Adhikarana nayanarogahetuH (1-3) · Śloka 3
અથ નેત્રરોગનિદાનમ્ |
ઉષ્ણાભિતપ્તસ્ય જલે પ્રવેશાદ્દૂરેક્ષણાત્ સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ |
સ્વેદાદ્રજોધૂમનિષેવણાચ્ચ છર્દેર્વિઘાતાદ્વમનાતિયોગાત્ ||૧||
દ્રવાત્તથાઽન્નાન્નિશિ સેવિતાચ્ચ વિણ્મૂત્રવાતક્રમનિગ્રહાચ્ચ |
પ્રસક્તસંરોદનકોપશોકાચ્છિરોઽભિઘાતાદતિમદ્યપાનાત્ ||૨||
તથા ઋતૂનાં ચ વિપર્યયેણ ક્લેશાભિઘાતાદતિમૈથુનાચ્ચ |
બાષ્પગ્રહાત્ સૂક્ષ્મનિરીક્ષણાચ્ચ નેત્રે વિકારાઞ્જનયન્તિ દોષાઃ ||૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૧) |
View original
अथ नेत्ररोगनिदानम् |
उष्णाभितप्तस्य जले प्रवेशाद्दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च |
स्वेदाद्रजोधूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् ||१||
द्रवात्तथाऽन्नान्निशि सेविताच्च विण्मूत्रवातक्रमनिग्रहाच्च |
प्रसक्तसंरोदनकोपशोकाच्छिरोऽभिघातादतिमद्यपानात् ||२||
तथा ऋतूनां च विपर्ययेण क्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च |
बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकाराञ्जनयन्ति दोषाः ||३||
(सु. उ. तं. अ. १) |
Adhikarana abhiShyandabhedAH (4) · Śloka 4
વાતાત્ પિત્તાત્ કફાદ્રક્તાદભિષ્યન્દશ્ચતુર્વિધઃ |
પ્રાયેણ જાયતે ઘોરઃ સર્વનેત્રામયાકરઃ ||૪||
View original
वातात् पित्तात् कफाद्रक्तादभिष्यन्दश्चतुर्विधः |
प्रायेण जायते घोरः सर्वनेत्रामयाकरः ||४||
Adhikarana vAtAbhiShyandalakShaNam (5) · Śloka 5
નિસ્તોદનસ્તમ્ભનરોમહર્ષસઙ્ઘર્ષપારુષ્યશિરોઽભિતાપાઃ |
વિશુષ્કભાવઃ શિશિરાશ્રુતા ચ વાતાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्षसङ्घर्षपारुष्यशिरोऽभितापाः |
विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana pittAbhiShyandalakShaNam (6) · Śloka 6
દાહપ્રપાકૌ શિશિરાભિનન્દા ધૂમાયનં બાષ્પસમુચ્છ્રયશ્ચ |
ઉષ્ણાશ્રુતા પીતકનેત્રતા ચ પિત્તાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૬||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं बाष्पसमुच्छ्रयश्च |
उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||६||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana kaphAbhiShyandalakShaNam (7) · Śloka 7
ઉષ્ણાભિનન્દા ગુરુતાઽક્ષિશોથઃ કણ્ડૂપદેહાવતિશીતતા ચ |
સ્રાવો મુહુઃ પિચ્છિલ એવ ચાપિ કફાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोथः कण्डूपदेहावतिशीतता च |
स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति ||७||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana raktAbhiShyandalakShaNam (8) · Śloka 8
તામ્રાશ્રુતા લોહિતનેત્રતા ચ નાડ્યઃ સમન્તાદતિલોહિતાશ્ચ |
પિત્તસ્ય લિઙ્ગાનિ ચ યાનિ તાનિ રક્તાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૮||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च नाड्यः समन्तादतिलोहिताश्च |
पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana adhimanthAnAmabhiShyandajatvam (9) · Śloka 9
વૃદ્ધૈરેતૈરભિષ્યન્દૈર્નરાણામક્રિયાવતામ્ |
તાવન્તસ્ત્વધિમન્થાઃ સ્યુર્નયને તીવ્રવેદનાઃ ||૯||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणामक्रियावताम् |
तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana adhimanthasya sAmAnyalakShaNam (10) · Śloka 10
ઉત્પાટ્યત ઇવાત્યર્થં નેત્રં નિર્મથ્યતે તથા |
શિરસોઽર્ધં ચ તં વિદ્યાદધિમન્થં સ્વલક્ષણૈઃ ||૧૦||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा |
शिरसोऽर्धं च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana adhimanthasya doShabhedena kAlAvadhiH (11) · Śloka 11
હન્યાદ્દૃષ્ટિં શ્લૈષ્મિકઃ સપ્તરાત્રાદધિમન્થો રક્તજઃ પઞ્ચરાત્રાત્ |
ષડ્રાત્રાદ્વાતિકો વૈ નિહન્યાન્મિથ્યાચારાત્ પૈત્તિકઃ સદ્ય એવ ||૧૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
हन्याद्दृष्टिं श्लैष्मिकः सप्तरात्रादधिमन्थो रक्तजः पञ्चरात्रात् |
षड्रात्राद्वातिको वै निहन्यान्मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव ||११||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana netrarogasya sAmatvalakShaNam (12) · Śloka 12
ઉદીર્ણવેદનં નેત્રં રાગશોથસમન્વિતમ્ |
ઘર્ષનિસ્તોદશૂલાશ્રુયુક્તમામાન્વિતં વિદુઃ ||૧૨||
View original
उदीर्णवेदनं नेत्रं रागशोथसमन्वितम् |
घर्षनिस्तोदशूलाश्रुयुक्तमामान्वितं विदुः ||१२||
Adhikarana netrarogasya nirAmatvalakShaNam (13) · Śloka 13
મન્દવેદનતા કણ્ડૂઃ સંરમ્ભાશ્રુપ્રશાન્તતા |
પ્રશસ્તવર્ણતા ચાક્ષ્ણોઃ સમ્પક્વદોષમાદિશેત્ ||૧૩||
View original
मन्दवेदनता कण्डूः संरम्भाश्रुप्रशान्तता |
प्रशस्तवर्णता चाक्ष्णोः सम्पक्वदोषमादिशेत् ||१३||
Adhikarana sashotha-ashothanetrapAkali~ggam (14) · Śloka 14
કણ્ડૂપદેહાશ્રુયુતઃ પક્વોદુમ્બરસન્નિભઃ |
સંરમ્ભી પચ્યતે યસ્તુ નેત્રપાકઃ સ શોથજઃ |
શોથહીનાનિ લિઙ્ગાનિ નેત્રપાકે ત્વશોથજે ||૧૪||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः |
संरम्भी पच्यते यस्तु नेत्रपाकः स शोथजः |
शोथहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोथजे ||१४||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana hatAdhimanthalakShaNam (15) · Śloka 15
ઉપેક્ષણાદક્ષિ યદાઽધિમન્થો વાતાત્મકઃ સાદયતિ પ્રસહ્ય |
રુજાભિરુગ્રાભિરસાધ્ય એષ હતાધિમન્થઃ ખલુ નામ રોગઃ ||૧૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य |
रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana vAtaparyayali~ggam (16) · Śloka 16
વારંવારં ચ પર્યેતિ ભ્રુવૌ નેત્રે ચ મારુતઃ |
રુજશ્ચ વિવિધાસ્તીવ્રાઃ સ જ્ઞેયો વાતપર્યયઃ ||૧૬||
View original
वारंवारं च पर्येति भ्रुवौ नेत्रे च मारुतः |
रुजश्च विविधास्तीव्राः स ज्ञेयो वातपर्ययः ||१६||
Adhikarana shuShkAkShipAkalakShaNam (17) · Śloka 17
યત્ કૂણિતં દારુણરૂક્ષવર્ત્મ સન્દહ્યતે ચાવિલદર્શનં યત્ |
સુદારુણં યત્ પ્રતિબોધને ચ શુષ્કાક્ષિપાકોપહતં તદક્ષિ ||૧૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म सन्दह्यते चाविलदर्शनं यत् |
सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana anyatovAtalakShaNam (18) · Śloka 18
યસ્યાવટુકર્ણશિરોહનુસ્થો મન્યાગતો વાઽપ્યનિલોઽન્યતો વા |
કુર્યાદ્રુજં વૈ ભ્રુવિ લોચને ચ તમન્યતોવાતમુદાહરન્તિ ||૧૮||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
यस्यावटुकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा |
कुर्याद्रुजं वै भ्रुवि लोचने च तमन्यतोवातमुदाहरन्ति ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana amlAdhyuShitalakShaNam (19) · Śloka 19
શ્યાવં લોહિતપર્યન્તં સર્વં ચાક્ષિ પ્રપચ્યતે |
સદાહશોથં સાસ્રાવમમ્લાધ્યુષિતમમ્લતઃ ||૧૯||
View original
श्यावं लोहितपर्यन्तं सर्वं चाक्षि प्रपच्यते |
सदाहशोथं सास्रावमम्लाध्युषितमम्लतः ||१९||
Adhikarana sirotpAtalakShaNam (20) · Śloka 20
અવેદના વાઽપિ સવેદના વા યસ્યાક્ષિરાજ્યો હિ ભવન્તિ તામ્રાઃ |
મુહુર્વિરજ્યન્તિ ચ યાઃ સ તાદૃગ્વ્યાધિઃ સિરોત્પાત ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ ||૨૦||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः |
मुहुर्विरज्यन्ति च याः स तादृग्व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana sirApraharShalakShaNam (21) · Śloka 21
મોહાત્ સિરોત્પાત ઉપેક્ષિતસ્તુ જાયેત રોગસ્તુ સિરાપ્રહર્ષઃ |
તામ્રાભમસ્રં સ્રવતિ પ્રગાઢં તથા ન શક્નોત્યભિવીક્ષિતું ચ ||૨૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬) |
View original
मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः |
ताम्राभमस्रं स्रवति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुं च ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana savraNashuklalakShaNam (22) · Śloka 22
નિમગ્નરૂપં તુ ભવેદ્ધિ કૃષ્ણે સૂચ્યેવ વિદ્ધં પ્રતિભાતિ યદ્વૈ |
સ્રાવં સ્રવેદુષ્ણમતીવ યચ્ચ તત્ સવ્રણં શુક્લ(ક્ર)મુદાહરન્તિ ||૨૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |
View original
निमग्नरूपं तु भवेद्धि कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वै |
स्रावं स्रवेदुष्णमतीव यच्च तत् सव्रणं शुक्ल(क्र)मुदाहरन्ति ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana savraNashuklasya sAdhyAsAdhyatA (23) · Śloka 23
દૃષ્ટેઃ સમીપે ન ભવેત્તુ યચ્ચ ન ચાવગાઢં ન ચ સંસ્રવેદ્ધિ |
અવેદનં વા ન યુગ્મશુક્લં તત્ સિદ્ધિમાયાતિ કદાચિદેવ ||૨૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |
View original
दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्धि |
अवेदनं वा न युग्मशुक्लं तत् सिद्धिमायाति कदाचिदेव ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana avraNashuklalakShaNam (24) · Śloka 24
સ્યન્દાત્મકં કૃષ્ણગતં સચોષં શઙ્ખેન્દુકુન્દપ્રતિમાવભાસમ્ |
વૈહાયસાભ્રપ્રતનુપ્રકાશમથાવ્રણં સાધ્યતમં વદન્તિ ||૨૪||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |
View original
स्यन्दात्मकं कृष्णगतं सचोषं शङ्खेन्दुकुन्दप्रतिमावभासम् |
वैहायसाभ्रप्रतनुप्रकाशमथाव्रणं साध्यतमं वदन्ति ||२४||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana avraNashuklasyAvasthAbhedena kRucchrasAdhyatvam (25) · Śloka 25
ગમ્ભીરજાતં બહુલં ચ શુક્લં ચિરોત્થિતં ચાપિ વદન્તિ કૃચ્છ્રમ્ |
વિચ્છિન્નમધ્યં પિશિતાવૃતં વા ચલં સિરાસૂક્ષ્મમદૃષ્ટિકૃચ્ચ |
દ્વિત્વગ્ગતં લોહિતમન્તતશ્ચ ચિરોત્થિતં ચાપિ વિવર્જનીયમ્ ||૨૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |
View original
गम्भीरजातं बहुलं च शुक्लं चिरोत्थितं चापि वदन्ति कृच्छ्रम् |
विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतं वा चलं सिरासूक्ष्ममदृष्टिकृच्च |
द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितं चापि विवर्जनीयम् ||२५||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana avraNashuklasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26
ઉષ્ણાશ્રુપાતઃ પિડકા ચ નેત્રે યસ્મિન્ ભવેન્મુદ્ગનિભં ચ શુક્લમ્ |
તદપ્યસાધ્યં પ્રવદન્તિ કેચિદન્યચ્ચ યત્તિત્તિરિપક્ષતુલ્યમ્ ||૨૬||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |
View original
उष्णाश्रुपातः पिडका च नेत्रे यस्मिन् भवेन्मुद्गनिभं च शुक्लम् |
तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्यच्च यत्तित्तिरिपक्षतुल्यम् ||२६||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana akShipAkAtyayalakShaNam (27) · Śloka 27
શ્વેતઃ સમાક્રામતિ સર્વતો હિ દોષેણ યસ્યાસિતમણ્ડલં ચ |
તમક્ષિપાકાત્યયમક્ષિરોગં સર્વાત્મકં વર્જયિતવ્યમાહુઃ ||૨૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |
View original
श्वेतः समाक्रामति सर्वतो हि दोषेण यस्यासितमण्डलं च |
तमक्षिपाकात्ययमक्षिरोगं सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः ||२७||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana ajakAjAtalakShaNam (28) · Śloka 28
અજાપુરીષપ્રતિમો રુજાવાન્ સલોહિતો લોહિતપિચ્છિલાસ્રઃ |
વિગૃહ્ય કૃષ્ણં પ્રચયોઽભ્યુપૈતિ તચ્ચાજકાજાતમિતિ વ્યવસ્યેત્ ||૨૮||
(ઇતિ કૃષ્ણજાઃ) |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |
View original
अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलास्रः |
विगृह्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तच्चाजकाजातमिति व्यवस्येत् ||२८||
(इति कृष्णजाः) |
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana prathamapaTalasthadoShalakShaNam (29) · Śloka 29
પ્રથમે પટલે દોષા યસ્ય દૃષ્ટ્યાં વ્યવસ્થિતાઃ |
અવ્યક્તાનિ સ રૂપાણિ કદાચિદથ પશ્યતિ ||૨૯||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫) |
View original
प्रथमे पटले दोषा यस्य दृष्ट्यां व्यवस्थिताः |
अव्यक्तानि स रूपाणि कदाचिदथ पश्यति ||२९||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (30-32) · Śloka 32
દૃષ્ટિર્ભૃશં વિહ્વલતિ દ્વિતીયં પટલં ગતે |
મક્ષિકામશકાંશ્ચાપિ જાલકાનિ ચ પશ્યતિ ||૩૦||
મણ્ડલાનિ પતાકાંશ્ચ મરીચિં કુણ્ડલાનિ ચ |
પરિપ્લવાંશ્ચ વિવિધાન્ વર્ષમભ્રં તમાંસિ ચ ||૩૧||
દૂરસ્થાનિ ચ રૂપાણિ મન્યતે સ સમીપતઃ |
સમીપસ્થાનિ દૂરે ચ દૃષ્ટેર્ગોચરવિભ્રમાત્ ||૩૨||
યત્નવાનપિ ચાત્યર્થં સૂચીપાશં ન પશ્યતિ |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते |
मक्षिकामशकांश्चापि जालकानि च पश्यति ||३०||
मण्डलानि पताकांश्च मरीचिं कुण्डलानि च |
परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च ||३१||
दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते स समीपतः |
समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् ||३२||
यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana tRutIyapaTalagatadoShalakShaNam (33-34) · Śloka 34
ઊર્ધ્વં પશ્યતિ નાધસ્તાત્તૃતીયં પટલં ગતે ||૩૩||
મહાન્ત્યપિ ચ રૂપાણિ છાદિતાનીવ ચામ્બરૈઃ |
કર્ણનાસાક્ષિહીનાનિ વિકૃતાનીવ પશ્યતિ ||૩૪||
યથાદોષં ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્દોષે બલીયસિ |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते ||३३||
महान्त्यपि च रूपाणि छादितानीव चाम्बरैः |
कर्णनासाक्षिहीनानि विकृतानीव पश्यति ||३४||
यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana adhaUrdhvAdipradeshasthadoShali~ggam (35-37) · Śloka 1
અધઃસ્થિતે સમીપસ્થં દૂરસ્થં ચોપરિસ્થિતે ||૩૫||
પાર્શ્વસ્થિતે તથા દોષે પાર્શ્વસ્થં નૈવ પશ્યતિ |
સમન્તતઃ સ્થિતે દોષે સઙ્કુલાનીવ પશ્યતિ ||૩૬||
દૃષ્ટિમધ્યસ્થિતે દોષે મહદ્ધ્રસ્વં ચ પશ્યતિ |
દ્વિધા સ્થિતે દ્વિધા પશ્યેદ્બહુધા ચાનવસ્થિતે ||૩૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
દોષે દૃષ્ટ્યાશ્રિતે તિર્યક્ સ એકં મન્યતે દ્વિધા ||૧||
View original
अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते ||३५||
पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थं नैव पश्यति |
समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति ||३६||
दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद्ध्रस्वं च पश्यति |
द्विधा स्थिते द्विधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते ||३७||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
दोषे दृष्ट्याश्रिते तिर्यक् स एकं मन्यते द्विधा ||१||
Adhikarana caturthapaTalagatadoShalakShaNam (38-40) · Śloka 40
તિમિરાખ્યઃ સ વૈ દોષશ્ચતુર્થં પટલં ગતઃ ||૩૮||
રુણદ્ધિ સર્વતો દૃષ્ટિં લિઙ્ગનાશમતઃ પરમ્ |
અસ્મિન્નપિ તમોભૂતે નાતિરૂઢે મહાગદે ||૩૯||
ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રાવન્તરીક્ષે ચ વિદ્યુતઃ |
નિર્મલાનિ ચ તેજાંસિ ભ્રાજિષ્ણૂન્યથ પશ્યતિ ||૪૦||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थं पटलं गतः ||३८||
रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतः परम् |
अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ||३९||
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः |
निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णून्यथ पश्यति ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana li~gganAshasya nIlikA-kAcasa~jj~jAntaram (41) · Śloka 41
સ એવ લિઙ્ગનાશસ્તુ નીલિકા કાચસઞ્જ્ઞિતઃ |૪૧|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिका काचसञ्ज्ञितः |४१|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana doShavisheSheNa rUpavisheShadarshanam (41-46) · Śloka 46
વાતેન ચાપિ રૂપાણિ ભ્રમન્તીવ ચ પશ્યતિ ||૪૧||
આવિલાન્યરુણાભાનિ વ્યાવિદ્ધાનીવ માનવઃ |
પિત્તેનાદિત્યખદ્યોતશક્રચાપતડિદ્ગુણાન્ ||૪૨||
નૃત્યતશ્ચૈવ શિખિનઃ સર્વં નીલં ચ પશ્યતિ |
કફેન પશ્યેદ્રૂપાણિ સ્નિગ્ધાનિ ચ સિતાનિ ચ ||૪૩||
(ગૌરચામરગૌરાણિ શ્વેતાભ્રપ્રતિમાનિ ચ |
પશ્યેદસૂક્ષ્માણ્યત્યર્થં વ્યભ્રે ચૈવાભ્રસમ્પ્લવમ્) |
સલિલપ્લાવિતાનીવ પરિજાડ્યાનિ માનવઃ |
પશ્યેદ્રક્તેન રક્તાનિ તમાંસિ વિવિધાનિ ચ ||૪૪||
સ સિતાન્યપિ કૃષ્ણાનિ પીતાન્યપિ ચ માનવઃ |
સન્નિપાતેન ચિત્રાણિ વિપ્લુતાનીવ પશ્યતિ ||૪૫||
બહુધા ચ દ્વિધા ચાપિ સર્વાણ્યેવ સમન્તતઃ |
હીનાધિકાઙ્ગાન્યપિ તુ જ્યોતીંષ્યપિ ચ ભૂયસા ||૪૬||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
वातेन चापि रूपाणि भ्रमन्तीव च पश्यति ||४१||
आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानीव मानवः |
पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ||४२||
नृत्यतश्चैव शिखिनः सर्वं नीलं च पश्यति |
कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ||४३||
(गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च |
पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसम्प्लवम्) |
सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः |
पश्येद्रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ||४४||
स सितान्यपि कृष्णानि पीतान्यपि च मानवः |
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानीव पश्यति ||४५||
बहुधा च द्विधा चापि सर्वाण्येव समन्ततः |
हीनाधिकाङ्गान्यपि तु ज्योतींष्यपि च भूयसा ||४६||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana parimlAyisa~jj~jakatimiralakShaNam (47) · Śloka 47
પિત્તં કુર્યાત્ પરિમ્લાયિ મૂર્છિતં પિત્તતેજસા |
પીતા દિશસ્તુ ખદ્યોતાન્ ભાસ્કરં ચાપિ પશ્યતિ ||૪૭||
વિકીર્યમાણાન્ ખદ્યોતૈર્વૃક્ષાંસ્તેજોભિરેવ વા |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्छितं पित्ततेजसा |
पीता दिशस्तु खद्योतान् भास्करं चापि पश्यति ||४७||
विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव वा |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana li~gganAshasya rAgaiH ShaDvidhatvam (48) · Śloka 48
વક્ષ્યામિ ષડ્વિધં રાગૈર્લિઙ્ગનાશમતઃ પરમ્ ||૪૮||
View original
वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम् ||४८||
Adhikarana vAtikAdirAgoddeshaH (49) · Śloka 49
રાગોઽરુણો મારુતજઃ પ્રદિષ્ટો મ્લાયી ચ નીલશ્ચ તથૈવ પિત્તાત્ |
કફાત્ સિતઃ શોણિતજઃ સરક્તઃ સમસ્તદોષપ્રભવો વિચિત્રઃ ||૪૯||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टो म्लायी च नीलश्च तथैव पित्तात् |
कफात् सितः शोणितजः सरक्तः समस्तदोषप्रभवो विचित्रः ||४९||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana vAtikarAgasya vishiShTalakShaNam (50) · Śloka 50
અરુણં મણ્ડલં દૃષ્ટ્યાં સ્થૂલકાચારુણપ્રભમ્ |૫૦|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
अरुणं मण्डलं दृष्ट्यां स्थूलकाचारुणप्रभम् |५०|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana parimlAyino vishiShTali~ggam (50) · Śloka 50
પરિમ્લાયિનિ રોગે સ્યાન્મ્લાયિ નીલં ચ મણ્ડલમ્ ||૫૦||
દોષક્ષયાત્ સ્વયં તત્ર કદાચિત્ સ્યાત્તુ દર્શનમ્ |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लायि नीलं च मण्डलम् ||५०||
दोषक्षयात् स्वयं तत्र कदाचित् स्यात्तु दर्शनम् |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana vAtikAdirAgANAmuddiShTAnAM lakShaNam (51-54) · Śloka 54
અરુણં મણ્ડલં વાતાચ્ચઞ્ચલં પરુષં તથા ||૫૧||
પિત્તાન્મણ્ડલમાનીલં કાંસ્યાભં પીતમેવ ચ |
શ્લેષ્મણા બહુલં પીતં શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરમ્ ||૫૨||
ચલત્પદ્મપલાશસ્થઃ શુક્લો બિન્દુરિવામ્ભસઃ |
( સઙ્કુચત્યાતપેઽત્યર્થઃ છાયાયાં વિસ્તૃતો ભવેત્) |
મૃજ્યમાને ચ નયને મણ્ડલં તદ્વિસર્પતિ ||૫૩||
પ્રવાલપદ્મપત્રાભં મણ્ડલં શોણિતાત્મકમ્ |
દૃષ્ટિરાગો ભવેચ્ચિત્રો લિઙ્ગનાશે ત્રિદોષજે |
યથાસ્વં દોષલિઙ્ગાનિ સર્વેષ્વેવ ભવન્તિ હિ ||૫૪||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
( તથા નરઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિઃ કફેન ચાન્યસ્ત્વથ ધૂમદર્શી |
યો હ્રસ્વજાત્યો નકુલાન્ધતા ચ ગમ્ભીરસઞ્જ્ઞાચ્ચ તથૈવ દૃષ્ટિઃ) |
View original
अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ||५१||
पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव च |
श्लेष्मणा बहुलं पीतं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम् ||५२||
चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः |
( सङ्कुचत्यातपेऽत्यर्थः छायायां विस्तृतो भवेत्) |
मृज्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति ||५३||
प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् |
दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे |
यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ||५४||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
( तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी |
यो ह्रस्वजात्यो नकुलान्धता च गम्भीरसञ्ज्ञाच्च तथैव दृष्टिः) |
Adhikarana dRuShTigatarogANAM sa~gkhyA (55) · Śloka 55
ષડ્ લિઙ્ગનાશાઃ ષડિમે ચ રોગા દૃષ્ટ્યાશ્રયાઃ ષટ્ ચ ષડેવ વાચ્યાઃ |૫૫|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव वाच्याः |५५|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana pittavidagdhadRuShTilakShaNam (55-56) · Śloka 56
પિત્તેન દુષ્ટેન સદા તુ દૃષ્ટિઃ પીતા ભવેદ્યસ્ય નરસ્ય કિઞ્ચિત્ ||૫૫||
પીતાનિ રૂપાણિ ચ તેન પશ્યેત્ સ વૈ નરઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિઃ |
પ્રાપ્તે તૃતીયં પટલં તુ દોષે દિવા ન પશ્યેન્નિશિ ચેક્ષતે સઃ ||૫૬||
રાત્રૌ ચ શીતાનુગૃહીતદૃષ્ટિઃ પિત્તાલ્પભાવાદપિ તાનિ પશ્યેત્ |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
पित्तेन दुष्टेन सदा तु दृष्टिः पीता भवेद्यस्य नरस्य किञ्चित् ||५५||
पीतानि रूपाणि च तेन पश्येत् स वै नरः पित्तविदग्धदृष्टिः |
प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि चेक्षते सः ||५६||
रात्रौ च शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत् |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana shleShmavidagdhadRuShTilakShaNam (57-58) · Śloka 58
તથા નરઃ શ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટિસ્તાન્યેવ શુક્લાનિ તુ મન્યતે સઃ ||૫૭||
ત્રિષુ સ્થિતોઽલ્પઃ પટલેષુ દોષો નક્તાન્ધ્યમાપાદયતિ પ્રસહ્ય |
દિવા સ સૂર્યાનુગૃહીતદૃષ્ટિઃ પશ્યેત્તુ રૂપાણિ કફાલ્પભાવાત્ ||૫૮||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि तु मन्यते सः ||५७||
त्रिषु स्थितोऽल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य |
दिवा स सूर्यानुगृहीतदृष्टिः पश्येत्तु रूपाणि कफाल्पभावात् ||५८||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana dhUmadarshIlakShaNam (59) · Śloka 59
શોકજ્વરાયાસશિરોઽભિતાપૈરભ્યાહતા યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિઃ |
ધૂમ્રાંસ્તથા પશ્યતિ સર્વભાવાન્ સ ધૂમદર્શીતિ નરઃ પ્રદિષ્ટઃ ||૫૯||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
शोकज्वरायासशिरोऽभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः |
धूम्रांस्तथा पश्यति सर्वभावान् स धूमदर्शीति नरः प्रदिष्टः ||५९||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana hrasvajADyalakShaNam (60) · Śloka 60
યો હ્રસ્વજાડ્યો દિવસેષુ કૃચ્છ્રાદ્ધ્રસ્વાનિ રૂપાણિ ચ તેન પશ્યેત્ |૬૦|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
यो ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च तेन पश्येत् |६०|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana nakulAndhyalakShaNam (60) · Śloka 60
વિદ્યોતતે યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિર્દોષાભિપન્ના નકુલસ્ય યદ્વત્ ||૬૦||
ચિત્રાણિ રૂપાણિ દિવા સ પશ્યેત્ સ વૈ વિકારો નકુલાન્ધ્યસઞ્જ્ઞઃ |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ||६०||
चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसञ्ज्ञः |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana gambhIrikAlakShaNam (61) · Śloka 61
દૃષ્ટિર્વિરૂપા શ્વસનોપસૃષ્ટા સઙ્કોચમભ્યન્તરતસ્તુ યાતિ ||૬૧||
રુજાવગાઢા ચ તમક્ષિરોગં ગમ્ભીરિકેતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कोचमभ्यन्तरतस्तु याति ||६१||
रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana sanimittali~gganAsha-animittali~gganAshalakShaNam (62-64) · Śloka 64
બાહ્યૌ પુનર્દ્વાવિહ સમ્પ્રદિષ્ટૌ નિમિત્તતશ્ચાપ્યનિમિત્તતશ્ચ ||૬૨||
નિમિત્તતસ્તત્ર શિરોઽભિતાપાજ્જ્ઞેયસ્ત્વભિષ્યન્દનિદર્શનઃ સઃ |
( વિદાર્યતે સીદતિ હીયતે વા નૃણામભિઘાતહૃતા ચ દૃષ્ટિઃ) |
સુરર્ષિગન્ધર્વમહોરગાણાં સન્દર્શનેનાપિ ચ ભાસ્કરસ્ય ||૬૩||
હન્યેત દૃષ્ટિર્મનુજસ્ય યસ્ય સ લિઙ્ગનાશસ્ત્વનિમિત્તસઞ્જ્ઞઃ |
તત્રાક્ષિ વિસ્પૃષ્ટમિવાવભાતિ વૈદૂર્યવર્ણા વિમલા ચ દૃષ્ટિઃ ||૬૪||
(ઇતિ દૃષ્ટિગતાઃ) |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ||६२||
निमित्ततस्तत्र शिरोऽभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनः सः |
( विदार्यते सीदति हीयते वा नृणामभिघातहृता च दृष्टिः) |
सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्करस्य ||६३||
हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः |
तत्राक्षि विस्पृष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः ||६४||
(इति दृष्टिगताः) |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana prastAryarmalakShaNam (65) · Śloka 65
પ્રસ્તાર્યર્મ તનુ સ્તીર્ણં શ્યાવં રક્તનિભં સિતે |૬૫|
View original
प्रस्तार्यर्म तनु स्तीर्णं श्यावं रक्तनिभं सिते |६५|
Adhikarana shuklArmalakShaNam (65) · Śloka 65
સશ્વેતં મૃદુ શુક્લાર્મ શુક્લે તદ્વર્ધતે ચિરાત્ ||૬૫||
View original
सश्वेतं मृदु शुक्लार्म शुक्ले तद्वर्धते चिरात् ||६५||
Adhikarana raktArmalakShaNam (66) · Śloka 66
પદ્માભં મૃદુ રક્તાર્મ યન્માંસં ચીયતે સિતે |૬૬|
View original
पद्माभं मृदु रक्तार्म यन्मांसं चीयते सिते |६६|
Adhikarana adhimAMsArmalakShaNam (66) · Śloka 66
પૃથુ મૃદ્વધિમાંસાર્મ બહુલં ચ યકૃન્નિભમ્ |૬૬|
View original
पृथु मृद्वधिमांसार्म बहुलं च यकृन्निभम् |६६|
Adhikarana snAyvarmalakShaNam (66) · Śloka 66
સ્થિરં પ્રસ્તારિ માંસાઢ્યં શુક્લં સ્નાય્વર્મ પઞ્ચમમ્ ||૬૬||
View original
स्थिरं प्रस्तारि मांसाढ्यं शुक्लं स्नाय्वर्म पञ्चमम् ||६६||
Adhikarana shuktikAlakShaNam (67) · Śloka 67
શ્યાવાઃ સ્યુઃ પિશિતનિભાશ્ચ બિન્દવો યે શુક્ત્યાભાઃ સિતનિયતાઃ સ શુક્તિસઞ્જ્ઞઃ |૬૭|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૭) |
View original
श्यावाः स्युः पिशितनिभाश्च बिन्दवो ये शुक्त्याभाः सितनियताः स शुक्तिसञ्ज्ञः |६७|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana arjunalakShaNam (67) · Śloka 67
એકો યઃ શશરુધિરોપમશ્ચ બિન્દુઃ શુક્લસ્થો ભવતિ તમર્જુનં વદન્તિ ||૬૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪) |
View original
एको यः शशरुधिरोपमश्च बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति ||६७||
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Adhikarana piShTakalakShaNam (68) · Śloka 68
શ્લેષ્મમારુતકોપેન શુક્લે પિષ્ટં સમુન્નતમ્ |
પિષ્ટવત્ પિષ્ટકં વિદ્ધિ મલાક્તાદર્શસન્નિભમ્ ||૬૮||
View original
श्लेष्ममारुतकोपेन शुक्ले पिष्टं समुन्नतम् |
पिष्टवत् पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम् ||६८||
Adhikarana sirAjAlalakShaNam (69) · Śloka 69
જાલાભઃ કઠિનસિરો મહાન્ સરક્તઃ સન્તાનઃ સ્મૃત ઇહ જાલસઞ્જ્ઞિતસ્તુ |૬૯|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪) |
View original
जालाभः कठिनसिरो महान् सरक्तः सन्तानः स्मृत इह जालसञ्ज्ञितस्तु |६९|
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Adhikarana sirAjapiDakAlakShaNam (69) · Śloka 69
શુક્લસ્થાઃ સિતપિડકાઃ સિરાવૃતા યાસ્તા બ્રૂયાદસિતસમીપજાઃ સિરાજાઃ |૬૯|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪) |
View original
शुक्लस्थाः सितपिडकाः सिरावृता यास्ता ब्रूयादसितसमीपजाः सिराजाः |६९|
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Adhikarana balAsagrathitalakShaNam (69) · Śloka 69
કાંસ્યાભોઽમૃદુરથ વારિબિન્દુકલ્પો વિજ્ઞેયો નયનસિતે બલાસસઞ્જ્ઞઃ ||૬૯||
(ઇતિ શુક્લજાઃ) |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪) |
View original
कांस्याभोऽमृदुरथ वारिबिन्दुकल्पो विज्ञेयो नयनसिते बलाससञ्ज्ञः ||६९||
(इति शुक्लजाः) |
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Adhikarana pUyAlasalakShaNam (70) · Śloka 70
પક્વઃ શોથઃ સન્ધિજો યઃ સતોદઃ સ્રવેત્ પૂયં પૂતિ પૂયાલસાખ્યઃ |૭૦|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |
View original
पक्वः शोथः सन्धिजो यः सतोदः स्रवेत् पूयं पूति पूयालसाख्यः |७०|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana shleShmopanAhalakShaNam (70) · Śloka 70
ગ્રન્થિર્નાલ્પો દૃષ્ટિસન્ધાવપાકી કણ્ડૂપ્રાયો નીરુજસ્તૂપનાહઃ ||૭૦||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |
View original
ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकी कण्डूप्रायो नीरुजस्तूपनाहः ||७०||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana netrasrAvasamprAptiH (71) · Śloka 71
ગત્વા સન્ધીનશ્રુમાર્ગેણ દોષાઃ કુર્યુઃ સ્રાવાન્ લક્ષણૈઃ સ્વૈરુપેતાન્ |
તં હિ સ્રાવં નેત્રનાડીતિ ચૈકે તસ્યા લિઙ્ગં કીર્તયિષ્યે ચતુર્ધા ||૭૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |
View original
गत्वा सन्धीनश्रुमार्गेण दोषाः कुर्युः स्रावान् लक्षणैः स्वैरुपेतान् |
तं हि स्रावं नेत्रनाडीति चैके तस्या लिङ्गं कीर्तयिष्ये चतुर्धा ||७१||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana pUyasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72
પાકાત્ સન્ધૌ સંસ્રવેદ્યસ્તુ પૂયં પૂયાસ્રાવોઽસૌ ગદઃ સર્વજસ્તુ |૭૨|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |
View original
पाकात् सन्धौ संस्रवेद्यस्तु पूयं पूयास्रावोऽसौ गदः सर्वजस्तु |७२|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana shleShmasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72
શ્વેતં સાન્દ્રં પિચ્છિલં યઃ સ્રવેત્તુ શ્લેષ્માસ્રાવોઽસૌ વિકારો મતસ્તુ ||૭૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |
View original
श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलं यः स्रवेत्तु श्लेष्मास्रावोऽसौ विकारो मतस्तु ||७२||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana raktasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73
રક્તસ્રાવઃ શોણિતોત્થો વિકારઃ સ્રવેદ્દુષ્ટં તત્ર રક્તં પ્રભૂતમ્ |૭૩|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |
View original
रक्तस्रावः शोणितोत्थो विकारः स्रवेद्दुष्टं तत्र रक्तं प्रभूतम् |७३|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana pittasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73
હરિદ્રાભં પીતમુષ્ણં જલાભં પિત્તાત્ સ્રાવઃ સંસ્રવેત્ સન્ધિમધ્યાત્ ||૭૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |
View original
हरिद्राभं पीतमुष्णं जलाभं पित्तात् स्रावः संस्रवेत् सन्धिमध्यात् ||७३||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana parvaNIlakShaNam (74) · Śloka 74
તામ્રા તન્વી દાહશૂલોપપન્ના રક્તાજ્જ્ઞેયા પર્વણી વૃત્તશોથા |
જાતા સન્ધૌ કૃષ્ણશુક્લે... |૭૪|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |
View original
ताम्रा तन्वी दाहशूलोपपन्ना रक्ताज्ज्ञेया पर्वणी वृत्तशोथा |
जाता सन्धौ कृष्णशुक्ले... |७४|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana alajIlakShaNam (74) · Śloka 74
...ઽલજી સ્યાત્ તસ્મિન્નેવ ખ્યાપિતા પૂર્વલિઙ્ગૈ ||૭૪||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |
View original
...ऽलजी स्यात् तस्मिन्नेव ख्यापिता पूर्वलिङ्गै ||७४||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana krimigranthilakShaNam (75) · Śloka 75
ક્રિમિગ્રન્થિર્વર્ત્મનઃ પક્ષ્મણશ્ચ કણ્ડૂં કુર્યુઃ ક્રિમયઃ સન્ધિજાતાઃ |
નાનારૂપા વર્ત્મશુક્લાન્તસન્ધૌ ચરન્ત્યન્તર્લોચનં દૂષયન્તઃ ||૭૫||
(ઇતિ સન્ધિગતાઃ) |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |
View original
क्रिमिग्रन्थिर्वर्त्मनः पक्ष्मणश्च कण्डूं कुर्युः क्रिमयः सन्धिजाताः |
नानारूपा वर्त्मशुक्लान्तसन्धौ चरन्त्यन्तर्लोचनं दूषयन्तः ||७५||
(इति सन्धिगताः) |
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana utsa~ggapiDakAlakShaNam (76) · Śloka 76
અભ્યન્તરમુખી તામ્રા બાહ્યતો વર્ત્મનશ્ચ યા |
સોત્સઙ્ગોત્સઙ્ગપિડકા સર્વજા સ્થૂલકણ્ડુરા ||૭૬||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨) |
View original
अभ्यन्तरमुखी ताम्रा बाह्यतो वर्त्मनश्च या |
सोत्सङ्गोत्सङ्गपिडका सर्वजा स्थूलकण्डुरा ||७६||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana kumbhIkAlakShaNam (77) · Śloka 77
વર્ત્માન્તે પિડકા ધ્માતા ભિદ્યન્તે ચ સ્રવન્તિ ચ |
કુમ્ભીકાબીજપ્રતિમાઃ કુમ્ભીકાઃ સન્નિપાતજાઃ ||૭૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
वर्त्मान्ते पिडका ध्माता भिद्यन्ते च स्रवन्ति च |
कुम्भीकाबीजप्रतिमाः कुम्भीकाः सन्निपातजाः ||७७||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana pothakIlakShaNam (78) · Śloka 78
સ્રાવિણ્યઃ કણ્ડુરા ગુર્વ્યો રક્તસર્ષપસન્નિભાઃ |
રુજાવત્યશ્ચ પિડકાઃ પોથક્ય ઇતિ કીર્તિતાઃ ||૭૮||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः |
रुजावत्यश्च पिडकाः पोथक्य इति कीर्तिताः ||७८||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana vartmasharkarAlakShaNam (79) · Śloka 79
પિડકા યા ખરા સ્થૂલા સૂક્ષ્માભિરભિસંવૃતા |
વર્ત્મસ્થા શર્કરા નામ સ રોગો વર્ત્મદૂષકઃ ||૭૯||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
पिडका या खरा स्थूला सूक्ष्माभिरभिसंवृता |
वर्त्मस्था शर्करा नाम स रोगो वर्त्मदूषकः ||७९||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana arshovartmalakShaNam (80) · Śloka 80
એર્વારુબીજપ્રતિમાઃ પિડકા મન્દવેદનાઃ |
શ્લક્ષ્ણાઃ ખરાશ્ચ વર્ત્મસ્થાસ્તદર્શોવર્ત્મ કીર્ત્યતે ||૮૦||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः |
श्लक्ष्णाः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते ||८०||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana shuShkArsholakShaNam (81) · Śloka 81
દીર્ઘાઙ્કુરઃ ખરઃ સ્તબ્ધો દારુણોઽભ્યન્તરોદ્ભવઃ |
વ્યાધિરેષોઽભિવિખ્યાતઃ શુષ્કાર્શો નામ નામતઃ ||૮૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
दीर्घाङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणोऽभ्यन्तरोद्भवः |
व्याधिरेषोऽभिविख्यातः शुष्कार्शो नाम नामतः ||८१||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana a~jjananAmikAlakShaNam (82) · Śloka 82
દાહતોદવતી તામ્રા પિડકા વર્ત્મસમ્ભવા |
મૃદ્વી મન્દરુજા સૂક્ષ્મા જ્ઞેયા સાઽઞ્જનનામિકા ||૮૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा |
मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका ||८२||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana bahulavartmalakShaNam (83) · Śloka 83
વર્ત્મોપચીયતે યસ્ય પિડકાભિઃ સમન્તતઃ |
સવર્ણાભિઃ સ્થિરાભિશ્ચ વિદ્યાદ્બહુલવર્ત્મ તત્ ||૮૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः |
सवर्णाभिः स्थिराभिश्च विद्याद्बहुलवर्त्म तत् ||८३||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana vartmabandhakalakShaNam (84) · Śloka 84
કણ્ડૂમતાઽલ્પતોદેન વર્ત્મશોથેન યો નરઃ |
ન સ સઞ્ચ્છાદયેદક્ષિ યત્રાસૌ વર્ત્મબન્ધકઃ ||૮૪||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोथेन यो नरः |
न स सञ्च्छादयेदक्षि यत्रासौ वर्त्मबन्धकः ||८४||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana kliShTavartmalakShaNam (85) · Śloka 85
મૃદ્વલ્પવેદનં તામ્રં યદ્વર્ત્મ સમમેવ ચ |
અકસ્માચ્ચ ભવેદ્રક્તં ક્લિષ્ટવર્ત્મેતિ તદ્વિદુઃ ||૮૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च |
अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्मेति तद्विदुः ||८५||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana vartmakardamalakShaNam (86) · Śloka 86
ક્લિષ્ટં પુનઃ પિત્તયુતં શોણિતં વિદહેદ્યદા |
તતઃ ક્લિન્નત્વમાપન્નમુચ્યતે વર્ત્મકર્દમઃ ||૮૬||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं शोणितं विदहेद्यदा |
ततः क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः ||८६||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana shyAvavartmalakShaNam (87) · Śloka 87
યદ્વર્ત્મ બાહ્યતોઽન્તશ્ચ શ્યાવં શૂલં સવેદનમ્ |
તદાહુઃ શ્યાવવર્ત્મેતિ વર્ત્મરોગવિશારદાઃ ||૮૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूलं सवेदनम् |
तदाहुः श्याववर्त्मेति वर्त्मरोगविशारदाः ||८७||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana praklinnavartmalakShaNam (88) · Śloka 88
અરુજં બાહ્યતઃ શૂનં વર્ત્મ યસ્ય નરસ્ય હિ |
પ્રક્લિન્નવર્ત્મ તદ્વિદ્યાત્ ક્લિન્નમત્યર્થમન્તતઃ ||૮૮||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
अरुजं बाह्यतः शूनं वर्त्म यस्य नरस्य हि |
प्रक्लिन्नवर्त्म तद्विद्यात् क्लिन्नमत्यर्थमन्ततः ||८८||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana aklinnavartmalakShaNam (89) · Śloka 89
યસ્ય ધૌતાન્યધૌતાનિ સમ્બધ્યન્તે પુનઃ પુનઃ |
વર્ત્માન્યપરિપક્વાનિ વિદ્યાદક્લિન્નવર્ત્મ તત્ ||૮૯||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
यस्य धौतान्यधौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः |
वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् ||८९||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana vAtahatavartmalakShaNam (90) · Śloka 90
વિમુક્તસન્ધિ નિશ્ચેષ્ટં વર્ત્મ યસ્ય ન મીલ્યતે |
એતદ્વાતહતં વર્ત્મ જાનીયાદક્ષિચિન્તકઃ ||૯૦||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते |
एतद्वातहतं वर्त्म जानीयादक्षिचिन्तकः ||९०||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana vartmArbudalakShaNam (91) · Śloka 91
વર્ત્માન્તરસ્થં વિષમં ગ્રન્થિભૂતમવેદનમ્ |
આચક્ષીતાર્બુદમિતિ સરક્તમવિલમ્બિતમ્ ||૯૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् |
आचक्षीतार्बुदमिति सरक्तमविलम्बितम् ||९१||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana nimeShalakShaNam (92) · Śloka 92
નિમેષિણીઃ સિરા વાયુઃ પ્રવિષ્ટઃ સન્ધિસંશ્રયાઃ |
પ્રચાલયતિ વર્ત્માનિ નિમેષં નામ તદ્વિદુઃ ||૯૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
निमेषिणीः सिरा वायुः प्रविष्टः सन्धिसंश्रयाः |
प्रचालयति वर्त्मानि निमेषं नाम तद्विदुः ||९२||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana shoNitArsholakShaNam (93) · Śloka 93
યઃ સ્થિતો વર્ત્મમધ્યે તુ લોહિતો મૃદુરઙ્કુરઃ |
તદ્રક્તજં શોણિતાર્શશ્છિન્નં છિન્નં પ્રવર્ધતે ||૯૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
यः स्थितो वर्त्ममध्ये तु लोहितो मृदुरङ्कुरः |
तद्रक्तजं शोणितार्शश्छिन्नं छिन्नं प्रवर्धते ||९३||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana lagaNalakShaNam (94) · Śloka 94
અપાકી કઠિનઃ સ્થૂલો ગ્રન્થિર્વર્ત્મભવોઽરુજઃ , લગણો નામ સ વ્યાધિર્લિઙ્ગતઃ પરિકીર્તિતઃ ||૯૪||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૩) |
View original
अपाकी कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः , लगणो नाम स व्याधिर्लिङ्गतः परिकीर्तितः ||९४||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana bisavartmalakShaNam (95) · Śloka 95
ત્રયો દોષા બહિઃશોથં કુર્યુશ્છિદ્રાણિ વર્ત્મનોઃ |
પ્રસ્રવન્ત્યન્તરુદકં બિસવદ્બિસવર્ત્મ તત્ ||૯૫||
(વા. ઉ. અ. ૮) |
View original
त्रयो दोषा बहिःशोथं कुर्युश्छिद्राणि वर्त्मनोः |
प्रस्रवन्त्यन्तरुदकं बिसवद्बिसवर्त्म तत् ||९५||
(वा. उ. अ. ८) |
Adhikarana ku~jcanalakShaNam (96) · Śloka 96
વાતાદ્યા વર્ત્મસઙ્કોચં જનયન્તિ મલા યદા |
તદા દ્રષ્ટું ન શક્નોતિ કુઞ્ચનં નામ તદ્વિદુઃ ||૯૬||
View original
वाताद्या वर्त्मसङ्कोचं जनयन्ति मला यदा |
तदा द्रष्टुं न शक्नोति कुञ्चनं नाम तद्विदुः ||९६||
Adhikarana pakShmakopalakShaNam (97-98) · Śloka 98
પ્રચાલિતાનિ વાતેન પક્ષ્માણ્યક્ષિ વિશન્તિ હિ |
ઘૃષ્યન્ત્યક્ષિ મુહુસ્તાનિ સંરમ્ભં જનયન્તિ ચ ||૯૭||
અસિતે સિતભાગે ચ મૂલકોષાત્ પતન્ત્યપિ |
પક્ષ્મકોપઃ સ વિજ્ઞેયો વ્યાધિઃ પરમદારુણઃ ||૯૮||
View original
प्रचालितानि वातेन पक्ष्माण्यक्षि विशन्ति हि |
घृष्यन्त्यक्षि मुहुस्तानि संरम्भं जनयन्ति च ||९७||
असिते सितभागे च मूलकोषात् पतन्त्यपि |
पक्ष्मकोपः स विज्ञेयो व्याधिः परमदारुणः ||९८||
Adhikarana pakShmashAtalakShaNam (99) · Śloka 102
વર્ત્મપક્ષ્માશયગતં પિત્તં રોમાણિ શાતયેત્ |
કણ્ડૂં દાહં ચ કુરુતે પક્ષ્મશાતં તમાદિશેત્ ||૯૯||
નવ સન્ધ્યાશ્રયાસ્તેષુ વર્ત્મજાસ્ત્વેકવિંશતિઃ |
શુક્લભાગે દશૈકશ્ચ ચત્વારઃ કૃષ્ણભાગજાઃ ||૧૦૦||
સર્વાશ્રયાઃ સપ્તદશ દૃષ્ટિજા દ્વાદશૈવ તુ |
બાહ્યજૌ દ્વૌ સમાખ્યાતૌ રોગૌ પરમદારુણૌ ||૧૦૧||
ભૂય એતાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સઙ્ખ્યારૂપચિકિત્સિતૈઃ ||૧૦૨||
(ઇતિ વર્ત્મગતાઃ) |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૧) |
View original
वर्त्मपक्ष्माशयगतं पित्तं रोमाणि शातयेत् |
कण्डूं दाहं च कुरुते पक्ष्मशातं तमादिशेत् ||९९||
नव सन्ध्याश्रयास्तेषु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः |
शुक्लभागे दशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः ||१००||
सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु |
बाह्यजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ ||१०१||
भूय एतान् प्रवक्ष्यामि सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||१०२||
(इति वर्त्मगताः) |
(सु. उ. तं. अ. १) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 59
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને નેત્રરોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नेत्ररोगनिदानं समाप्तम् ||५९||