮||

Adhikarana sirAjAlalakShaNam (69) · Śloka 69

જાલાભઃ કઠિનસિરો મહાન્ સરક્તઃ સન્તાનઃ સ્મૃત ઇહ જાલસઞ્જ્ઞિતસ્તુ |૬૯| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪) |

સિરાજાલલક્ષણમાહ– જાલાભ ઇત્યાદિ| અનુલોમવિલોમસિરાનિચયરચિતનિરન્તરવિવરગવાક્ષિભાવાત્ જાલસ્યેવ આભા આકૃતિર્યસ્ય સ તથા| કઠિનસિર ઇત્યનેન સિરાણામેવ સન્તાનોઽયં વિકાર ઇતિ દર્શયતિ| સરક્ત ઈષલ્લોહિતઃ| સન્તનોતિ આચ્છાદયતીતિ સન્તાનઃ, બહુલવચનાત્ કર્તરિ ઘઞ્| અત્ર બિન્દુશબ્દોઽનુવર્તનીયઃ, સ સર્વત્ર વિશેષ્યઃ| જાલસઞ્જ્ઞિત ઇત્યત્ર ‘ સિરાપૂર્વ’ ઇતિ શેષઃ, તેન સિરાજાલસઞ્જ્ઞિત ઇત્યર્થઃ| અયં ચ રક્તજઃ|૬૯|–

Adhikarana sirAjapiDakAlakShaNam (69) · Śloka 69

શુક્લસ્થાઃ સિતપિડકાઃ સિરાવૃતા યાસ્તા બ્રૂયાદસિતસમીપજાઃ સિરાજાઃ |૬૯| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪) |

સિરાજપિડકાલક્ષણમાહ– શુક્લસ્થા ઇત્યાદિ| સિતપિડકા ઇતિ સિતવર્ણાઃ પિડકાઃ| સિરાવૃતાઃ સિરાવ્યાપ્તાઃ| અસિતસમીપજા ઇતિ કૃષ્ણભાગાભ્યર્ણશુક્લજાઃ| સિરાપરિવૃતત્વાત્ સિરાજાઃ, નતુ સાક્ષાત્ સિરાજાતા ઇતિ ગદાધરઃ| અયં ચ ત્રિદોષજઃ, ત્રિદોષજસાધ્યપ્રકરણે સુશ્રુતેન પઠિતત્વાત્|૬૯|–

Adhikarana balAsagrathitalakShaNam (69) · Śloka 69

કાંસ્યાભોઽમૃદુરથ વારિબિન્દુકલ્પો વિજ્ઞેયો નયનસિતે બલાસસઞ્જ્ઞઃ ||૬૯|| (ઇતિ શુક્લજાઃ) | (સુ. ઉ. તં. અ. ૪) |

બલાસગ્રથિતલક્ષણમાહ– કાંસ્યાભ ઇત્યાદિ| કાંસ્યસ્યેવાભા દીપ્તિર્યસ્ય સ તથા સિત ઇત્યર્થઃ, વારિબિન્દુરિવોચ્છૂનત્વાત્| અમૃદુઃ કઠિનઃ, કફાનિલજત્વાત્| તથા ચ વિદેહઃ– “મારુતોત્પીડિતઃ શ્લેષ્મા શુક્લભાગે વ્યવસ્થિતઃ| જલબિન્દુરિવોચ્છૂનો હ્યમૃદુઃ કફસમ્ભવઃ|| બલાસગ્રથિતં નામ તં શોથં વૃત્તમાદિશેત્|” ઇતિ| ( ‘કોષાભ’ ઇતિ કશ્ચિત્ પઠતિ, કોષો માંસકુડ્મલઃ, તદાભસ્તદાકારઃ; એતાવતાઽત્યર્થમુચ્છૂનત્વં પ્રતિપાદ્યતે, વારિબિન્દુકલ્પ ઇતિ ચ ઈષદુચ્છૂનતાઽપિ, નયનસિતે શુક્લભાગે ઇત્યર્થઃ|) બલાસસઞ્જ્ઞ ઇત્યત્ર ગ્રથિતશબ્દલોપઃ, તેન બલાસગ્રથિત ઇતિ સઞ્જ્ઞા| અત્ર સિરોત્પાતસિરાહર્ષૌ વાગ્ભટેન પઠિતૌ| તથા હિ– “રક્તરાજીનિભં શુક્લે ઉષ્યતેઽપિ સવેદનમ્| અશોથાશ્રૂપદેહં ચ શિરોત્પાતઃ સશોણિતમ્| ઉપેક્ષિતઃ સિરોત્પાતો રાજીસ્તા એવ વર્ધયન્| કુર્યાત્ સાસ્રં સિરાહર્ષં તેનાક્ષ્યુદ્વીક્ષણાક્ષમમ્||” (વા. ઉ. અ. ૧૦) ઇતિ|| ઇતિ શુક્લજાઃ||૬૯||

Adhikarana pUyAlasalakShaNam (70) · Śloka 70

પક્વઃ શોથઃ સન્ધિજો યઃ સતોદઃ સ્રવેત્ પૂયં પૂતિ પૂયાલસાખ્યઃ |૭૦| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |

અથ મણ્ડલગતનિદાનાભિધાનપારિશેષ્યાદ્વર્ત્મમણ્ડલગતનિદાનાભિધાને પ્રાપ્તે કનીનિકાસન્ધ્યાદીનાં વર્ત્મમણ્ડલાભિયોગિતયાઽન્તર્ગતત્વેનાન્તરઙ્ગત્વાત્ સન્ધિગતનિદાનોદ્દેશારમ્ભઃ| તે ચ સન્ધયઃ ષટ્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “પક્ષ્મવર્ત્મગતઃ સન્ધિર્વર્ત્મશુક્લગતોઽપરઃ| શુક્લકૃષ્ણગતસ્ત્વન્યઃ કૃષ્ણદૃષ્ટિગતસ્તથા|| કનીનિકાગતો જ્ઞેયઃ ષષ્ઠશ્ચાપાઙ્ગગઃ સ્મૃતઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) ઇતિ| નાસાસમીપનેત્રાન્તઃ કનીનિકા; ચક્ષુઃપુચ્છસ્યાધો નેત્રાન્તોઽપાઙ્ગઃ| તત્ર પૂયાલસલક્ષણમાહ– પક્વ ઇત્યાદિ| સન્ધિજ ઇતિ કનીનિકાસન્ધિજઃ| યદાહ વિદેહઃ– “શોથક્લેદસમાવિષ્ટં તોદભેદસમાકુલમ્| પૂયાલસં તુ તં વિદ્યાત્ સન્ધૌ કાનીનિકે નૃણામ્||” ઇતિ| અયં ત્રિદોષજઃ, સુશ્રુતેન સાધ્યત્રિદોષજપ્રકરણે પઠિતત્વાત્|૭૦|–

Adhikarana shleShmopanAhalakShaNam (70) · Śloka 70

ગ્રન્થિર્નાલ્પો દૃષ્ટિસન્ધાવપાકી કણ્ડૂપ્રાયો નીરુજસ્તૂપનાહઃ ||૭૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |

શ્લેષ્મોપનાહલક્ષણમાહ– ગ્રન્થિરિત્યાદિ| નાલ્પ ઇતિ મહાન્| અપાકી ઈષત્પાકઃ; અત એવ સુશ્રુતેઽલ્પસ્રાવઃ પઠિતઃ| દૃષ્ટિસન્ધાવિતિ કૃષ્ણદૃષ્ટિમણ્ડલયોઃ સન્ધાવિત્યર્થઃ| કણ્ડૂપ્રાયઃ કફપ્રાબલ્યાત્| નીરુજોઽલ્પરુજ ઇત્યર્થઃ| તથાચ વિદેહઃ– “વાયુઃ શ્લેષ્માણમાદાય દૃષ્ટિસન્ધૌ વ્યવસ્થિતઃ| અરુણં કઠિનં ગ્રન્થિં જનયેદલ્પવેદનમ્|| શ્લેષ્મોપનાહં તં વિદ્યાત્ સ્રાવાન્ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્|” ઇતિ| વાતશ્લેષ્મજન્યત્વેઽપિ શ્લેષ્મપ્રાબલ્યાત્ શ્લેષ્મોપનાહવ્યપદેશઃ| આશ્રયપ્રભાવાદરુણત્વમત્ર||૭૦||

Adhikarana netrasrAvasamprAptiH (71) · Śloka 71

ગત્વા સન્ધીનશ્રુમાર્ગેણ દોષાઃ કુર્યુઃ સ્રાવાન્ લક્ષણૈઃ સ્વૈરુપેતાન્ | તં હિ સ્રાવં નેત્રનાડીતિ ચૈકે તસ્યા લિઙ્ગં કીર્તયિષ્યે ચતુર્ધા ||૭૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |

ચતુર્ણાં સ્રાવાણાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ગત્વા સન્ધીનિત્યાદિ| સન્ધીનિતિ બહુવચનનિર્દેશાત્ સર્વનેત્રાન્તર્ગતાશ્ચત્વારઃ સન્ધયો ગૃહ્યન્તે| અશ્રુમાર્ગેણેતિ અશ્રુવાહિન્યૌ ધમન્યૌ અશ્રુમાર્ગઃ, “દ્વે ચાશ્રુવાહિન્યૌ” (સુ. શા. અ. ૯) ઇતિ સુશ્રુતઃ; અશ્રુવહધમનીભ્યામિત્યર્થઃ| નનુ, યદ્યશ્રુવહધમનીભ્યાં ગત્વા દોષાઃ સ્રાવાનાપાદયન્તિ, તત્ કથં “ સિરાનુસારિભિર્દોષૈઃ” ઇત્યાદ્યુક્તા સમ્પ્રાપ્તિર્ન વ્યાહન્યતે, સિરાધમન્યોરન્યત્વાત્| ઉચ્યતે– સામાન્યવિશેષત્વાત્ સમ્પ્રાપ્ત્યભિધાનદ્વયસ્ય; પૂર્વા સમ્પ્રાપ્તિઃ સામાન્યમ્, ઇતરા ચ વિશેષ ઇતિ ન વિરોધઃ| અથવા “ સિરાધમનીસ્રોતસામવિભાગઃ” (સુ. શા. અ. ૯) ઇતિ પરકીયમતેન સિરાધમન્યોરૈક્યાદવિરોધઃ| અસ્મિન્નર્થે સમ્પ્રાપ્ત્યુક્ત એવાર્થો નિષ્પન્નીક્રિયતે| નેત્રનાડીતિ ચૈક ઇતિ ‘વદન્તિ’ ઇતિ શેષઃ, અનિષેધાદનુમતમિદમ્| ( દોષાઃ સન્નિપાતશ્લેષ્મરક્તપિત્તાત્મકાઃ| લક્ષણૈર્દોષલક્ષણૈઃ| ઉપેતાન્ પરીતાનિતિ| ગદાધરણ ‘લક્ષણૈઃ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘સર્વતઃ’ ઇતિ પઠિતં; દોષાઃ પરીતાન્ સ્વલક્ષણૈરિત્યર્થવિશેષાદધિગન્તવ્યમ્| ચતુર્ધેતિ સાન્નિપાતિકકફજરક્તજપિત્તજત્વભેદાત્| વાતજસ્તુ સ્રાવો નાસ્ત્યેવ, વ્યાધિસ્વભાવાત્; પિત્તજગલગણ્ડવત્)||૭૧||

Adhikarana pUyasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

પાકાત્ સન્ધૌ સંસ્રવેદ્યસ્તુ પૂયં પૂયાસ્રાવોઽસૌ ગદઃ સર્વજસ્તુ |૭૨| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |

ચતુર્વિધસ્રાવમધ્યે પૂયાસ્રાવલક્ષણમાહ– પાકાદિત્યાદિ| સર્વજસ્ત્રિદોષજ ઇત્યર્થઃ| અસ્ય પ્રત્યાખ્યેયત્વાદગ્રેઽભિધાનં, યદ્યપ્યન્યેઽપિ સ્રાવા અસાધ્યત્વેનોક્તાસ્તથાઽપિ યાપ્યા બોદ્ધવ્યાઃ| ‘પાકઃ’ ઇતિ પાઠે પાકઃ સંસ્રવેત્ પાકવાન્ શોથઃ સ્રવેદિત્યર્થઃ, ઉપચારાત્; પાકસ્ય ક્રિયામાત્રત્વાત્|૭૨|–

Adhikarana shleShmasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

શ્વેતં સાન્દ્રં પિચ્છિલં યઃ સ્રવેત્તુ શ્લેષ્માસ્રાવોઽસૌ વિકારો મતસ્તુ ||૭૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |

શ્લેષ્મસ્રાવલક્ષણમાહ– શ્વેતમિત્યાદિ| સાન્દ્રં ઘનમ્||૭૨||

Adhikarana raktasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

રક્તસ્રાવઃ શોણિતોત્થો વિકારઃ સ્રવેદ્દુષ્ટં તત્ર રક્તં પ્રભૂતમ્ |૭૩| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |

રક્તસ્રાવલક્ષણમાહ– રક્તસ્રાવ ઇત્યાદિ| રક્તકૃતસ્રાવો રક્તસ્રાવઃ ( રક્તસ્રાવ ઇત્યનેનૈવ સ્રવેદિત્યસ્ય લબ્ધત્વાત્તદુક્તિર્નિરન્તરસ્રાવપ્રતિપાદનાર્થમિતિ કાર્તિકઃ; ન ચૈતત્ પ્રભૂતમિત્યનેન ગતાર્થમ્, અનિરન્તરતયાઽપિ પ્રભૂતસ્રાવસમ્ભવાત્)| રક્તસ્રાવ ઇત્યનેનૈવ રક્તજત્વે સિદ્ધે શોણિતજો વિકાર ઇતિ યદુચ્યતે તદત્યન્તકુપિતરક્તજત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્| કાર્તિકસ્ત્વાહ– પિત્તલિઙ્ગપરિગ્રહાર્થં, પિત્તેન સહ તુલ્યત્વાત્ રક્તસ્ય| તથાચ ક્વચિત્ પાઠઃ “રક્તસ્રાવઃ પિત્તલિઙ્ગૈરુપેતઃ” ઇતિ|૭૩|–

Adhikarana pittasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

હરિદ્રાભં પીતમુષ્ણં જલાભં પિત્તાત્ સ્રાવઃ સંસ્રવેત્ સન્ધિમધ્યાત્ ||૭૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |

જલસ્રાવપર્યાયસ્ય પિત્તસ્રાવસ્ય લક્ષણમાહ– હરિદ્રાભમિત્યાદિ| હરિદ્રાભં પીતલોહિતં બોદ્ધવ્યં, પરતઃ પીતમિત્યસ્યોક્તેઃ ( જલાભમિતિ જલવત્ સ્વચ્છમ્| ઉષ્ણમિતિ સર્વત્રૈવ સમ્બધ્યતે| કેચિત્ ‘પીતમ્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘નીલમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| યત્તુ ‘જલાભમ્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘જલં વા’ ઇતિ, તદસઙ્ગતં, સુશ્રુતેનોદ્દેશાવસરે જલસ્રાવનામતયાઽસ્યોદ્દેશાત્; તદ્ધિ નામ જલવદાસ્રાવોઽસ્યેતિ યોગતઃ સમાવેશિતમ્| યદા તુ ‘જલં વા’ ઇતિ પાઠઃ સ્યાત્તદા કદાચિજ્જલાભતા સ્યાદિતિ ન સર્વત્ર યોગવ્યાપ્તિરિતિ)| સન્ધિમધ્યાદિતિ અવિશેષોક્તેઃ સર્વસન્ધિમધ્યાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| નનુ, વાતજસ્રાવઃ કુતો નોક્તઃ, વાતેન સ્રાવાભાવાદિતિ ચેત્; નૈવં, વાતાભિષ્યન્દે ‘શિશિરાશ્રુતા’ ઇત્યુક્તેર્વાતજોઽપિ સ્રાવો દર્શિતઃ| ઉચ્યતે– વિશિષ્ટે અક્ષિપ્રદેશે કેવલવાયોઃ સ્રાવજનકત્વં સમ્બન્ધિતવ્યમભિધાનાત્| વિદેહેઽપિ ચત્વાર એવોક્તાઃ– “સન્નિપાતાત્ કફાદ્રક્તાત્ પિત્તાત્ સ્રાવોઽક્ષિસન્ધિષુ|” ઇતિ||૭૩||

Adhikarana parvaNIlakShaNam (74) · Śloka 74

તામ્રા તન્વી દાહશૂલોપપન્ના રક્તાજ્જ્ઞેયા પર્વણી વૃત્તશોથા | જાતા સન્ધૌ કૃષ્ણશુક્લે... |૭૪| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |

તદેવમસાધ્યાનાં ચતુર્ણાં સ્રાવાણાં લક્ષણમભિધાય પર્વણીલક્ષણમાહ– તામ્રેત્યારભ્ય કૃષ્ણશુક્લ ઇત્યન્તેન| ઇયં રક્તજા કફાનિલજા ચ, રક્તજત્વમત્ર સુશ્રુતે દર્શિતમાધિક્યેન|૭૪|–

Adhikarana alajIlakShaNam (74) · Śloka 74

...ઽલજી સ્યાત્ તસ્મિન્નેવ ખ્યાપિતા પૂર્વલિઙ્ગૈ ||૭૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |

અલજીલક્ષણમાહ– અલજી સ્યાદિત્યાદિ| તસ્મિન્નેવેતિ શુક્લકૃષ્ણસન્ધૌ, પૂર્વલિઙ્ગૈઃ પર્વણીલક્ષણૈરુપેતેત્યર્થઃ| નનુ, એવં સતિ સ્થાનલક્ષણયોરભેદેનાનયોરભેદઃ સ્યાદિતિ ચેત્; નૈવં, તનુત્વસ્થૂલત્વાભ્યાં પર્વણિકાલજ્યોર્ભેદાત્| તથાચ વિદેહઃ– “શુક્લકૃષ્ણાન્તઃસન્ધૌ તુ ચીયન્તેઽસૃક્કફાનિલાઃ| પર્વણીપિડકા તૈસ્તુ જાયતે ત્વઙ્કુરોપમા|| તામ્રા સદાહચોષોષ્ણપીતકાશ્રુસમાકુલા| કફપિત્તે તુ સમ્મૂર્છ્ય સહ રક્તેન મારુતઃ|| શુક્લકૃષ્ણાન્તઃસન્ધૌ તુ જનયેદ્ગોસ્તનાકૃતિમ્| પિડકામલજીં તાં તુ વિદ્ધિ તોદાશ્રુસઙ્કુલામ્||” ઇતિ| કાર્તિકસ્ત્વભેદાનુપપત્તિં શઙ્કમાનઃ પૂર્વલિઙ્ગૈરિત્યન્યથા વ્યાચષ્ટે– પૂર્વોક્તાયાઃ પ્રમેહપિડકાયા અલજ્યા લિઙ્ગૈરિત્યર્થઃ| ઇયં ત્રિદોષજા, અસાધ્યા ચ||૭૪||

Adhikarana krimigranthilakShaNam (75) · Śloka 75

ક્રિમિગ્રન્થિર્વર્ત્મનઃ પક્ષ્મણશ્ચ કણ્ડૂં કુર્યુઃ ક્રિમયઃ સન્ધિજાતાઃ | નાનારૂપા વર્ત્મશુક્લાન્તસન્ધૌ ચરન્ત્યન્તર્લોચનં દૂષયન્તઃ ||૭૫|| (ઇતિ સન્ધિગતાઃ) | (સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |

ક્રિમિગ્રન્થિલક્ષણમાહ– ક્રિમિગ્રન્થિરિત્યાદિ| ( પ્રથમં વર્ત્મશુક્લયોઃ સન્ધૌ ભૂત્વા ક્રમેણ વર્ત્મનઃ પક્ષ્મણશ્ચ સન્ધિજાતાઃ સમ્ભાવિતં પ્રાપ્તાઃ ક્રિમયો યત્ર કણ્ડૂં કુર્યુઃ સ ક્રિમિગ્રન્થિઃ| સ ચાયં ક્રિમિગ્રન્થિર્વર્ત્મશુક્લયોઃ સન્ધૌ ભવતિ, તથૈવ સ્થિત્વા અન્તર્લોચનં નયનસ્યાભ્યન્તરં ચરન્તિ ભક્ષયન્તિ, દૂષયન્તઃ સન્ત ઇત્યર્થઃ| અત્રૈવ વિદેહઃ– “વર્ત્મશુક્લસ્ય સન્ધૌ તુ ગ્રન્થિઃ પિત્તકફાત્મકઃ| ઊષ્મણા પચ્યતે ગાઢં તત્ર મૂર્છન્તિ જન્તવઃ|| સુસૂક્ષ્મજાતચરણા વર્ત્મપક્ષ્મસમાશ્રયાઃ| તતસ્તે પૂયસંસૃષ્ટાઃ પતન્તિ ક્રિમયસ્તથા|| લક્ષણૈર્વિવિધૈર્યુક્તાઃ સન્નિપાતસમુત્થિતાઃ| ક્રિમિગ્રન્થિં તુ તં વિદ્યાદ્દેહિનાં નેત્રદૂષણમ્||” ઇતિ| કાર્તિકસ્ત્વન્યથા પઠિત્વા વ્યાચષ્ટે– ) “વર્ત્મનઃ પક્ષ્મણશ્ચાપિ કણ્ડૂં કુર્યુઃ” ઇત્યભિધાનાત્ ક્રિમિગ્રન્થિઃ પક્ષ્મવર્ત્મસન્ધૌ ભવતીતિ ગમ્યતે, કથમન્યથાઽન્યત્રાવસ્થિતૈઃ ક્રિમિભિરન્યત્ર કણ્ડૂર્જન્યતે ઇતિ| એતચ્ચ ન સમ્યક્, વર્ત્મશુક્લાન્તઃસન્ધાવિતિ વિરોધપ્રસઙ્ગાત્|| ઇતિ સન્ધિગતાઃ||૭૫||

Adhikarana utsa~ggapiDakAlakShaNam (76) · Śloka 76

અભ્યન્તરમુખી તામ્રા બાહ્યતો વર્ત્મનશ્ચ યા | સોત્સઙ્ગોત્સઙ્ગપિડકા સર્વજા સ્થૂલકણ્ડુરા ||૭૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |

અથ સન્ધિગતરોગાભિધાનાનન્તરં પારિશેષ્યાત્ વર્ત્મશુક્લાન્તઃસન્ધાવિત્યત્ર વર્ત્મનિર્દેશેન તદ્ગતરોગનિદાનારમ્ભઃ| નયનગોલકાવરકં નિમેષોન્મેષાશ્રયં પટલદ્વયં વર્ત્મ ઉચ્યતે| સુશ્રુતે પ્રથમોદ્દિષ્ટત્વેન ઉત્સઙ્ગપિડકાલક્ષણમાહ– અભ્યન્તરમુખીત્યાદિ| વર્ત્મન એવાભ્યન્તરે મુખં યસ્યાઃ સા તથા| (નનુ, કથં બાહ્યત ઇતિ? ઉચ્યતે– વાસ્તૂત્સેધેન બહિરપ્યુન્નતતયા દર્શનાદ્બાહ્યત્વં, ન તુ બાહ્યમુખત્વેન)| બાહ્યત ઇતિ સપ્તમ્યર્થે તસિલ્, એવં વર્ત્મન ઇત્યત્રાપિ| ઇયં વિદેહસંવાદાદધરવર્ત્માન્તર્જાતા બોધ્યા| તામ્રા તામ્રવર્ણા| સોત્સઙ્ગા સા ઉત્સઙ્ગા ઉત્સઙ્ગિની, અર્શઆદિત્વાદચ્| ઉત્સઙ્ગપિડકેતિ ઉત્સઙ્ગે ક્રોડે બહ્વ્યઃ પિડકા યસ્યાઃ સા| ( અન્યે તુ સોત્સઙ્ગા ક્રોડીકૃતપૂયા| ‘ઉત્સઙ્ગપિડકા’ ઇતિ નામેયમ્| તત્રાપિ કુક્કુટાણ્ડરસપૂયતા ચકારાદ્બોદ્ધવ્યા) સ્થૂલકણ્ડુરેતિ સ્થૂલા ચાસૌ કણ્ડુરા ચેતિ કર્મધારયઃ, કણ્ડુરા કણ્ડુમતી, દોષાણાં કફપ્રાબલ્યાત્| ચકારેણાત્ર વિદેહક્તકાઠિન્યાદિ સઙ્ગૃહીતમ્| તથાચ વિદેહઃ– “વર્ત્મોત્સઙ્ગેઽધરે જન્તોઃ સન્નિપાતાત્ પ્રજાયતે| અભ્યન્તરમુખી સ્થૂલા બાહ્યતશ્ચાપિ દૃશ્યતે|| પિડકા પિડકાભિશ્ચ ચિતાઽન્યાભિઃ સમન્તતઃ| ઉત્સઙ્ગપિડકા નામ કઠિના મન્દવેદના|| સા પ્રભિન્ના સ્રવેત્ સ્રાવં કુક્કુટાણ્ડરસોપમમ્|” ઇતિ| સર્વજેતિ સન્નિપાતભવા||૭૬||

Adhikarana kumbhIkAlakShaNam (77) · Śloka 77

વર્ત્માન્તે પિડકા ધ્માતા ભિદ્યન્તે ચ સ્રવન્તિ ચ | કુમ્ભીકાબીજપ્રતિમાઃ કુમ્ભીકાઃ સન્નિપાતજાઃ ||૭૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

કુમ્ભીકાલક્ષણમાહ– વર્ત્માન્ત ઇત્યાદિ| પિડકા ઇતિ બહુવચનનિર્દેશાદ્બહ્વ્યઃ| ભિદ્યન્તે વિદીર્યન્તે તથા સ્રવન્તિ ચ| ધ્માતા ઇતિ ભિદ્યમાનાઃ સ્વયમેવ પૂર્ણોદરા ભવન્તીતિ ધ્માતાઃ| કુમ્ભીકાબીજપ્રતિમા ઇતિ કુમ્ભીકા કચ્છદેશોદ્ભવા દાડિમફલાકારફલા લતા, તદ્બીજેન પ્રતિમા યાસાં તા ઇત્યર્થઃ; અન્યે ‘કુમ્ભીકબીજસદૃશા’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર કુમ્ભીકઃ કુમ્ભાડુલતા, તદ્બીજમપિ દાડિમફલબીજાકારં; તત્સદૃશાઃ પિડકા ઉચ્યન્તે| કુમ્ભીશબ્દાત્ ‘ઇવે પ્રતિકૃતૌ’ ઇતિ કન્| એષા ત્રિદોષજા અસાધ્યા ચ||૭૭||

Adhikarana pothakIlakShaNam (78) · Śloka 78

સ્રાવિણ્યઃ કણ્ડુરા ગુર્વ્યો રક્તસર્ષપસન્નિભાઃ | રુજાવત્યશ્ચ પિડકાઃ પોથક્ય ઇતિ કીર્તિતાઃ ||૭૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

પોથકીનાં લક્ષણમાહ– સ્રાવિણ્ય ઇત્યાદિ| સ્રાવિણ્યો બહુસ્રાવાઃ| ગુર્વ્ય ઇતિ ગૌરવયુતાઃ| રુજાવત્ય ઇતિ રક્તસમ્બન્ધાત્, કફજા અપિ વેદનાન્વિતાઃ||૭૮||

Adhikarana vartmasharkarAlakShaNam (79) · Śloka 79

પિડકા યા ખરા સ્થૂલા સૂક્ષ્માભિરભિસંવૃતા | વર્ત્મસ્થા શર્કરા નામ સ રોગો વર્ત્મદૂષકઃ ||૭૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

વર્ત્મશર્કરાલક્ષણમાહ– પિડકા યેત્યાદિ| ખરા ખરસ્પર્શા| સૂક્ષ્માભિરભિસંવૃતેતિ સૂક્ષ્માભિઃ પ્રકરણાત્ પિડકાભિર્વેષ્ટિતા| અત્રૈવ વિદેહઃ– “સુસૂક્ષ્મપિડકાકીર્ણા યા સ્થૂલા પિડકા ખરા| જાયતે સન્નિપાતાત્તુ વર્ત્મશર્કરિકેતિ સા||” ઇતિ||૭૯||

Adhikarana arshovartmalakShaNam (80) · Śloka 80

એર્વારુબીજપ્રતિમાઃ પિડકા મન્દવેદનાઃ | શ્લક્ષ્ણાઃ ખરાશ્ચ વર્ત્મસ્થાસ્તદર્શોવર્ત્મ કીર્ત્યતે ||૮૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

અર્શોવર્ત્મલક્ષણમાહ– એર્વારુબીજેત્યાદિ| એર્વારુઃ ગ્રીષ્મકર્કટી| શ્લક્ષ્ણા અકર્કશા| વર્ત્મસ્થા ઇત્યવિશેષિતાભિધાનાદન્તર્બહિશ્ચ વર્ત્મનો ભવતીતિ ગમ્યતે| ઇયં સન્નિપાતજા| તથાચ નિમિઃ– “નીરુજા કઠિના વર્ત્મપક્ષ્માન્તર્બાહ્યતોઽપિ વા| પિડકા સન્નિપાતેન તદર્શોવર્ત્મ નિર્દિશેત્||” ઇતિ||૮૦||

Adhikarana shuShkArsholakShaNam (81) · Śloka 81

દીર્ઘાઙ્કુરઃ ખરઃ સ્તબ્ધો દારુણોઽભ્યન્તરોદ્ભવઃ | વ્યાધિરેષોઽભિવિખ્યાતઃ શુષ્કાર્શો નામ નામતઃ ||૮૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

શુષ્કાર્શોલક્ષણમાહ– દીર્ઘાઙ્કુર ઇત્યાદિ| ખરઃ કર્કશઃ| સ્તબ્ધઃ કઠિનઃ, શુષ્કત્વાત્| દારુણઃ બહુદુઃખદત્વાત્| અભ્યન્તરોદ્ભવ ઇતિ વર્ત્માભ્યન્તરસ્થિતઃ| અભિવિખ્યાતઃ કથિતઃ| નામતઃ પ્રસિદ્ધિતઃ| સન્નિપાતજમિદમ્| અત્ર વિદેહઃ– “વર્ત્માભ્યન્તર્ગતં ત્વર્શઃ શુષ્કં સ્થૂલં ચ દારુણમ્| જાયતે સન્નિપાતેન તચ્છુષ્કાર્શઃ પ્રકીર્તિતમ્||” ઇતિ||૮૧||

Adhikarana a~jjananAmikAlakShaNam (82) · Śloka 82

દાહતોદવતી તામ્રા પિડકા વર્ત્મસમ્ભવા | મૃદ્વી મન્દરુજા સૂક્ષ્મા જ્ઞેયા સાઽઞ્જનનામિકા ||૮૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

અઞ્જનનામિકાલક્ષણમાહ– દાહતોદવતીત્યાદિ| ઇયં રક્તજા||૮૨||

Adhikarana bahulavartmalakShaNam (83) · Śloka 83

વર્ત્મોપચીયતે યસ્ય પિડકાભિઃ સમન્તતઃ | સવર્ણાભિઃ સ્થિરાભિશ્ચ વિદ્યાદ્બહુલવર્ત્મ તત્ ||૮૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

બહુલવર્ત્મલક્ષણમાહ– વર્ત્મોપચીયત ઇત્યાદિ| સવર્ણાભિસ્ત્વક્સમાનવર્ણાભિઃ| એતત્ સન્નિપાતાદેવ||૮૩||

Adhikarana vartmabandhakalakShaNam (84) · Śloka 84

કણ્ડૂમતાઽલ્પતોદેન વર્ત્મશોથેન યો નરઃ | ન સ સઞ્ચ્છાદયેદક્ષિ યત્રાસૌ વર્ત્મબન્ધકઃ ||૮૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

વર્ત્મબન્ધકલક્ષણમાહ– કણ્ડૂમતેત્યાદિ| વર્ત્મશોથેનોપલક્ષિતો નરઃ સ ચક્ષુર્ન સઞ્ચ્છાદયેત્ સમ્યક્ છાદયિતું ન શક્નુયાદિત્યર્થઃ| એષ સન્નિપાતજઃ||૮૪||

Adhikarana kliShTavartmalakShaNam (85) · Śloka 85

મૃદ્વલ્પવેદનં તામ્રં યદ્વર્ત્મ સમમેવ ચ | અકસ્માચ્ચ ભવેદ્રક્તં ક્લિષ્ટવર્ત્મેતિ તદ્વિદુઃ ||૮૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

ક્લિષ્ટવર્ત્મલક્ષણમાહ– મૃદ્વલ્પવેદનમિત્યાદિ| રક્તજત્વેઽપ્યસ્યાલ્પવેદનત્વમધિકકફદૂષિતત્વાદ્રક્તસ્ય| વર્ત્મેતિ વિદેહદર્શનાદ્વર્ત્મદ્વયં ગ્રાહ્યમ્, અત એવ સમં યુગપદેવેત્યર્થઃ| અકસ્માદિત્યહેતોરનિયમેનૈવેત્યર્થઃ| તામ્રમિત્યનેનોપાત્તેઽપિ લૌહિત્યે રક્તમિત્યુપાદાનં હેત્વનિયમપ્રયુક્તં કાદાચિત્કં લૌહિત્યમિતિ દ્યોતયતિ| અત્રૈવ વિદેહઃ– “ શ્લેષ્મરક્તેન દુષ્ટેન ક્લિષ્ટં માંસમિવોભયમ્| બન્ધુજીવનિભં વર્ત્મ ક્લિષ્ટવર્ત્મ તદુચ્યતે||” ઇતિ| અન્યે સમમનુચ્છૂનં યાવદિત્યાચક્ષતે| અત્ર પક્ષે ક્લિષ્ટત્વં વેદનાતિયોગાદવગન્તવ્યમ્||૮૫||

Adhikarana vartmakardamalakShaNam (86) · Śloka 86

ક્લિષ્ટં પુનઃ પિત્તયુતં શોણિતં વિદહેદ્યદા | તતઃ ક્લિન્નત્વમાપન્નમુચ્યતે વર્ત્મકર્દમઃ ||૮૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

વર્ત્મકર્દમલક્ષણમાહ– ક્લિષ્ટં પુનરિત્યાદિ| ( ક્લિષ્ટમિતિ પ્રાગુક્તસ્ય કર્તૃત્વેનાયમર્થઃ– ક્લિષ્ટં ક્લિષ્ટવર્ત્મૈવ યદા પિત્તલાભ્યાસાદધિકપિત્તં સચ્છોણિતં વિદહેદ્વિરુદ્ધદાહેન સંયોજયેત્તદા ક્લિષ્ટત્વમાપાદયતિ, સઙ્ક્લેદત્વમાપન્નં વર્ત્મ વર્ત્મકર્દમ ઉચ્યત ઇતિ યોજ્યમ્|) “તતઃ કૃષ્ણત્વમાપન્નમ્” ઇત્યન્યે પઠન્તિ| તત્ર કૃષ્ણત્વં શોણિતવિદાહેનૈવ| એવં ચ સતિ કૃષ્ણત્વેન કર્દમસઞ્જ્ઞાસમાવેશોઽપિ ઘટત ઇતિ| કાર્તિકસ્ત્વન્યથા વ્યાચષ્ટે– શોણિતમિતિ કર્તૃપદં, તેન શોણિતં પિત્તયુક્તં કર્તૃભૂતં, યદા પૂર્વોક્તં ક્લિષ્ટમેવ વિદહેદિત્યાદિ સર્વમપરં સમાનં પૂર્વેણ| અસ્ય તુ સુશ્રુતે યત્ સાન્નિપાતિકત્વમુક્તં તત્ કફપિત્તરક્તારબ્ધત્વાત્; વાતકરણત્વસ્યાશ્રુતેઃ||૮૬||

Adhikarana shyAvavartmalakShaNam (87) · Śloka 87

યદ્વર્ત્મ બાહ્યતોઽન્તશ્ચ શ્યાવં શૂલં સવેદનમ્ | તદાહુઃ શ્યાવવર્ત્મેતિ વર્ત્મરોગવિશારદાઃ ||૮૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

શ્યાવવર્ત્મલક્ષણમાહ– યદ્વર્ત્મ બાહ્યત ઇત્યાદિ| બહિરન્તશ્ચ શ્યાવત્વં વાતકૃતમ્| અત્રૈવ શૂલં ચ જાયત ઇત્યસ્યાન્તે “સવેદનં સકણ્ડુ ચ હ્યલ્પક્લેદિ ત્રિદોષજમ્|” ઇત્યપિ કેચિત્ પઠન્તિ, તદપ્યુપપન્નં; કફાત્ કણ્ડૂઃ, અલ્પક્લેદિ પિત્તાત્, સવેદનં વાતાત્| અત્રૈવ વિદેહઃ– “દુષ્ટં શ્લેષ્મા મરુત્ પિત્તં વર્ત્મનોશ્ચીયતે યદા| અગ્નિદગ્ધનિભં શ્યાવં શ્યાવવર્ત્મેતિ તદ્વિદુઃ||” ઇતિ| અત્ર વાતાધિકત્વં બોદ્ધવ્યમ્||૮૭||

Adhikarana praklinnavartmalakShaNam (88) · Śloka 88

અરુજં બાહ્યતઃ શૂનં વર્ત્મ યસ્ય નરસ્ય હિ | પ્રક્લિન્નવર્ત્મ તદ્વિદ્યાત્ ક્લિન્નમત્યર્થમન્તતઃ ||૮૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

પ્રક્લિન્નવર્ત્મલક્ષણમાહ– અરુજમિત્યાદિ| અરુજમલ્પરુજમ્| બાહ્યતઃ શૂનમિતિ બહિઃ શોથયુક્તમ્| ક્લિન્નમત્યર્થમન્તત ઇતિ અન્તત ઉપાન્તે ક્લેદવત્| ગદાધરસ્તુ ક્લિન્નમન્તરિતિ વિવૃણોતિ| એતચ્ચ ચક્ષુષ્યણ પિલ્લાખ્યયા પઠિતમ્| તથા હિ– “ભૃશં પ્રક્લિદ્યતે વર્ત્મ કણ્ડૂમન્મન્દવેદનમ્| વિદ્યાત્ પ્રક્લિન્નવર્ત્મેતિ તત્ પિલ્લં સન્નિપાતજમ્||” ઇતિ| યદ્યેવં કથં વિદેહેઽક્લિન્નવર્ત્મ પિલ્લાખ્યયા નિર્દિશ્યતે?; યથા– “પ્રક્ષાલિતેઽથવા મૃષ્ટે આનહ્યેત પુનઃ પુનઃ| અપરિક્લિન્નવર્ત્મેતિ તત્ પિલ્લમિતિ નિર્દિશેત્|” ઇતિ| તદેવં ચક્ષુષ્યેણાભિધાનં વિરુધ્યતે| કિઞ્ચ સુશ્રુતે પ્રક્લિન્નવર્ત્મ શ્લેષ્મસઙ્ગ્રહે પઠિતં, પિલ્લં ચ સન્નિપાતજગણે; તત્ કથં પ્રક્લિન્નવર્ત્મ પિલ્લમિતિ સઙ્ગતમ્? ઉચ્યતે– અક્લિન્નવર્ત્મેવ પિલ્લં, તસ્ય સન્નિપાતજત્વાત્; ન તુ પ્રક્લિન્નવર્ત્મ, તસ્ય કફાત્મકત્વાત્; યદિ તુ પ્રક્લિન્નવર્ત્મૈવ કફોલ્બણસન્નિપાતજં પિલ્લત્વેનાભ્યુપગમ્યતે, એતત્ ખ્યાપનાય ચ તસ્ય કફજસર્વગણયોર્નિવેશઃ કૃત ઇતિ સ્વીક્રિયતે, તદા સન્નિપાતજગણે પિત્તેનાક્લિન્નવર્ત્મ ન પરિગૃહીતં સ્યાત્; તતસ્તદપરિગ્રહે ષટ્સપ્તતિત્વોપસંહારો નેત્રરોગાણાં ન ઘટતે, પઞ્ચસપ્તતેરભિધાનાત્, પિલ્લસ્ય પ્રક્લિન્નવર્ત્મસ્વરૂપત્વેનાપૃથક્ત્વાત્| નનુ, એવં તર્હિ કથં “વિદ્યાત્ પ્રક્લિન્નવર્ત્મેતિ તત્ પિલ્લં સન્નિપાતજમ્|” ઇતિ સમર્થયિતવ્યમ્? ઉચ્યતે– ( અસ્યાયમર્થઃ પ્રત્યેતવ્યઃ– યદા તદેવ પ્રક્લિન્નવર્ત્મ શ્લેષ્માત્મકમેવ સત્ વાતપિત્તાભ્યાં વિશેષકાભ્યામુપનિરુધ્યતે તદા સન્નિપાતજં સત્ અપરિક્લિન્નવર્ત્માર્થાન્તરમાસાદયત્ પિલ્લમિત્યભિધીયતે, તથા ચોભયોરપ્યવિરોધઃ, ઉભાભ્યામેવાપરિક્લિન્નવર્ત્મન એવ પિલ્લાખ્યત્વવર્ણનાદિતિ| અયં ચ વાગ્ભટે કફોત્ક્લિન્નાખ્યતયા નિરુદ્ધઃ) કિઞ્ચ યદિ પ્રક્લિન્નવર્ત્મ પિલ્લં તત્ પૃથક્ત્વેન ચાક્લિન્નવર્ત્મ અભવિષ્યત્, તદાસ્યૌપદ્રવિકે સુશ્રુત દોષાત્મકત્વેન સાધ્યાદિભેદેન ચાભિધાનમકરિષ્યત્, ન ચ કૃતં, તસ્માદક્લિન્નવર્ત્મનોઽવસ્થાન્તરમિતિ||૮૮||

Adhikarana aklinnavartmalakShaNam (89) · Śloka 89

યસ્ય ધૌતાન્યધૌતાનિ સમ્બધ્યન્તે પુનઃ પુનઃ | વર્ત્માન્યપરિપક્વાનિ વિદ્યાદક્લિન્નવર્ત્મ તત્ ||૮૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

અપરિક્લિન્નવર્ત્મનો લક્ષણમાહ– યસ્ય ધૌતાનીત્યાદિ| એતદ્વાગ્ભટે પિલ્લાખ્યમ્| સમ્બધ્યન્તે અન્યોન્યં લગ્નાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ| તદિદં સમ્બદ્ધત્વં કિં પૂયસમ્પર્કાદેવ, તથા ચ પ્રક્લિન્નત્વમેવ સ્યાત્તદર્થમાહ– અપરિપક્વાનીતિ| એતદેવ પિલ્લાખ્યમ્| અન્યત્ર ક્વચિચ્ચ પિલ્લાખ્યમન્યથા પઠિતમ્– “પિત્તશ્લેષ્મપ્રકોપેણ વર્ત્માન્તઃ પરિપાટ્યતે| તામ્રં નિર્લોમ તચ્ચાપિ વિશિષ્ટં પિલ્લલક્ષણમ્||” ઇતિ| એતદનાદૃતં, ટીકાકૃદ્ભિરવ્યાખ્યાતત્વાત્| વાગ્ભટેન કુકૂણકાદીનામષ્ટાદશાનાં પિલ્લાખ્યા કૃતા| વર્ત્માનીતિ બહુવચનં નેત્રદ્વયે વર્ત્મચતુષ્ટયત્વેન સઙ્ગચ્છતે, તેન નેત્રદ્વયગત એવાયં વ્યાધિરિતિ કાર્તિકઃ||૮૯||

Adhikarana vAtahatavartmalakShaNam (90) · Śloka 90

વિમુક્તસન્ધિ નિશ્ચેષ્ટં વર્ત્મ યસ્ય ન મીલ્યતે | એતદ્વાતહતં વર્ત્મ જાનીયાદક્ષિચિન્તકઃ ||૯૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

વાતહતવર્ત્મલક્ષણમાહ– વિમુક્તસન્ધીત્યાદિ| વિમુક્તો વિશ્લિષ્ટો વર્ત્મશુક્લગતઃ સન્ધિર્યસ્માત્ તત્તથા, સ્થાનચ્યુતસન્ધિ| નિશ્ચેષ્ટં નિમેષોન્મેષરહિતમ્| સન્ધિવિશ્લેષાદેવ તદાશ્રયાણાં નિમેષોન્મેષકારિણાં સિરાણામપિ વિશ્લેષેણ નિમેષોન્મેષરહિતત્વમિત્યભિપ્રાયઃ| અત એવોક્તમ્– ન મીલ્યતે ન સઙ્કુચતીત્યર્થઃ| ‘નિમીલ્યત’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્ર નિમીલિતમેવ તિષ્ઠતીત્યર્થઃ| ઇદં યુક્તં, દૃષ્ટત્વાત્| એતન્ન સાધ્યં, સુશ્રુતે અસાધ્યપ્રકરણે પઠિતત્વાદિતિ||૯૦||

Adhikarana vartmArbudalakShaNam (91) · Śloka 91

વર્ત્માન્તરસ્થં વિષમં ગ્રન્થિભૂતમવેદનમ્ | આચક્ષીતાર્બુદમિતિ સરક્તમવિલમ્બિતમ્ ||૯૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

અર્બુદલક્ષણમાહ– વર્ત્માન્તરસ્થમિત્યાદિ| વર્ત્મનોઽભ્યન્તરસ્થં, બાહ્યેઽપ્યુન્નતત્વદર્શનાદ્ વિષમમ્| ગ્રન્થિભૂતં ગ્રન્થિરૂપેણ સ્થિતમ્| અવેદનમિતિ ઈષદર્થે નઞ્, તેન ગ્રન્થિરિવાલ્પવેદનમિત્યર્થઃ; વેદના ચ વાતાનુબન્ધેનૈવ| સરક્તમિતિ કિઞ્ચિદ્રક્તં, પિત્તાનુબન્ધાત્| અવિલમ્બિતં શીઘ્રજન્મેત્યર્થઃ| કેચિદત્ર ક્રિયાવિશેષણં બ્રુવતે, તેનાયમર્થઃ– અવિલમ્બિતં શીઘ્રમાચક્ષીતાર્બુદમિતિ; કિન્ત્વેતન્ન સઙ્ગતમ્, અસ્ય વ્યાખ્યાનસ્ય નિષ્પ્રયોજનત્વાત્| અન્યે તુ ‘ અવલમ્બિતમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| એતત્ સન્નિપાતજમ્ ( અપાકિ ચ, તચ્ચ કફેન)||૯૧||

Adhikarana nimeShalakShaNam (92) · Śloka 92

નિમેષિણીઃ સિરા વાયુઃ પ્રવિષ્ટઃ સન્ધિસંશ્રયાઃ | પ્રચાલયતિ વર્ત્માનિ નિમેષં નામ તદ્વિદુઃ ||૯૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

નિમેષલક્ષણમાહ– નિમેષિણીરિત્યાદિ| નિમેષિણીઃ નિમેષકારિકાઃ સિરાઃ| સન્ધિસંશ્રયા ઇતિ વર્ત્મશુક્લગતા ઇત્યર્થઃ| અયમસાધ્યો વાતજઃ| ચક્ષુષ્યણ ચ “ઉન્મેષણીઃ સિરા” ઇત્યુક્તં; યદાહ– “ઉન્મેષણીઃ સિરા વાયુઃ પ્રવિશ્ય ચાવતિષ્ઠતે| અત્યર્થં ચાલયેદ્વર્ત્મ નિમેષઃ સ ન સિધ્યતિ||” ઇતિ||૯૨||

Adhikarana shoNitArsholakShaNam (93) · Śloka 93

યઃ સ્થિતો વર્ત્મમધ્યે તુ લોહિતો મૃદુરઙ્કુરઃ | તદ્રક્તજં શોણિતાર્શશ્છિન્નં છિન્નં પ્રવર્ધતે ||૯૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

શોણિતાર્શોલક્ષણમાહ– યઃ સ્થિત ઇત્યાદિ| અઙ્કુરાકારો માંસોચ્છ્રયોઽઙ્કુરઃ| એતદસાધ્યં; તથા ચ વિદેહઃ– “વાયુઃ શોણિતમાદાય સિરાણાં પ્રમુખે સ્થિતઃ| જનયત્યઙ્કુરં તામ્રં વર્ત્મનિ ચ્છિન્નરોહણમ્|| તચ્છોણિતાર્શોઽસાધ્યં સ્યાદ્રક્તસ્રાવ્યથ નીરુજમ્||” ઇતિ||૯૩||

Adhikarana lagaNalakShaNam (94) · Śloka 94

અપાકી કઠિનઃ સ્થૂલો ગ્રન્થિર્વર્ત્મભવોઽરુજઃ , લગણો નામ સ વ્યાધિર્લિઙ્ગતઃ પરિકીર્તિતઃ ||૯૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |

લગણલક્ષણમાહ– અપાકીત્યાદિ| અપાકિત્વાદિકં શ્લેષ્મારબ્ધત્વાદેવ| તથા ચ સાત્યકિઃ– “વર્ત્મોપરિષ્ટાદ્યો ગ્રન્થિઃ કઠિનો ન વિપચ્યતે| નીરુજો લગણો નામ રોગઃ શ્લેષ્મસમુદ્ભવઃ||” ઇતિ||૯૪||

Adhikarana bisavartmalakShaNam (95) · Śloka 95

ત્રયો દોષા બહિઃશોથં કુર્યુશ્છિદ્રાણિ વર્ત્મનોઃ | પ્રસ્રવન્ત્યન્તરુદકં બિસવદ્બિસવર્ત્મ તત્ ||૯૫|| (વા. ઉ. અ. ૮) |

બિસવર્ત્મલક્ષણમાહ– ત્રયો દોષા ઇત્યાદિ| બહિઃશોથમિતિ બહિરુચ્છૂનત્વં યથા ભવતિ તથા વર્ત્મનોશ્છિદ્રાણિ દોષાસ્ત્રયઃ કુર્યુરિત્યર્થઃ| તાનિ છિદ્રાણિ અન્તર્મુખાન્યેવ, યદાહ– પ્રસ્રવન્ત્યન્તરુદકમિતિ| છિદ્રાણીતિ બહુવચનનિર્દેશાદ્બહુમુખાનિ, અત્રાપિ દોષાઃ કુર્યુરિતિ સમ્બન્ધઃ| અત એવ બિસવત્ મૃણાલવત્; તચ્ચાનેકચ્છિદ્રયુક્તં ભવતિ તદ્વત્| અત્રૈવ ચન્દ્રિકાકારઃ સુશ્રુતે પઠતિ– “શૂનં યદ્વર્ત્મ બહુભિઃ શ્લક્ષ્ણૈશ્છિદ્રૈઃ સમન્વિતમ્| વર્ત્માન્તરે બિસમિવ બિસવર્ત્મેતિ તત્ સ્મૃતમ્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) ઇતિ| સાત્યકિરપ્યાહ– “બિસસ્યાપાચિતસ્યેવ બહુમાંસસિરામુખમ્| બિસવર્ત્મેતિ જાનીયાદ્દુશ્ચિકિત્સ્યં ત્રિદોષજમ્||” ઇતિ||૯૫||

Adhikarana ku~jcanalakShaNam (96) · Śloka 96

વાતાદ્યા વર્ત્મસઙ્કોચં જનયન્તિ મલા યદા | તદા દ્રષ્ટું ન શક્નોતિ કુઞ્ચનં નામ તદ્વિદુઃ ||૯૬||

કુઞ્ચનલક્ષણમાહ– વાતાદ્યા ઇત્યાદિ| મલા ઇત્યસ્યાભિધાનં દુષ્ટત્વપ્રતિપાદનાર્થં, યતો મલિનીકરણાન્મલા ઇત્યુચ્યન્તે| કુઞ્ચનં ચ કસ્યાપિ તન્ત્રસ્ય માધવકરેણ લિખિતં ન સૌશ્રુતં, તેન સુશ્રુતોક્તષટ્સપ્તતિસઙ્ખ્યા ન હીયતે, એવં વક્ષ્યમાણેઽપિ પક્ષ્મશાતે બોદ્ધવ્યમ્||૯૬||

Adhikarana pakShmakopalakShaNam (97-98) · Śloka 98

પ્રચાલિતાનિ વાતેન પક્ષ્માણ્યક્ષિ વિશન્તિ હિ | ઘૃષ્યન્ત્યક્ષિ મુહુસ્તાનિ સંરમ્ભં જનયન્તિ ચ ||૯૭|| અસિતે સિતભાગે ચ મૂલકોષાત્ પતન્ત્યપિ | પક્ષ્મકોપઃ સ વિજ્ઞેયો વ્યાધિઃ પરમદારુણઃ ||૯૮||

પક્ષ્મકોપલક્ષણમાહ– પ્રચાલિતાનીત્યાદિ| પ્રચાલિતાનિ પ્રકર્ષેણ ચાલિતાનિ, પ્રતીપીકૃતાનીત્યર્થઃ| પક્ષ્માણિ વર્ત્મરોમાણિ વાતચાલિતાનિ સન્તિ નેત્રં પ્રવિશન્તિ અન્તર્મુખાનિ વર્ત્મન ઇત્યર્થઃ| તાન્યસિતે કૃષ્ણમણ્ડલે, સિતભાગે શુક્લમણ્ડલે વા, અક્ષિ ઘૃષ્યન્તિ ઘર્ષયન્તીત્યર્થઃ| અત એવ સંરમ્ભં શોથં જનયન્તિ| મૂલકોષાત્ પક્ષ્મકોષાત્, પતન્ત્યપીતિ ‘પક્ષ્માણિ’ ઇતિ શેષઃ, અપિશબ્દાન્ન પતન્તિ ચ| ત્રિદોષજશ્ચાયં, પ્રચાલને વાતમાત્રકારણત્વમુક્તં; તથા ચ| ચન્દ્રિકાકારઃ પાઠાન્તરં પઠતિ– “પક્ષ્માશયગતા દોષાસ્તીક્ષ્ણાગ્રાણિ ખરાણિ ચ| નિર્વર્તયન્તિ પક્ષ્માણિ તૈર્ઘૃષ્ટં ચાક્ષિ દૂયતે|| ઉદ્ધૃતૈરુદ્ધૃતૈઃ શાન્તિઃ પક્ષ્મભિશ્ચોપજાયતે|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩) ઇતિ| અત્ર પક્ષ્માશયો વર્ત્મ| વિદેહઽપ્યાહ– “યસ્ય વાતસમ્બન્ધેન દોષાઃ પ્રકુપિતાસ્ત્રયઃ|” ઇત્યાદિનેતિ| કલ્યાણવિનિશ્ચય ઉપપક્ષ્મ પઠ્યતે– “પક્ષ્મોપરોધો વાતેન કોઠોઽન્તર્મુખરોમવાન્| રોમૈરન્તર્મુખૈરન્યૈરુપપક્ષ્મ મલૈસ્ત્રિભિઃ||” ઇતિ| ઉપપક્ષ્મણિ યાદૃશી પૂર્વસિદ્ધા તાદૃશી અપરાઽન્તર્મુખી પક્ષ્મપઙ્ક્તિરિતિ ભેદઃ; અસ્ય પક્ષ્મોપરોધવિશેષત્વાત્ સમાનચિકિત્સ્યત્વાચ્ચ પૃથગિહાનભિધાનમ્||૯૭-૯૮||

Adhikarana pakShmashAtalakShaNam (99) · Śloka 102

વર્ત્મપક્ષ્માશયગતં પિત્તં રોમાણિ શાતયેત્ | કણ્ડૂં દાહં ચ કુરુતે પક્ષ્મશાતં તમાદિશેત્ ||૯૯|| નવ સન્ધ્યાશ્રયાસ્તેષુ વર્ત્મજાસ્ત્વેકવિંશતિઃ | શુક્લભાગે દશૈકશ્ચ ચત્વારઃ કૃષ્ણભાગજાઃ ||૧૦૦|| સર્વાશ્રયાઃ સપ્તદશ દૃષ્ટિજા દ્વાદશૈવ તુ | બાહ્યજૌ દ્વૌ સમાખ્યાતૌ રોગૌ પરમદારુણૌ ||૧૦૧|| ભૂય એતાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સઙ્ખ્યારૂપચિકિત્સિતૈઃ ||૧૦૨|| (ઇતિ વર્ત્મગતાઃ) | (સુ. ઉ. તં. અ. ૧) |

પક્ષ્મશાતલક્ષણમાહ– વર્ત્મેત્યાદિ| પક્ષ્માશયોઽત્ર પક્ષ્મમૂલમ્| શાતયેદુન્મૂલયેદિત્યર્થઃ| અયં ચ કફપૈત્તિકઃ, કણ્ડૂદાહવત્ત્વાત્| અત્ર કૃચ્છ્રોન્મીલનં વાગ્ભટઃ પઠતિ– “રોગાન્ કુર્યુશ્ચલસ્તત્ર પ્રાપ્ય વર્ત્માશ્રયાઃ સિરાઃ| સુપ્તોત્થિતસ્ય કુરુતે વર્ત્મસ્તમ્ભં સવેદનમ્|| પાંશુપૂર્ણાભનેત્રત્વં કૃચ્છ્રોન્મીલનમશ્રુ ચ| વિમર્દનાત્ સ્યાચ્ચ શમઃ કૃચ્છ્રોન્મીલં વદન્તિ તમ્||” (વા. ઉ. અ. ૮) ઇતિ| અસ્ય ચકારેણ સઙ્ગ્રહઃ| પક્ષ્મણાં વર્ત્માશ્રયત્વાદયમઘિ વર્ત્મરોગ એવ| ઇતિ વર્ત્મગતા એકવિંશતિર્વ્યાધયઃ સમાપ્તાઃ| ઇતિ વર્ત્મગતાઃ||૯૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 59

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને નેત્રરોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૯||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં નેત્રરોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૯||