Adhikarana nayanarogahetuH (1-3) · Śloka 3
ਅਥ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਉਸ੍ਣਾਭਿਤਪ੍ਤਸ੍ਯ ਜਲੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦ੍ਦੂਰੇਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚ |
ਸ੍ਵੇਦਾਦ੍ਰਜੋਧੂਮਨਿਸੇਵਣਾਚ੍ਚ ਛਰ੍ਦੇਰ੍ਵਿਘਾਤਾਦ੍ਵਮਨਾਤਿਯੋਗਾਤ੍ ||੧||
ਦ੍ਰਵਾਤ੍ਤਥਾਨ੍ਨਾਨ੍ਨਿਸ਼ਿ ਸੇਵਿਤਾਚ੍ਚ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਕ੍ਰਮਨਿਗ੍ਰਹਾਚ੍ਚ |
ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਸਂਰੋਦਨਕੋਪਸ਼ੋਕਾਚ੍ਛਿਰੋਭਿਘਾਤਾਦਤਿਮਦ੍ਯਪਾਨਾਤ੍ ||੨||
ਤਥਾ ਤੂਨਾਂ ਚ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਭਿਘਾਤਾਦਤਿਮੈਥੁਨਾਚ੍ਚ |
ਬਾਸ੍ਪਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਨਿਰੀਕ੍ਸਣਾਚ੍ਚ ਨੇਤ੍ਰੇ ਵਿਕਾਰਾਞ੍ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਦੋਸਾਃ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) |
View original
अथ नेत्ररोगनिदानम् |
उष्णाभितप्तस्य जले प्रवेशाद्दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च |
स्वेदाद्रजोधूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् ||१||
द्रवात्तथाऽन्नान्निशि सेविताच्च विण्मूत्रवातक्रमनिग्रहाच्च |
प्रसक्तसंरोदनकोपशोकाच्छिरोऽभिघातादतिमद्यपानात् ||२||
तथा ऋतूनां च विपर्ययेण क्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च |
बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकाराञ्जनयन्ति दोषाः ||३||
(सु. उ. तं. अ. १) |
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਗਤਵਿਕਾਰਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਨ੍ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਏਤੇ ਚ ਨਯਨਰੋਗਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਗਨ੍ਤੁਜਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਃ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਕਫੇਨਾਪ੍ਯਧਿਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ| ਰਕ੍ਤਜਾਃ ਸੋਡਸ਼ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਜਾਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ|| ਬਾਹ੍ਯੌ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵੌ ਚ ਤਥਾ ਰੋਗਾਃ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਸ਼੍ਚੈਤੇ ਰੋਗਾ ਆਸ਼੍ਰਯਭੇਦੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੈਵ ਵਿਭਕ੍ਤਾਃ|| ਯਦਾਹ– “ਨਵ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਸ੍ਤੇਸੁ ਵਰ੍ਤ੍ਮਜਾਸ੍ਤ੍ਵੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਭਾਗੇ ਦਸ਼ੈਕਸ਼੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕਸ੍ਣਭਾਗਜਾਃ|| ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਦਸ੍ਟਿਜਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਵ ਤੁ| ਦ੍ਵੌ ਚ ਬਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਵਨ੍ਯਾਵਨਿਮਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਜੌ|| ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਾਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਨੇਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੈਵੋਕ੍ਤਂ “ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਸਮ੍ਮਿਤਮ੍| ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਭਿਸਙ੍ਨਯਨਬੁਦ੍ਬੁਦਮ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣ, ਅਨ੍ਤਃਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਸਮ੍ਮਿਤਮ੍, ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਾਰ੍ਧਮਾਯਾਮੇਨ| ਅਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਬਾਹੁਲ੍ਯਮਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮਾਨਨਿਯਮਂ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਸਮ੍ਮਿਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨਾਹੁਃ| ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਸ੍ਵੇਨਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰੇਣ ਸਮ੍ਮਿਤਂ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਬਹੁਲਂ, ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਾਰ੍ਧਮਿਤਿ ਚਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯਰ੍ਧਤਤੀਯਾਙ੍ਗੁਲਾਯਾਮਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਤਰ੍ਹਿ “ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਯਤਂ ਚ ਨਯਨਮ੍” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੫) ਇਤ੍ਯਾਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋਕ੍ਤਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ? ਨੈਵਂ, ਵਰ੍ਤ੍ਮਮਣ੍ਡਲਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਗਣਨਯਾਰ੍ਧਤਤੀਯਾਙ੍ਗੁਲਂ, ਤਦ੍ਵਿਰਹਾਤ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਯਤਮਿਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਨਯਨਰੋਗਹੇਤੁਮਾਹ– ਉਸ੍ਣਾਭਿਤਪ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਣੇਨਾਤਪਾਦਿਨਾ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਦੇਹਸ੍ਯ ਜਲਾਵਗਾਹਨਾਤ੍, ਸ਼ੀਤਾਵਤਦੇਹਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਤੇਨੋਸ੍ਮਣਾ |ਨਯਨਤੇਜਸੋਭਿਭਵਾਚ੍ਚਕ੍ਸੂਰੋਗੋਦਯਃ ਸ੍ਵੇਦਾਦ੍ਰਜੋਧੂਮਨਿਸੇਵਣਾਚ੍ਚੇਤਿ ਘਰ੍ਮਰਜੋਧੂਮਾਨਾਂ ਨਯਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨਾਂ ਹੇਤੁਤ੍ਵਮ੍| ਛਰ੍ਦੇਰ੍ਵਿਘਾਤਾਤ੍ ਵਾਨ੍ਤਿਵੇਗਵਿਘਾਤਾਤ੍| ਵਮਨਾਤਿਯੋਗਾਦਤਿਵਾਨ੍ਤੇਃ| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਕ੍ਰਮਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣਾਤ੍| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਸਂਰੋਦਨਸ਼ੋਕਕੋਪਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਕਤਸਂਰੋਦਨਾਦੇਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਏਕਰ੍ਤੁਚਰ੍ਯਾਯਾ ਅਨ੍ਯਰ੍ਤੌ ਕਰਣੇਨ| ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਭਿਘਾਤਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਕਾਯਾਦਿਦੁਃਖਂ, ਤੇਨਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍; ਬਾਸ੍ਪਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਅਸ਼੍ਰੁਵੇਗਧਾਰਣਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਨਨ੍ਦਜਂ ਵਾਪ੍ਯਥ ਸ਼ੋਕਜਂ ਵਾ ਨੇਤ੍ਰੋਦਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਮੁਞ੍ਚਤੋ ਹਿ| ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਨਯਨਾਮਯਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸਹ ਪੀਨਸੇਨ||” ਇਤਿ| ਨਯਨਰੋਗਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ ਸਿਰਾਨੁਸਾਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਗੁਣੈਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਸ਼੍ਰਿਤੈਃ| ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨੇਤ੍ਰਭਾਗੇਸੁ ਰੋਗਾਃ ਪਰਮਦਾਰੁਣਾਃ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ||੧-੩||
Adhikarana abhiShyandabhedAH (4) · Śloka 4
ਵਾਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਕਫਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਦਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ |
ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਜਾਯਤੇ ਘੋਰਃ ਸਰ੍ਵਨੇਤ੍ਰਾਮਯਾਕਰਃ ||੪||
View original
वातात् पित्तात् कफाद्रक्तादभिष्यन्दश्चतुर्विधः |
प्रायेण जायते घोरः सर्वनेत्रामयाकरः ||४||
ਸਾਮਾਨ੍ਯਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ, ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਨਯਨਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਆਦੌ ਸਰ੍ਵਨਯਨਗਤਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਹ– ਵਾਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਘੋਰ ਇਤਿ ਦੁਃਸਹਵੇਦਨਃ| ਸਰ੍ਵਨੇਤ੍ਰਾਮਯਾਕਰ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਾਣਾਮਧਿਮਨ੍ਥਾਦੀਨਾਮਾਕਰ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਰਤ੍ਵਾਤ੍; ਆਕਰਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸਰ੍ਵੇ ਨਯਨਾਮਯਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਿਮਿਤ੍ਤਮੂਲਾਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ||੪||
Adhikarana vAtAbhiShyandalakShaNam (5) · Śloka 5
ਨਿਸ੍ਤੋਦਨਸ੍ਤਮ੍ਭਨਰੋਮਹਰ੍ਸਸਙ੍ਘਰ੍ਸਪਾਰੁਸ੍ਯਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਾਃ |
ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਭਾਵਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਸ਼੍ਰੁਤਾ ਚ ਵਾਤਾਭਿਪਨ੍ਨੇ ਨਯਨੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्षसङ्घर्षपारुष्यशिरोऽभितापाः |
विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਵਾਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਰੂਪਮਾਹ– ਨਿਸ੍ਤੋਦਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਸ੍ਤੋਦਨਂ ਸੂਚੀਵ੍ਯਧਨਵਦ੍ਵ੍ਯਥਾ, ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਜਡਿਮਾ, ਸਙ੍ਘਰ੍ਸਃ ਕਰਕਰਿਕਾ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਰੂਕ੍ਸਤਾ, ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਥਾ| ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਭਾਵੋ ਦੂਸਿਕਾਰਹਿਤਤ੍ਵਂ, ਨ ਤ੍ਵਾਸ੍ਰਾਵਰਹਿਤਤ੍ਵਂ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਸ਼੍ਰੁਤੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਃ||੫||
Adhikarana pittAbhiShyandalakShaNam (6) · Śloka 6
ਦਾਹਪ੍ਰਪਾਕੌ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਭਿਨਨ੍ਦਾ ਧੂਮਾਯਨਂ ਬਾਸ੍ਪਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਸ਼੍ਚ |
ਉਸ੍ਣਾਸ਼੍ਰੁਤਾ ਪੀਤਕਨੇਤ੍ਰਤਾ ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਭਿਪਨ੍ਨੇ ਨਯਨੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं बाष्पसमुच्छ्रयश्च |
उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||६||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਪੈਤ੍ਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦਾਹਪ੍ਰਪਾਕਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਪਾਕਃ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਪਾਕਃ| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਭਿਨਨ੍ਦਾ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ| ਧੂਮਾਯਨਂ ਧੂਮਸ੍ਯੋਦ੍ਵਮਨਮ੍| ਬਾਸ੍ਪਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯੋ ਬਾਸ੍ਪਬਾਹੁਲ੍ਯਮ੍||੬||
Adhikarana kaphAbhiShyandalakShaNam (7) · Śloka 7
ਉਸ੍ਣਾਭਿਨਨ੍ਦਾ ਗੁਰੁਤਾਕ੍ਸਿਸ਼ੋਥਃ ਕਣ੍ਡੂਪਦੇਹਾਵਤਿਸ਼ੀਤਤਾ ਚ |
ਸ੍ਰਾਵੋ ਮੁਹੁਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲ ਏਵ ਚਾਪਿ ਕਫਾਭਿਪਨ੍ਨੇ ਨਯਨੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोथः कण्डूपदेहावतिशीतता च |
स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति ||७||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਕਫਜਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਉਸ੍ਣਾਭਿਨਨ੍ਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਦੇਹਃ ਪਿਚ੍ਚਟਬਾਹੁਲ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੀਤਤਾ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ| ਪਿਚ੍ਛਿਲ ਇਤਿ ਸ੍ਰਾਵਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਕਫਾਭਿਪਨ੍ਨੇ ਕਫਯੁਕ੍ਤੇ| ਨਯਨੇ ਚਕ੍ਸੁਸਿ| ਭਵਨ੍ਤਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ||੭||
Adhikarana raktAbhiShyandalakShaNam (8) · Śloka 8
ਤਾਮ੍ਰਾਸ਼੍ਰੁਤਾ ਲੋਹਿਤਨੇਤ੍ਰਤਾ ਚ ਨਾਡ੍ਯਃ ਸਮਨ੍ਤਾਦਤਿਲੋਹਿਤਾਸ਼੍ਚ |
ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚ ਯਾਨਿ ਤਾਨਿ ਰਕ੍ਤਾਭਿਪਨ੍ਨੇ ਨਯਨੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च नाड्यः समन्तादतिलोहिताश्च |
पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਰਕ੍ਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਾਮ੍ਰਾਸ਼੍ਰੁਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨੀਤਿ ਪਿਤ੍ਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਲਿਙ੍ਗਾਨਿ||੮||
Adhikarana adhimanthAnAmabhiShyandajatvam (9) · Śloka 9
ਵਦ੍ਧੈਰੇਤੈਰਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੈਰ੍ਨਰਾਣਾਮਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮ੍ |
ਤਾਵਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਧਿਮਨ੍ਥਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨਯਨੇ ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਾਃ ||੯||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणामक्रियावताम् |
तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਅਧਿਮਨ੍ਥਾਨਾਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਜਤ੍ਵਮਾਹ– ਵਦ੍ਧੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਵਨ੍ਤ ਇਤਿ ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੈਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤਜੈਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋਧਿਮਨ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਾਃ| ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਾ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਵੇਦਨਾਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵ੍ਯਥਾਮਾਤ੍ਰਵਾਚੀ, ਤੇਨ ਵਾਤਿਕਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਦ੍ਵਾਤਿਕ ਏਵਾਧਿਮਨ੍ਥਸ੍ਤੀਵ੍ਰਵਾਤਜਨਿਤਤੋਦਾਦਿਸਕਲਵੇਦਨਃ, ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਜਕਫਜਰਕ੍ਤਜਾਸ਼੍ਚਾਧਿਮਨ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਾਃ||੯||
Adhikarana adhimanthasya sAmAnyalakShaNam (10) · Śloka 10
ਉਤ੍ਪਾਟ੍ਯਤ ਇਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਤੇ ਤਥਾ |
ਸ਼ਿਰਸੋਰ੍ਧਂ ਚ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਧਿਮਨ੍ਥਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਃ ||੧੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा |
शिरसोऽर्धं च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਅਸ੍ਯਾਪਰਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਤ੍ਪਾਟ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰਸੋਰ੍ਧਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯੇ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯੇਤੇ, ਤੇਨ ਸ਼ਿਰਸੋਰ੍ਧਮੁਤ੍ਪਾਟ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਤੇ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਿਰਸੋਰ੍ਧੇ ਚ ਵੇਦਨਾ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਵਾਤਾਦ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਲਕ੍ਸਣੈਃ| ਸ ਚਾਧਿਮਨ੍ਧਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕਃ||੧੦||
Adhikarana adhimanthasya doShabhedena kAlAvadhiH (11) · Śloka 11
ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਦਸ੍ਟਿਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦਧਿਮਨ੍ਥੋ ਰਕ੍ਤਜਃ ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ |
ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਾਤਿਕੋ ਵੈ ਨਿਹਨ੍ਯਾਨ੍ਮਿਥ੍ਯਾਚਾਰਾਤ੍ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ||੧੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
हन्याद्दृष्टिं श्लैष्मिकः सप्तरात्रादधिमन्थो रक्तजः पञ्चरात्रात् |
षड्रात्राद्वातिको वै निहन्यान्मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव ||११||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਯਾਵਤਾ ਕਾਲੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਚਾਰਾਦ੍ਦਸ੍ਟਿਂ ਹਨ੍ਤਿ ਤਮਾਹ– ਹਨ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦ੍ਯ ਏਵੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਦ੍ਯਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਂ, ਵੈਦ੍ਯਕੇ ਹਿ ਸਦ੍ਯਃਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਵਾਚਿਤ੍ਵੇਨ ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਾਲਾਵਧਿਰਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍||੧੧||
Adhikarana netrarogasya sAmatvalakShaNam (12) · Śloka 12
ਉਦੀਰ੍ਣਵੇਦਨਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਰਾਗਸ਼ੋਥਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ |
ਘਰ੍ਸਨਿਸ੍ਤੋਦਸ਼ੂਲਾਸ਼੍ਰੁਯੁਕ੍ਤਮਾਮਾਨ੍ਵਿਤਂ ਵਿਦੁਃ ||੧੨||
View original
उदीर्णवेदनं नेत्रं रागशोथसमन्वितम् |
घर्षनिस्तोदशूलाश्रुयुक्तमामान्वितं विदुः ||१२||
ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਰਲੇਪਾਦਿਵਿਧਾਨਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਞ੍ਜਨਾਦਿਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਸ੍ਯ ਸਾਮਤ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਦੀਰ੍ਣਵੇਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦੀਰ੍ਣਵੇਦਨਮੁਦ੍ਗਤਬਹੁਵੇਦਨਮ੍| ਘਰ੍ਸਃ ਕਰਕਰਿਕਾ| ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਵਿਧਾਨਾਰ੍ਥਮਞ੍ਜਨਾਦਿਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍– “ਸ੍ਵੇਦਃ ਪ੍ਰਲੇਪਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਨ੍ਨਂ ਧੂਮੋ ਦਿਨਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍| ਲਙ੍ਘਨਂ ਚਾਕ੍ਸਿਰੋਗਾਣਾਮਾਮਾਨਾਂ ਪਾਚਨਾਨਿ ਸਟ੍|| ਅਞ੍ਜਨਂ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਂ ਕਸਾਯਂ ਗੁਰੁਭੋਜਨਮ੍| ਨੇਤ੍ਰਰੋਗੇਸੁ ਸਾਮੇਸੁ ਸ੍ਨਾਨਂ ਚਾਪਿ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||” ਇਤਿ||੧੨||
Adhikarana netrarogasya nirAmatvalakShaNam (13) · Śloka 13
ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਤਾ ਕਣ੍ਡੂਃ ਸਂਰਮ੍ਭਾਸ਼੍ਰੁਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਤਾ |
ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਵਰ੍ਣਤਾ ਚਾਕ੍ਸ੍ਣੋਃ ਸਮ੍ਪਕ੍ਵਦੋਸਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੩||
View original
मन्दवेदनता कण्डूः संरम्भाश्रुप्रशान्तता |
प्रशस्तवर्णता चाक्ष्णोः सम्पक्वदोषमादिशेत् ||१३||
ਨਿਰਾਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਨ੍ਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਰਮ੍ਭਾਸ਼੍ਰੁਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਤੇਤਿ ਸਂਰਮ੍ਭਃ ਸ਼ੋਥਃ ਤਸ੍ਯ, ਅਸ਼੍ਰੁਣੋ ਨੇਤ੍ਰਜਲਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ||੧੩||
Adhikarana sashotha-ashothanetrapAkali~ggam (14) · Śloka 14
ਕਣ੍ਡੂਪਦੇਹਾਸ਼੍ਰੁਯੁਤਃ ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਨ੍ਨਿਭਃ |
ਸਂਰਮ੍ਭੀ ਪਚ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਰਪਾਕਃ ਸ ਸ਼ੋਥਜਃ |
ਸ਼ੋਥਹੀਨਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨੇਤ੍ਰਪਾਕੇ ਤ੍ਵਸ਼ੋਥਜੇ ||੧੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः |
संरम्भी पच्यते यस्तु नेत्रपाकः स शोथजः |
शोथहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोथजे ||१४||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਸਸ਼ੋਥਪਾਕਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਪਦੇਹਾਸ਼੍ਰੁਯੁਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਨ੍ਨਿਭ ਇਤਿ ਲੋਹਿਤਃ| ਸਂਰਮ੍ਭੀਤਿ ਸ਼ੋਥਵਾਨ੍; ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤੁ ਮਹਾਰਮ੍ਭਵਾਨਿਤ੍ਯਾਹ; ਸ਼ੋਥਸ੍ਤ੍ਵਨੁਕ੍ਤੋਪਿ ਗਮ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਕਸ੍ਯ, ਉਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਸ਼ੋਥਹੀਨਾਨੀਤ੍ਯਸ੍ਯਾਭਿਧਾਨਾਚ੍ਚ| ਅਯਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ, ਏਵਮਸ਼ੋਥਪਾਕਸ਼੍ਚ||੧੪||
Adhikarana hatAdhimanthalakShaNam (15) · Śloka 15
ਉਪੇਕ੍ਸਣਾਦਕ੍ਸਿ ਯਦਾਧਿਮਨ੍ਥੋ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਃ ਸਾਦਯਤਿ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ |
ਰੁਜਾਭਿਰੁਗ੍ਰਾਭਿਰਸਾਧ੍ਯ ਏਸ ਹਤਾਧਿਮਨ੍ਥਃ ਖਲੁ ਨਾਮ ਰੋਗਃ ||੧੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य |
रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਹਤਾਧਿਮਨ੍ਥਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਪੇਕ੍ਸਣਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਰੋਗੋ ਵਿਦੇਹੇ ਦਸ੍ਟ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪਲਕ੍ਸਣ ਏਕਃ, ਅਨ੍ਯਃ ਸਕਲਨਯਨਸ਼ੋਸਲਕ੍ਸਣਃ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਃ ਸਿਰਾਣਾਂ ਤੁ ਯਦਾ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਮਾਰੁਤਃ| ਸ ਤਦਾ ਨਯਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਦਸ੍ਟਿਂ ਨਿਰਸ੍ਯਤਿ|| ਤਸ੍ਯਾਂ ਨਿਰਸ੍ਯਮਾਨਾਯਾਂ ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਥਨ੍ਨਿਵ ਮਾਰੁਤਃ| ਨਯਨਂ ਨਿਰ੍ਵਮਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ੂਲਤੋਦਾਧਿਮਨ੍ਥਨੈਃ||” ਇਤਿ| ਇਦਂ ਦਸ੍ਟਿਨਿਰ੍ਗਮਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਅਤ ਏਵੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ– “ਅਨ੍ਤਃ ਸਿਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਵਸਨਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਦਸ੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਿਪਨ੍| ਹਤਾਧਿਮਨ੍ਥਂ ਜਨਯੇਤ੍ਤਮਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ||” ਇਤਿ| ਵਿਦੇਹ ਏਵ ਸਕਲਾਕ੍ਸਿਸ਼ੋਸਃ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਅਥਵਾ ਸ਼ੋਸਯੇਦਕ੍ਸਿ ਕ੍ਸੀਣਤੇਜੋਬਲਾਦਯਮ੍| ਤਤ੍ਪਦ੍ਮਮਿਵ ਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਮਵਸੀਦਤਿ ਲੋਚਨਮ੍|| ਹਤਾਧਿਮਨ੍ਥਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਸਾਧ੍ਯਂ ਵਾਤਕੋਪਤਃ||” ਇਤਿ| ਅਤਃ ਸ਼ੋਸਾਰ੍ਥੇ ਉਪੇਕ੍ਸਣਾਦਕ੍ਸੀਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼੍ਲੋਕੋਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਸਾਦਯਤੀਤਿ ਸ਼ੋਸਯਤਿ| ਰੁਜਾਭਿਰੁਗ੍ਰਾਭਿਰਿਤਿ ਰੁਜਾਭਿਸ੍ਤੋਦਾਦਿਭਿਰ੍ਮਹਤੀਭਿਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਃ||੧੫||
Adhikarana vAtaparyayali~ggam (16) · Śloka 16
ਵਾਰਂਵਾਰਂ ਚ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਭ੍ਰੁਵੌ ਨੇਤ੍ਰੇ ਚ ਮਾਰੁਤਃ |
ਰੁਜਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵਾਤਪਰ੍ਯਯਃ ||੧੬||
View original
वारंवारं च पर्येति भ्रुवौ नेत्रे च मारुतः |
रुजश्च विविधास्तीव्राः स ज्ञेयो वातपर्ययः ||१६||
ਵਾਤਪਰ੍ਯਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਵਾਰਂਵਾਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਕ੍ਰਮੇਣ ਕਦਾਚਿਦ੍ਭ੍ਰੁਵਿ, ਕਦਾਚਿਲ੍ਲੋਚਨੇ, ਵਾਯੁਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਂ ਰੁਜਾਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਵਾਤਪਰ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਃ||੧੬||
Adhikarana shuShkAkShipAkalakShaNam (17) · Śloka 17
ਯਤ੍ ਕੂਣਿਤਂ ਦਾਰੁਣਰੂਕ੍ਸਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸਨ੍ਦਹ੍ਯਤੇ ਚਾਵਿਲਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯਤ੍ |
ਸੁਦਾਰੁਣਂ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਨੇ ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਕ੍ਸਿਪਾਕੋਪਹਤਂ ਤਦਕ੍ਸਿ ||੧੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म सन्दह्यते चाविलदर्शनं यत् |
सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਕ੍ਸਿਪਾਕਮਾਹ– ਯਤ੍ ਕੂਣਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੂਣਿਤਮਿਤਿ ਨਿਮੀਲਿਤਮ੍| ਦਾਰੁਣਂ ਕਠਿਨਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਚ ਵਾਤਸ਼ੋਸਾਤ੍ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਦਾਰੁਣਰੂਕ੍ਸਵਰ੍ਤ੍ਮ| ਸਨ੍ਦਹ੍ਯਤੇ ਸਦਾਹਂ ਭਵਤਿ| ਆਵਿਲਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਕੁਲਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਸੁਦਾਰੁਣਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਨਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਨੇ ਉਨ੍ਮੇਸਣੇ| ਸੁਦਾਰੁਣਂ ਸੁਕਠਿਨਮਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਕ੍ਸਿਪਾਕੋਪਹਤਂ ਤਦਕ੍ਸੀਤਿ ਤਚ੍ਛੁਸ੍ਕੇਣਾਕ੍ਸਿਪਾਕੇਨ ਉਪਹਤਮਕ੍ਸੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਰੋਗਃ ਸਰਕ੍ਤਵਾਤਜਨ੍ਯਃ| ਯਦਾਹ ਕਰਾਲਃ– “ਕੂਣਿਤਂ ਖਰਵਰ੍ਤ੍ਮਾਕ੍ਸਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਾਵਿਲੇਕ੍ਸਣਮ੍| ਸਦਾਹਂ ਸਾਸਜਾਦ੍ਵਾਤਾਚ੍ਛੁਸ੍ਕਪਾਕਾਨ੍ਵਿਤਂ ਵਦੇਤ੍||” ਇਤਿ||੧੭||
Adhikarana anyatovAtalakShaNam (18) · Śloka 18
ਯਸ੍ਯਾਵਟੁਕਰ੍ਣਸ਼ਿਰੋਹਨੁਸ੍ਥੋ ਮਨ੍ਯਾਗਤੋ ਵਾਪ੍ਯਨਿਲੋਨ੍ਯਤੋ ਵਾ |
ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰੁਜਂ ਵੈ ਭ੍ਰੁਵਿ ਲੋਚਨੇ ਚ ਤਮਨ੍ਯਤੋਵਾਤਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ||੧੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
यस्यावटुकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा |
कुर्याद्रुजं वै भ्रुवि लोचने च तमन्यतोवातमुदाहरन्ति ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਅਨ੍ਯਤੋਵਾਤਮਾਹ– ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਟੁਰ੍ਘਾਟਾ| ਮਨ੍ਯੇ ਗ੍ਰੀਵਾਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਿਰੇ| ਅਨ੍ਯਤੋ ਵੇਤਿ ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਦਿਤਰਤ੍ਰ ਪਸ੍ਠੇ, ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਰ੍ਥੇ ਤਸਿਃ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਨਮ੍, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਲੋਚਨੇ ਭ੍ਰੁਵਿ ਚ ਰੁਜਾਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਨ੍ਯਤੋਵਾਤਃ| ਵਿਦੇਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ ਮਨ੍ਯਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਵਾਯੁਰੁਤ੍ਥਿਤਃ ਪਸ੍ਠਤੋਪਿ ਵਾ| ਕਰੋਤਿ ਭੇਦਂ ਨਿਸ੍ਤੋਦਂ ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਚਾਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਭ੍ਰੁਵੋਸ੍ਤਥਾ|| ਤਮਾਹੁਰਨ੍ਯਤੋਵਾਤਂ ਰੋਗਂ ਦਸ੍ਟਿਵਿਦੋ ਜਨਾਃ||” ਇਤਿ||੧੮||
Adhikarana amlAdhyuShitalakShaNam (19) · Śloka 19
ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਲੋਹਿਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚਾਕ੍ਸਿ ਪ੍ਰਪਚ੍ਯਤੇ |
ਸਦਾਹਸ਼ੋਥਂ ਸਾਸ੍ਰਾਵਮਮ੍ਲਾਧ੍ਯੁਸਿਤਮਮ੍ਲਤਃ ||੧੯||
View original
श्यावं लोहितपर्यन्तं सर्वं चाक्षि प्रपच्यते |
सदाहशोथं सास्रावमम्लाध्युषितमम्लतः ||१९||
ਅਮ੍ਲਾਧ੍ਯੁਸਿਤਮਾਹ– ਸ਼੍ਯਾਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਮੀਸਨ੍ਨੀਲਮ੍| ਅਮ੍ਲਤ ਇਤ੍ਯਮ੍ਲਭੋਜਨਾਤ੍| ਅਮ੍ਲਾਧ੍ਯੁਸਿਤਮਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਾਧ੍ਯੁਸਿਤਂ, ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯੋਪਚਾਰਾਤ੍||੧੯||
Adhikarana sirotpAtalakShaNam (20) · Śloka 20
ਅਵੇਦਨਾ ਵਾਪਿ ਸਵੇਦਨਾ ਵਾ ਯਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿਰਾਜ੍ਯੋ ਹਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਮ੍ਰਾਃ |
ਮੁਹੁਰ੍ਵਿਰਜ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਯਾਃ ਸ ਤਾਦਗ੍ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਿਰੋਤ੍ਪਾਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ||੨੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः |
मुहुर्विरज्यन्ति च याः स तादृग्व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਸਿਰੋਤ੍ਪਾਤਮਾਹ– ਅਵੇਦਨਾ ਵਾਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕ੍ਸਿਰਾਜ੍ਯ ਇਤਿ ਅਕ੍ਸਿਸਿਰਾਃ| ਵਿਰਜ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਵਿਰਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਸ਼ੇਸਰਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਜੋਯਮ੍||੨੦||
Adhikarana sirApraharShalakShaNam (21) · Śloka 21
ਮੋਹਾਤ੍ ਸਿਰੋਤ੍ਪਾਤ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਸ੍ਤੁ ਜਾਯੇਤ ਰੋਗਸ੍ਤੁ ਸਿਰਾਪ੍ਰਹਰ੍ਸਃ |
ਤਾਮ੍ਰਾਭਮਸ੍ਰਂ ਸ੍ਰਵਤਿ ਪ੍ਰਗਾਢਂ ਤਥਾ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤ੍ਯਭਿਵੀਕ੍ਸਿਤੁਂ ਚ ||੨੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬) |
View original
मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः |
ताम्राभमस्रं स्रवति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुं च ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
ਸਿਰਾਪ੍ਰਹਰ੍ਸਮਾਹ– ਮੋਹਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਮਪਿ ਰਕ੍ਤਜਃ| ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਗਤਾਃ||੨੧||
Adhikarana savraNashuklalakShaNam (22) · Śloka 22
ਨਿਮਗ੍ਨਰੂਪਂ ਤੁ ਭਵੇਦ੍ਧਿ ਕਸ੍ਣੇ ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਵਿਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਯਦ੍ਵੈ |
ਸ੍ਰਾਵਂ ਸ੍ਰਵੇਦੁਸ੍ਣਮਤੀਵ ਯਚ੍ਚ ਤਤ੍ ਸਵ੍ਰਣਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲ(ਕ੍ਰ)ਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ||੨੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫) |
View original
निमग्नरूपं तु भवेद्धि कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वै |
स्रावं स्रवेदुष्णमतीव यच्च तत् सव्रणं शुक्ल(क्र)मुदाहरन्ति ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
ਸਨ੍ਧਿਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਦਸ੍ਟਿਗਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਦਸ੍ਟਿਗਤੇਸੁ ਵਕ੍ਤੁਮੁਚਿਤੇਸੁ ਸ੍ਵਲ੍ਪਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤਯਾ ਦਸ੍ਟਿਮਣ੍ਡਲਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਕਸ੍ਣਗਤਵਿਕਾਰਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਵ੍ਰਣਸ਼ੁਕ੍ਲਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਨਿਮਗ੍ਨਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਰੂਪਗ੍ਰਹਣਮਾਭਾਸਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਨਿਮਗ੍ਨਰੂਪਮੇਵ| ਯਤ੍ ਸੂਚ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯੁਪਮਾਨਂ ਵਰ੍ਤੁਲਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਯ ਸੂਚੀਵ੍ਯਧਨਵਦ੍ਵੇਦਨਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯ ਚ| ਸ੍ਰਾਵਂ ਸ੍ਰਵੇਦੁਸ੍ਣਮਿਤਿ ਸ੍ਰਵੇਦੁਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯੇਤਾਵਤੈਵ ਲਬ੍ਧੇ ਸ੍ਰਾਵੇ ਪੁਨਃ ਸ੍ਰਾਵਗ੍ਰਹਣਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਸ੍ਰਾਵਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੂਸ੍ਣੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਉਸ੍ਣਸ੍ਰਾਵਤਾ ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਰੁਕ੍ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ, ਸਵ੍ਰਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਅਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– ‘ਨਾਤਿਰੁਗਸ਼੍ਰੁਯੁਕ੍ਤਂ’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਤਤ੍ ਸ੍ਰਵਣਂ ਸਕ੍ਸਤਂ, ਕ੍ਸਤੇ ਤੁ ਰੁਜਾ ਯੁਕ੍ਤੈਵ, ਨਯਨੇ ਤੁ ਸੁਕੁਮਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ਵਿਦੇਹਪ੍ਰਭਤਯਃ| ਵਿਦੇਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਰਕ੍ਤਰਾਜੀਨਿਭਂ ਕਸ੍ਣੇ ਛਿਨ੍ਨਾਭਂ ਯਚ੍ਚ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸੂਚ੍ਯਗ੍ਰੇਣੇਵ ਤਚ੍ਛੁਕ੍ਲਮੁਸ੍ਣਾਸ਼੍ਰੁਸ੍ਰਾਵਿ ਸਵ੍ਰਣਮ੍||” ਇਤਿ||੨੨||
Adhikarana savraNashuklasya sAdhyAsAdhyatA (23) · Śloka 23
ਦਸ੍ਟੇਃ ਸਮੀਪੇ ਨ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਯਚ੍ਚ ਨ ਚਾਵਗਾਢਂ ਨ ਚ ਸਂਸ੍ਰਵੇਦ੍ਧਿ |
ਅਵੇਦਨਂ ਵਾ ਨ ਯੁਗ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਤਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਯਾਤਿ ਕਦਾਚਿਦੇਵ ||੨੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫) |
View original
दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्धि |
अवेदनं वा न युग्मशुक्लं तत् सिद्धिमायाति कदाचिदेव ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
ਅਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤਯਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ੇਨ ਪਾਕ੍ਸਿਕੀਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਹ– ਦਸ੍ਟੇਃ ਸਮੀਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਤਂ ਹਿ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ ਸਂਸ਼੍ਰਯੋਪਘਾਤਕਰਮ੍, ਅਤੋ ਦਸ੍ਟਿਸਮੀਪੇ ਨ ਸਾਧ੍ਯਮ੍; ਉਕ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ਤੁ ਦਸ੍ਟਿਸਮੀਪੇਪਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਮਵ੍ਰਣਮ੍| ਨ ਚਾਵਗਾਢਮੇਕਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮ੍| ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ਤ੍ਵਵਗਾਢਮਪ੍ਯਵ੍ਰਣਂ ਸਿਧ੍ਯਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਵ੍ਰਣੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– ਗਮ੍ਭੀਰਜਾਤਮਿਤਿ| ਨ ਚ ਸਂਸ੍ਰਵੇਦਿਤਿ ਨ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍, ਸਂਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਵੇਦਨਂ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਂ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਫਾਨੁਗਮਾਤ੍; ਵਾਤਾਨੁਗਮਾਦਤਿਵੇਦਨਂ ਤੁ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ| ਯੁਗ੍ਮਂ ਚ ਕ੍ਸਤਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕਦਾਪਿ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ||੨੩||
Adhikarana avraNashuklalakShaNam (24) · Śloka 24
ਸ੍ਯਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕਂ ਕਸ੍ਣਗਤਂ ਸਚੋਸਂ ਸ਼ਙ੍ਖੇਨ੍ਦੁਕੁਨ੍ਦਪ੍ਰਤਿਮਾਵਭਾਸਮ੍ |
ਵੈਹਾਯਸਾਭ੍ਰਪ੍ਰਤਨੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਥਾਵ੍ਰਣਂ ਸਾਧ੍ਯਤਮਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੨੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫) |
View original
स्यन्दात्मकं कृष्णगतं सचोषं शङ्खेन्दुकुन्दप्रतिमावभासम् |
वैहायसाभ्रप्रतनुप्रकाशमथाव्रणं साध्यतमं वदन्ति ||२४||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
ਇਦਾਨੀਮਵ੍ਰਣਸ਼ੁਕ੍ਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਯਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਯਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਿਮਿਤ੍ਤਕਂ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਕ੍ਸਿਰੋਗਾਣਾਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਵੇਪਿ ਚਾਸ੍ਯ ਨਿਯਮਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਭਿਧਾਨਮ੍| ਵੈਹਾਯਸਾਭ੍ਰਪ੍ਰਤਨੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਿਤਿ ਵਿਹਾਯਸਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਵੈਹਾਯਸਂ, ‘ਤਸ੍ਯ ਨਿਵਾਸਃ’ ਇਤ੍ਯਣ੍, ਵਿਹਾਯੋ ਨਭਃ; ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਥਿਤਾਭ੍ਰਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਨੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨਾਚ੍ਛਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਂ ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਖੇਨ੍ਦੁਕੁਨ੍ਦਪ੍ਰਤਿਮਾਵਭਾਸਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧਮ੍| ਵੈਹਾਯਸਾਭ੍ਰਗ੍ਰਹਣਂ ਸਜਲਾਭ੍ਰਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਂ, ਤਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਾਰ੍ਵਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਸਾਧ੍ਯਤਮਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਗਮ੍ਭੀਰਜਾਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਭਿਧਾਨੇਨੈਵ ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਵਗਤਿਃ ਸੇਤ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਸਾਧ੍ਯਤਮਾਭਿਧਾਨੇਨ? ਨੈਵਮ੍, ਅਸਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਾਧ੍ਯਤਮਾਭਿਧਾਨੇ ਉਭਯਤ੍ਰਾਪਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਤਸ੍ਤਦਭਿਧਾਨਮ੍||੨੪||
Adhikarana avraNashuklasyAvasthAbhedena kRucchrasAdhyatvam (25) · Śloka 25
ਗਮ੍ਭੀਰਜਾਤਂ ਬਹੁਲਂ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਂ ਚਾਪਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਮ੍ |
ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਧ੍ਯਂ ਪਿਸ਼ਿਤਾਵਤਂ ਵਾ ਚਲਂ ਸਿਰਾਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਦਸ੍ਟਿਕਚ੍ਚ |
ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਗ੍ਗਤਂ ਲੋਹਿਤਮਨ੍ਤਤਸ਼੍ਚ ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਂ ਚਾਪਿ ਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯਮ੍ ||੨੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫) |
View original
गम्भीरजातं बहुलं च शुक्लं चिरोत्थितं चापि वदन्ति कृच्छ्रम् |
विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतं वा चलं सिरासूक्ष्ममदृष्टिकृच्च |
द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितं चापि विवर्जनीयम् ||२५||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
ਅਵ੍ਰਣਸ੍ਯੈਵਾਵਸ੍ਥਾਭੇਦੇਨ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਮਾਹ– ਗਮ੍ਭੀਰਜਾਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਮ੍ਭੀਰਜਾਤਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮ੍| ਬਹੁਲਂ ਪ੍ਰਤਨੁਨੋਭ੍ਰਾਦ੍ਘਨਮ੍| ਅਵ੍ਰਣਸ੍ਯੈਵਾਵਸ੍ਥਾਭੇਦੇਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਧ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਧ੍ਯਂ ਵਿਦੀਰ੍ਣਮਾਂਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ, ਨਿਮ੍ਨਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਤੁ ਪਿਸ਼ਿਤਾਵਤਮੁਨ੍ਨਤਮਾਂਸਰੂਪਤਯਾ| ਚਲਮਿਤ੍ਯਨਵਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਸਿਰਾਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਿਤਿ ਸਿਰਾਵਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ‘ ਸਿਰਾਸਕ੍ਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ਚ– ਸਿਰਾਸਕ੍ਤਂ ਯਤਸ੍ਤਤਸ਼੍ਚਲਂ, ਸਿਰਾਣਾਂ ਚਲਤ੍ਵਾਤ੍; ਸਿਰਾ ਹਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਵਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਲਨ੍ਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ‘ ਸਿਰਾਸ਼ੁਕ੍ਲਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਸਿਰਾਭਿਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ, ਸਿਰਾਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਸਿਰਾਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਹੇਤੁਕਂ; ਨ ਹਿ ਸਿਰਾਭਵਨਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਰਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਅਦਸ੍ਟਿਕਦਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਭਾਵਕਾਰਿ, ਦਸ੍ਟੇਃ ਸਮੀਪੇ ਨ ਭਵੇਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋਯਮ੍| ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਗ੍ਗਤਂ ਦ੍ਵਿਪਟਲਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍, ਏਤਦਪਰਲਿਙ੍ਗਸਹਿਤਮਸਾਧ੍ਯਂ, ਨ ਤੁ ਕੇਵਲਂ; ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਗ੍ਗਤਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਲੋਹਿਤਮਨ੍ਤਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਨ੍ਤੇ ਲੋਹਿਤਂ, ਵ੍ਰਣਾਕਾਰੇਣ||੨੫||
Adhikarana avraNashuklasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26
ਉਸ੍ਣਾਸ਼੍ਰੁਪਾਤਃ ਪਿਡਕਾ ਚ ਨੇਤ੍ਰੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵੇਨ੍ਮੁਦ੍ਗਨਿਭਂ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮ੍ |
ਤਦਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯਚ੍ਚ ਯਤ੍ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਪਕ੍ਸਤੁਲ੍ਯਮ੍ ||੨੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫) |
View original
उष्णाश्रुपातः पिडका च नेत्रे यस्मिन् भवेन्मुद्गनिभं च शुक्लम् |
तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्यच्च यत्तित्तिरिपक्षतुल्यम् ||२६||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
ਨ ਕੇਵਲਮੇਵਂਵਿਧਂ ਪਰਮਸਾਧ੍ਯਂ ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਾਦਸ਼ਮਪੀਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਉਸ੍ਣਾਸ਼੍ਰੁਪਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਡਕਾ ਚ ਨੇਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਗ੍ਗਤਸ਼ੁਕ੍ਲੇ| ਤਥਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਏਕਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮੇਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮਿਦਂ ਭਵੇਤ੍| ਚੋਸੋਸ੍ਣਸ੍ਰਾਵਦਾਹਾਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਪਿਡਕੋਦ੍ਗਮਃ||” ਇਤਿ ਮੁਦ੍ਗਨਿਭਂ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਿਤ੍ਯਾਕਾਰੇਣ, ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਵ੍ਯਕ੍ਤਮੁਦ੍ਗਫਲਾਕਾਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਗ੍ਗਤਂ ਭਵੇਤ੍|” ਇਤਿ| ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਤ੍ਵਗ੍ਗਤਸ੍ਯਾਵ੍ਰਣਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵੇ ਏਤਤ੍ ਪਿਡਕੋਦ੍ਗਮਮੁਦ੍ਗਫਲਾਕਾਰਤ੍ਵੇਨੈਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਃ ਸਵ੍ਰਣਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਯ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਧ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮਿਤਿ ਕੇਵਲਮੇਵਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਏਤਨ੍ਨ ਚਾਵਗਾਢਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਲੋਹਿਤਮਨ੍ਤਤਃ, ਉਸ੍ਣਾਸ਼੍ਰੁਪਾਤਃ ਪਿਡਕਾ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਗ੍ਗਤਸ਼ੁਕ੍ਲਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਿਯਮਤ੍ਰਾਸਙ੍ਗਤਿਃ– ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਧ੍ਯਂ ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ, ਤਦ੍ਯਦਿ ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸਵ੍ਰਣਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਯਾਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਨਿਮਗ੍ਨਰੂਪਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਿਞ੍ਚ ਸਵ੍ਰਣਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨਨ੍ਤਰਮਸ੍ਯ ਪਾਠੋ ਵਿਫਲਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਵ੍ਰਣਾਵ੍ਰਣਸ਼ੁਕ੍ਲਵਿਸਯਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮੇਤਦਾਹੁਃ; ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਕ੍ਵਚਿਲ੍ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਤਰਯੋਗੇਨ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥੇਤਿ ਚ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਵਿਦੇਹਦਨ੍ਯੇਸਾਂ ਮਤੇਨਾਹ– ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਪਕ੍ਸਤੁਲ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ਬਲਮ੍; ਏਤਚ੍ਚਾਨਿਸੇਧਾਦਨੁਮਤਮ੍||੨੬||
Adhikarana akShipAkAtyayalakShaNam (27) · Śloka 27
ਸ਼੍ਵੇਤਃ ਸਮਾਕ੍ਰਾਮਤਿ ਸਰ੍ਵਤੋ ਹਿ ਦੋਸੇਣ ਯਸ੍ਯਾਸਿਤਮਣ੍ਡਲਂ ਚ |
ਤਮਕ੍ਸਿਪਾਕਾਤ੍ਯਯਮਕ੍ਸਿਰੋਗਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤਵ੍ਯਮਾਹੁਃ ||੨੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫) |
View original
श्वेतः समाक्रामति सर्वतो हि दोषेण यस्यासितमण्डलं च |
तमक्षिपाकात्ययमक्षिरोगं सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः ||२७||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
ਇਦਾਨੀਮਕ੍ਸਿਪਾਕਾਤ੍ਯਯਮਾਹ– ਸ਼੍ਵੇਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੇਣ ਯਃ ਕਤਃ ਸ਼੍ਵੇਤਃ ਸ ਸਮਾਕ੍ਰਾਮਤਿ| ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਸ੍ਯਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕਮਾਹੁਃ| ਤਦਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਮੂਲਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮਭਿਧਾਨਮ੍||੨੭||
Adhikarana ajakAjAtalakShaNam (28) · Śloka 28
ਅਜਾਪੁਰੀਸਪ੍ਰਤਿਮੋ ਰੁਜਾਵਾਨ੍ ਸਲੋਹਿਤੋ ਲੋਹਿਤਪਿਚ੍ਛਿਲਾਸ੍ਰਃ |
ਵਿਗਹ੍ਯ ਕਸ੍ਣਂ ਪ੍ਰਚਯੋਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ਤਚ੍ਚਾਜਕਾਜਾਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ||੨੮||
(ਇਤਿ ਕਸ੍ਣਜਾਃ) |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫) |
View original
अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलास्रः |
विगृह्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तच्चाजकाजातमिति व्यवस्येत् ||२८||
(इति कृष्णजाः) |
(सु. उ. तं. अ. ५) |
ਅਜਕਾਜਾਤਮਾਹ– ਅਜਾਪੁਰੀਸਪ੍ਰਤਿਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜਾਪੁਰੀਸਪ੍ਰਤਿਮਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਜਪੁਰੀਸਤੁਲ੍ਯਃ| ਸਲੋਹਿਤ ਈਸਲ੍ਲੋਹਿਤਃ| ਵਿਗਹ੍ਯ ਕਸ੍ਣਮਿਤਿ ਸ੍ਵੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯੇਣ ਕਸ੍ਣਦੇਸ਼ਂ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ| ਪ੍ਰਚਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਸ਼੍ਚਯਃ ਉਦ੍ਗਮ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਅਜਕਾਯਾ ਮੇਦੋਵਤ੍ ਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਤਤੀਯਤ੍ਵਗ੍ਗਤਤ੍ਵੇਨ ਮੇਦਸਃ ਪ੍ਰਚਯੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਕਸ੍ਣੇਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਯਦ੍ਭਵੇਚ੍ਛੁਕ੍ਲਂ ਛਾਗਲੀਵਿਟ੍ਸਮਪ੍ਰਭਮ੍| ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਪਿਚ੍ਛਿਲਰਕ੍ਤਾਸ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵਗ੍ਗਮਜਕੇਤਿ ਸਾ||” ਇਤਿ| ਇਤਿ ਕਸ੍ਣਜਾਃ||੨੮||
Adhikarana prathamapaTalasthadoShalakShaNam (29) · Śloka 29
ਪ੍ਰਥਮੇ ਪਟਲੇ ਦੋਸਾ ਯਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ |
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਸ ਰੂਪਾਣਿ ਕਦਾਚਿਦਥ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੨੯||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫) |
View original
प्रथमे पटले दोषा यस्य दृष्ट्यां व्यवस्थिताः |
अव्यक्तानि स रूपाणि कदाचिदथ पश्यति ||२९||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
ਕਸ੍ਣਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਦਸ੍ਟਿਮਣ੍ਡਲਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਿਜਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍– “ਮਸੂਰਦਲਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤੁ ਪਞ੍ਚਭੂਤਪ੍ਰਸਾਦਜਾਮ੍|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਮਸੂਰਦਲਮਾਤ੍ਰਾਮਿਤਿ ਮਸੂਰਾਰ੍ਧਦਲਮਾਤ੍ਰਾਂ, ਤਥਾ ਚ ਨਿਮਿਃ– “ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਿਕਾ ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਮਸੂਰਾਰ੍ਧਦਲੋਨ੍ਮਿਤਿਃ|” ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ, ਯਦਾਹ ਸ ਏਵ ਪੁਨਃ– “ਨੇਤ੍ਰਾਯਾਮਤ੍ਰਿਭਾਗਂ ਚ ਕਸ੍ਣਮਣ੍ਡਲਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਸ੍ਣਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਮਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਟਿਂ ਦਸ੍ਟਿਵਿਦੋ ਜਨਾਃ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ, ਅਤ੍ਰ ਕਸ੍ਣਸਪ੍ਤਮਭਾਗਤ੍ਵੇਨ ਦਸ੍ਟੇਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕਸ੍ਣਸਪ੍ਤਮਭਾਗਤ੍ਵੇਨਾਪਿ ਮਸੂਰਾਰ੍ਧਦਲਪ੍ਰਮਾਣਾ ਦਸ੍ਟਿਰਿਤ੍ਯੇਕ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਏਵਮਾਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋਕ੍ਤਂ “ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਯਤਂ ਨਯਨਂ, ਨਯਨਤ੍ਰਿਭਾਗਪਰਿਮਾਣਾ ਤਾਰਕਾ, ਨਵਮਸ੍ਤਾਰਕਾਂਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਿਮਣ੍ਡਲਮ੍|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੫) ਇਤਿ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਤਤ੍ਰ ਮਣ੍ਡਲਾਭਿਧਾਨੇਨ ਮਣ੍ਡਲਸਹਿਤਾਯਾ ਦਸ੍ਟੇਰੁਕ੍ਤਿਃ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਮਣ੍ਡਲਰਹਿਤਾਯਾ ਇਤਿ; ਮਤਭੇਦਾਦ੍ਵਾ ਨ ਵਿਰੋਧਃ, ਤਾਰਕਾਨਵਮਾਂਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਸ਼ਲ੍ਯਮਤਂ, ਤਾਰਕਾਸਪ੍ਤਮਾਂਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇਨ| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਤਰ੍ਹਿ “ਦਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਰੋਮਕੂਪਾਸ਼੍ਚ ਨ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪) ਇਤਿ ਸ਼ਾਰੀਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ, ਯਤਃ ਕਸ੍ਣਸਪ੍ਤਮਭਾਗਤ੍ਵੇਨ ਦਸ੍ਟੇਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਸ੍ਣਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧੇਃ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਨੈਵਮ੍, ਅਙ੍ਗਾਨ੍ਤਰਵਨ੍ਨ ਬਹੁ ਵਰ੍ਧਤ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੋਕ੍ਤਂ ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਨ ਵਰ੍ਧਤ ਇਤਿ| ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਂ ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਟਲਾਨਿ| ਰਸਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਂ ਬਾਹ੍ਯਂ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਯਂ, ਤਤੀਯਂ ਮੇਦਃਸਂਸ਼੍ਰਯਂ, ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਕਾਲਕਾਸ੍ਥਿਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਤੇਜੋਜਲਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਬਾਹ੍ਯਂ ਤੇਸ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਮੇਦਸ੍ਤਤੀਯਂ ਪਟਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਤ੍ਵਸ੍ਥਿ ਚਾਪਰਮ੍| ਪਞ੍ਚਮਾਂਸ਼ਸਮਂ ਦਸ੍ਟੇਸ੍ਤੇਸਾਂ ਬਾਹੁਲ੍ਯਮਿਸ੍ਯਤੇ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਤੇਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਕ੍ਤਂ, ਜਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਰਸੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ| ਤੇਸੁ ਪਟਲੇਸੁ ਬਾਹ੍ਯਾਦਿਭੇਦੇਨਾਧਿਸ੍ਠਾਨਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਦੋਸਾਣਾਂ ਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ– ਪ੍ਰਥਮੇ ਪਟਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਥਮੇ ਪਟਲੇ ਸਰ੍ਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਪਟਲੇ ਕਾਲਕਾਸ੍ਥਿਸਂਸ਼੍ਰਯੇ; ਨ ਤੁ ਬਾਹ੍ਯੇ, ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨੁਪਲਬ੍ਧੇਃ; ਯਦਿ ਤੁ ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਵਦ੍ਬਾਹ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਦੋਸਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਰੋਗਸ੍ਤਤ੍ਰੋਪਲਭ੍ਯੇਤ੍, ਨ ਚੈਵਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਦਸ੍ਟੇਰਨ੍ਤਰਮਾਦ੍ਯਂ ਤੁ ਪਟਲਂ ਸਮਭਿਦ੍ਰੁਤਾਃ|” ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ “ਏਕੈਕਮਨੁਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰ੍ਯਾਯਾਤ੍ ਪਟਲਾਨ੍ਤਰਮ੍|” ਇਤਿ| ਪ੍ਰਥਮੇ ਪਟਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੇਚਿਤ੍ “ ਸਿਰਾਭਿਰਭਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਗੁਣੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਭਸ਼ਮ੍|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੂਪਂ ਪਠਨ੍ਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ, ਤਚ੍ਚ ‘ ਸਿਰਾਨੁਸਾਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਃ’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਗਤਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨਾਰ੍ਸਂ ਟੀਕਾਕਾਰੈਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਰੂਪਾਣੀਤਿ ਰੂਪਵਨ੍ਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ| ਕਦਾਚਿਦਥ ਪਸ਼੍ਯਤੀਤ੍ਯਨੇਨਾਤ੍ਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦੋਸ੍ਯਾਲ੍ਪਬਲਤਾ ਉਕ੍ਤਾ ਭਵਤਿ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪਾਣ੍ਯਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਭ੍ਰਮਰਾਰੁਣਵਰ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਾਤੇਨ, ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਦਿਤ੍ਯਖਦ੍ਯੋਤਾਦਿਪੀਤਨੀਲਵਰ੍ਣਾਨਿ, ਕਫੇਨ ਸਿਤਵਰ੍ਣਾਨਿ, ਰਕ੍ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਨਿ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਚਿਤ੍ਰਵਰ੍ਣਾਨਿ; ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਤਤੀਯਚਤੁਰ੍ਥਪਟਲੇਸ੍ਵਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੨੯||
Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (30-32) · Śloka 32
ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਭਸ਼ਂ ਵਿਹ੍ਵਲਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪਟਲਂ ਗਤੇ |
ਮਕ੍ਸਿਕਾਮਸ਼ਕਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਜਾਲਕਾਨਿ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੩੦||
ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਪਤਾਕਾਂਸ਼੍ਚ ਮਰੀਚਿਂ ਕੁਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ |
ਪਰਿਪ੍ਲਵਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵਰ੍ਸਮਭ੍ਰਂ ਤਮਾਂਸਿ ਚ ||੩੧||
ਦੂਰਸ੍ਥਾਨਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸ ਸਮੀਪਤਃ |
ਸਮੀਪਸ੍ਥਾਨਿ ਦੂਰੇ ਚ ਦਸ੍ਟੇਰ੍ਗੋਚਰਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍ ||੩੨||
ਯਤ੍ਨਵਾਨਪਿ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸੂਚੀਪਾਸ਼ਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते |
मक्षिकामशकांश्चापि जालकानि च पश्यति ||३०||
मण्डलानि पताकांश्च मरीचिं कुण्डलानि च |
परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च ||३१||
दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते स समीपतः |
समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् ||३२||
यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਦ੍ਵਿਤੀਯਪਟਲਗਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਭਸ਼ਂ ਵਿਹ੍ਵਲਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਹ੍ਵਲਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਰੂਪਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਤਥਾ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ ਮਕ੍ਸਿਕਾਦੀਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ; ਅਥਵਾ ਮਕ੍ਸਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਹ੍ਵਲਤ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਾਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਜਾਲਕਾਨਿ ਜਾਲਾਨ੍ਯੇਵ| ਮਰੀਚੀਨਿਤਿ ਰਸ਼੍ਮੀਨ੍| ਪਰਿਪ੍ਲਵਾਨਿਤਿ ਮਣ੍ਡੂਕਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਲਵਾਨ੍ ਗਤੀਃ| ਵਿਵਿਧਾਨਿਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦਿਦੋਸਵਰ੍ਣੇਨ ਚ ਨਾਨਾਵਿਧਾਨ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਪਰਿਪ੍ਲਵਾਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਨਿਤਿ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਜਲਪ੍ਲਵਾਨਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਗੋਚਰਵਿਭ੍ਰਮਾਦਿਤਿ ਵਿਸਯਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਃ| ਸੂਚੀਪਾਸ਼ਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤੀਤਿ ਸਤੋਪਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਯਾਨੁਪਲਮ੍ਭਃ; ਸੂਚੀਪਾਸ਼ਂ ਸੂਚੀਰਨ੍ਧ੍ਰਂ, ਪਾਸ਼ਂ ਵਾ ਗੁਣਮ੍||੩੦-੩੨||–
Adhikarana tRutIyapaTalagatadoShalakShaNam (33-34) · Śloka 34
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਾਧਸ੍ਤਾਤ੍ਤਤੀਯਂ ਪਟਲਂ ਗਤੇ ||੩੩||
ਮਹਾਨ੍ਤ੍ਯਪਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਛਾਦਿਤਾਨੀਵ ਚਾਮ੍ਬਰੈਃ |
ਕਰ੍ਣਨਾਸਾਕ੍ਸਿਹੀਨਾਨਿ ਵਿਕਤਾਨੀਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੩੪||
ਯਥਾਦੋਸਂ ਚ ਰਜ੍ਯੇਤ ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਦੋਸੇ ਬਲੀਯਸਿ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते ||३३||
महान्त्यपि च रूपाणि छादितानीव चाम्बरैः |
कर्णनासाक्षिहीनानि विकृतानीव पश्यति ||३४||
यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਤਤੀਯਪਟਲਗਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਭਿਧਾਨਾਦਧੋਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਸਿਦ੍ਧੌ ਤਦਭਿਧਾਨਂ ਸ੍ਵਰੂਪਾਨੁਵਾਦਾਰ੍ਥਮ੍| ਨਨੁ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰੀਸਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਕਿਮਿਤ੍ਯੇਤਨ੍ਨ ਭਵਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਗਤਤ੍ਵੇਨੈਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਦਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਯਦੇਤਦ੍ਰੂਪਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ ਕੀਦਸ਼ਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਮਹਾਨ੍ਤ੍ਯਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| “ਛਾਦਿਤਾਨੀਵ ਚਾਮ੍ਬਰੈਰਿਤਿ ਆਵਤਾਨੀਵ ਵਸ੍ਤ੍ਰੈਃ|” ‘ਅਮ੍ਬਰੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਆਕਾਸ਼ੇ ਛਾਦਿਤਾਨਿ ਕੇਨਾਪਿ| ਵਿਕਤਾਨੀਵੇਤਿ ਛਿਨ੍ਨਕਰਪਾਦਾਦੀਨਿ| ਅਤ੍ਰ ਰਾਗਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਯਥਾਦੋਸਂ ਚ ਰਜ੍ਯੇਤ ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਦੋਸੇ ਬਲੀਯਸੀਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ– ਯਥਾਯਥਂ ਦੋਸਵਰ੍ਣੈਰਰੁਣਪੀਤਸਿਤਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਦਸ੍ਟਿਃ; ਰਾਗਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਮਾਤ੍ਰਵਚਨਃ| ਅਤ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– “ਕਫਾਤ੍ ਸਿਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਜਃ ਸਰਕ੍ਤ” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਦੋਸੇ ਬਲੀਯਸੀਤਿ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਃਸਹਾਯੇ ਬਲਵਤਿ ਦੋਸੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਤਤੀਯੇਪਿ ਰਾਗੋ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਃ ਸੂਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਨਨੁ, ਤਤੀਯੇ ਕਥਂ ਰਾਗਵਰ੍ਣਨਂ, ਬਾਹ੍ਯਪਟਲੇਨਾਵਤੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍? ਨ ਚਾਸ਼੍ਮਰੀਵਰ੍ਣਾਭਿਧਾਨਵਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ, ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਮਾਕਸ੍ਟੌ ਤਥਾ ਪ੍ਰਤੀਤੇਃ, ਇਹ ਤੁ ਨ ਤਾਦਕ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਤਤੀਯਪਟਲਗਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਤਥਾਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯੇ ਰਾਗੋਪਲਬ੍ਧਿਃ, ਤਤੀਯਪਟਲਾਦਾਰਭ੍ਯ ਰਾਗੋਦਯਃ| ਯਦਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਰਜ੍ਯਤੇ ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਿਪਟਲਸ੍ਥਿਤੈਃ| ਚਤੁਰ੍ਥਪਟਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੈਰ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਰਜ੍ਯਤੇ ਤੁ ਤੈਃ||” ਇਤਿ||੩੩-੩੪||–
Adhikarana adhaUrdhvAdipradeshasthadoShali~ggam (35-37) · Śloka 1
ਅਧਃਸ੍ਥਿਤੇ ਸਮੀਪਸ੍ਥਂ ਦੂਰਸ੍ਥਂ ਚੋਪਰਿਸ੍ਥਿਤੇ ||੩੫||
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਿਤੇ ਤਥਾ ਦੋਸੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਂ ਨੈਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ |
ਸਮਨ੍ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦੋਸੇ ਸਙ੍ਕੁਲਾਨੀਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੩੬||
ਦਸ੍ਟਿਮਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤੇ ਦੋਸੇ ਮਹਦ੍ਧ੍ਰਸ੍ਵਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ |
ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਬਹੁਧਾ ਚਾਨਵਸ੍ਥਿਤੇ ||੩੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
ਦੋਸੇ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਸ ਏਕਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ||੧||
View original
अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते ||३५||
पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थं नैव पश्यति |
समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति ||३६||
दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद्ध्रस्वं च पश्यति |
द्विधा स्थिते द्विधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते ||३७||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
दोषे दृष्ट्याश्रिते तिर्यक् स एकं मन्यते द्विधा ||१||
ਅਧੁਨਾਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੇਵਂ ਯਥਾਪ੍ਰਦੇਸ਼ਂ ਦਸ੍ਟੌ ਦੋਸਾਵਸ੍ਥਾਨੇ ਯਥਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਯਾਦਗ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਅਧਃਸ੍ਥਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮੀਪਸ੍ਥਂ ਦੂਰਸ੍ਥਂ ਚੇਤਿ ਨੈਵ ਪਸ਼੍ਯਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸਮਨ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਸਙ੍ਕੁਲਾਨੀਵੇਤਿ ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯਰੂਪੇਣੈਵ ਮਿਸ਼੍ਰਾਣਿ| ਅਨਵਸ੍ਥਿਤ ਇਤਿ ਅਨਿਯਤਾਵਸ੍ਥਾਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੫-੩੭||–
Adhikarana caturthapaTalagatadoShalakShaNam (38-40) · Śloka 40
ਤਿਮਿਰਾਖ੍ਯਃ ਸ ਵੈ ਦੋਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਪਟਲਂ ਗਤਃ ||੩੮||
ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਤੋ ਦਸ੍ਟਿਂ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਮਤਃ ਪਰਮ੍ |
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਤਮੋਭੂਤੇ ਨਾਤਿਰੂਢੇ ਮਹਾਗਦੇ ||੩੯||
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਸਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਵਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸੇ ਚ ਵਿਦ੍ਯੁਤਃ |
ਨਿਰ੍ਮਲਾਨਿ ਚ ਤੇਜਾਂਸਿ ਭ੍ਰਾਜਿਸ੍ਣੂਨ੍ਯਥ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੪੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थं पटलं गतः ||३८||
रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतः परम् |
अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ||३९||
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः |
निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णून्यथ पश्यति ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਚਤੁਰ੍ਥਪਟਲਗਤਮਾਹ– ਤਿਮਿਰਾਖ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨ੍ਧ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਕਤਯਾ ਤਿਮਿਰਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ਤਿਮਿਰਾਖ੍ਯਃ, ਦੋਸੋ ਰੋਗਃ, “ਦੋਸਾ ਅਪਿ ਰੋਗਾਖ੍ਯਾਂ ਲਭਨ੍ਤੇ” ਇਤ੍ਯਾਗਮਾਤ੍; ਸ ਏਵ ਰੋਗਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਦਸ੍ਟਿਰੋਧਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਲਿਙ੍ਗ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਲਿਙ੍ਗਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਤਨ੍ਨਾਸ਼ੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਃ| ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਮਤਃ ਪਰਂ ‘ਵਦਨ੍ਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਤਮੋਭੂਤ ਇਤਿ ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਾਦਸ਼੍ਯੇ, ਰੂਪਸ੍ਯਾਨੁਪਲਮ੍ਭਾਦਨ੍ਧਕਾਰਸਦਸ਼ੇ| ਨਾਤਿਰੂਢੇ ਨਾਤਿਵਦ੍ਧੇ, ਅਤਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਭਾਸ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਸ੍ਤੂਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ| ਅਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸੇ ਚੇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਪਾਦਾਨਂ ਭੂਮੇਸ੍ਤਮੋਮਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਚ ਤਮੋਭਿਭਵਾਤ੍ਤਾਦਸ਼ਸ੍ਯ ਚਕ੍ਸੁਸੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਸ਼ਕ੍ਤੇਃ||੩੮-੪੦||
Adhikarana li~gganAshasya nIlikA-kAcasa~jj~jAntaram (41) · Śloka 41
ਸ ਏਵ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਸ੍ਤੁ ਨੀਲਿਕਾ ਕਾਚਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ |੪੧|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिका काचसञ्ज्ञितः |४१|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਤਸ੍ਯੈਵ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਸ ਏਵ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਤਤੀਯਪਟਲਸ੍ਥਿਤਃ ਕਾਚਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸ ਏਵੋਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਪਟਲੇ ਪੁਨਰ੍ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ੋ ਨੀਲਿਕਾ ਚ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥੇ| ਕੁਤਃ ਪੁਨਰਯਮਜੁਰੇਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਨ ਲਗਤਿ– ਨੀਲਿਕਾਕਾਚਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰ੍ਯਾਯਾਭ੍ਯਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤੋ ਨੀਲਿਕਾਕਾਚਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤ ਇਤਿ; ਨੈਵਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਤਤੀਯਪਟਲਸ੍ਥਿਤੇ ਦੋਸੇ ਕਾਚਾਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਨਿਮਿਃ– “ਕਾਚ ਇਤ੍ਯੇਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਪਟਲੋਤ੍ਥਿਤਃ| ਚਤੁਰ੍ਥਪਟਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ|| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਸ਼੍ਚ ਕਫਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਦਾ|” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਤ੍ ਤਤੀਯਪਟਲਸ੍ਥਸ੍ਯ ਕਾਚਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਚਤੁਰ੍ਥਪਟਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਮ੍| ਯਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ੋਪਾਦਾਨਂ ਤਤ੍ ਸਕਲਪਰ੍ਯਾਯਜ੍ਞਾਪਕਾਰ੍ਥਮ੍| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ “ਨੀਲਿਕਾਵਿਸ਼ੇਸਿਤਾ ਕਾਚਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਨੀਲਿਕਾਕਾਚਸਞ੍ਜ੍ਞਾ” ਇਤ੍ਯਾਹ; ਏਤੇਨ ਤਤੀਯਪਟਲਸ੍ਥਦੋਸੇ ਕਾਚਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਤੁ ਸਾ ਨੀਲਿਕਯਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਫਲਤਿ| ਏਕਜਾਤੀਯਤਯਾ ਤ੍ਰਿਚਤੁਃਪਟਲਯੋਰਪਿ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸਟ੍ਤ੍ਵਮੇਵ, ਨਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਤ੍ਵਂ; ਤੇਨ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਇਦਮਿਦਾਨੀਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤੇ– ਤਤੀਯਪਟਲਸ੍ਥੇ ਦੋਸੇ ਕਾਚਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਤਿਮਿਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚ, ਤਰ੍ਹਿ ਕਥਂ ਨ ਸਟ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਹਾਨਿਃ? ਕਾਚਾਤ੍ਤਿਮਿਰਸ੍ਯ ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਸਡ੍ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਾਃ” ਇਤਿ; ਅਥ ਮਨ੍ਯਸੇ, ਤਿਮਿਰਾਤ੍ ਕਾਚੋ ਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ; ਨ, ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਸਾਧਕਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੋਃ; ਯਤੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਸਿਰੋਤ੍ਪਾਤਾਭ੍ਯਾਮਧਿਮਨ੍ਥਸਿਰਾਹਰ੍ਸਯੋਰਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵੇਪਿ ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਭਵਤ੍ਯੇਵਂ, ਯਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਨਾਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ੍ਤਯੋਰਿਵਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਨਾਮਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਨ ਚੈਵਂ, “ਤਿਮਿਰਾਖ੍ਯਃ ਸ ਵੈ ਦ੍ਸਃ” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਾਤ੍ ਤਥਾਚ ‘ਤਿਮਿਰੇ ਰਾਗਿਣਿ’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇ ਪੂਰ੍ਵਨਾਮਪਰਿਤ੍ਯਾਗਃ, ਤਤਸ੍ਤਿਮਿਰਾਤ੍ ਕਾਚਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵੇਪ੍ਯਨਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਾਧੁ, ਯਥਾ– ਸਤ੍ਯਪਿ ਯੌਵਨਤ੍ਵੇ ਯਜ੍ਞਦਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਸ੍ਵਾਭਿਧੇਯਹਾਨਿਃ, ਅਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਪ੍ਰਸਙ੍ਗ ਇਤਿ|੪੧|–
Adhikarana doShavisheSheNa rUpavisheShadarshanam (41-46) · Śloka 46
ਵਾਤੇਨ ਚਾਪਿ ਰੂਪਾਣਿ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੀਵ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੪੧||
ਆਵਿਲਾਨ੍ਯਰੁਣਾਭਾਨਿ ਵ੍ਯਾਵਿਦ੍ਧਾਨੀਵ ਮਾਨਵਃ |
ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਦਿਤ੍ਯਖਦ੍ਯੋਤਸ਼ਕ੍ਰਚਾਪਤਡਿਦ੍ਗੁਣਾਨ੍ ||੪੨||
ਨਤ੍ਯਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਿਖਿਨਃ ਸਰ੍ਵਂ ਨੀਲਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ |
ਕਫੇਨ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਿ ਚ ਸਿਤਾਨਿ ਚ ||੪੩||
(ਗੌਰਚਾਮਰਗੌਰਾਣਿ ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਪ੍ਰਤਿਮਾਨਿ ਚ |
ਪਸ਼੍ਯੇਦਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਭ੍ਰੇ ਚੈਵਾਭ੍ਰਸਮ੍ਪ੍ਲਵਮ੍) |
ਸਲਿਲਪ੍ਲਾਵਿਤਾਨੀਵ ਪਰਿਜਾਡ੍ਯਾਨਿ ਮਾਨਵਃ |
ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਰਕ੍ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਾਨਿ ਤਮਾਂਸਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ||੪੪||
ਸ ਸਿਤਾਨ੍ਯਪਿ ਕਸ੍ਣਾਨਿ ਪੀਤਾਨ੍ਯਪਿ ਚ ਮਾਨਵਃ |
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਨੀਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੪੫||
ਬਹੁਧਾ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚਾਪਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਸਮਨ੍ਤਤਃ |
ਹੀਨਾਧਿਕਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯਪਿ ਤੁ ਜ੍ਯੋਤੀਂਸ੍ਯਪਿ ਚ ਭੂਯਸਾ ||੪੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
वातेन चापि रूपाणि भ्रमन्तीव च पश्यति ||४१||
आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानीव मानवः |
पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ||४२||
नृत्यतश्चैव शिखिनः सर्वं नीलं च पश्यति |
कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ||४३||
(गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च |
पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसम्प्लवम्) |
सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः |
पश्येद्रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ||४४||
स सितान्यपि कृष्णानि पीतान्यपि च मानवः |
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानीव पश्यति ||४५||
बहुधा च द्विधा चापि सर्वाण्येव समन्ततः |
हीनाधिकाङ्गान्यपि तु ज्योतींष्यपि च भूयसा ||४६||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਹ– ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਯਦੁਕ੍ਤਮੇਤਤ੍ ਵਾਤੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਪਟਲੇਸੁ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ੍ਯਾਯਸ੍ਯ| ਵ੍ਯਾਵਿਦ੍ਧਾਨੀਵ ਕੁਟਿਲਾਨੀਵ| ਖਦ੍ਯੋਤੋ ਜ੍ਯੋਤਿਰਿਙ੍ਗਣਃ, ਸ਼ਕ੍ਰਚਾਪ ਇਨ੍ਦ੍ਰਧਨੁਃ, ਗੁਣਾਨ੍ ਰੂਪਾਣਿ, ਆਦਿਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਰੂਪਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਿਖਿਨੋ ਮਯੂਰਾਨ੍| ਸਲਿਲਪ੍ਲਾਵਿਤਾਨੀਵ ਪਰਿਜਾਡ੍ਯਾਨੀਤਿ ਸਲਿਲਪ੍ਲਵਨੇਨੈਵ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਿਤਾਨੀਤਿ ਸ਼੍ਵੇਤਾਨਿ| ਨਨੁ, ਰਕ੍ਤੇਨ ਕਥਂ ਸਿਤਾਨੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸਿਤਰੂਪਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨੈਵਂ, ਸਿਤਾਨ੍ਯਪਿ ਕਸ੍ਣਾਨਿ ਪੀਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਦਦੋਸਃ; ਸ ਇਤਿ ਮਾਨਵਃ| ਰਕ੍ਤੇਨ ਕਸ੍ਣਪੀਤਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪਿਤ੍ਤਸਧਰ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ| ਚਿਤ੍ਰਾਣੀਤਿ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾਨਿ| ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਨੀਵੇਤਿ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ| ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਮੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਬਹੁਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਬਹੁਵਿਧਾਨਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਵਾ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਤਤੀਯਪਟਲੇ ਹੀਨਾਧਿਕਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯਪੀਤਿ ਗਦਾਧਰਃ||੪੧-੪੬||
Adhikarana parimlAyisa~jj~jakatimiralakShaNam (47) · Śloka 47
ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਮ੍ਲਾਯਿ ਮੂਰ੍ਛਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਤੇਜਸਾ |
ਪੀਤਾ ਦਿਸ਼ਸ੍ਤੁ ਖਦ੍ਯੋਤਾਨ੍ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਚਾਪਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੪੭||
ਵਿਕੀਰ੍ਯਮਾਣਾਨ੍ ਖਦ੍ਯੋਤੈਰ੍ਵਕ੍ਸਾਂਸ੍ਤੇਜੋਭਿਰੇਵ ਵਾ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्छितं पित्ततेजसा |
पीता दिशस्तु खद्योतान् भास्करं चापि पश्यति ||४७||
विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव वा |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਪਰਂ ਪਰਿਮ੍ਲਾਯਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਂ ਤਿਮਿਰਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਮ੍ਲਾਯੀਤਿ ਪਰਿਮ੍ਲਾਯਿ ਤਿਮਿਰਮ੍; ਏਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਛਿਤਪਿਤ੍ਤਕਤਂ ਪੀਤਂ ਨੀਲਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਸਾਤ੍ਯਕਿਃ– “ਏਵਮੇਵ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਨੀਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਃ| ਰਕ੍ਤਾਃ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਾਃ ਪੀਤਾਃ||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਚਨੇ ਕਾਚ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਮੂਰ੍ਛਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਤੇਜਸੇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਜੋ ਰਕ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਸਾਦਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍; ਤੇਨ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਰਕ੍ਤਤੇਜਸਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਜੋ ਬਲਂ ਰਕ੍ਤਤੇਜਃ; ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਭਕ੍ਤਤੇਜਸਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਤੇਜਸਾ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਰਸੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਰਕ੍ਤਤੇਜਸੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਤੇਜੋ ਰਕ੍ਤਤੇਜ ਇਤਿ ਰਸ ਏਵਾਭਿਧਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਪਿਤ੍ਤਤੇਜਸੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਤੇਜਃ ਪਿਤ੍ਤਤੇਜਃ; ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਮਾਨਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਤ੍ਵੇਨ ਚ ਰਕ੍ਤਮਭਿਧਾਯ ਪੂਰ੍ਵ ਏਵਾਰ੍ਥਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਮੂਰ੍ਛਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਮਾਰੁਤਮ੍|” ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ “ਏਸ ਯਾਪ੍ਯਃ ਸ੍ਮਤਃ ਕਾਚੋ ਮ੍ਲਾਯੀਨਾਮ੍ਨਾ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍|” ਇਤਿ| ਇਦਂ ਤ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ – “ਵਿਦਧਾਤਿ ਪਰਿਮ੍ਲਾਯਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤੇਨ ਸਙ੍ਗਤਮ੍| ਤੇਨ ਪੀਤਾ ਦਿਸ਼ਃ ਪਸ਼੍ਯੇਦੁਦ੍ਯਨ੍ਤਮਿਵ ਭਾਸ੍ਕਰਮ੍||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਯਦਿ ਰਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਯਤ੍ਤਦ੍ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਕੁਸਸ੍ਟ੍ਯਾ ਰਸੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਦਾ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਹ ਸਮਾਨਾਰ੍ਥਮੇਵੈਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਪਰਿਮ੍ਲਾਯਿਰੋਗੇ ਤਿਮਿਰਵਤਃ ਪੁਂਸੋ ਰਾਗਗ੍ਰਹਣੇ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪੀਤਾ ਦਿਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕੀਰ੍ਯਮਾਣਾਨਿਤਿ ਆਚ੍ਛਾਦ੍ਯਮਾਨਾਨ੍| ਯਾਪ੍ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ, ਤਥਾਹਿ ਸਾਤ੍ਯਕਿਃ– “ਤਤੀਯਂ ਪਟਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤਿਮਿਰਂ ਰਾਗਿ ਜਾਯਤੇ| ਅਰਾਗਿ ਤਿਮਿਰਂ ਸਾਧ੍ਯਮਾਦ੍ਯਂ ਪਟਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍|| ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਰਾਗਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤੀਯੇ ਯਾਪ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ|” ਇਤਿ||੪੭||–
Adhikarana li~gganAshasya rAgaiH ShaDvidhatvam (48) · Śloka 48
ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸਡ੍ਵਿਧਂ ਰਾਗੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਮਤਃ ਪਰਮ੍ ||੪੮||
View original
वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम् ||४८||
ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਸਡ੍ਵਿਧਂ ਤਿਮਿਰਮਭਿਧਾਯ ਰਾਗੈਃ ਸਡ੍ਵਿਧਮਾਹ– ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸਡ੍ਵਿਧਂ ਰਾਗੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਨੁਗਾਂ ਤਿਮਿਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਵਿਹਾਯ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਕੀਰ੍ਤਨਂ ਰਾਗਪ੍ਰਕਰ੍ਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ||੪੮||
Adhikarana vAtikAdirAgoddeshaH (49) · Śloka 49
ਰਾਗੋਰੁਣੋ ਮਾਰੁਤਜਃ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟੋ ਮ੍ਲਾਯੀ ਚ ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ |
ਕਫਾਤ੍ ਸਿਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਜਃ ਸਰਕ੍ਤਃ ਸਮਸ੍ਤਦੋਸਪ੍ਰਭਵੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਃ ||੪੯||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टो म्लायी च नीलश्च तथैव पित्तात् |
कफात् सितः शोणितजः सरक्तः समस्तदोषप्रभवो विचित्रः ||४९||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਵਾਤਾਦਿਰਾਗੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮਾਹ– ਰਾਗੋਰੁਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮ੍ਲਾਯੀ ਚ ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤਿ ਮ੍ਲਾਯੀ ਪੀਤਨੀਲੋ ਵਰ੍ਣਃ| ਨਨੁ, ਸ਼ੇਸੇ ਪਰਿਮ੍ਲਾਯਿ ਪਠਿਤਂ ਤਤ੍ ਕਥਮਧੁਨਾ ਵਾਤਰੋਗਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਿਃ? ਨੈਵਂ, ਰਾਗਕਾਲੇ ਵਾਯੁਰਪ੍ਯਤ੍ਰਾਂਸ਼ੇਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਤੇ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਪੈਤ੍ਤਿਕਰੂਪਦ੍ਵਯਸ੍ਯੈਕਤ੍ਰਾਭਿਧਾਨੇਨ ਲਾਘਵਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਯਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਨ ਕਤਂ ਤਦੇਕਵਿਕਾਰਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍||੪੯||
Adhikarana vAtikarAgasya vishiShTalakShaNam (50) · Śloka 50
ਅਰੁਣਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥੂਲਕਾਚਾਰੁਣਪ੍ਰਭਮ੍ |੫੦|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
अरुणं मण्डलं दृष्ट्यां स्थूलकाचारुणप्रभम् |५०|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾਤਿਕਰਾਗਸ੍ਯੈਵ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਰੁਣਂ ਮਣ੍ਡਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰੁਣਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਕੀਦਸ਼ਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਸ੍ਥੂਲਕਾਚਾਰੁਣਪ੍ਰਭਮਿਤਿ| ਸ੍ਥੂਲਕਾਚਸ੍ਯੇਵ ਅਰੁਣਾ ਪ੍ਰਭਾ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ; ਏਤੇਨ ਬਾਹੁਲ੍ਯਮਰੁਣਤ੍ਵਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ| ਕਾਚੋਤ੍ਰਾਰੁਣੋ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਃ|੫੦|–
Adhikarana parimlAyino vishiShTali~ggam (50) · Śloka 50
ਪਰਿਮ੍ਲਾਯਿਨਿ ਰੋਗੇ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮ੍ਲਾਯਿ ਨੀਲਂ ਚ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ||੫੦||
ਦੋਸਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਤਤ੍ਰ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लायि नीलं च मण्डलम् ||५०||
दोषक्षयात् स्वयं तत्र कदाचित् स्यात्तु दर्शनम् |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਪਰਿਮ੍ਲਾਯਿਨੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪਰਿਮ੍ਲਾਯਿਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ “ਰਕ੍ਤਜਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥੂਲਕਾਚਾਨਲਪ੍ਰਭਮ੍|” ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਏਤਦਪਿ ਪਰਿਮ੍ਲਾਯਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ, ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ ਚ– ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਸ੍ਥੂਲਕਾਚਸ੍ਯੇਵ ਵਰ੍ਣਤਃ ਅਨਲਸ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਭਾ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥੇਤਿ, ਅਨਲਪ੍ਰਭਤ੍ਵੇਨ ਪੀਤਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਭਵਤਿ; ਪੀਤਂ ਚੇਸਨ੍ਨੀਲਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, “ਮ੍ਲਾਯਿ ਨੀਲਂ ਚ ਮਣ੍ਡਲਮ੍” ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਾਤ੍; ਤਥਾ “ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਮਾਨੀਲਂ ਕਾਂਸ੍ਯਾਭਂ ਪੀਤਮੇਵ ਚ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍; ਆਨੀਲਮੀਸਨ੍ਨੀਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮ੍ਲਾਯੀਤਿ ਮ੍ਲਾਨਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਦੋਸਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਤ੍; ਸਤ੍ਯਪਿ ਦੋਸਰੂਪਤ੍ਵੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਦੋਸਰੂਪਂ ਤਾਦਸ਼ਮੇਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਉਤ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਾ? ਤਤ੍ਰ ਨ ਤਾਵਦਾਦ੍ਯਃ ਪਕ੍ਸਃ, ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਤਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਤਥਾਤ੍ਵੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਯਾਸਙ੍ਗਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਥ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤਦਾ ਦੋਸਸ੍ਯੈਵ ਕ੍ਸਯਾਦਿਤ੍ਯਾਪਤਿਤਂ ਕਿਮਿਤਿ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ ਸ੍ਵੀਕ੍ਰਿਯਤੇ? ਨੈਵਂ, ਵਿਨਾ ਦੋਸਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨੋਦਯਾਦ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਾਲਵਸ਼ਾਤ੍ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਸ੍ਯੈਵ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਯਤਃ ਕਾਲਾਦਿਜਮਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਕ੍ਵਚਿਲ੍ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਪਠਤ੍ਯੇਵ, ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਕਰ੍ਮਣੋਭਿਧਾਨਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ; ਕਿਂਵਾ ਦੋਸਕ੍ਸਯੇ ਏਵ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯੋ ਹੇਤੁਰਿਸ੍ਯਤਾਂ, ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕ੍ਸਯੋ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਥਾਤ੍ਰੈਵ ਕੁਤ ਏਵਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਸ੍ਯੈਵਂਵਿਧਕਰ੍ਮਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਗਦਾਧਰਪਾਠੇ ਰਕ੍ਤਜਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਮ੍||੫੦||–
Adhikarana vAtikAdirAgANAmuddiShTAnAM lakShaNam (51-54) · Śloka 54
ਅਰੁਣਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਾਤਾਚ੍ਚਞ੍ਚਲਂ ਪਰੁਸਂ ਤਥਾ ||੫੧||
ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਮਾਨੀਲਂ ਕਾਂਸ੍ਯਾਭਂ ਪੀਤਮੇਵ ਚ |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਬਹੁਲਂ ਪੀਤਂ ਸ਼ਙ੍ਖਕੁਨ੍ਦੇਨ੍ਦੁਪਾਣ੍ਡੁਰਮ੍ ||੫੨||
ਚਲਤ੍ਪਦ੍ਮਪਲਾਸ਼ਸ੍ਥਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੋ ਬਿਨ੍ਦੁਰਿਵਾਮ੍ਭਸਃ |
( ਸਙ੍ਕੁਚਤ੍ਯਾਤਪੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਛਾਯਾਯਾਂ ਵਿਸ੍ਤਤੋ ਭਵੇਤ੍) |
ਮਜ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਨਯਨੇ ਮਣ੍ਡਲਂ ਤਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ ||੫੩||
ਪ੍ਰਵਾਲਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਾਭਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤ੍ਮਕਮ੍ |
ਦਸ੍ਟਿਰਾਗੋ ਭਵੇਚ੍ਚਿਤ੍ਰੋ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ |
ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੫੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
( ਤਥਾ ਨਰਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਦਗ੍ਧਦਸ੍ਟਿਃ ਕਫੇਨ ਚਾਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਥ ਧੂਮਦਰ੍ਸ਼ੀ |
ਯੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਾਤ੍ਯੋ ਨਕੁਲਾਨ੍ਧਤਾ ਚ ਗਮ੍ਭੀਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾਚ੍ਚ ਤਥੈਵ ਦਸ੍ਟਿਃ) |
View original
अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ||५१||
पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव च |
श्लेष्मणा बहुलं पीतं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम् ||५२||
चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः |
( सङ्कुचत्यातपेऽत्यर्थः छायायां विस्तृतो भवेत्) |
मृज्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति ||५३||
प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् |
दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे |
यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ||५४||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
( तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी |
यो ह्रस्वजात्यो नकुलान्धता च गम्भीरसञ्ज्ञाच्च तथैव दृष्टिः) |
ਰਾਗੋਰੁਣੋ ਮਾਰੁਤਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੂਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਅਰੁਣਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਾਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਮਾਨੀਲਮਿਤਿ ਆਨੀਲਮੀਸਨ੍ਨੀਲਂ ਪੀਤਮੇਵ, ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਸਤਿ ਕਾਂਸ੍ਯਾਭਮ੍| ਪੀਤਮੇਵ ਚੇਤਿ ਰਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਪੀਤਮੇਵ, ਕਾਂਸ੍ਯਾਭਮਾਪਾਣ੍ਡੁਪੀਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਕਫਜੇ ਪਠਨ੍ਤਿ– “ਸਙ੍ਕੁਚਤ੍ਯਾਤਪੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਛਾਯਾਯਾਂ ਵਿਸ੍ਤਤੋ ਭਵੇਤ੍|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਸ਼ੋਣਿਤਜੇ ਪ੍ਰਵਾਲੇਤ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਵਾਲਂ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਂ ਤਦਾਭਂ, ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਾਭਂ ਚ ਰਕ੍ਤਪਦ੍ਮਪੁਸ੍ਪਦਲਾਭਮ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਚਿਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਾਤਾਦਿਵਰ੍ਣਵਿਭੇਦੇਨ ਚਿਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯਾਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍; ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਯਥਾਯਥਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਵਰ੍ਣਭੇਦੇਨ ਚਿਤ੍ਰਵਰ੍ਣੋ ਭਵਤਿ, ਉਦ੍ਦੇਸ਼ੋਕ੍ਤਵਰ੍ਣਚਿਤ੍ਰਤ੍ਵੇ ਸਾਕ੍ਸਾਦੇਤਾਦਸ਼ਵਿਵਰਣਾਭਾਵ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨੀਤ੍ਯਸ੍ਯਾਭਿਧਾਨਂ ਨ੍ਯਾਯਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯੈਵਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣਾਰੁਣਾਦਿਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਨਿ||੫੧-੫੪||
Adhikarana dRuShTigatarogANAM sa~gkhyA (55) · Śloka 55
ਸਡ੍ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਾਃ ਸਡਿਮੇ ਚ ਰੋਗਾ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸਟ੍ ਚ ਸਡੇਵ ਵਾਚ੍ਯਾਃ |੫੫|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव वाच्याः |५५|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਅਤਃ ਪਰਮੁਕ੍ਤਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਵਿਕਾਰਯੋਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭਿਧਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਸਡਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਡ੍ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨੁਵਾਦੋਯਮ੍| ਸਡਿਮੇ ਚ ਰੋਗਾ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਵਿਦਗ੍ਧਦਸ੍ਟ੍ਯਾਦਯੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ| ਨਨੁ, ਉਕ੍ਤਾਨੁਵਾਦੋ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ ਪੁਨਃ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯੋਕ੍ਤਿਃ? ਨੈਵਂ, ਪਿਤ੍ਤਕਫਵਿਦਗ੍ਧਦਸ੍ਟ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਭ੍ਯਾਂ ਦਿਵਾਨ੍ਧਰਾਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਸਡੇਵੇਤ੍ਯਵਧਾਰਣਂ ਕਤਂ, ਸਟ੍ ਚ ਸਡੇਵ ਇਤਿ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼; ਅਮੁਂ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਨ ਪਠਨ੍ਤ੍ਯੇਵ|੫੫|–
Adhikarana pittavidagdhadRuShTilakShaNam (55-56) · Śloka 56
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਸਦਾ ਤੁ ਦਸ੍ਟਿਃ ਪੀਤਾ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ||੫੫||
ਪੀਤਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਚ ਤੇਨ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਸ ਵੈ ਨਰਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਦਗ੍ਧਦਸ੍ਟਿਃ |
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਤੀਯਂ ਪਟਲਂ ਤੁ ਦੋਸੇ ਦਿਵਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯੇਨ੍ਨਿਸ਼ਿ ਚੇਕ੍ਸਤੇ ਸਃ ||੫੬||
ਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਸ਼ੀਤਾਨੁਗਹੀਤਦਸ੍ਟਿਃ ਪਿਤ੍ਤਾਲ੍ਪਭਾਵਾਦਪਿ ਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
पित्तेन दुष्टेन सदा तु दृष्टिः पीता भवेद्यस्य नरस्य किञ्चित् ||५५||
पीतानि रूपाणि च तेन पश्येत् स वै नरः पित्तविदग्धदृष्टिः |
प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि चेक्षते सः ||५६||
रात्रौ च शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत् |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਪਿਤ੍ਤਵਿਦਗ੍ਧਦਸ੍ਟਿਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਸ੍ਟਿਃ ਪੀਤਾ ਭਵੇਦਿਤਿ ਪ੍ਰਥਮਦ੍ਵਿਤੀਯਯੋਃ ਪਟਲਯੋਰਿਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ, ਯਤਃ ਪਰਤਃ “ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਤੀਯਂ ਪਟਲਂ” ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਕਥਂ ਤਿਮਿਰਾਦਸ੍ਯਾਃ ਪਾਰ੍ਥਕ੍ਯਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਤਤੀਯਪਟਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਨ੍ਤਰੇਣ ਵਰ੍ਣਾਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਸਤਿ ਵਰ੍ਣੇ ਪਟਲਾਨ੍ਤਰਗਤਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨੇ ਤਾਦਕ੍ ਸ੍ਵਰੂਪੋ ਦੋਸਃ ਕਥਮਨ੍ਯਵਿਕਾਰਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਨਾਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਮ੍, ਤਜ੍ਜਨਕਕਰ੍ਮਣੋ ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨ ਸਾਮਗ੍ਰੀਭੇਦਾਤ੍| ਅਯਂ ਦਿਵਾਨ੍ਧਃ, ਦਿਵਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯੇਦਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤਾਨੀਤਿ ਰੂਪਾਣਿ| ਦੋਸੇ ਪਿਤ੍ਤੇ||੫੫-੫੬||–
Adhikarana shleShmavidagdhadRuShTilakShaNam (57-58) · Śloka 58
ਤਥਾ ਨਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਦਗ੍ਧਦਸ੍ਟਿਸ੍ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨਿ ਤੁ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸਃ ||੫੭||
ਤ੍ਰਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤੋਲ੍ਪਃ ਪਟਲੇਸੁ ਦੋਸੋ ਨਕ੍ਤਾਨ੍ਧ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ |
ਦਿਵਾ ਸ ਸੂਰ੍ਯਾਨੁਗਹੀਤਦਸ੍ਟਿਃ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ਤੁ ਰੂਪਾਣਿ ਕਫਾਲ੍ਪਭਾਵਾਤ੍ ||੫੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि तु मन्यते सः ||५७||
त्रिषु स्थितोऽल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य |
दिवा स सूर्यानुगृहीतदृष्टिः पश्येत्तु रूपाणि कफाल्पभावात् ||५८||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਦਗ੍ਧਦਸ੍ਟਿਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਤਥਾ ਨਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਦਗ੍ਧਦਸ੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਾਂ ਚ ਪ੍ਰਥਮਦ੍ਵਿਤੀਯਪਟਲਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਜਨਯਤਿ; ਪਰਤਃ ‘ਤ੍ਰਿਸੁ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਃ| ਤਾਨੀਤਿ ਰੂਪਾਣਿ| ਤ੍ਰਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤੋਲ੍ਪ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਦਿਵਾਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਨੁਕੂਲ੍ਯਂ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ, ਯਦਿ ਹਿ ਅਨਲ੍ਪਦੋਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਦਿਵਾਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨ ਭਵੇਦੇਵ| ਦੋਸੋਤ੍ਰ ਕਫਃ, ਤਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਯਂ ਨਕ੍ਤਾਨ੍ਧਃ||੫੭-੫੮||
Adhikarana dhUmadarshIlakShaNam (59) · Śloka 59
ਸ਼ੋਕਜ੍ਵਰਾਯਾਸਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੈਰਭ੍ਯਾਹਤਾ ਯਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਿਃ |
ਧੂਮ੍ਰਾਂਸ੍ਤਥਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ ਸ ਧੂਮਦਰ੍ਸ਼ੀਤਿ ਨਰਃ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ||੫੯||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
शोकज्वरायासशिरोऽभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः |
धूम्रांस्तथा पश्यति सर्वभावान् स धूमदर्शीति नरः प्रदिष्टः ||५९||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਧੂਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨੋ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸ਼ੋਕਜ੍ਵਰਾਯਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਕਾਦਿਭਿਃ ਕਾਰਣੈਃ ਕੁਪਿਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਭ੍ਯਾਹਤਾ ਉਪਹਤਾ ਦਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਮ੍, ਅਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਰੋਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਪੈਤ੍ਤਿਕਗਣੇਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਅਯਂ ਚ ਰੋਗੋ ਬਾਹ੍ਯਪਟਲਸ੍ਥੇਨ ਦੋਸੇਣ ਜਨ੍ਯਤ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ, ਤਤੀਯਪਟਲਾਸ਼੍ਰਿਤਦੋਸੇਣੇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਦਿਵਾ ਧੂਮਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਨ ਤੁ ਨਕ੍ਤਂ; ਤਦਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੫੯||
Adhikarana hrasvajADyalakShaNam (60) · Śloka 60
ਯੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਾਡ੍ਯੋ ਦਿਵਸੇਸੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਧ੍ਰਸ੍ਵਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਚ ਤੇਨ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ |੬੦|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
यो ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च तेन पश्येत् |६०|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਾਡ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਾਡ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਨ ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਾਡ੍ਯੇਨ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਦਿਵਾ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਸ ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਾਡ੍ਯ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਅਤ੍ਰ ਦੋਸੋ ਦਸ੍ਟਿਮਧ੍ਯਗਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਦਸ੍ਟਿਮਧ੍ਯਗਤੇ ਦੋਸੇ ਮਹਦ੍ਧ੍ਰਸ੍ਵਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ|” ਇਤਿ| ਅਯਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ|੬੦|–
Adhikarana nakulAndhyalakShaNam (60) · Śloka 60
ਵਿਦ੍ਯੋਤਤੇ ਯਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਦੋਸਾਭਿਪਨ੍ਨਾ ਨਕੁਲਸ੍ਯ ਯਦ੍ਵਤ੍ ||੬੦||
ਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਦਿਵਾ ਸ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਸ ਵੈ ਵਿਕਾਰੋ ਨਕੁਲਾਨ੍ਧ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਃ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ||६०||
चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसञ्ज्ञः |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਨਕੁਲਾਨ੍ਧ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਮਾਹ– ਵਿਦ੍ਯੋਤਤੇ ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਕੁਲਸ੍ਯ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਵ੍ਯਥਾ ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯੋਤਤੇ ਵਰ੍ਣੇਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ ਤਥਾਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਦਸ੍ਟਿਮਣ੍ਡਲਗਤੋ ਰਾਗਃ ਸਰ੍ਵਦੋਸਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ; ਦੋਸਾਭਿਪਨ੍ਨੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸਿਤ੍ਵਾਦਭਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍| ਏਤੌ ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਾਡ੍ਯਨਕੁਲਾਨ੍ਧ੍ਯੌ ਚਤੁਃਪਟਲਸ੍ਥਿਤਦੋਸਜਨ੍ਯੌ ਸਰਾਗੌ ਨ ਸਾਧ੍ਯੌ| ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਨਕ੍ਤਮਨ੍ਧਾਸ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਯੇ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ| ਤੇਸਾਮਸਾਧ੍ਯੋ ਨਕੁਲੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਾਡ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ|| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵੇਯਾਤਾਂ ਦ੍ਵੌ ਚਤੁਃਪਟਲਾਸ਼੍ਰਿਤੌ| ਤੌ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਰਾਗਤ੍ਵਾਦਸਾਧ੍ਯੌ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤੌ||” ਇਤਿ| ਏਤੌ ਚ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਧੌ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯੌ, ਦਿਵਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਚਿਤ੍ਰਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਭਿਧਾਨੇਨ ਰਾਤ੍ਰਾਵਦਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਤੀਤੇਃ| ਵਿਦੇਹੇਨ ਤੁ ਨਕ੍ਤਾਨ੍ਧ੍ਯੇ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇਪਿ ਚਤ੍ਵਾਰ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਨਕ੍ਤਾਨ੍ਧ੍ਯਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਦਿਵਾਨ੍ਧ੍ਯੇਪਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍; ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿਵਤ੍||੬੦||
Adhikarana gambhIrikAlakShaNam (61) · Śloka 61
ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਵਿਰੂਪਾ ਸ਼੍ਵਸਨੋਪਸਸ੍ਟਾ ਸਙ੍ਕੋਚਮਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਸ੍ਤੁ ਯਾਤਿ ||੬੧||
ਰੁਜਾਵਗਾਢਾ ਚ ਤਮਕ੍ਸਿਰੋਗਂ ਗਮ੍ਭੀਰਿਕੇਤਿ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कोचमभ्यन्तरतस्तु याति ||६१||
रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਗਮ੍ਭੀਰਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦਸ੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੂਪਾ ਵਿਕਤਾ| ਸ਼੍ਵਸਨੋਪਸਸ੍ਟਾ ਵਾਤੋਪਗਤਾ, ਸਙ੍ਕੋਚਮਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਸ੍ਤੁ ਯਾਤੀਤਿ ਅਨ੍ਤਃਸਙ੍ਕੋਚਮੇਤਿ ਨਿਮਜ੍ਜਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; “ ਸਙ੍ਕੁਚ੍ਯਤੇਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਸ਼੍ਚ ਯਾਤਿ” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯਯਮੇਵਾਰ੍ਥਃ, ਇਯਮਵਿਸ਼ੇਸੋਕ੍ਤਿਃ| ਸਕਲਪਟਲਗਤਵਾਤਜਨ੍ਯਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਗਮ੍ਭੀਰਿਕਾ ਤਥੇਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍||੬੧||–
Adhikarana sanimittali~gganAsha-animittali~gganAshalakShaNam (62-64) · Śloka 64
ਬਾਹ੍ਯੌ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਾਵਿਹ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟੌ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚ ||੬੨||
ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ਸਃ |
( ਵਿਦਾਰ੍ਯਤੇ ਸੀਦਤਿ ਹੀਯਤੇ ਵਾ ਨਣਾਮਭਿਘਾਤਹਤਾ ਚ ਦਸ੍ਟਿਃ) |
ਸੁਰਰ੍ਸਿਗਨ੍ਧਰ੍ਵਮਹੋਰਗਾਣਾਂ ਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨਾਪਿ ਚ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ||੬੩||
ਹਨ੍ਯੇਤ ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਮਨੁਜਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਸ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਨਿਮਿਤ੍ਤਸਞ੍ਜ੍ਞਃ |
ਤਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿ ਵਿਸ੍ਪਸ੍ਟਮਿਵਾਵਭਾਤਿ ਵੈਦੂਰ੍ਯਵਰ੍ਣਾ ਵਿਮਲਾ ਚ ਦਸ੍ਟਿਃ ||੬੪||
(ਇਤਿ ਦਸ੍ਟਿਗਤਾਃ) |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ||६२||
निमित्ततस्तत्र शिरोऽभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनः सः |
( विदार्यते सीदति हीयते वा नृणामभिघातहृता च दृष्टिः) |
सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्करस्य ||६३||
हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः |
तत्राक्षि विस्पृष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः ||६४||
(इति दृष्टिगताः) |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਤਦੇਵਂ ਸ਼ਾਰੀਰਾਨ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਦਸ੍ਟਿਗਤਵਿਕਾਰਾਨਭਿਧਾਯ ਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿਮਿਤ੍ਤਭੇਦਾਦਾਗਨ੍ਤੁਬਾਹ੍ਯਜੌ ਨਯਨਵਿਕਾਰੌ (ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ੌ) ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਬਾਹ੍ਯੌ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਾਵਿਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟੌ ਕਥਿਤਾਵੌਪਦ੍ਰਵਿਕਾਧ੍ਯਾਯੇ “ ਤਥਾ ਬਾਹ੍ਯੌ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵੌ” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਬਹਿਰ੍ਭਵੌ ਬਾਹ੍ਯੌ, ਆਗਨ੍ਤੂ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਾਦਿਤਿ ਸ਼ਿਰੋ ਅਭਿ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਤਪ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਵਿਸਕੁਸੁਮਗਨ੍ਧਵਾਹਿਪਵਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਨਾ ਸ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍; ਤੇਨ ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਿਰਸ ਉਪਤਾਪਾਨ੍ਨਯਨਗਤਰੁਧਿਰਾਧਿਕਕੋਪੋ ਦਸ੍ਟੇਰਪਿ ਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਯਾਘਾਤਃ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨ ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਲਿਙ੍ਗ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਰੋਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸਰ੍ਵਜਗਣੇ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯੇਤਯੋਃ ਪਾਠਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਹ– ਸੁਰਰ੍ਸਿਗਨ੍ਧਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਪਲਭ੍ਯਮਾਨਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸੁਰਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਹੁਃ| ਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ, ਹਨ੍ਯੇਤ ਹਨ੍ਤੁਂ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯੇਤ, ਨ ਤ੍ਵਵਸ਼੍ਯਂ ਹਨ੍ਯੇਤ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| (ਦਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮੁਪਲਬ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਨ ਤੁ ਦਸ੍ਟਿਮਣ੍ਡਲਮ੍, ਅਸ੍ਯਾਦਸ੍ਟਿਗਤਵਿਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਰੂਪਗ੍ਰਹਣਾਭਾਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਨ੍ਨ ਤੁ ਰੂਢ੍ਯਾ, ਤਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥਪਟਲਸ੍ਥਤਿਮਿਰ ਏਵ ਰੂਢਤ੍ਵਾਤ੍|) ਤਚ੍ਚੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕਿਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਵਤ੍ ਸਕਲਗੋਲਕੋਪਘਾਤਕਂ ਤਿਮਿਰਤ੍ਵਾਦ੍ਦਸ੍ਟਿਮਾਤ੍ਰੋਪਘਾਤਕਂ ਵੇਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਤਤ੍ਰਾਕ੍ਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਪਸ੍ਟਮਿਵੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਿਵ ਗੋਲਕਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਚਕ੍ਸੁਰਵਭਾਸਤੇ| ਦਸ੍ਟਿਰਪਿ ਵੈਡੂਰ੍ਯਵਰ੍ਣਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਦਸ੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਮਲੇਤਿ ਵਿਗਤਕਾਚਾਦਿਮਲਾ| ਅਯਂ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਃ– ਪੂਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਤਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮੁਪਹਨ੍ਯਤੇ, ਯਤੋ ਦੇਵਾਦਯੋ ਹਿ ਅਵਯਵਮਦੂਸਯਨ੍ਤ ਏਵ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮੁਪਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਦੇਵਾਦਯੋਸ੍ਟੌ ਹਿ ਮਹਾਨੁਭਾਵਾ ਨ ਦੂਸਯਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਦੇਹਮ੍| ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਦਸ਼੍ਯਾਸ੍ਤਰਸਾ ਯਥੈਵ ਛਾਯਾਤਪੌ ਦਰ੍ਪਣਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤੌ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੯) ਇਤਿ| ( ਏਤੌ ਚ ਬਾਹ੍ਯਜੌ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਧਾਨਨਿਰੂਪਣੀਯਤਯਾ ਦਸ੍ਟਿਗਤਾਵੇਵ, ਅਤ ਏਵ ਤਦਧਿਕਾਰਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੌ, ਸ਼ਾਰੀਰਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ,) ਦ੍ਵਾਵਪ੍ਯੇਤਾਵਸਾਧ੍ਯੌ|| ਇਤਿ ਦਸ੍ਟਿਗਤਾਃ||੬੨-੬੪||
Adhikarana prastAryarmalakShaNam (65) · Śloka 65
ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ੍ਯਰ੍ਮ ਤਨੁ ਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਰਕ੍ਤਨਿਭਂ ਸਿਤੇ |੬੫|
View original
प्रस्तार्यर्म तनु स्तीर्णं श्यावं रक्तनिभं सिते |६५|
ਅਥ ਮਣ੍ਡਲਗਤਨਿਦਾਨਾਭਿਧਾਨਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦ੍ ਦਸ੍ਟਿਗਤਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਣ੍ਡਲਵਰ੍ਤ੍ਮਪਕ੍ਸ੍ਮਮਣ੍ਡਲਗਤਾਨਾਂ ਨਿਦਾਨਾਭਿਧਾਨਾਵਸਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਦਿਮਣ੍ਡਲਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਯਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਣ੍ਡਲਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯੇਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਤ੍ਵਾ ਚ ਨਿਦਾਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ਾਰਮ੍ਭਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰਿਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧਾਨਸ੍ਯਾਰ੍ਮਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰੀਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਸ਼ੇਸਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਨੁ ਅਬਹਲਮ੍| ਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਵਿਤਤਮ੍| ( ਸ਼੍ਯਾਵਮੀਸਨ੍ਨੀਲਮ੍| ਰਕ੍ਤਨਿਭਂ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਵਰਕ੍ਤਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਾਤ੍ ਸਮੁਚ੍ਚਯਾਭਾਵੇਨ ਵਿਕਲ੍ਪਃ| ਅਤ ਏਵਾਹ ਨਿਮਿਃ– “ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਵਿਸਤਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਰਕ੍ਤੋ ਵਾ ਮਾਂਸਸਞ੍ਚਯਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ੍ਯਰ੍ਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਗਦਾਧਰਣ ਈਸਨ੍ਨੀਲਲੋਹਿਤਵਰ੍ਣਸਮੁਚ੍ਚਯ ਏਵ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਸਿਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਭਾਗੇ)|੬੫|–
Adhikarana shuklArmalakShaNam (65) · Śloka 65
ਸਸ਼੍ਵੇਤਂ ਮਦੁ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਰ੍ਮ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਤਦ੍ਵਰ੍ਧਤੇ ਚਿਰਾਤ੍ ||੬੫||
View original
सश्वेतं मृदु शुक्लार्म शुक्ले तद्वर्धते चिरात् ||६५||
ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਰ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਸ਼੍ਵੇਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਸ਼੍ਵੇਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛ੍ਵੇਤਮ੍| ਮਦੁ ਕੋਮਲਮ੍| ਪਰਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਮਾਂਸਮਿਤਿ ਪਦਂ ਸਿਂਹਾਵਲੋਕਨਨ੍ਯਾਯੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਧਿਕਸ੍ਯੋਪਾਦਾਨਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼੍ਵੇਤਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਣ੍ਡਲੇ| ਚਿਰਾਤ੍ ਚਿਰਕਾਲੇਨ ਤਦ੍ਵਰ੍ਧਤੇ, ਕਫਜਤ੍ਵਾਤ੍||੬੫||
Adhikarana raktArmalakShaNam (66) · Śloka 66
ਪਦ੍ਮਾਭਂ ਮਦੁ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਮ ਯਨ੍ਮਾਂਸਂ ਚੀਯਤੇ ਸਿਤੇ |੬੬|
View original
पद्माभं मृदु रक्तार्म यन्मांसं चीयते सिते |६६|
ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਦ੍ਮਾਭਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਦ੍ਮਾਭਮਰੁਣਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਨਿਭਮ੍| ਮਦੁ ਕੋਮਲਂ, ਸਿਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਣ੍ਡਲੇ| ਚੀਯਤੇ ਵਦ੍ਧਿਮੁਪੈਤਿ| ਏਤਦ੍ਰਕ੍ਤਜਮ੍|੬੬|–
Adhikarana adhimAMsArmalakShaNam (66) · Śloka 66
ਪਥੁ ਮਦ੍ਵਧਿਮਾਂਸਾਰ੍ਮ ਬਹੁਲਂ ਚ ਯਕਨ੍ਨਿਭਮ੍ |੬੬|
View original
पृथु मृद्वधिमांसार्म बहुलं च यकृन्निभम् |६६|
ਅਧਿਮਾਂਸਾਰ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਥ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥੁ ਵਿਤਤਂ, ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਹੁਲਂ ਸ੍ਥੂਲਮ੍| ਲੋਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਯਕਨ੍ਨਿਭਂ, ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਣਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਯਥਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਮਦੁ ਬਹਲਂ ਯਕਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵਾ ਤਦਧਿਕਮਾਂਸਜਾਰ੍ਮ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵੇਤਿ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ, ਤੇਨ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਲੋਹਿਤਂ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਪ੍ਰਕਰਣੇ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍|੬੬|–
Adhikarana snAyvarmalakShaNam (66) · Śloka 66
ਸ੍ਥਿਰਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰਿ ਮਾਂਸਾਢ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਰ੍ਮ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ ||੬੬||
View original
स्थिरं प्रस्तारि मांसाढ्यं शुक्लं स्नाय्वर्म पञ्चमम् ||६६||
ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਰ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਥਿਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰਂ ਕਠਿਨਮ੍| ਮਾਂਸਾਢ੍ਯਂ ਬਹੁਮਾਂਸਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਵਿਸ੍ਰਾਵਿ| ਇਦਂ ਚ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ੍ਯਰ੍ਮੋਦ੍ਭਵਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਨਿਮਿਃ– “ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰਿਣੋਰ੍ਮਣਃ ਸ੍ਰਾਵਂ ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ ਯਦਾਨਿਲਃ| ਵਿਨਾ ਸ੍ਰਾਵਂ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਰ੍ਮੇਤਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਇਦਂ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਪਿ ਸਾਧ੍ਯਮ੍||੬੬||
Adhikarana shuktikAlakShaNam (67) · Śloka 67
ਸ਼੍ਯਾਵਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਿਸ਼ਿਤਨਿਭਾਸ਼੍ਚ ਬਿਨ੍ਦਵੋ ਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਤ੍ਯਾਭਾਃ ਸਿਤਨਿਯਤਾਃ ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਸਞ੍ਜ੍ਞਃ |੬੭|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੭) |
View original
श्यावाः स्युः पिशितनिभाश्च बिन्दवो ये शुक्त्याभाः सितनियताः स शुक्तिसञ्ज्ञः |६७|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਸ਼੍ਯਾਮਾਃ, ਪਿਸ਼ਿਤਨਿਭਾ ਇਤਿ ਨਿਯਮੇਨ ਭਣਿਤਾਃ, ( ਤੇਨ ਪਿਸ਼ਿਤਸ੍ਯੇਵ ਨਿਯਮੇਨ ਭਾ ਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ, ਸਾ ਚ ਪ੍ਰਭਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਇਤਿ ਸਮਭਿਵ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਣੈਵ; ਨਤ੍ਵਤ੍ਰ ਮਾਂਸਸ੍ਯੋਪਮਾਨਤ੍ਵਂ ਪਿਸ਼ਿਤਨਿਭਸ਼ਬ੍ਦੋਭਿਧਤ੍ਤੇ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਰ੍ਜੁਨੇ ਰੁਧਿਰੋਪਮਸ਼ਬ੍ਦਵਤ੍, ਮਾਂਸਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਾਯਾਃ)| ਸਿਤਨਿਯਤਾ ਇਤਿ ਸਿਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਣ੍ਡਲੇ ਨਿਯਤਾਃ; ਸ਼ੁਕ੍ਤ੍ਯਾਭਾ ਜਲਸ਼ੁਕ੍ਤਿਨਿਭਾਃ, ਵਰ੍ਣਸਾਮ੍ਯਾਤ੍; ਅਤ ਏਵ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਸਞ੍ਜ੍ਞਃ| ਅਯਂ ਪਿਤ੍ਤਜਃ| ਅਤ੍ਰ ਵਾਗ੍ਭਟਃ “ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਤੇ ਬਿਨ੍ਦੂਨਸਿਤਸ਼੍ਯਾਵਪੀਤਕਾਨ੍| ਮਲਾਕ੍ਤਾਦਰ੍ਸ਼ਤੁਲ੍ਯਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਸਦਾਹਰੁਕ੍|| ਰੋਗੋਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਾਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਸਸ਼ਕਦ੍ਭੇਦਤਡ੍ਜ੍ਵਰਃ||” (ਵਾ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ|੬੭|–
Adhikarana arjunalakShaNam (67) · Śloka 67
ਏਕੋ ਯਃ ਸ਼ਸ਼ਰੁਧਿਰੋਪਮਸ਼੍ਚ ਬਿਨ੍ਦੁਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਥੋ ਭਵਤਿ ਤਮਰ੍ਜੁਨਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੬੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪) |
View original
एको यः शशरुधिरोपमश्च बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति ||६७||
(सु. उ. तं. अ. ४) |
ਅਰ੍ਜੁਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਏਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕ ਏਵ ਸਨ੍ ਯਃ ਸ਼ਸ਼ਰੁਧਿਰਵਲ੍ਲੋਹਿਤੋ ਬਿਨ੍ਦੁਰੂਪਸ਼੍ਚ ਵਿਕਾਰਸ੍ਤਮਰ੍ਜੁਨਂ ਵਦਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਕਲ੍ਯਾਣਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯ– “ਸ਼ਕ੍ਰਗੋਪਨਿਭਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਰ੍ਜੁਨਂ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਤਃ|” ਇਤਿ| ਏਤੇਨ ਬਿਨ੍ਦੁਰੂਪਤ੍ਵੇ ਨਿਯਮੋ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਰਵਿਗੁਪ੍ਤ– “ਕਸ੍ਣਭਾਗੇ ਸਿਤਂ ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਭਾਗਸ੍ਥਮਰ੍ਜੁਨਂ ਸ਼ੋਣਿਤੋਦ੍ਭਵਮ੍||” ਇਤਿ||੬੭||
Adhikarana piShTakalakShaNam (68) · Śloka 68
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮਾਰੁਤਕੋਪੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਪਿਸ੍ਟਂ ਸਮੁਨ੍ਨਤਮ੍ |
ਪਿਸ੍ਟਵਤ੍ ਪਿਸ੍ਟਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਲਾਕ੍ਤਾਦਰ੍ਸ਼ਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ ||੬੮||
View original
श्लेष्ममारुतकोपेन शुक्ले पिष्टं समुन्नतम् |
पिष्टवत् पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम् ||६८||
ਪਿਸ੍ਟਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮਾਰੁਤਕੋਪੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸਣਪਦਮ੍| ਪਿਸ੍ਟਵਦਿਤਿ ਆਲੇਪਨਪਿਸ੍ਟਤੁਲ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵੇਤਤ੍ਵੇਨ| ਪੁਨਃ ਪਿਸ੍ਟਕਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਪਦਮ੍| ਸਮੁਨ੍ਨਤਮੁਚ੍ਛੂਨਮ੍| ਮਲਾਕ੍ਤਾਦਰ੍ਸ਼ਸਨ੍ਨਿਭਮਿਤਿ ਧੂਲ੍ਯਾਦਿਮ੍ਰਕ੍ਸਿਤਦਰ੍ਪਣਤੁਲ੍ਯਮ੍| ਅਯਂ ਕਫਵਾਤਜਃ, ਅਤਃ ਕਫੇਨਾਚ੍ਛਤਯਾ, ਵਾਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ਼੍ਯਾਵਤਯਾ ਮਲਾਕ੍ਤਦਰ੍ਪਣਨਿਭਤ੍ਵਮਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬੮||
Adhikarana sirAjAlalakShaNam (69) · Śloka 69
ਜਾਲਾਭਃ ਕਠਿਨਸਿਰੋ ਮਹਾਨ੍ ਸਰਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤਾਨਃ ਸ੍ਮਤ ਇਹ ਜਾਲਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਸ੍ਤੁ |੬੯|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪) |
View original
जालाभः कठिनसिरो महान् सरक्तः सन्तानः स्मृत इह जालसञ्ज्ञितस्तु |६९|
(सु. उ. तं. अ. ४) |
ਸਿਰਾਜਾਲਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਾਲਾਭ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਲੋਮਵਿਲੋਮਸਿਰਾਨਿਚਯਰਚਿਤਨਿਰਨ੍ਤਰਵਿਵਰਗਵਾਕ੍ਸਿਭਾਵਾਤ੍ ਜਾਲਸ੍ਯੇਵ ਆਭਾ ਆਕਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਕਠਿਨਸਿਰ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਿਰਾਣਾਮੇਵ ਸਨ੍ਤਾਨੋਯਂ ਵਿਕਾਰ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸਰਕ੍ਤ ਈਸਲ੍ਲੋਹਿਤਃ| ਸਨ੍ਤਨੋਤਿ ਆਚ੍ਛਾਦਯਤੀਤਿ ਸਨ੍ਤਾਨਃ, ਬਹੁਲਵਚਨਾਤ੍ ਕਰ੍ਤਰਿ ਘਞ੍| ਅਤ੍ਰ ਬਿਨ੍ਦੁਸ਼ਬ੍ਦੋਨੁਵਰ੍ਤਨੀਯਃ, ਸ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸ੍ਯਃ| ਜਾਲਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ ਸਿਰਾਪੂਰ੍ਵ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਤੇਨ ਸਿਰਾਜਾਲਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਚ ਰਕ੍ਤਜਃ|੬੯|–
Adhikarana sirAjapiDakAlakShaNam (69) · Śloka 69
ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਥਾਃ ਸਿਤਪਿਡਕਾਃ ਸਿਰਾਵਤਾ ਯਾਸ੍ਤਾ ਬ੍ਰੂਯਾਦਸਿਤਸਮੀਪਜਾਃ ਸਿਰਾਜਾਃ |੬੯|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪) |
View original
शुक्लस्थाः सितपिडकाः सिरावृता यास्ता ब्रूयादसितसमीपजाः सिराजाः |६९|
(सु. उ. तं. अ. ४) |
ਸਿਰਾਜਪਿਡਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਿਤਪਿਡਕਾ ਇਤਿ ਸਿਤਵਰ੍ਣਾਃ ਪਿਡਕਾਃ| ਸਿਰਾਵਤਾਃ ਸਿਰਾਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਃ| ਅਸਿਤਸਮੀਪਜਾ ਇਤਿ ਕਸ੍ਣਭਾਗਾਭ੍ਯਰ੍ਣਸ਼ੁਕ੍ਲਜਾਃ| ਸਿਰਾਪਰਿਵਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਿਰਾਜਾਃ, ਨਤੁ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ ਸਿਰਾਜਾਤਾ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਅਯਂ ਚ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਕਰਣੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍|੬੯|–
Adhikarana balAsagrathitalakShaNam (69) · Śloka 69
ਕਾਂਸ੍ਯਾਭੋਮਦੁਰਥ ਵਾਰਿਬਿਨ੍ਦੁਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਯਨਸਿਤੇ ਬਲਾਸਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ||੬੯||
(ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਜਾਃ) |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪) |
View original
कांस्याभोऽमृदुरथ वारिबिन्दुकल्पो विज्ञेयो नयनसिते बलाससञ्ज्ञः ||६९||
(इति शुक्लजाः) |
(सु. उ. तं. अ. ४) |
ਬਲਾਸਗ੍ਰਥਿਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਾਂਸ੍ਯਾਭ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਂਸ੍ਯਸ੍ਯੇਵਾਭਾ ਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ ਸਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਵਾਰਿਬਿਨ੍ਦੁਰਿਵੋਚ੍ਛੂਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਮਦੁਃ ਕਠਿਨਃ, ਕਫਾਨਿਲਜਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਮਾਰੁਤੋਤ੍ਪੀਡਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਭਾਗੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ| ਜਲਬਿਨ੍ਦੁਰਿਵੋਚ੍ਛੂਨੋ ਹ੍ਯਮਦੁਃ ਕਫਸਮ੍ਭਵਃ|| ਬਲਾਸਗ੍ਰਥਿਤਂ ਨਾਮ ਤਂ ਸ਼ੋਥਂ ਵਤ੍ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|” ਇਤਿ| ( ‘ਕੋਸਾਭ’ ਇਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਠਤਿ, ਕੋਸੋ ਮਾਂਸਕੁਡ੍ਮਲਃ, ਤਦਾਭਸ੍ਤਦਾਕਾਰਃ; ਏਤਾਵਤਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਚ੍ਛੂਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ, ਵਾਰਿਬਿਨ੍ਦੁਕਲ੍ਪ ਇਤਿ ਚ ਈਸਦੁਚ੍ਛੂਨਤਾਪਿ, ਨਯਨਸਿਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਭਾਗੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|) ਬਲਾਸਸਞ੍ਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਗ੍ਰਥਿਤਸ਼ਬ੍ਦਲੋਪਃ, ਤੇਨ ਬਲਾਸਗ੍ਰਥਿਤ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਅਤ੍ਰ ਸਿਰੋਤ੍ਪਾਤਸਿਰਾਹਰ੍ਸੌ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਪਠਿਤੌ| ਤਥਾ ਹਿ– “ਰਕ੍ਤਰਾਜੀਨਿਭਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਉਸ੍ਯਤੇਪਿ ਸਵੇਦਨਮ੍| ਅਸ਼ੋਥਾਸ਼੍ਰੂਪਦੇਹਂ ਚ ਸ਼ਿਰੋਤ੍ਪਾਤਃ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਃ ਸਿਰੋਤ੍ਪਾਤੋ ਰਾਜੀਸ੍ਤਾ ਏਵ ਵਰ੍ਧਯਨ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਸ੍ਰਂ ਸਿਰਾਹਰ੍ਸਂ ਤੇਨਾਕ੍ਸ੍ਯੁਦ੍ਵੀਕ੍ਸਣਾਕ੍ਸਮਮ੍||” (ਵਾ. ਉ. ਅ. ੧੦) ਇਤਿ|| ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਜਾਃ||੬੯||
Adhikarana pUyAlasalakShaNam (70) · Śloka 70
ਪਕ੍ਵਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸਨ੍ਧਿਜੋ ਯਃ ਸਤੋਦਃ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਪੂਯਂ ਪੂਤਿ ਪੂਯਾਲਸਾਖ੍ਯਃ |੭੦|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨) |
View original
पक्वः शोथः सन्धिजो यः सतोदः स्रवेत् पूयं पूति पूयालसाख्यः |७०|
(सु. उ. तं. अ. २) |
ਅਥ ਮਣ੍ਡਲਗਤਨਿਦਾਨਾਭਿਧਾਨਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਮਣ੍ਡਲਗਤਨਿਦਾਨਾਭਿਧਾਨੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕਨੀਨਿਕਾਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਮਣ੍ਡਲਾਭਿਯੋਗਿਤਯਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਤ੍ਵੇਨਾਨ੍ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਧਿਗਤਨਿਦਾਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ਾਰਮ੍ਭਃ| ਤੇ ਚ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸਟ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਪਕ੍ਸ੍ਮਵਰ੍ਤ੍ਮਗਤਃ ਸਨ੍ਧਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਗਤੋਪਰਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਗਤਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਃ ਕਸ੍ਣਦਸ੍ਟਿਗਤਸ੍ਤਥਾ|| ਕਨੀਨਿਕਾਗਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਸ੍ਠਸ਼੍ਚਾਪਾਙ੍ਗਗਃ ਸ੍ਮਤਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਨਾਸਾਸਮੀਪਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਕਨੀਨਿਕਾ; ਚਕ੍ਸੁਃਪੁਚ੍ਛਸ੍ਯਾਧੋ ਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤੋਪਾਙ੍ਗਃ| ਤਤ੍ਰ ਪੂਯਾਲਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਕ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧਿਜ ਇਤਿ ਕਨੀਨਿਕਾਸਨ੍ਧਿਜਃ| ਯਦਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਸ਼ੋਥਕ੍ਲੇਦਸਮਾਵਿਸ੍ਟਂ ਤੋਦਭੇਦਸਮਾਕੁਲਮ੍| ਪੂਯਾਲਸਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਧੌ ਕਾਨੀਨਿਕੇ ਨਣਾਮ੍||” ਇਤਿ| ਅਯਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਰਿਦੋਸਜਪ੍ਰਕਰਣੇ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍|੭੦|–
Adhikarana shleShmopanAhalakShaNam (70) · Śloka 70
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਨਾਲ੍ਪੋ ਦਸ੍ਟਿਸਨ੍ਧਾਵਪਾਕੀ ਕਣ੍ਡੂਪ੍ਰਾਯੋ ਨੀਰੁਜਸ੍ਤੂਪਨਾਹਃ ||੭੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨) |
View original
ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकी कण्डूप्रायो नीरुजस्तूपनाहः ||७०||
(सु. उ. तं. अ. २) |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਪਨਾਹਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਲ੍ਪ ਇਤਿ ਮਹਾਨ੍| ਅਪਾਕੀ ਈਸਤ੍ਪਾਕਃ; ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਲ੍ਪਸ੍ਰਾਵਃ ਪਠਿਤਃ| ਦਸ੍ਟਿਸਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਕਸ੍ਣਦਸ੍ਟਿਮਣ੍ਡਲਯੋਃ ਸਨ੍ਧਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਣ੍ਡੂਪ੍ਰਾਯਃ ਕਫਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਾਤ੍| ਨੀਰੁਜੋਲ੍ਪਰੁਜ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਾਦਾਯ ਦਸ੍ਟਿਸਨ੍ਧੌ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ| ਅਰੁਣਂ ਕਠਿਨਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਜਨਯੇਦਲ੍ਪਵੇਦਨਮ੍|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਪਨਾਹਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਤਃ ਪਰਮ੍|” ਇਤਿ| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਪਨਾਹਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਆਸ਼੍ਰਯਪ੍ਰਭਾਵਾਦਰੁਣਤ੍ਵਮਤ੍ਰ||੭੦||
Adhikarana netrasrAvasamprAptiH (71) · Śloka 71
ਗਤ੍ਵਾ ਸਨ੍ਧੀਨਸ਼੍ਰੁਮਾਰ੍ਗੇਣ ਦੋਸਾਃ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸ੍ਵੈਰੁਪੇਤਾਨ੍ |
ਤਂ ਹਿ ਸ੍ਰਾਵਂ ਨੇਤ੍ਰਨਾਡੀਤਿ ਚੈਕੇ ਤਸ੍ਯਾ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕੀਰ੍ਤਯਿਸ੍ਯੇ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ||੭੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨) |
View original
गत्वा सन्धीनश्रुमार्गेण दोषाः कुर्युः स्रावान् लक्षणैः स्वैरुपेतान् |
तं हि स्रावं नेत्रनाडीति चैके तस्या लिङ्गं कीर्तयिष्ये चतुर्धा ||७१||
(सु. उ. तं. अ. २) |
ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਸ੍ਰਾਵਾਣਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਗਤ੍ਵਾ ਸਨ੍ਧੀਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧੀਨਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਨ੍ਧਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਸ਼੍ਰੁਮਾਰ੍ਗੇਣੇਤਿ ਅਸ਼੍ਰੁਵਾਹਿਨ੍ਯੌ ਧਮਨ੍ਯੌ ਅਸ਼੍ਰੁਮਾਰ੍ਗਃ, “ਦ੍ਵੇ ਚਾਸ਼੍ਰੁਵਾਹਿਨ੍ਯੌ” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੯) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ; ਅਸ਼੍ਰੁਵਹਧਮਨੀਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯਸ਼੍ਰੁਵਹਧਮਨੀਭ੍ਯਾਂ ਗਤ੍ਵਾ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਰਾਵਾਨਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਂ “ ਸਿਰਾਨੁਸਾਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਃ” ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਨ ਵ੍ਯਾਹਨ੍ਯਤੇ, ਸਿਰਾਧਮਨ੍ਯੋਰਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਭਿਧਾਨਦ੍ਵਯਸ੍ਯ; ਪੂਰ੍ਵਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍, ਇਤਰਾ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਅਥਵਾ “ ਸਿਰਾਧਮਨੀਸ੍ਰੋਤਸਾਮਵਿਭਾਗਃ” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੯) ਇਤਿ ਪਰਕੀਯਮਤੇਨ ਸਿਰਾਧਮਨ੍ਯੋਰੈਕ੍ਯਾਦਵਿਰੋਧਃ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯੁਕ੍ਤ ਏਵਾਰ੍ਥੋ ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨੀਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਨੇਤ੍ਰਨਾਡੀਤਿ ਚੈਕ ਇਤਿ ‘ਵਦਨ੍ਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਅਨਿਸੇਧਾਦਨੁਮਤਮਿਦਮ੍| ( ਦੋਸਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਾਃ| ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਦੋਸਲਕ੍ਸਣੈਃ| ਉਪੇਤਾਨ੍ ਪਰੀਤਾਨਿਤਿ| ਗਦਾਧਰਣ ‘ਲਕ੍ਸਣੈਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸਰ੍ਵਤਃ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤਂ; ਦੋਸਾਃ ਪਰੀਤਾਨ੍ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਵਿਸ਼ੇਸਾਦਧਿਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਚਤੁਰ੍ਧੇਤਿ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਕਫਜਰਕ੍ਤਜਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਭੇਦਾਤ੍| ਵਾਤਜਸ੍ਤੁ ਸ੍ਰਾਵੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍; ਪਿਤ੍ਤਜਗਲਗਣ੍ਡਵਤ੍)||੭੧||
Adhikarana pUyasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72
ਪਾਕਾਤ੍ ਸਨ੍ਧੌ ਸਂਸ੍ਰਵੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪੂਯਂ ਪੂਯਾਸ੍ਰਾਵੋਸੌ ਗਦਃ ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਤੁ |੭੨|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨) |
View original
पाकात् सन्धौ संस्रवेद्यस्तु पूयं पूयास्रावोऽसौ गदः सर्वजस्तु |७२|
(सु. उ. तं. अ. २) |
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਰਾਵਮਧ੍ਯੇ ਪੂਯਾਸ੍ਰਾਵਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਾਕਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਦਗ੍ਰੇਭਿਧਾਨਂ, ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਯੇਪਿ ਸ੍ਰਾਵਾ ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾਪਿ ਯਾਪ੍ਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ‘ਪਾਕਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਪਾਕਃ ਸਂਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਪਾਕਵਾਨ੍ ਸ਼ੋਥਃ ਸ੍ਰਵੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਉਪਚਾਰਾਤ੍; ਪਾਕਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍|੭੨|–
Adhikarana shleShmasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72
ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਯਃ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ੍ਰਾਵੋਸੌ ਵਿਕਾਰੋ ਮਤਸ੍ਤੁ ||੭੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨) |
View original
श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलं यः स्रवेत्तु श्लेष्मास्रावोऽसौ विकारो मतस्तु ||७२||
(सु. उ. तं. अ. २) |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਰਾਵਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼੍ਵੇਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਘਨਮ੍||੭੨||
Adhikarana raktasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73
ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਃ ਸ਼ੋਣਿਤੋਤ੍ਥੋ ਵਿਕਾਰਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਦੁਸ੍ਟਂ ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਭੂਤਮ੍ |੭੩|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨) |
View original
रक्तस्रावः शोणितोत्थो विकारः स्रवेद्दुष्टं तत्र रक्तं प्रभूतम् |७३|
(सु. उ. तं. अ. २) |
ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਕਤਸ੍ਰਾਵੋ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਃ ( ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਸ੍ਰਵੇਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਸ੍ਰਾਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ; ਨ ਚੈਤਤ੍ ਪ੍ਰਭੂਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਗਤਾਰ੍ਥਮ੍, ਅਨਿਰਨ੍ਤਰਤਯਾਪਿ ਪ੍ਰਭੂਤਸ੍ਰਾਵਸਮ੍ਭਵਾਤ੍)| ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਰਕ੍ਤਜਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਸ਼ੋਣਿਤਜੋ ਵਿਕਾਰ ਇਤਿ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਤਦਤ੍ਯਨ੍ਤਕੁਪਿਤਰਕ੍ਤਜਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਪਰਿਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ| ਤਥਾਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਾਠਃ “ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਃ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪੇਤਃ” ਇਤਿ|੭੩|–
Adhikarana pittasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73
ਹਰਿਦ੍ਰਾਭਂ ਪੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਜਲਾਭਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਃ ਸਂਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਸਨ੍ਧਿਮਧ੍ਯਾਤ੍ ||੭੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨) |
View original
हरिद्राभं पीतमुष्णं जलाभं पित्तात् स्रावः संस्रवेत् सन्धिमध्यात् ||७३||
(सु. उ. तं. अ. २) |
ਜਲਸ੍ਰਾਵਪਰ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਰਾਵਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਹਰਿਦ੍ਰਾਭਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਰਿਦ੍ਰਾਭਂ ਪੀਤਲੋਹਿਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਪਰਤਃ ਪੀਤਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯੋਕ੍ਤੇਃ ( ਜਲਾਭਮਿਤਿ ਜਲਵਤ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍| ਉਸ੍ਣਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਪੀਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਨੀਲਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਤ੍ਤੁ ‘ਜਲਾਭਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਜਲਂ ਵਾ’ ਇਤਿ, ਤਦਸਙ੍ਗਤਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ਾਵਸਰੇ ਜਲਸ੍ਰਾਵਨਾਮਤਯਾਸ੍ਯੋਦ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍; ਤਦ੍ਧਿ ਨਾਮ ਜਲਵਦਾਸ੍ਰਾਵੋਸ੍ਯੇਤਿ ਯੋਗਤਃ ਸਮਾਵੇਸ਼ਿਤਮ੍| ਯਦਾ ਤੁ ‘ਜਲਂ ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕਦਾਚਿਜ੍ਜਲਾਭਤਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਯੋਗਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਰਿਤਿ)| ਸਨ੍ਧਿਮਧ੍ਯਾਦਿਤਿ ਅਵਿਸ਼ੇਸੋਕ੍ਤੇਃ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਮਧ੍ਯਾਦਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਵਾਤਜਸ੍ਰਾਵਃ ਕੁਤੋ ਨੋਕ੍ਤਃ, ਵਾਤੇਨ ਸ੍ਰਾਵਾਭਾਵਾਦਿਤਿ ਚੇਤ੍; ਨੈਵਂ, ਵਾਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੇ ‘ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਸ਼੍ਰੁਤਾ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਰ੍ਵਾਤਜੋਪਿ ਸ੍ਰਾਵੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਅਕ੍ਸਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਕੇਵਲਵਾਯੋਃ ਸ੍ਰਾਵਜਨਕਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਤਵ੍ਯਮਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਵਿਦੇਹੇਪਿ ਚਤ੍ਵਾਰ ਏਵੋਕ੍ਤਾਃ– “ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ ਕਫਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਰਾਵੋਕ੍ਸਿਸਨ੍ਧਿਸੁ|” ਇਤਿ||੭੩||
Adhikarana parvaNIlakShaNam (74) · Śloka 74
ਤਾਮ੍ਰਾ ਤਨ੍ਵੀ ਦਾਹਸ਼ੂਲੋਪਪਨ੍ਨਾ ਰਕ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਪਰ੍ਵਣੀ ਵਤ੍ਤਸ਼ੋਥਾ |
ਜਾਤਾ ਸਨ੍ਧੌ ਕਸ੍ਣਸ਼ੁਕ੍ਲੇ... |੭੪|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨) |
View original
ताम्रा तन्वी दाहशूलोपपन्ना रक्ताज्ज्ञेया पर्वणी वृत्तशोथा |
जाता सन्धौ कृष्णशुक्ले... |७४|
(सु. उ. तं. अ. २) |
ਤਦੇਵਮਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਸ੍ਰਾਵਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਾਯ ਪਰ੍ਵਣੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਾਮ੍ਰੇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਕਸ੍ਣਸ਼ੁਕ੍ਲ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਇਯਂ ਰਕ੍ਤਜਾ ਕਫਾਨਿਲਜਾ ਚ, ਰਕ੍ਤਜਤ੍ਵਮਤ੍ਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮਾਧਿਕ੍ਯੇਨ|੭੪|–
Adhikarana alajIlakShaNam (74) · Śloka 74
...ਲਜੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਖ੍ਯਾਪਿਤਾ ਪੂਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗੈ ||੭੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨) |
View original
...ऽलजी स्यात् तस्मिन्नेव ख्यापिता पूर्वलिङ्गै ||७४||
(सु. उ. तं. अ. २) |
ਅਲਜੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਲਜੀ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵੇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਸਨ੍ਧੌ, ਪੂਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗੈਃ ਪਰ੍ਵਣੀਲਕ੍ਸਣੈਰੁਪੇਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਸਤਿ ਸ੍ਥਾਨਲਕ੍ਸਣਯੋਰਭੇਦੇਨਾਨਯੋਰਭੇਦਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਚੇਤ੍; ਨੈਵਂ, ਤਨੁਤ੍ਵਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰ੍ਵਣਿਕਾਲਜ੍ਯੋਰ੍ਭੇਦਾਤ੍| ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਾਨ੍ਤਃਸਨ੍ਧੌ ਤੁ ਚੀਯਨ੍ਤੇਸਕ੍ਕਫਾਨਿਲਾਃ| ਪਰ੍ਵਣੀਪਿਡਕਾ ਤੈਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ ਤ੍ਵਙ੍ਕੁਰੋਪਮਾ|| ਤਾਮ੍ਰਾ ਸਦਾਹਚੋਸੋਸ੍ਣਪੀਤਕਾਸ਼੍ਰੁਸਮਾਕੁਲਾ| ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛ੍ਯ ਸਹ ਰਕ੍ਤੇਨ ਮਾਰੁਤਃ|| ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਾਨ੍ਤਃਸਨ੍ਧੌ ਤੁ ਜਨਯੇਦ੍ਗੋਸ੍ਤਨਾਕਤਿਮ੍| ਪਿਡਕਾਮਲਜੀਂ ਤਾਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੋਦਾਸ਼੍ਰੁਸਙ੍ਕੁਲਾਮ੍||” ਇਤਿ| ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤ੍ਵਭੇਦਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਂ ਸ਼ਙ੍ਕਮਾਨਃ ਪੂਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗੈਰਿਤ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ– ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਯਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਯਾ ਅਲਜ੍ਯਾ ਲਿਙ੍ਗੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਯਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ, ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਚ||੭੪||
Adhikarana krimigranthilakShaNam (75) · Śloka 75
ਕ੍ਰਿਮਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਃ ਪਕ੍ਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਕਣ੍ਡੂਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਸਨ੍ਧਿਜਾਤਾਃ |
ਨਾਨਾਰੂਪਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨ੍ਤਸਨ੍ਧੌ ਚਰਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਲੋਚਨਂ ਦੂਸਯਨ੍ਤਃ ||੭੫||
(ਇਤਿ ਸਨ੍ਧਿਗਤਾਃ) |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨) |
View original
क्रिमिग्रन्थिर्वर्त्मनः पक्ष्मणश्च कण्डूं कुर्युः क्रिमयः सन्धिजाताः |
नानारूपा वर्त्मशुक्लान्तसन्धौ चरन्त्यन्तर्लोचनं दूषयन्तः ||७५||
(इति सन्धिगताः) |
(सु. उ. तं. अ. २) |
ਕ੍ਰਿਮਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕ੍ਰਿਮਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ( ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਯੋਃ ਸਨ੍ਧੌ ਭੂਤ੍ਵਾ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਃ ਪਕ੍ਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਧਿਜਾਤਾਃ ਸਮ੍ਭਾਵਿਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਿਮਯੋ ਯਤ੍ਰ ਕਣ੍ਡੂਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸ ਕ੍ਰਿਮਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ| ਸ ਚਾਯਂ ਕ੍ਰਿਮਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਯੋਃ ਸਨ੍ਧੌ ਭਵਤਿ, ਤਥੈਵ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਲੋਚਨਂ ਨਯਨਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਚਰਨ੍ਤਿ ਭਕ੍ਸਯਨ੍ਤਿ, ਦੂਸਯਨ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਵਿਦੇਹਃ– “ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧੌ ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਮਕਃ| ਊਸ੍ਮਣਾ ਪਚ੍ਯਤੇ ਗਾਢਂ ਤਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤਵਃ|| ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਜਾਤਚਰਣਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਪਕ੍ਸ੍ਮਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਤਤਸ੍ਤੇ ਪੂਯਸਂਸਸ੍ਟਾਃ ਪਤਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰਿਮਯਸ੍ਤਥਾ|| ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਃ| ਕ੍ਰਿਮਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਿਨਾਂ ਨੇਤ੍ਰਦੂਸਣਮ੍||” ਇਤਿ| ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ– ) “ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਃ ਪਕ੍ਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕਣ੍ਡੂਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ” ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਪਕ੍ਸ੍ਮਵਰ੍ਤ੍ਮਸਨ੍ਧੌ ਭਵਤੀਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ, ਕਥਮਨ੍ਯਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਵਸ੍ਥਿਤੈਃ ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਰਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਜਨ੍ਯਤੇ ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨ੍ਤਃਸਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਵਿਰੋਧਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍|| ਇਤਿ ਸਨ੍ਧਿਗਤਾਃ||੭੫||
Adhikarana utsa~ggapiDakAlakShaNam (76) · Śloka 76
ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮੁਖੀ ਤਾਮ੍ਰਾ ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਯਾ |
ਸੋਤ੍ਸਙ੍ਗੋਤ੍ਸਙ੍ਗਪਿਡਕਾ ਸਰ੍ਵਜਾ ਸ੍ਥੂਲਕਣ੍ਡੁਰਾ ||੭੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨) |
View original
अभ्यन्तरमुखी ताम्रा बाह्यतो वर्त्मनश्च या |
सोत्सङ्गोत्सङ्गपिडका सर्वजा स्थूलकण्डुरा ||७६||
(सु. उ. तं. अ. २) |
ਅਥ ਸਨ੍ਧਿਗਤਰੋਗਾਭਿਧਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨ੍ਤਃਸਨ੍ਧਾਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਤਦ੍ਗਤਰੋਗਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭਃ| ਨਯਨਗੋਲਕਾਵਰਕਂ ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪਟਲਦ੍ਵਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪ੍ਰਥਮੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨ ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਪਿਡਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮੁਖੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਨ ਏਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਮੁਖਂ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਤਥਾ| (ਨਨੁ, ਕਥਂ ਬਾਹ੍ਯਤ ਇਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਾਸ੍ਤੂਤ੍ਸੇਧੇਨ ਬਹਿਰਪ੍ਯੁਨ੍ਨਤਤਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਨ ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਮੁਖਤ੍ਵੇਨ)| ਬਾਹ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਰ੍ਥੇ ਤਸਿਲ੍, ਏਵਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ| ਇਯਂ ਵਿਦੇਹਸਂਵਾਦਾਦਧਰਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਜਾਤਾ ਬੋਧ੍ਯਾ| ਤਾਮ੍ਰਾ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਾ| ਸੋਤ੍ਸਙ੍ਗਾ ਸਾ ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਾ ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਿਨੀ, ਅਰ੍ਸ਼ਆਦਿਤ੍ਵਾਦਚ੍| ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਪਿਡਕੇਤਿ ਉਤ੍ਸਙ੍ਗੇ ਕ੍ਰੋਡੇ ਬਹ੍ਵ੍ਯਃ ਪਿਡਕਾ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ| ( ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸੋਤ੍ਸਙ੍ਗਾ ਕ੍ਰੋਡੀਕਤਪੂਯਾ| ‘ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਪਿਡਕਾ’ ਇਤਿ ਨਾਮੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕੁਕ੍ਕੁਟਾਣ੍ਡਰਸਪੂਯਤਾ ਚਕਾਰਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ) ਸ੍ਥੂਲਕਣ੍ਡੁਰੇਤਿ ਸ੍ਥੂਲਾ ਚਾਸੌ ਕਣ੍ਡੁਰਾ ਚੇਤਿ ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਃ, ਕਣ੍ਡੁਰਾ ਕਣ੍ਡੁਮਤੀ, ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਫਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਾਤ੍| ਚਕਾਰੇਣਾਤ੍ਰ ਵਿਦੇਹਕ੍ਤਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦਿ ਸਙ੍ਗਹੀਤਮ੍| ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਵਰ੍ਤ੍ਮੋਤ੍ਸਙ੍ਗੇਧਰੇ ਜਨ੍ਤੋਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮੁਖੀ ਸ੍ਥੂਲਾ ਬਾਹ੍ਯਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ|| ਪਿਡਕਾ ਪਿਡਕਾਭਿਸ਼੍ਚ ਚਿਤਾਨ੍ਯਾਭਿਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ| ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਪਿਡਕਾ ਨਾਮ ਕਠਿਨਾ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਾ|| ਸਾ ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਾ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਂ ਕੁਕ੍ਕੁਟਾਣ੍ਡਰਸੋਪਮਮ੍|” ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਜੇਤਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭਵਾ||੭੬||
Adhikarana kumbhIkAlakShaNam (77) · Śloka 77
ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤੇ ਪਿਡਕਾ ਧ੍ਮਾਤਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਚ |
ਕੁਮ੍ਭੀਕਾਬੀਜਪ੍ਰਤਿਮਾਃ ਕੁਮ੍ਭੀਕਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਃ ||੭੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
वर्त्मान्ते पिडका ध्माता भिद्यन्ते च स्रवन्ति च |
कुम्भीकाबीजप्रतिमाः कुम्भीकाः सन्निपातजाः ||७७||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਕੁਮ੍ਭੀਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਡਕਾ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਬਹ੍ਵ੍ਯਃ| ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਦੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥਾ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਚ| ਧ੍ਮਾਤਾ ਇਤਿ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪੂਰ੍ਣੋਦਰਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਧ੍ਮਾਤਾਃ| ਕੁਮ੍ਭੀਕਾਬੀਜਪ੍ਰਤਿਮਾ ਇਤਿ ਕੁਮ੍ਭੀਕਾ ਕਚ੍ਛਦੇਸ਼ੋਦ੍ਭਵਾ ਦਾਡਿਮਫਲਾਕਾਰਫਲਾ ਲਤਾ, ਤਦ੍ਬੀਜੇਨ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਯਾਸਾਂ ਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਕੁਮ੍ਭੀਕਬੀਜਸਦਸ਼ਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਕੁਮ੍ਭੀਕਃ ਕੁਮ੍ਭਾਡੁਲਤਾ, ਤਦ੍ਬੀਜਮਪਿ ਦਾਡਿਮਫਲਬੀਜਾਕਾਰਂ; ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਾਃ ਪਿਡਕਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕੁਮ੍ਭੀਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ‘ਇਵੇ ਪ੍ਰਤਿਕਤੌ’ ਇਤਿ ਕਨ੍| ਏਸਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਚ||੭੭||
Adhikarana pothakIlakShaNam (78) · Śloka 78
ਸ੍ਰਾਵਿਣ੍ਯਃ ਕਣ੍ਡੁਰਾ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਸਰ੍ਸਪਸਨ੍ਨਿਭਾਃ |
ਰੁਜਾਵਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਿਡਕਾਃ ਪੋਥਕ੍ਯ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ||੭੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः |
रुजावत्यश्च पिडकाः पोथक्य इति कीर्तिताः ||७८||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਪੋਥਕੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਰਾਵਿਣ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਰਾਵਿਣ੍ਯੋ ਬਹੁਸ੍ਰਾਵਾਃ| ਗੁਰ੍ਵ੍ਯ ਇਤਿ ਗੌਰਵਯੁਤਾਃ| ਰੁਜਾਵਤ੍ਯ ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍, ਕਫਜਾ ਅਪਿ ਵੇਦਨਾਨ੍ਵਿਤਾਃ||੭੮||
Adhikarana vartmasharkarAlakShaNam (79) · Śloka 79
ਪਿਡਕਾ ਯਾ ਖਰਾ ਸ੍ਥੂਲਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਭਿਰਭਿਸਂਵਤਾ |
ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਥਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਨਾਮ ਸ ਰੋਗੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਦੂਸਕਃ ||੭੯||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
पिडका या खरा स्थूला सूक्ष्माभिरभिसंवृता |
वर्त्मस्था शर्करा नाम स रोगो वर्त्मदूषकः ||७९||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ਰ੍ਕਰਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਿਡਕਾ ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਰਾ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਭਿਰਭਿਸਂਵਤੇਤਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਭਿਃ ਪ੍ਰਕਰਣਾਤ੍ ਪਿਡਕਾਭਿਰ੍ਵੇਸ੍ਟਿਤਾ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਵਿਦੇਹਃ– “ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪਿਡਕਾਕੀਰ੍ਣਾ ਯਾ ਸ੍ਥੂਲਾ ਪਿਡਕਾ ਖਰਾ| ਜਾਯਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ਤੁ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ਰ੍ਕਰਿਕੇਤਿ ਸਾ||” ਇਤਿ||੭੯||
Adhikarana arshovartmalakShaNam (80) · Śloka 80
ਏਰ੍ਵਾਰੁਬੀਜਪ੍ਰਤਿਮਾਃ ਪਿਡਕਾ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਾਃ |
ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਃ ਖਰਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਥਾਸ੍ਤਦਰ੍ਸ਼ੋਵਰ੍ਤ੍ਮ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ||੮੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः |
श्लक्ष्णाः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते ||८०||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਅਰ੍ਸ਼ੋਵਰ੍ਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਏਰ੍ਵਾਰੁਬੀਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਰ੍ਵਾਰੁਃ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਰ੍ਕਟੀ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ ਅਕਰ੍ਕਸ਼ਾ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਿਤਾਭਿਧਾਨਾਦਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋ ਭਵਤੀਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਇਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾ| ਤਥਾਚ ਨਿਮਿਃ– “ਨੀਰੁਜਾ ਕਠਿਨਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਪਕ੍ਸ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਬਾਹ੍ਯਤੋਪਿ ਵਾ| ਪਿਡਕਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਤਦਰ੍ਸ਼ੋਵਰ੍ਤ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੮੦||
Adhikarana shuShkArsholakShaNam (81) · Śloka 81
ਦੀਰ੍ਘਾਙ੍ਕੁਰਃ ਖਰਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧੋ ਦਾਰੁਣੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋਦ੍ਭਵਃ |
ਵ੍ਯਾਧਿਰੇਸੋਭਿਵਿਖ੍ਯਾਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਰ੍ਸ਼ੋ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ ||੮੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
दीर्घाङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणोऽभ्यन्तरोद्भवः |
व्याधिरेषोऽभिविख्यातः शुष्कार्शो नाम नामतः ||८१||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦੀਰ੍ਘਾਙ੍ਕੁਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਰਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਃ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਕਠਿਨਃ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਦਾਰੁਣਃ ਬਹੁਦੁਃਖਦਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋਦ੍ਭਵ ਇਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਃ| ਅਭਿਵਿਖ੍ਯਾਤਃ ਕਥਿਤਃ| ਨਾਮਤਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਤਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਿਦਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਵਿਦੇਹਃ– “ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਤ੍ਵਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਸ੍ਥੂਲਂ ਚ ਦਾਰੁਣਮ੍| ਜਾਯਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਤਚ੍ਛੁਸ੍ਕਾਰ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍||” ਇਤਿ||੮੧||
Adhikarana a~jjananAmikAlakShaNam (82) · Śloka 82
ਦਾਹਤੋਦਵਤੀ ਤਾਮ੍ਰਾ ਪਿਡਕਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਮ੍ਭਵਾ |
ਮਦ੍ਵੀ ਮਨ੍ਦਰੁਜਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸਾਞ੍ਜਨਨਾਮਿਕਾ ||੮੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा |
मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका ||८२||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਅਞ੍ਜਨਨਾਮਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦਾਹਤੋਦਵਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਯਂ ਰਕ੍ਤਜਾ||੮੨||
Adhikarana bahulavartmalakShaNam (83) · Śloka 83
ਵਰ੍ਤ੍ਮੋਪਚੀਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਪਿਡਕਾਭਿਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ |
ਸਵਰ੍ਣਾਭਿਃ ਸ੍ਥਿਰਾਭਿਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਬਹੁਲਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਤ੍ ||੮੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः |
सवर्णाभिः स्थिराभिश्च विद्याद्बहुलवर्त्म तत् ||८३||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਬਹੁਲਵਰ੍ਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰ੍ਤ੍ਮੋਪਚੀਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵਰ੍ਣਾਭਿਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸਮਾਨਵਰ੍ਣਾਭਿਃ| ਏਤਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦੇਵ||੮੩||
Adhikarana vartmabandhakalakShaNam (84) · Śloka 84
ਕਣ੍ਡੂਮਤਾਲ੍ਪਤੋਦੇਨ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੋਥੇਨ ਯੋ ਨਰਃ |
ਨ ਸ ਸਞ੍ਚ੍ਛਾਦਯੇਦਕ੍ਸਿ ਯਤ੍ਰਾਸੌ ਵਰ੍ਤ੍ਮਬਨ੍ਧਕਃ ||੮੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोथेन यो नरः |
न स सञ्च्छादयेदक्षि यत्रासौ वर्त्मबन्धकः ||८४||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਵਰ੍ਤ੍ਮਬਨ੍ਧਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਮਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੋਥੇਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਨਰਃ ਸ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਨ ਸਞ੍ਚ੍ਛਾਦਯੇਤ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਛਾਦਯਿਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੁਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਸ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਃ||੮੪||
Adhikarana kliShTavartmalakShaNam (85) · Śloka 85
ਮਦ੍ਵਲ੍ਪਵੇਦਨਂ ਤਾਮ੍ਰਂ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸਮਮੇਵ ਚ |
ਅਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਭਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ ||੮੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च |
अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्मेति तद्विदुः ||८५||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਦ੍ਵਲ੍ਪਵੇਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਜਤ੍ਵੇਪ੍ਯਸ੍ਯਾਲ੍ਪਵੇਦਨਤ੍ਵਮਧਿਕਕਫਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ| ਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਵਿਦੇਹਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਦ੍ਵਯਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਸਮਂ ਯੁਗਪਦੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਕਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਹੇਤੋਰਨਿਯਮੇਨੈਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਮ੍ਰਮਿਤ੍ਯਨੇਨੋਪਾਤ੍ਤੇਪਿ ਲੌਹਿਤ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਪਾਦਾਨਂ ਹੇਤ੍ਵਨਿਯਮਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਦਾਚਿਤ੍ਕਂ ਲੌਹਿਤ੍ਯਮਿਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਵਿਦੇਹਃ– “ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤੇਨ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਮਾਂਸਮਿਵੋਭਯਮ੍| ਬਨ੍ਧੁਜੀਵਨਿਭਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਸਮਮਨੁਚ੍ਛੂਨਂ ਯਾਵਦਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਵੇਦਨਾਤਿਯੋਗਾਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੮੫||
Adhikarana vartmakardamalakShaNam (86) · Śloka 86
ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਪੁਨਃ ਪਿਤ੍ਤਯੁਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਵਿਦਹੇਦ੍ਯਦਾ |
ਤਤਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਕਰ੍ਦਮਃ ||੮੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं शोणितं विदहेद्यदा |
ततः क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः ||८६||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਵਰ੍ਤ੍ਮਕਰ੍ਦਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ( ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮੈਵ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਲਾਭ੍ਯਾਸਾਦਧਿਕਪਿਤ੍ਤਂ ਸਚ੍ਛੋਣਿਤਂ ਵਿਦਹੇਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਦਾਹੇਨ ਸਂਯੋਜਯੇਤ੍ਤਦਾ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਤ੍ਵਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਵਰ੍ਤ੍ਮਕਰ੍ਦਮ ਉਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|) “ਤਤਃ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਮ੍” ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਣਿਤਵਿਦਾਹੇਨੈਵ| ਏਵਂ ਚ ਸਤਿ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵੇਨ ਕਰ੍ਦਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸਮਾਵੇਸ਼ੋਪਿ ਘਟਤ ਇਤਿ| ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ– ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤਿ ਕਰ੍ਤਪਦਂ, ਤੇਨ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤਭੂਤਂ, ਯਦਾ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮੇਵ ਵਿਦਹੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਮਪਰਂ ਸਮਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵੇਣ| ਅਸ੍ਯ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਯਤ੍ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਕਫਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਾਤਕਰਣਤ੍ਵਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰੁਤੇਃ||੮੬||
Adhikarana shyAvavartmalakShaNam (87) · Śloka 87
ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਬਾਹ੍ਯਤੋਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਸ਼ੂਲਂ ਸਵੇਦਨਮ੍ |
ਤਦਾਹੁਃ ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਵਿਸ਼ਾਰਦਾਃ ||੮੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूलं सवेदनम् |
तदाहुः श्याववर्त्मेति वर्त्मरोगविशारदाः ||८७||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਬਾਹ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਂ ਵਾਤਕਤਮ੍| ਅਤ੍ਰੈਵ ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਜਾਯਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ “ਸਵੇਦਨਂ ਸਕਣ੍ਡੁ ਚ ਹ੍ਯਲ੍ਪਕ੍ਲੇਦਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮ੍|” ਇਤ੍ਯਪਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦਪ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਂ; ਕਫਾਤ੍ ਕਣ੍ਡੂਃ, ਅਲ੍ਪਕ੍ਲੇਦਿ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਸਵੇਦਨਂ ਵਾਤਾਤ੍| ਅਤ੍ਰੈਵ ਵਿਦੇਹਃ– “ਦੁਸ੍ਟਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਮਰੁਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਸ਼੍ਚੀਯਤੇ ਯਦਾ| ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਨਿਭਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਾਤਾਧਿਕਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੮੭||
Adhikarana praklinnavartmalakShaNam (88) · Śloka 88
ਅਰੁਜਂ ਬਾਹ੍ਯਤਃ ਸ਼ੂਨਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਯਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਹਿ |
ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮਨ੍ਤਤਃ ||੮੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
अरुजं बाह्यतः शूनं वर्त्म यस्य नरस्य हि |
प्रक्लिन्नवर्त्म तद्विद्यात् क्लिन्नमत्यर्थमन्ततः ||८८||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਰੁਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰੁਜਮਲ੍ਪਰੁਜਮ੍| ਬਾਹ੍ਯਤਃ ਸ਼ੂਨਮਿਤਿ ਬਹਿਃ ਸ਼ੋਥਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮਨ੍ਤਤ ਇਤਿ ਅਨ੍ਤਤ ਉਪਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਲੇਦਵਤ੍| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਨ੍ਤਰਿਤਿ ਵਿਵਣੋਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਣ ਪਿਲ੍ਲਾਖ੍ਯਯਾ ਪਠਿਤਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ– “ਭਸ਼ਂ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਕਣ੍ਡੂਮਨ੍ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਮ੍| ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਤਤ੍ ਪਿਲ੍ਲਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮ੍||” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਕਥਂ ਵਿਦੇਹੇਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਪਿਲ੍ਲਾਖ੍ਯਯਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ?; ਯਥਾ– “ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤੇਥਵਾ ਮਸ੍ਟੇ ਆਨਹ੍ਯੇਤ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ| ਅਪਰਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਤਤ੍ ਪਿਲ੍ਲਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|” ਇਤਿ| ਤਦੇਵਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯੇਣਾਭਿਧਾਨਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਕਿਞ੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਪਠਿਤਂ, ਪਿਲ੍ਲਂ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਗਣੇ; ਤਤ੍ ਕਥਂ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਪਿਲ੍ਲਮਿਤਿ ਸਙ੍ਗਤਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮੇਵ ਪਿਲ੍ਲਂ, ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਤ੍ਵਾਤ੍; ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ, ਤਸ੍ਯ ਕਫਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦਿ ਤੁ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮੈਵ ਕਫੋਲ੍ਬਣਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਪਿਲ੍ਲਤ੍ਵੇਨਾਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਤੇ, ਏਤਤ੍ ਖ੍ਯਾਪਨਾਯ ਚ ਤਸ੍ਯ ਕਫਜਸਰ੍ਵਗਣਯੋਰ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ ਕਤ ਇਤਿ ਸ੍ਵੀਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਦਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਗਣੇ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਨ ਪਰਿਗਹੀਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਤਸ੍ਤਦਪਰਿਗ੍ਰਹੇ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਤ੍ਵੋਪਸਂਹਾਰੋ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਾਣਾਂ ਨ ਘਟਤੇ, ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤੇਰਭਿਧਾਨਾਤ੍, ਪਿਲ੍ਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵੇਨਾਪਥਕ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਕਥਂ “ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਤਤ੍ ਪਿਲ੍ਲਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮ੍|” ਇਤਿ ਸਮਰ੍ਥਯਿਤਵ੍ਯਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ( ਅਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਃ– ਯਦਾ ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤ੍ਮਕਮੇਵ ਸਤ੍ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਕਾਭ੍ਯਾਮੁਪਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਸਤ੍ ਅਪਰਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮਾਸਾਦਯਤ੍ ਪਿਲ੍ਲਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਥਾ ਚੋਭਯੋਰਪ੍ਯਵਿਰੋਧਃ, ਉਭਾਭ੍ਯਾਮੇਵਾਪਰਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮਨ ਏਵ ਪਿਲ੍ਲਾਖ੍ਯਤ੍ਵਵਰ੍ਣਨਾਦਿਤਿ| ਅਯਂ ਚ ਵਾਗ੍ਭਟੇ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਖ੍ਯਤਯਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧਃ) ਕਿਞ੍ਚ ਯਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਪਿਲ੍ਲਂ ਤਤ੍ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚਾਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਅਭਵਿਸ੍ਯਤ੍, ਤਦਾਸ੍ਯੌਪਦ੍ਰਵਿਕੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਦੋਸਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਨ ਸਾਧ੍ਯਾਦਿਭੇਦੇਨ ਚਾਭਿਧਾਨਮਕਰਿਸ੍ਯਤ੍, ਨ ਚ ਕਤਂ, ਤਸ੍ਮਾਦਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮਿਤਿ||੮੮||
Adhikarana aklinnavartmalakShaNam (89) · Śloka 89
ਯਸ੍ਯ ਧੌਤਾਨ੍ਯਧੌਤਾਨਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ |
ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਯਪਰਿਪਕ੍ਵਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਤ੍ ||੮੯||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
यस्य धौतान्यधौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः |
वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् ||८९||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਅਪਰਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਸ੍ਯ ਧੌਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟੇ ਪਿਲ੍ਲਾਖ੍ਯਮ੍| ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਲਗ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦਿਦਂ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਤ੍ਵਂ ਕਿਂ ਪੂਯਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਦੇਵ, ਤਥਾ ਚ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਰ੍ਥਮਾਹ– ਅਪਰਿਪਕ੍ਵਾਨੀਤਿ| ਏਤਦੇਵ ਪਿਲ੍ਲਾਖ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਚ ਪਿਲ੍ਲਾਖ੍ਯਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਿਤਮ੍– “ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕੋਪੇਣ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਃ ਪਰਿਪਾਟ੍ਯਤੇ| ਤਾਮ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਲੋਮ ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪਿਲ੍ਲਲਕ੍ਸਣਮ੍||” ਇਤਿ| ਏਤਦਨਾਦਤਂ, ਟੀਕਾਕਦ੍ਭਿਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਕੁਕੂਣਕਾਦੀਨਾਮਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਪਿਲ੍ਲਾਖ੍ਯਾ ਕਤਾ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨੀਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਨੇਤ੍ਰਦ੍ਵਯੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਚਤੁਸ੍ਟਯਤ੍ਵੇਨ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛਤੇ, ਤੇਨ ਨੇਤ੍ਰਦ੍ਵਯਗਤ ਏਵਾਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੮੯||
Adhikarana vAtahatavartmalakShaNam (90) · Śloka 90
ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਯਸ੍ਯ ਨ ਮੀਲ੍ਯਤੇ |
ਏਤਦ੍ਵਾਤਹਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਜਾਨੀਯਾਦਕ੍ਸਿਚਿਨ੍ਤਕਃ ||੯੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते |
एतद्वातहतं वर्त्म जानीयादक्षिचिन्तकः ||९०||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਵਾਤਹਤਵਰ੍ਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਗਤਃ ਸਨ੍ਧਿਰ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਤ੍ਤਥਾ, ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤਸਨ੍ਧਿ| ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਂ ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਰਹਿਤਮ੍| ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਾਦੇਵ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਕਾਰਿਣਾਂ ਸਿਰਾਣਾਮਪਿ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸੇਣ ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਰਹਿਤਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍– ਨ ਮੀਲ੍ਯਤੇ ਨ ਸਙ੍ਕੁਚਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਨਿਮੀਲ੍ਯਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਨਿਮੀਲਿਤਮੇਵ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਦਂ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤਨ੍ਨ ਸਾਧ੍ਯਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਅਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਕਰਣੇ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ||੯੦||
Adhikarana vartmArbudalakShaNam (91) · Śloka 91
ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਂ ਵਿਸਮਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭੂਤਮਵੇਦਨਮ੍ |
ਆਚਕ੍ਸੀਤਾਰ੍ਬੁਦਮਿਤਿ ਸਰਕ੍ਤਮਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮ੍ ||੯੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् |
आचक्षीतार्बुदमिति सरक्तमविलम्बितम् ||९१||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਅਰ੍ਬੁਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਥਂ, ਬਾਹ੍ਯੇਪ੍ਯੁਨ੍ਨਤਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ ਵਿਸਮਮ੍| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭੂਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪੇਣ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਅਵੇਦਨਮਿਤਿ ਈਸਦਰ੍ਥੇ ਨਞ੍, ਤੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਵਾਲ੍ਪਵੇਦਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਵੇਦਨਾ ਚ ਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧੇਨੈਵ| ਸਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਕ੍ਤਂ, ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਅਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਜਨ੍ਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ, ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਅਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਚਕ੍ਸੀਤਾਰ੍ਬੁਦਮਿਤਿ; ਕਿਨ੍ਤ੍ਵੇਤਨ੍ਨ ਸਙ੍ਗਤਮ੍, ਅਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ ਅਵਲਮ੍ਬਿਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਏਤਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮ੍ ( ਅਪਾਕਿ ਚ, ਤਚ੍ਚ ਕਫੇਨ)||੯੧||
Adhikarana nimeShalakShaNam (92) · Śloka 92
ਨਿਮੇਸਿਣੀਃ ਸਿਰਾ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਃ ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ |
ਪ੍ਰਚਾਲਯਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਿ ਨਿਮੇਸਂ ਨਾਮ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ ||੯੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
निमेषिणीः सिरा वायुः प्रविष्टः सन्धिसंश्रयाः |
प्रचालयति वर्त्मानि निमेषं नाम तद्विदुः ||९२||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਨਿਮੇਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਨਿਮੇਸਿਣੀਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਮੇਸਿਣੀਃ ਨਿਮੇਸਕਾਰਿਕਾਃ ਸਿਰਾਃ| ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਗਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਮਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾਤਜਃ| ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਣ ਚ “ਉਨ੍ਮੇਸਣੀਃ ਸਿਰਾ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਯਦਾਹ– “ਉਨ੍ਮੇਸਣੀਃ ਸਿਰਾ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਚਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚਾਲਯੇਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਨਿਮੇਸਃ ਸ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ||” ਇਤਿ||੯੨||
Adhikarana shoNitArsholakShaNam (93) · Śloka 93
ਯਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਲੋਹਿਤੋ ਮਦੁਰਙ੍ਕੁਰਃ |
ਤਦ੍ਰਕ੍ਤਜਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਛਿਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ ||੯੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
यः स्थितो वर्त्ममध्ये तु लोहितो मृदुरङ्कुरः |
तद्रक्तजं शोणितार्शश्छिन्नं छिन्नं प्रवर्धते ||९३||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਸ਼ੋਣਿਤਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਃ ਸ੍ਥਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਕੁਰਾਕਾਰੋ ਮਾਂਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯੋਙ੍ਕੁਰਃ| ਏਤਦਸਾਧ੍ਯਂ; ਤਥਾ ਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੋਣਿਤਮਾਦਾਯ ਸਿਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਮੁਖੇ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਜਨਯਤ੍ਯਙ੍ਕੁਰਂ ਤਾਮ੍ਰਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਰੋਹਣਮ੍|| ਤਚ੍ਛੋਣਿਤਾਰ੍ਸ਼ੋਸਾਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵ੍ਯਥ ਨੀਰੁਜਮ੍||” ਇਤਿ||੯੩||
Adhikarana lagaNalakShaNam (94) · Śloka 94
ਅਪਾਕੀ ਕਠਿਨਃ ਸ੍ਥੂਲੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਭਵੋਰੁਜਃ , ਲਗਣੋ ਨਾਮ ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗਤਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੯੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) |
View original
अपाकी कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः , लगणो नाम स व्याधिर्लिङ्गतः परिकीर्तितः ||९४||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
ਲਗਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਪਾਕੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਾਕਿਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦੇਵ| ਤਥਾ ਚ ਸਾਤ੍ਯਕਿਃ– “ਵਰ੍ਤ੍ਮੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਕਠਿਨੋ ਨ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ| ਨੀਰੁਜੋ ਲਗਣੋ ਨਾਮ ਰੋਗਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭਵਃ||” ਇਤਿ||੯੪||
Adhikarana bisavartmalakShaNam (95) · Śloka 95
ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਬਹਿਃਸ਼ੋਥਂ ਕੁਰ੍ਯੁਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਃ |
ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰੁਦਕਂ ਬਿਸਵਦ੍ਬਿਸਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਤ੍ ||੯੫||
(ਵਾ. ਉ. ਅ. ੮) |
View original
त्रयो दोषा बहिःशोथं कुर्युश्छिद्राणि वर्त्मनोः |
प्रस्रवन्त्यन्तरुदकं बिसवद्बिसवर्त्म तत् ||९५||
(वा. उ. अ. ८) |
ਬਿਸਵਰ੍ਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹਿਃਸ਼ੋਥਮਿਤਿ ਬਹਿਰੁਚ੍ਛੂਨਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਕੁਰ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਨਿ ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾਨ੍ਯੇਵ, ਯਦਾਹ– ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰੁਦਕਮਿਤਿ| ਛਿਦ੍ਰਾਣੀਤਿ ਬਹੁਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਬਹੁਮੁਖਾਨਿ, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਦੋਸਾਃ ਕੁਰ੍ਯੁਰਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤ ਏਵ ਬਿਸਵਤ੍ ਮਣਾਲਵਤ੍; ਤਚ੍ਚਾਨੇਕਚ੍ਛਿਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਵਤ੍| ਅਤ੍ਰੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਾਰਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਠਤਿ– “ਸ਼ੂਨਂ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਬਹੁਭਿਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੈਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰੇ ਬਿਸਮਿਵ ਬਿਸਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਮਤਮ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਸਾਤ੍ਯਕਿਰਪ੍ਯਾਹ– “ਬਿਸਸ੍ਯਾਪਾਚਿਤਸ੍ਯੇਵ ਬਹੁਮਾਂਸਸਿਰਾਮੁਖਮ੍| ਬਿਸਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮ੍||” ਇਤਿ||੯੫||
Adhikarana ku~jcanalakShaNam (96) · Śloka 96
ਵਾਤਾਦ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਙ੍ਕੋਚਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਮਲਾ ਯਦਾ |
ਤਦਾ ਦ੍ਰਸ੍ਟੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਕੁਞ੍ਚਨਂ ਨਾਮ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ ||੯੬||
View original
वाताद्या वर्त्मसङ्कोचं जनयन्ति मला यदा |
तदा द्रष्टुं न शक्नोति कुञ्चनं नाम तद्विदुः ||९६||
ਕੁਞ੍ਚਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਾਤਾਦ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਲਾ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਭਿਧਾਨਂ ਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ, ਯਤੋ ਮਲਿਨੀਕਰਣਾਨ੍ਮਲਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕੁਞ੍ਚਨਂ ਚ ਕਸ੍ਯਾਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਮਾਧਵਕਰੇਣ ਲਿਖਿਤਂ ਨ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤਂ, ਤੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨ ਹੀਯਤੇ, ਏਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਪਿ ਪਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਾਤੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੯੬||
Adhikarana pakShmakopalakShaNam (97-98) · Śloka 98
ਪ੍ਰਚਾਲਿਤਾਨਿ ਵਾਤੇਨ ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣ੍ਯਕ੍ਸਿ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਹਿ |
ਘਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸਿ ਮੁਹੁਸ੍ਤਾਨਿ ਸਂਰਮ੍ਭਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਚ ||੯੭||
ਅਸਿਤੇ ਸਿਤਭਾਗੇ ਚ ਮੂਲਕੋਸਾਤ੍ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯਪਿ |
ਪਕ੍ਸ੍ਮਕੋਪਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪਰਮਦਾਰੁਣਃ ||੯੮||
View original
प्रचालितानि वातेन पक्ष्माण्यक्षि विशन्ति हि |
घृष्यन्त्यक्षि मुहुस्तानि संरम्भं जनयन्ति च ||९७||
असिते सितभागे च मूलकोषात् पतन्त्यपि |
पक्ष्मकोपः स विज्ञेयो व्याधिः परमदारुणः ||९८||
ਪਕ੍ਸ੍ਮਕੋਪਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਚਾਲਿਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਚਾਲਿਤਾਨਿ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਚਾਲਿਤਾਨਿ, ਪ੍ਰਤੀਪੀਕਤਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਮਾਣਿ ਵਾਤਚਾਲਿਤਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ ਨੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾਨਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਨ੍ਯਸਿਤੇ ਕਸ੍ਣਮਣ੍ਡਲੇ, ਸਿਤਭਾਗੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਣ੍ਡਲੇ ਵਾ, ਅਕ੍ਸਿ ਘਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਘਰ੍ਸਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਏਵ ਸਂਰਮ੍ਭਂ ਸ਼ੋਥਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਮੂਲਕੋਸਾਤ੍ ਪਕ੍ਸ੍ਮਕੋਸਾਤ੍, ਪਤਨ੍ਤ੍ਯਪੀਤਿ ‘ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨ ਪਤਨ੍ਤਿ ਚ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸ਼੍ਚਾਯਂ, ਪ੍ਰਚਾਲਨੇ ਵਾਤਮਾਤ੍ਰਕਾਰਣਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ; ਤਥਾ ਚ| ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਾਰਃ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਪਠਤਿ– “ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਸ਼ਯਗਤਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਰਾਣਿ ਖਰਾਣਿ ਚ| ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਤੈਰ੍ਘਸ੍ਟਂ ਚਾਕ੍ਸਿ ਦੂਯਤੇ|| ਉਦ੍ਧਤੈਰੁਦ੍ਧਤੈਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪਕ੍ਸ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਸ਼ਯੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮ| ਵਿਦੇਹਪ੍ਯਾਹ– “ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ|” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੇਤਿ| ਕਲ੍ਯਾਣਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯ ਉਪਪਕ੍ਸ੍ਮ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਪਕ੍ਸ੍ਮੋਪਰੋਧੋ ਵਾਤੇਨ ਕੋਠੋਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਰੋਮਵਾਨ੍| ਰੋਮੈਰਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖੈਰਨ੍ਯੈਰੁਪਪਕ੍ਸ੍ਮ ਮਲੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ||” ਇਤਿ| ਉਪਪਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਯਾਦਸ਼ੀ ਪੂਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਾ ਤਾਦਸ਼ੀ ਅਪਰਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖੀ ਪਕ੍ਸ੍ਮਪਙ੍ਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਭੇਦਃ; ਅਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸ੍ਮੋਪਰੋਧਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪਥਗਿਹਾਨਭਿਧਾਨਮ੍||੯੭-੯੮||
Adhikarana pakShmashAtalakShaNam (99) · Śloka 102
ਵਰ੍ਤ੍ਮਪਕ੍ਸ੍ਮਾਸ਼ਯਗਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰੋਮਾਣਿ ਸ਼ਾਤਯੇਤ੍ |
ਕਣ੍ਡੂਂ ਦਾਹਂ ਚ ਕੁਰੁਤੇ ਪਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਾਤਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੯੯||
ਨਵ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਸ੍ਤੇਸੁ ਵਰ੍ਤ੍ਮਜਾਸ੍ਤ੍ਵੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ |
ਸ਼ੁਕ੍ਲਭਾਗੇ ਦਸ਼ੈਕਸ਼੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕਸ੍ਣਭਾਗਜਾਃ ||੧੦੦||
ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਦਸ੍ਟਿਜਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਵ ਤੁ |
ਬਾਹ੍ਯਜੌ ਦ੍ਵੌ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੌ ਰੋਗੌ ਪਰਮਦਾਰੁਣੌ ||੧੦੧||
ਭੂਯ ਏਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਰੂਪਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੈਃ ||੧੦੨||
(ਇਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਗਤਾਃ) |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧) |
View original
वर्त्मपक्ष्माशयगतं पित्तं रोमाणि शातयेत् |
कण्डूं दाहं च कुरुते पक्ष्मशातं तमादिशेत् ||९९||
नव सन्ध्याश्रयास्तेषु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः |
शुक्लभागे दशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः ||१००||
सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु |
बाह्यजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ ||१०१||
भूय एतान् प्रवक्ष्यामि सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||१०२||
(इति वर्त्मगताः) |
(सु. उ. तं. अ. १) |
ਪਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਸ਼ਯੋਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸ੍ਮਮੂਲਮ੍| ਸ਼ਾਤਯੇਦੁਨ੍ਮੂਲਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਚ ਕਫਪੈਤ੍ਤਿਕਃ, ਕਣ੍ਡੂਦਾਹਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਨਂ ਵਾਗ੍ਭਟਃ ਪਠਤਿ– “ਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯੁਸ਼੍ਚਲਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸਿਰਾਃ| ਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਸਵੇਦਨਮ੍|| ਪਾਂਸ਼ੁਪੂਰ੍ਣਾਭਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਨਮਸ਼੍ਰੁ ਚ| ਵਿਮਰ੍ਦਨਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ਮਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍||” (ਵਾ. ਉ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯ ਚਕਾਰੇਣ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਪਕ੍ਸ੍ਮਣਾਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਦਯਮਘਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗ ਏਵ| ਇਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਗਤਾ ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਾਃ| ਇਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਗਤਾਃ||੯੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 59
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫੯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नेत्ररोगनिदानं समाप्तम् ||५९||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫੯||