59. nētrarōganidānam

Adhikarana nayanarogahetuH (1-3) · Śloka 3

ಅಥ ನೇತ್ರರೋಗನಿದಾನಮ್ | ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತಸ್ಯ ಜಲೇ ಪ್ರವೇಶಾದ್ದೂರೇಕ್ಷಣಾತ್ ಸ್ವಪ್ನವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚ | ಸ್ವೇದಾದ್ರಜೋಧೂಮನಿಷೇವಣಾಚ್ಚ ಛರ್ದೇರ್ವಿಘಾತಾದ್ವಮನಾತಿಯೋಗಾತ್ ||೧|| ದ್ರವಾತ್ತಥಾಽನ್ನಾನ್ನಿಶಿ ಸೇವಿತಾಚ್ಚ ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಕ್ರಮನಿಗ್ರಹಾಚ್ಚ | ಪ್ರಸಕ್ತಸಂರೋದನಕೋಪಶೋಕಾಚ್ಛಿರೋಽಭಿಘಾತಾದತಿಮದ್ಯಪಾನಾತ್ ||೨|| ತಥಾ ಋತೂನಾಂ ಚ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಕ್ಲೇಶಾಭಿಘಾತಾದತಿಮೈಥುನಾಚ್ಚ | ಬಾಷ್ಪಗ್ರಹಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣಾಚ್ಚ ನೇತ್ರೇ ವಿಕಾರಾಞ್ಜನಯನ್ತಿ ದೋಷಾಃ ||೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) |

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಗತವಿಕಾರಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾನ್ನೇತ್ರರೋಗಾಭಿಧಾನಮ್| ಏತೇ ಚ ನಯನರೋಗಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಸನ್ನಿಪಾತಾಗನ್ತುಜಾಃ ಸನ್ತಃ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಃ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ತೈಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತ್ರಿಂಶದುಕ್ತಾಸ್ತೇ ಕಫೇನಾಪ್ಯಧಿಕಾಸ್ತ್ರಯಃ| ರಕ್ತಜಾಃ ಷೋಡಶ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸರ್ವಜಾಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ|| ಬಾಹ್ಯೌ ಪುನರ್ದ್ವೌ ಚ ತಥಾ ರೋಗಾಃ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಶ್ಚೈತೇ ರೋಗಾ ಆಶ್ರಯಭೇದೇನ ಸುಶ್ರುತೇನೈವ ವಿಭಕ್ತಾಃ|| ಯದಾಹ– “ನವ ಸನ್ಧ್ಯಾಶ್ರಯಾಸ್ತೇಷು ವರ್ತ್ಮಜಾಸ್ತ್ವೇಕವಿಂಶತಿಃ| ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ದಶೈಕಶ್ಚ ಚತ್ವಾರಃ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಜಾಃ|| ಸರ್ವಾಶ್ರಯಾಃ ಸಪ್ತದಶ ದೃಷ್ಟಿಜಾ ದ್ವಾದಶೈವ ತು| ದ್ವೌ ಚ ಬಾಹ್ಯಾಶ್ರಯಾವನ್ಯಾವನಿಮಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಜೌ|| ಷಟ್ಸಪ್ತತಿರ್ನೇತ್ರರೋಗಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ನೇತ್ರಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನೈವೋಕ್ತಂ “ವಿದ್ಯಾದ್ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಬಾಹುಲ್ಯಂ ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಸಮ್ಮಿತಮ್| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಸರ್ವತಃ ಸಾರ್ಧಂ ಭಿಷಙ್ನಯನಬುದ್ಬುದಮ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಬಾಹುಲ್ಯಂ ವಿಸ್ತಾರೇಣ, ಅನ್ತಃಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಸಮ್ಮಿತಮ್, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಸರ್ವತಃ ಸಾರ್ಧಮಾಯಾಮೇನ| ಅನ್ಯೇ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಬಾಹುಲ್ಯಮಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಮಾನನಿಯಮಂ ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಸಮ್ಮಿತಮಿತ್ಯನೇನಾಹುಃ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಸ್ವೇನಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರೇಣ ಸಮ್ಮಿತಂ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಬಹುಲಂ, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಸರ್ವತಃ ಸಾರ್ಧಮಿತಿ ಚಾಯಾಮವಿಸ್ತಾರಾಭ್ಯಾಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮಿತಿ| ನನು, ಯದ್ಯರ್ಧತೃತೀಯಾಙ್ಗುಲಾಯಾಮಂ ನೇತ್ರಂ ತರ್ಹಿ “ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾಯತಂ ಚ ನಯನಮ್” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೫) ಇತ್ಯಾತುರೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋಕ್ತಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ? ನೈವಂ, ವರ್ತ್ಮಮಣ್ಡಲಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಗಣನಯಾಽರ್ಧತೃತೀಯಾಙ್ಗುಲಂ, ತದ್ವಿರಹಾತ್ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾಯತಮಿತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ನಯನರೋಗಹೇತುಮಾಹ– ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣೇನಾತಪಾದಿನಾ ಸನ್ತಪ್ತದೇಹಸ್ಯ ಜಲಾವಗಾಹನಾತ್, ಶೀತಾವೃತದೇಹಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗತೇನೋಷ್ಮಣಾ |ನಯನತೇಜಸೋಽಭಿಭವಾಚ್ಚಕ್ಷೂರೋಗೋದಯಃ ಸ್ವೇದಾದ್ರಜೋಧೂಮನಿಷೇವಣಾಚ್ಚೇತಿ ಘರ್ಮರಜೋಧೂಮಾನಾಂ ನಯನಸಮ್ಬನ್ಧಾನಾಂ ಹೇತುತ್ವಮ್| ಛರ್ದೇರ್ವಿಘಾತಾತ್ ವಾನ್ತಿವೇಗವಿಘಾತಾತ್| ವಮನಾತಿಯೋಗಾದತಿವಾನ್ತೇಃ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಕ್ರಮನಿಗ್ರಹಾತ್ ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ನಿಗ್ರಹಾತ್ ವೇಗವಿಧಾರಣಾತ್| ಪ್ರಸಕ್ತಸಂರೋದನಶೋಕಕೋಪಾದಿತಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಿರನ್ತರಂ ಕೃತಸಂರೋದನಾದೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಋತುವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಏಕರ್ತುಚರ್ಯಾಯಾ ಅನ್ಯರ್ತೌ ಕರಣೇನ| ಕ್ಲೇಶಾಭಿಘಾತಾತ್ ಕ್ಲೇಶಃ ಕಾಯಾದಿದುಃಖಂ, ತೇನಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್; ಬಾಷ್ಪನಿಗ್ರಹಾತ್ ಅಶ್ರುವೇಗಧಾರಣಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಆನನ್ದಜಂ ವಾಽಪ್ಯಥ ಶೋಕಜಂ ವಾ ನೇತ್ರೋದಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಮುಞ್ಚತೋ ಹಿ| ಶಿರೋಗುರುತ್ವಂ ನಯನಾಮಯಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತೀವ್ರಾಃ ಸಹ ಪೀನಸೇನ||” ಇತಿ| ನಯನರೋಗಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠ್ಯತೇ– “ ಸಿರಾನುಸಾರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ವಿಗುಣೈರೂರ್ಧ್ವಮಾಶ್ರಿತೈಃ| ಜಾಯನ್ತೇ ನೇತ್ರಭಾಗೇಷು ರೋಗಾಃ ಪರಮದಾರುಣಾಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ||೧-೩||

Adhikarana abhiShyandabhedAH (4) · Śloka 4

ವಾತಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್ ಕಫಾದ್ರಕ್ತಾದಭಿಷ್ಯನ್ದಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ | ಪ್ರಾಯೇಣ ಜಾಯತೇ ಘೋರಃ ಸರ್ವನೇತ್ರಾಮಯಾಕರಃ ||೪||

ಸಾಮಾನ್ಯಪೂರ್ವಕತ್ವಾತ್ ವಿಶೇಷಸ್ಯ, ತಥಾ ಸರ್ವನಯನರೋಗಹೇತುತ್ವಾಚ್ಚ, ಆದೌ ಸರ್ವನಯನಗತಮಭಿಷ್ಯನ್ದಮಾಹ– ವಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಘೋರ ಇತಿ ದುಃಸಹವೇದನಃ| ಸರ್ವನೇತ್ರಾಮಯಾಕರ ಇತಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ನೇತ್ರರೋಗಾಣಾಮಧಿಮನ್ಥಾದೀನಾಮಾಕರ ಉತ್ಪತ್ತಿಕರತ್ವಾತ್; ಆಕರಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ಅತ ಏವಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಪ್ರಾಯೇಣ ಸರ್ವೇ ನಯನಾಮಯಾಸ್ತೇ ಭವನ್ತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತಮೂಲಾಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ||೪||

Adhikarana vAtAbhiShyandalakShaNam (5) · Śloka 5

ನಿಸ್ತೋದನಸ್ತಮ್ಭನರೋಮಹರ್ಷಸಙ್ಘರ್ಷಪಾರುಷ್ಯಶಿರೋಽಭಿತಾಪಾಃ | ವಿಶುಷ್ಕಭಾವಃ ಶಿಶಿರಾಶ್ರುತಾ ಚ ವಾತಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ವಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದರೂಪಮಾಹ– ನಿಸ್ತೋದನೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಸ್ತೋದನಂ ಸೂಚೀವ್ಯಧನವದ್ವ್ಯಥಾ, ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಜಡಿಮಾ, ಸಙ್ಘರ್ಷಃ ಕರಕರಿಕಾ, ಪಾರುಷ್ಯಂ ರೂಕ್ಷತಾ, ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ ಶಿರೋವ್ಯಥಾ| ವಿಶುಷ್ಕಭಾವೋ ದೂಷಿಕಾರಹಿತತ್ವಂ, ನ ತ್ವಾಸ್ರಾವರಹಿತತ್ವಂ, ಶಿಶಿರಾಶ್ರುತೇತ್ಯುಕ್ತೇಃ||೫||

Adhikarana pittAbhiShyandalakShaNam (6) · Śloka 6

ದಾಹಪ್ರಪಾಕೌ ಶಿಶಿರಾಭಿನನ್ದಾ ಧೂಮಾಯನಂ ಬಾಷ್ಪಸಮುಚ್ಛ್ರಯಶ್ಚ | ಉಷ್ಣಾಶ್ರುತಾ ಪೀತಕನೇತ್ರತಾ ಚ ಪಿತ್ತಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಾಹಪ್ರಪಾಕಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಪಾಕಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಪಾಕಃ| ಶಿಶಿರಾಭಿನನ್ದಾ ಶೀತೇಚ್ಛಾ| ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮಸ್ಯೋದ್ವಮನಮ್| ಬಾಷ್ಪಸಮುಚ್ಛ್ರಯೋ ಬಾಷ್ಪಬಾಹುಲ್ಯಮ್||೬||

Adhikarana kaphAbhiShyandalakShaNam (7) · Śloka 7

ಉಷ್ಣಾಭಿನನ್ದಾ ಗುರುತಾಽಕ್ಷಿಶೋಥಃ ಕಣ್ಡೂಪದೇಹಾವತಿಶೀತತಾ ಚ | ಸ್ರಾವೋ ಮುಹುಃ ಪಿಚ್ಛಿಲ ಏವ ಚಾಪಿ ಕಫಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ಕಫಜಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಉಷ್ಣಾಭಿನನ್ದೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪದೇಹಃ ಪಿಚ್ಚಟಬಾಹುಲ್ಯಮ್| ಶೀತತಾ ನೇತ್ರಸ್ಯ| ಪಿಚ್ಛಿಲ ಇತಿ ಸ್ರಾವವಿಶೇಷಣಮ್| ಕಫಾಭಿಪನ್ನೇ ಕಫಯುಕ್ತೇ| ನಯನೇ ಚಕ್ಷುಷಿ| ಭವನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತೇ||೭||

Adhikarana raktAbhiShyandalakShaNam (8) · Śloka 8

ತಾಮ್ರಾಶ್ರುತಾ ಲೋಹಿತನೇತ್ರತಾ ಚ ನಾಡ್ಯಃ ಸಮನ್ತಾದತಿಲೋಹಿತಾಶ್ಚ | ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಯಾನಿ ತಾನಿ ರಕ್ತಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೮|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಾಮ್ರಾಶ್ರುತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಿಙ್ಗಾನಿ||೮||

Adhikarana adhimanthAnAmabhiShyandajatvam (9) · Śloka 9

ವೃದ್ಧೈರೇತೈರಭಿಷ್ಯನ್ದೈರ್ನರಾಣಾಮಕ್ರಿಯಾವತಾಮ್ | ತಾವನ್ತಸ್ತ್ವಧಿಮನ್ಥಾಃ ಸ್ಯುರ್ನಯನೇ ತೀವ್ರವೇದನಾಃ ||೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ಅಧಿಮನ್ಥಾನಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದಜತ್ವಮಾಹ– ವೃದ್ಧೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತಾವನ್ತ ಇತಿ ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೈರ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಜೈಶ್ಚತ್ವಾರೋಽಧಿಮನ್ಥಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಾಃ| ತೀವ್ರವೇದನಾ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ವೇದನಾಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ವ್ಯಥಾಮಾತ್ರವಾಚೀ, ತೇನ ವಾತಿಕಾಭಿಷ್ಯನ್ದಾದ್ವಾತಿಕ ಏವಾಧಿಮನ್ಥಸ್ತೀವ್ರವಾತಜನಿತತೋದಾದಿಸಕಲವೇದನಃ, ಏವಂ ಪಿತ್ತಜಕಫಜರಕ್ತಜಾಶ್ಚಾಧಿಮನ್ಥಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಾಃ||೯||

Adhikarana adhimanthasya sAmAnyalakShaNam (10) · Śloka 10

ಉತ್ಪಾಟ್ಯತ ಇವಾತ್ಯರ್ಥಂ ನೇತ್ರಂ ನಿರ್ಮಥ್ಯತೇ ತಥಾ | ಶಿರಸೋಽರ್ಧಂ ಚ ತಂ ವಿದ್ಯಾದಧಿಮನ್ಥಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈಃ ||೧೦|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ಅಸ್ಯಾಪರಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉತ್ಪಾಟ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರಸೋಽರ್ಧಮಿತ್ಯತ್ರ ಪೂರ್ವಕ್ರಿಯೇ ಸಮ್ಬಧ್ಯೇತೇ, ತೇನ ಶಿರಸೋಽರ್ಧಮುತ್ಪಾಟ್ಯತೇ ತಥಾ ನಿರ್ಮಥ್ಯತೇ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿರಸೋಽರ್ಧೇ ಚ ವೇದನಾ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್| ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ ಯಥೋಕ್ತವಾತಾದ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣೈಃ| ಸ ಚಾಧಿಮನ್ಧಃ ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಃ||೧೦||

Adhikarana adhimanthasya doShabhedena kAlAvadhiH (11) · Śloka 11

ಹನ್ಯಾದ್ದೃಷ್ಟಿಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದಧಿಮನ್ಥೋ ರಕ್ತಜಃ ಪಞ್ಚರಾತ್ರಾತ್ | ಷಡ್ರಾತ್ರಾದ್ವಾತಿಕೋ ವೈ ನಿಹನ್ಯಾನ್ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾತ್ ಪೈತ್ತಿಕಃ ಸದ್ಯ ಏವ ||೧೧|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ಯಾವತಾ ಕಾಲೇನ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾದ್ದೃಷ್ಟಿಂ ಹನ್ತಿ ತಮಾಹ– ಹನ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸದ್ಯ ಏವೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಸಪ್ತರಾತ್ರಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸದ್ಯಃಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ತ್ರಿರಾತ್ರಮುಕ್ತಂ, ವೈದ್ಯಕೇ ಹಿ ಸದ್ಯಃಶಬ್ದಸ್ಯ ತ್ರಿರಾತ್ರಸಪ್ತರಾತ್ರವಾಚಿತ್ವೇನ ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಕಾಲಾವಧಿರತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್||೧೧||

Adhikarana netrarogasya sAmatvalakShaNam (12) · Śloka 12

ಉದೀರ್ಣವೇದನಂ ನೇತ್ರಂ ರಾಗಶೋಥಸಮನ್ವಿತಮ್ | ಘರ್ಷನಿಸ್ತೋದಶೂಲಾಶ್ರುಯುಕ್ತಮಾಮಾನ್ವಿತಂ ವಿದುಃ ||೧೨||

ಲಙ್ಘನಪ್ರಲೇಪಾದಿವಿಧಾನಾರ್ಥಮ್ ಅಞ್ಜನಾದಿನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಚ ನೇತ್ರರೋಗಸ್ಯ ಸಾಮತ್ವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದೀರ್ಣವೇದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉದೀರ್ಣವೇದನಮುದ್ಗತಬಹುವೇದನಮ್| ಘರ್ಷಃ ಕರಕರಿಕಾ| ಲಙ್ಘನಾದಿವಿಧಾನಾರ್ಥಮಞ್ಜನಾದಿನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್– “ಸ್ವೇದಃ ಪ್ರಲೇಪಸ್ತಿಕ್ತಾನ್ನಂ ಧೂಮೋ ದಿನಚತುಷ್ಟಯಮ್| ಲಙ್ಘನಂ ಚಾಕ್ಷಿರೋಗಾಣಾಮಾಮಾನಾಂ ಪಾಚನಾನಿ ಷಟ್|| ಅಞ್ಜನಂ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನಂ ಕಷಾಯಂ ಗುರುಭೋಜನಮ್| ನೇತ್ರರೋಗೇಷು ಸಾಮೇಷು ಸ್ನಾನಂ ಚಾಪಿ ವಿವರ್ಜಯೇತ್||” ಇತಿ||೧೨||

Adhikarana netrarogasya nirAmatvalakShaNam (13) · Śloka 13

ಮನ್ದವೇದನತಾ ಕಣ್ಡೂಃ ಸಂರಮ್ಭಾಶ್ರುಪ್ರಶಾನ್ತತಾ | ಪ್ರಶಸ್ತವರ್ಣತಾ ಚಾಕ್ಷ್ಣೋಃ ಸಮ್ಪಕ್ವದೋಷಮಾದಿಶೇತ್ ||೧೩||

ನಿರಾಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮನ್ದೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂರಮ್ಭಾಶ್ರುಪ್ರಶಾನ್ತತೇತಿ ಸಂರಮ್ಭಃ ಶೋಥಃ ತಸ್ಯ, ಅಶ್ರುಣೋ ನೇತ್ರಜಲಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಶಮಃ||೧೩||

Adhikarana sashotha-ashothanetrapAkali~ggam (14) · Śloka 14

ಕಣ್ಡೂಪದೇಹಾಶ್ರುಯುತಃ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸನ್ನಿಭಃ | ಸಂರಮ್ಭೀ ಪಚ್ಯತೇ ಯಸ್ತು ನೇತ್ರಪಾಕಃ ಸ ಶೋಥಜಃ | ಶೋಥಹೀನಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ನೇತ್ರಪಾಕೇ ತ್ವಶೋಥಜೇ ||೧೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ಸಶೋಥಪಾಕಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಪದೇಹಾಶ್ರುಯುತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸನ್ನಿಭ ಇತಿ ಲೋಹಿತಃ| ಸಂರಮ್ಭೀತಿ ಶೋಥವಾನ್; ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತು ಮಹಾರಮ್ಭವಾನಿತ್ಯಾಹ; ಶೋಥಸ್ತ್ವನುಕ್ತೋಽಪಿ ಗಮ್ಯತೇ, ತತ್ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಪಾಕಸ್ಯ, ಉತ್ತರತ್ರ ಶೋಥಹೀನಾನೀತ್ಯಸ್ಯಾಭಿಧಾನಾಚ್ಚ| ಅಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜಃ, ಏವಮಶೋಥಪಾಕಶ್ಚ||೧೪||

Adhikarana hatAdhimanthalakShaNam (15) · Śloka 15

ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಕ್ಷಿ ಯದಾಽಧಿಮನ್ಥೋ ವಾತಾತ್ಮಕಃ ಸಾದಯತಿ ಪ್ರಸಹ್ಯ | ರುಜಾಭಿರುಗ್ರಾಭಿರಸಾಧ್ಯ ಏಷ ಹತಾಧಿಮನ್ಥಃ ಖಲು ನಾಮ ರೋಗಃ ||೧೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ಹತಾಧಿಮನ್ಥಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ರೋಗೋ ವಿದೇಹೇ ದೃಷ್ಟ್ಯುತ್ಕ್ಷೇಪಲಕ್ಷಣ ಏಕಃ, ಅನ್ಯಃ ಸಕಲನಯನಶೋಷಲಕ್ಷಣಃ ಪಠ್ಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ– “ಅನ್ತರ್ಗತಃ ಸಿರಾಣಾಂ ತು ಯದಾ ತಿಷ್ಠತಿ ಮಾರುತಃ| ಸ ತದಾ ನಯನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶೀಘ್ರಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ನಿರಸ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯಾಂ ನಿರಸ್ಯಮಾನಾಯಾಂ ನಿರ್ಮನ್ಥನ್ನಿವ ಮಾರುತಃ| ನಯನಂ ನಿರ್ವಮತ್ಯಾಶು ಶೂಲತೋದಾಧಿಮನ್ಥನೈಃ||” ಇತಿ| ಇದಂ ದೃಷ್ಟಿನಿರ್ಗಮಲಕ್ಷಣಮ್, ಅತ ಏವೈತಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಸುಶ್ರುತೇ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ– “ಅನ್ತಃ ಸಿರಾಣಾಂ ಶ್ವಸನಃ ಸ್ಥಿತೋ ದೃಷ್ಟಿಂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪನ್| ಹತಾಧಿಮನ್ಥಂ ಜನಯೇತ್ತಮಸಾಧ್ಯಂ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ||” ಇತಿ| ವಿದೇಹ ಏವ ಸಕಲಾಕ್ಷಿಶೋಷಃ ಪಠ್ಯತೇ– “ಅಥವಾ ಶೋಷಯೇದಕ್ಷಿ ಕ್ಷೀಣತೇಜೋಬಲಾದಯಮ್| ತತ್ಪದ್ಮಮಿವ ಸಂಶುಷ್ಕಮವಸೀದತಿ ಲೋಚನಮ್|| ಹತಾಧಿಮನ್ಥಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾದಸಾಧ್ಯಂ ವಾತಕೋಪತಃ||” ಇತಿ| ಅತಃ ಶೋಷಾರ್ಥೇ ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಕ್ಷೀತ್ಯಾದಿ ಶ್ಲೋಕೋಽವಗನ್ತವ್ಯಃ| ಸಾದಯತೀತಿ ಶೋಷಯತಿ| ರುಜಾಭಿರುಗ್ರಾಭಿರಿತಿ ರುಜಾಭಿಸ್ತೋದಾದಿಭಿರ್ಮಹತೀಭಿರುಪಲಕ್ಷಿತಃ||೧೫||

Adhikarana vAtaparyayali~ggam (16) · Śloka 16

ವಾರಂವಾರಂ ಚ ಪರ್ಯೇತಿ ಭ್ರುವೌ ನೇತ್ರೇ ಚ ಮಾರುತಃ | ರುಜಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಸ್ತೀವ್ರಾಃ ಸ ಜ್ಞೇಯೋ ವಾತಪರ್ಯಯಃ ||೧೬||

ವಾತಪರ್ಯಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ವಾರಂವಾರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ಯಾಯೇಣ ಕ್ರಮೇಣ ಕದಾಚಿದ್ಭ್ರುವಿ, ಕದಾಚಿಲ್ಲೋಚನೇ, ವಾಯುಸ್ತೀವ್ರಾಂ ರುಜಾಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾತಪರ್ಯಾಯಾರ್ಥಃ||೧೬||

Adhikarana shuShkAkShipAkalakShaNam (17) · Śloka 17

ಯತ್ ಕೂಣಿತಂ ದಾರುಣರೂಕ್ಷವರ್ತ್ಮ ಸನ್ದಹ್ಯತೇ ಚಾವಿಲದರ್ಶನಂ ಯತ್ | ಸುದಾರುಣಂ ಯತ್ ಪ್ರತಿಬೋಧನೇ ಚ ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕೋಪಹತಂ ತದಕ್ಷಿ ||೧೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕಮಾಹ– ಯತ್ ಕೂಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೂಣಿತಮಿತಿ ನಿಮೀಲಿತಮ್| ದಾರುಣಂ ಕಠಿನಂ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ವಾತಶೋಷಾತ್ ವರ್ತ್ಮ ಯಸ್ಯ ತದ್ದಾರುಣರೂಕ್ಷವರ್ತ್ಮ| ಸನ್ದಹ್ಯತೇ ಸದಾಹಂ ಭವತಿ| ಆವಿಲದರ್ಶನಮಾಕುಲದರ್ಶನಮ್| ಸುದಾರುಣಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಮ್| ಪ್ರತಿಬೋಧನೇ ಉನ್ಮೇಷಣೇ| ಸುದಾರುಣಂ ಸುಕಠಿನಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕೋಪಹತಂ ತದಕ್ಷೀತಿ ತಚ್ಛುಷ್ಕೇಣಾಕ್ಷಿಪಾಕೇನ ಉಪಹತಮಕ್ಷೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ರೋಗಃ ಸರಕ್ತವಾತಜನ್ಯಃ| ಯದಾಹ ಕರಾಲಃ– “ಕೂಣಿತಂ ಖರವರ್ತ್ಮಾಕ್ಷಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಾವಿಲೇಕ್ಷಣಮ್| ಸದಾಹಂ ಸಾಸೃಜಾದ್ವಾತಾಚ್ಛುಷ್ಕಪಾಕಾನ್ವಿತಂ ವದೇತ್||” ಇತಿ||೧೭||

Adhikarana anyatovAtalakShaNam (18) · Śloka 18

ಯಸ್ಯಾವಟುಕರ್ಣಶಿರೋಹನುಸ್ಥೋ ಮನ್ಯಾಗತೋ ವಾಽಪ್ಯನಿಲೋಽನ್ಯತೋ ವಾ | ಕುರ್ಯಾದ್ರುಜಂ ವೈ ಭ್ರುವಿ ಲೋಚನೇ ಚ ತಮನ್ಯತೋವಾತಮುದಾಹರನ್ತಿ ||೧೮|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ಅನ್ಯತೋವಾತಮಾಹ– ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಟುರ್ಘಾಟಾ| ಮನ್ಯೇ ಗ್ರೀವಾಪಾರ್ಶ್ವಸಿರೇ| ಅನ್ಯತೋ ವೇತಿ ಉಕ್ತಪ್ರದೇಶಾದಿತರತ್ರ ಪೃಷ್ಠೇ, ಸಪ್ತಮ್ಯರ್ಥೇ ತಸಿಃ| ಅನ್ಯತ್ರ ವಾತಸ್ಯ ಕಾರಣಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನಮ್, ಅನ್ಯತ್ರ ಲೋಚನೇ ಭ್ರುವಿ ಚ ರುಜಾಂ ಕರೋತೀತ್ಯನ್ಯತೋವಾತಃ| ವಿದೇಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ ಮನ್ಯಯೋರನ್ತರೇ ವಾಯುರುತ್ಥಿತಃ ಪೃಷ್ಠತೋಽಪಿ ವಾ| ಕರೋತಿ ಭೇದಂ ನಿಸ್ತೋದಂ ಶಙ್ಖೇ ಚಾಕ್ಷ್ಣೋರ್ಭ್ರುವೋಸ್ತಥಾ|| ತಮಾಹುರನ್ಯತೋವಾತಂ ರೋಗಂ ದೃಷ್ಟಿವಿದೋ ಜನಾಃ||” ಇತಿ||೧೮||

Adhikarana amlAdhyuShitalakShaNam (19) · Śloka 19

ಶ್ಯಾವಂ ಲೋಹಿತಪರ್ಯನ್ತಂ ಸರ್ವಂ ಚಾಕ್ಷಿ ಪ್ರಪಚ್ಯತೇ | ಸದಾಹಶೋಥಂ ಸಾಸ್ರಾವಮಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಮಮ್ಲತಃ ||೧೯||

ಅಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಮಾಹ– ಶ್ಯಾವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಮೀಷನ್ನೀಲಮ್| ಅಮ್ಲತ ಇತ್ಯಮ್ಲಭೋಜನಾತ್| ಅಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಮಿತಿ ಪಿತ್ತಾಧ್ಯುಷಿತಂ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್||೧೯||

Adhikarana sirotpAtalakShaNam (20) · Śloka 20

ಅವೇದನಾ ವಾಽಪಿ ಸವೇದನಾ ವಾ ಯಸ್ಯಾಕ್ಷಿರಾಜ್ಯೋ ಹಿ ಭವನ್ತಿ ತಾಮ್ರಾಃ | ಮುಹುರ್ವಿರಜ್ಯನ್ತಿ ಚ ಯಾಃ ಸ ತಾದೃಗ್ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಿರೋತ್ಪಾತ ಇತಿ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ||೨೦|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ಸಿರೋತ್ಪಾತಮಾಹ– ಅವೇದನಾ ವಾಽಪೀತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷಿರಾಜ್ಯ ಇತಿ ಅಕ್ಷಿಸಿರಾಃ| ವಿರಜ್ಯನ್ತೀತಿ ವಿರಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ವಿಶೇಷರಕ್ತಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಜೋಽಯಮ್||೨೦||

Adhikarana sirApraharShalakShaNam (21) · Śloka 21

ಮೋಹಾತ್ ಸಿರೋತ್ಪಾತ ಉಪೇಕ್ಷಿತಸ್ತು ಜಾಯೇತ ರೋಗಸ್ತು ಸಿರಾಪ್ರಹರ್ಷಃ | ತಾಮ್ರಾಭಮಸ್ರಂ ಸ್ರವತಿ ಪ್ರಗಾಢಂ ತಥಾ ನ ಶಕ್ನೋತ್ಯಭಿವೀಕ್ಷಿತುಂ ಚ ||೨೧|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |

ಸಿರಾಪ್ರಹರ್ಷಮಾಹ– ಮೋಹಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮಪಿ ರಕ್ತಜಃ| ಇತಿ ಸರ್ವಗತಾಃ||೨೧||

Adhikarana savraNashuklalakShaNam (22) · Śloka 22

ನಿಮಗ್ನರೂಪಂ ತು ಭವೇದ್ಧಿ ಕೃಷ್ಣೇ ಸೂಚ್ಯೇವ ವಿದ್ಧಂ ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಯದ್ವೈ | ಸ್ರಾವಂ ಸ್ರವೇದುಷ್ಣಮತೀವ ಯಚ್ಚ ತತ್ ಸವ್ರಣಂ ಶುಕ್ಲ(ಕ್ರ)ಮುದಾಹರನ್ತಿ ||೨೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |

ಸನ್ಧಿವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣದೃಷ್ಟಿಗತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ದೃಷ್ಟಿಗತೇಷು ವಕ್ತುಮುಚಿತೇಷು ಸ್ವಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯತಯಾ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಕೃಷ್ಣಗತವಿಕಾರಾಭಿಧಾನಮ್| ತತ್ರ ಸವ್ರಣಶುಕ್ಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನಿಮಗ್ನರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ರೂಪಗ್ರಹಣಮಾಭಾಸನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ, ತೇನ ನಿಮಗ್ನರೂಪಮೇವ| ಯತ್ ಸೂಚ್ಯೇವೇತ್ಯುಪಮಾನಂ ವರ್ತುಲತ್ವಖ್ಯಾಪನಾಯ ಸೂಚೀವ್ಯಧನವದ್ವೇದನಾದರ್ಶನಾಯ ಚ| ಸ್ರಾವಂ ಸ್ರವೇದುಷ್ಣಮಿತಿ ಸ್ರವೇದುಷ್ಣಮಿತ್ಯೇತಾವತೈವ ಲಬ್ಧೇ ಸ್ರಾವೇ ಪುನಃ ಸ್ರಾವಗ್ರಹಣಂ ನಿರನ್ತರಸ್ರಾವಂ ಲಕ್ಷಯತಿ| ಅತಿಶಬ್ದಸ್ತೂಷ್ಣೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಉಷ್ಣಸ್ರಾವತಾ ರಕ್ತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್| ಶುಕ್ಲಸ್ಯಾತ್ರ ಚಾತ್ಯನ್ತರುಕ್ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ, ಸವ್ರಣತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಅವ್ರಣಲಕ್ಷಣೇ ಸುಶ್ರುತಃ– ‘ನಾತಿರುಗಶ್ರುಯುಕ್ತಂ’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ತತ್ ಸ್ರವಣಂ ಸಕ್ಷತಂ, ಕ್ಷತೇ ತು ರುಜಾ ಯುಕ್ತೈವ, ನಯನೇ ತು ಸುಕುಮಾರೇ ವಿಶೇಷೇಣೋದಾಹರನ್ತಿ ವಿದೇಹಪ್ರಭೃತಯಃ| ವಿದೇಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ರಕ್ತರಾಜೀನಿಭಂ ಕೃಷ್ಣೇ ಛಿನ್ನಾಭಂ ಯಚ್ಚ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸೂಚ್ಯಗ್ರೇಣೇವ ತಚ್ಛುಕ್ಲಮುಷ್ಣಾಶ್ರುಸ್ರಾವಿ ಸವ್ರಣಮ್||” ಇತಿ||೨೨||

Adhikarana savraNashuklasya sAdhyAsAdhyatA (23) · Śloka 23

ದೃಷ್ಟೇಃ ಸಮೀಪೇ ನ ಭವೇತ್ತು ಯಚ್ಚ ನ ಚಾವಗಾಢಂ ನ ಚ ಸಂಸ್ರವೇದ್ಧಿ | ಅವೇದನಂ ವಾ ನ ಯುಗ್ಮಶುಕ್ಲಂ ತತ್ ಸಿದ್ಧಿಮಾಯಾತಿ ಕದಾಚಿದೇವ ||೨೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |

ಅಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಯಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯಾವಸ್ಥಾವಶೇನ ಪಾಕ್ಷಿಕೀಂ ಸಿದ್ಧಿಮಾಹ– ದೃಷ್ಟೇಃ ಸಮೀಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಂ ಹಿ ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ಸಂಶ್ರಯೋಪಘಾತಕರಮ್, ಅತೋ ದೃಷ್ಟಿಸಮೀಪೇ ನ ಸಾಧ್ಯಮ್; ಉಕ್ತವಿಪರ್ಯಯಾತ್ತು ದೃಷ್ಟಿಸಮೀಪೇಽಪಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಮವ್ರಣಮ್| ನ ಚಾವಗಾಢಮೇಕತ್ವಗ್ಗತಮ್| ವಿಪರ್ಯಯಾತ್ತ್ವವಗಾಢಮಪ್ಯವ್ರಣಂ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಅತ ಏವಾವ್ರಣೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ– ಗಮ್ಭೀರಜಾತಮಿತಿ| ನ ಚ ಸಂಸ್ರವೇದಿತಿ ನ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ರವೇತ್, ಸಂಶಬ್ದಸ್ಯಾತಿಶಯಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಅವೇದನಂ ಮನ್ದವೇದನಂ, ರಕ್ತಸ್ಯ ಕಫಾನುಗಮಾತ್; ವಾತಾನುಗಮಾದತಿವೇದನಂ ತು ನ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಯುಗ್ಮಂ ಚ ಕ್ಷತಶುಕ್ಲಂ ಕದಾಽಪಿ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ||೨೩||

Adhikarana avraNashuklalakShaNam (24) · Śloka 24

ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಂ ಕೃಷ್ಣಗತಂ ಸಚೋಷಂ ಶಙ್ಖೇನ್ದುಕುನ್ದಪ್ರತಿಮಾವಭಾಸಮ್ | ವೈಹಾಯಸಾಭ್ರಪ್ರತನುಪ್ರಕಾಶಮಥಾವ್ರಣಂ ಸಾಧ್ಯತಮಂ ವದನ್ತಿ ||೨೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |

ಇದಾನೀಮವ್ರಣಶುಕ್ರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಮಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತಕಂ, ಸರ್ವೇಷಾಮಕ್ಷಿರೋಗಾಣಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತತ್ವೇಽಪಿ ಚಾಸ್ಯ ನಿಯಮಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಭಿಧಾನಮ್| ವೈಹಾಯಸಾಭ್ರಪ್ರತನುಪ್ರಕಾಶಮಿತಿ ವಿಹಾಯಸಿ ಸ್ಥಿತಂ ವೈಹಾಯಸಂ, ‘ತಸ್ಯ ನಿವಾಸಃ’ ಇತ್ಯಣ್, ವಿಹಾಯೋ ನಭಃ; ಆಕಾಶಸ್ಥಿತಾಭ್ರವತ್ ಪ್ರತನುಪ್ರಕಾಶಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನಾಚ್ಛತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ| ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ತು ಶಙ್ಖೇನ್ದುಕುನ್ದಪ್ರತಿಮಾವಭಾಸಮಿತ್ಯನೇನೈವ ಲಬ್ಧಮ್| ವೈಹಾಯಸಾಭ್ರಗ್ರಹಣಂ ಸಜಲಾಭ್ರವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಂ, ತದ್ಧಿ ಪ್ರಾಯಃ ಪಾರ್ವತಂ ಭವತೀತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಸಾಧ್ಯತಮಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಮ್| ನನು, ಗಮ್ಭೀರಜಾತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಭಿಧಾನೇನೈವ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾವಗತಿಃ ಸೇತ್ಸ್ಯತಿ, ತತ್ ಕಿಂ ಸಾಧ್ಯತಮಾಭಿಧಾನೇನ? ನೈವಮ್, ಅಸತ್ಯತ್ರ ಸಾಧ್ಯತಮಾಭಿಧಾನೇ ಉಭಯತ್ರಾಪಿ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಭ್ರಾನ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದತಸ್ತದಭಿಧಾನಮ್||೨೪||

Adhikarana avraNashuklasyAvasthAbhedena kRucchrasAdhyatvam (25) · Śloka 25

ಗಮ್ಭೀರಜಾತಂ ಬಹುಲಂ ಚ ಶುಕ್ಲಂ ಚಿರೋತ್ಥಿತಂ ಚಾಪಿ ವದನ್ತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್ | ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಧ್ಯಂ ಪಿಶಿತಾವೃತಂ ವಾ ಚಲಂ ಸಿರಾಸೂಕ್ಷ್ಮಮದೃಷ್ಟಿಕೃಚ್ಚ | ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಂ ಲೋಹಿತಮನ್ತತಶ್ಚ ಚಿರೋತ್ಥಿತಂ ಚಾಪಿ ವಿವರ್ಜನೀಯಮ್ ||೨೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |

ಅವ್ರಣಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾಭೇದೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಮಾಹ– ಗಮ್ಭೀರಜಾತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗಮ್ಭೀರಜಾತಂ ದ್ವಿತ್ರಿತ್ವಗ್ಗತಮ್| ಬಹುಲಂ ಪ್ರತನುನೋಽಭ್ರಾದ್ಘನಮ್| ಅವ್ರಣಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾಭೇದೇನಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಧ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಧ್ಯಂ ವಿದೀರ್ಣಮಾಂಸತ್ವಾತ್ ಸಚ್ಛಿದ್ರಂ, ನಿಮ್ನಮಿತಿ ಯಾವತ್; ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಂ ತು ಪಿಶಿತಾವೃತಮುನ್ನತಮಾಂಸರೂಪತಯಾ| ಚಲಮಿತ್ಯನವಸ್ಥಿತಮ್| ಸಿರಾಸೂಕ್ಷ್ಮಮಿತಿ ಸಿರಾವೃತತ್ವಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್; ಅನ್ಯೇ ‘ ಸಿರಾಸಕ್ತಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಚ– ಸಿರಾಸಕ್ತಂ ಯತಸ್ತತಶ್ಚಲಂ, ಸಿರಾಣಾಂ ಚಲತ್ವಾತ್; ಸಿರಾ ಹಿ ಮತ್ಸ್ಯವತ್ ಪರಿವರ್ತಮಾನಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಶ್ಚಲನ್ತಿ; ಅನ್ಯೇ ‘ ಸಿರಾಶುಕ್ಲಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ಸಿರಾಭಿಃ ಶುಕ್ಲಂ, ಸಿರಾಶುಕ್ಲಂ ಸಿರಾಶುಕ್ಲತ್ವಹೇತುಕಂ; ನ ಹಿ ಸಿರಾಭವನಂ ಶುಕ್ಲತ್ವೇ ಹೇತುರಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ಅದೃಷ್ಟಿಕೃದಿತಿ ದರ್ಶನಾಭಾವಕಾರಿ, ದೃಷ್ಟೇಃ ಸಮೀಪೇ ನ ಭವೇದಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯೋಽಯಮ್| ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಂ ದ್ವಿಪಟಲಾಶ್ರಿತಮ್, ಏತದಪರಲಿಙ್ಗಸಹಿತಮಸಾಧ್ಯಂ, ನ ತು ಕೇವಲಂ; ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಾಭಿಧಾನಾತ್| ಲೋಹಿತಮನ್ತತಶ್ಚೇತಿ ಮಧ್ಯೇ ಶುಕ್ಲಮನ್ತೇ ಲೋಹಿತಂ, ವ್ರಣಾಕಾರೇಣ||೨೫||

Adhikarana avraNashuklasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26

ಉಷ್ಣಾಶ್ರುಪಾತಃ ಪಿಡಕಾ ಚ ನೇತ್ರೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ಭವೇನ್ಮುದ್ಗನಿಭಂ ಚ ಶುಕ್ಲಮ್ | ತದಪ್ಯಸಾಧ್ಯಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಕೇಚಿದನ್ಯಚ್ಚ ಯತ್ತಿತ್ತಿರಿಪಕ್ಷತುಲ್ಯಮ್ ||೨೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |

ನ ಕೇವಲಮೇವಂವಿಧಂ ಪರಮಸಾಧ್ಯಂ ಕಿನ್ತ್ವನ್ಯಾದೃಶಮಪೀತ್ಯತ ಆಹ– ಉಷ್ಣಾಶ್ರುಪಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಡಕಾ ಚ ನೇತ್ರ ಇತ್ಯನ್ತಂ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಶುಕ್ಲೇ| ತಥಾಽಽಹ ವಿದೇಹಃ– “ಏಕತ್ವಗ್ಗತಮೇವಂ ಸ್ಯಾತ್ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಮಿದಂ ಭವೇತ್| ಚೋಷೋಷ್ಣಸ್ರಾವದಾಹಾಸ್ತು ತೃಷ್ಣಾ ಚ ಪಿಡಕೋದ್ಗಮಃ||” ಇತಿ ಮುದ್ಗನಿಭಂ ಚ ಶುಕ್ಲಮಿತ್ಯಾಕಾರೇಣ, ಏತದ್ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಮ್| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ– “ವ್ಯಕ್ತಮುದ್ಗಫಲಾಕಾರಂ ಶುಕ್ಲಂ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಂ ಭವೇತ್|” ಇತಿ| ದ್ವಿತ್ರಿತ್ವಗ್ಗತಸ್ಯಾವ್ರಣಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವೇ ಏತತ್ ಪಿಡಕೋದ್ಗಮಮುದ್ಗಫಲಾಕಾರತ್ವೇನೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪುನಃ ಸವ್ರಣಶುಕ್ಲಸ್ಯ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಧ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿಕಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಮಿತಿ ಕೇವಲಮೇವಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್, ಏತನ್ನ ಚಾವಗಾಢಮಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯಃ| ಲೋಹಿತಮನ್ತತಃ, ಉಷ್ಣಾಶ್ರುಪಾತಃ ಪಿಡಕಾ ಚೇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಶುಕ್ಲಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಕಿನ್ತ್ವಿಯಮತ್ರಾಸಙ್ಗತಿಃ– ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಧ್ಯಂ ಸಚ್ಛಿದ್ರಂ, ತದ್ಯದಿ ಸಚ್ಛಿದ್ರತ್ವಂ ಸವ್ರಣಶುಕ್ಲಸ್ಯಾಭ್ಯುಪಗಮ್ಯತೇ, ತದಾ ನಿಮಗ್ನರೂಪಮಿತ್ಯನೇನೈವ ಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ ಪುನರುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್, ಕಿಞ್ಚ ಸವ್ರಣಶುಕ್ಲಾನನ್ತರಮಸ್ಯ ಪಾಠೋ ವಿಫಲಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಸವ್ರಣಾವ್ರಣಶುಕ್ಲವಿಷಯಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮೇತದಾಹುಃ; ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಕ್ವಚಿಲ್ಲಿಙ್ಗಾನ್ತರಯೋಗೇನ ಚ ವ್ಯವಸ್ಥೇತಿ ಚ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ವಿದೇಹದನ್ಯೇಷಾಂ ಮತೇನಾಹ– ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ತಿತ್ತಿರಿಪಕ್ಷತುಲ್ಯಮಿತಿ ಶಬಲಮ್; ಏತಚ್ಚಾನಿಷೇಧಾದನುಮತಮ್||೨೬||

Adhikarana akShipAkAtyayalakShaNam (27) · Śloka 27

ಶ್ವೇತಃ ಸಮಾಕ್ರಾಮತಿ ಸರ್ವತೋ ಹಿ ದೋಷೇಣ ಯಸ್ಯಾಸಿತಮಣ್ಡಲಂ ಚ | ತಮಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಮಕ್ಷಿರೋಗಂ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ವರ್ಜಯಿತವ್ಯಮಾಹುಃ ||೨೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |

ಇದಾನೀಮಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಮಾಹ– ಶ್ವೇತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೇಣ ಯಃ ಕೃತಃ ಶ್ವೇತಃ ಸ ಸಮಾಕ್ರಾಮತಿ| ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಮ್’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಮಾಹುಃ| ತದಾ ಸರ್ವೇಷಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದಮೂಲತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮಭಿಧಾನಮ್||೨೭||

Adhikarana ajakAjAtalakShaNam (28) · Śloka 28

ಅಜಾಪುರೀಷಪ್ರತಿಮೋ ರುಜಾವಾನ್ ಸಲೋಹಿತೋ ಲೋಹಿತಪಿಚ್ಛಿಲಾಸ್ರಃ | ವಿಗೃಹ್ಯ ಕೃಷ್ಣಂ ಪ್ರಚಯೋಽಭ್ಯುಪೈತಿ ತಚ್ಚಾಜಕಾಜಾತಮಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ ||೨೮|| (ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಜಾಃ) | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |

ಅಜಕಾಜಾತಮಾಹ– ಅಜಾಪುರೀಷಪ್ರತಿಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಜಾಪುರೀಷಪ್ರತಿಮಃ ಶುಷ್ಕಾಜಪುರೀಷತುಲ್ಯಃ| ಸಲೋಹಿತ ಈಷಲ್ಲೋಹಿತಃ| ವಿಗೃಹ್ಯ ಕೃಷ್ಣಮಿತಿ ಸ್ವೋಚ್ಛ್ರಾಯೇಣ ಕೃಷ್ಣದೇಶಂ ಮಹತ್ತ್ವಾದ್ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ| ಪ್ರಚಯ ಇತಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಶ್ಚಯಃ ಉದ್ಗಮ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಅಜಕಾಯಾ ಮೇದೋವತ್ ಸಂಶ್ರಯಸ್ತೃತೀಯತ್ವಗ್ಗತತ್ವೇನ ಮೇದಸಃ ಪ್ರಚಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ಕೃಷ್ಣೇಽಕ್ಷ್ಣೋರ್ಯದ್ಭವೇಚ್ಛುಕ್ಲಂ ಛಾಗಲೀವಿಟ್ಸಮಪ್ರಭಮ್| ಸಾನ್ದ್ರಪಿಚ್ಛಿಲರಕ್ತಾಸ್ರಂ ತ್ರಿತ್ವಗ್ಗಮಜಕೇತಿ ಸಾ||” ಇತಿ| ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಜಾಃ||೨೮||

Adhikarana prathamapaTalasthadoShalakShaNam (29) · Śloka 29

ಪ್ರಥಮೇ ಪಟಲೇ ದೋಷಾ ಯಸ್ಯ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ | ಅವ್ಯಕ್ತಾನಿ ಸ ರೂಪಾಣಿ ಕದಾಚಿದಥ ಪಶ್ಯತಿ ||೨೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |

ಕೃಷ್ಣಾಶ್ರಿತತ್ವಾದ್ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಜಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್– “ಮಸೂರದಲಮಾತ್ರಾಂ ತು ಪಞ್ಚಭೂತಪ್ರಸಾದಜಾಮ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಮಸೂರದಲಮಾತ್ರಾಮಿತಿ ಮಸೂರಾರ್ಧದಲಮಾತ್ರಾಂ, ತಥಾ ಚ ನಿಮಿಃ– “ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಿಕಾ ದೃಷ್ಟಿರ್ಮಸೂರಾರ್ಧದಲೋನ್ಮಿತಿಃ|” ಇತಿ| ನನು, ಏವಂ ತರ್ಹಿ ವಿರುಧ್ಯತೇ, ಯದಾಹ ಸ ಏವ ಪುನಃ– “ನೇತ್ರಾಯಾಮತ್ರಿಭಾಗಂ ಚ ಕೃಷ್ಣಮಣ್ಡಲಮುಚ್ಯತೇ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ ಸಪ್ತಮಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ದೃಷ್ಟಿಂ ದೃಷ್ಟಿವಿದೋ ಜನಾಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ, ಅತ್ರ ಕೃಷ್ಣಸಪ್ತಮಭಾಗತ್ವೇನ ದೃಷ್ಟೇರುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಕೃಷ್ಣಸಪ್ತಮಭಾಗತ್ವೇನಾಪಿ ಮಸೂರಾರ್ಧದಲಪ್ರಮಾಣಾ ದೃಷ್ಟಿರಿತ್ಯೇಕ ಏವಾರ್ಥಃ| ನನು, ಏವಮಾತುರೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋಕ್ತಂ “ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾಯತಂ ನಯನಂ, ನಯನತ್ರಿಭಾಗಪರಿಮಾಣಾ ತಾರಕಾ, ನವಮಸ್ತಾರಕಾಂಶೋ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಮ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೫) ಇತಿ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಉಚ್ಯತೇ– ತತ್ರ ಮಣ್ಡಲಾಭಿಧಾನೇನ ಮಣ್ಡಲಸಹಿತಾಯಾ ದೃಷ್ಟೇರುಕ್ತಿಃ, ಅತ್ರ ತು ಮಣ್ಡಲರಹಿತಾಯಾ ಇತಿ; ಮತಭೇದಾದ್ವಾ ನ ವಿರೋಧಃ, ತಾರಕಾನವಮಾಂಶೋ ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಶಲ್ಯಮತಂ, ತಾರಕಾಸಪ್ತಮಾಂಶೋ ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತೇನ| ನನು, ಏವಂ ತರ್ಹಿ “ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚ ರೋಮಕೂಪಾಶ್ಚ ನ ವರ್ಧನ್ತೇ” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತಿ ಶಾರೀರೋಕ್ತಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ, ಯತಃ ಕೃಷ್ಣಸಪ್ತಮಭಾಗತ್ವೇನ ದೃಷ್ಟೇರುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಕೃಷ್ಣವೃದ್ಧ್ಯಾ ತದ್ವೃದ್ಧೇಃ ಸಮ್ಭವಾತ್| ನೈವಮ್, ಅಙ್ಗಾನ್ತರವನ್ನ ಬಹು ವರ್ಧತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣೋಕ್ತಂ ದೃಷ್ಟಿರ್ನ ವರ್ಧತ ಇತಿ| ದೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ಚ ಚತ್ವಾರಿ ಪಟಲಾನಿ| ರಸರಕ್ತಾಶ್ರಯಂ ಬಾಹ್ಯಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ಮಾಂಸಸಂಶ್ರಯಂ, ತೃತೀಯಂ ಮೇದಃಸಂಶ್ರಯಂ, ಚತುರ್ಥಂ ಕಾಲಕಾಸ್ಥಿಸಂಸ್ಥಿತಮ್| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತಃ– “ತೇಜೋಜಲಾಶ್ರಿತಂ ಬಾಹ್ಯಂ ತೇಷ್ವನ್ಯತ್ ಪಿಶಿತಾಶ್ರಿತಮ್| ಮೇದಸ್ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಮಾಶ್ರಿತಂ ತ್ವಸ್ಥಿ ಚಾಪರಮ್| ಪಞ್ಚಮಾಂಶಸಮಂ ದೃಷ್ಟೇಸ್ತೇಷಾಂ ಬಾಹುಲ್ಯಮಿಷ್ಯತೇ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ತೇಜಃಶಬ್ದೇನ ರಕ್ತಂ, ಜಲಶಬ್ದೇನ ಚ ರಸೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ತೇಷು ಪಟಲೇಷು ಬಾಹ್ಯಾದಿಭೇದೇನಾಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷಪ್ರಭಾವಾತ್ ದೋಷಾಣಾಂ ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಮಾಹ– ಪ್ರಥಮೇ ಪಟಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಮೇ ಪಟಲೇ ಸರ್ವಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಪಟಲೇ ಕಾಲಕಾಸ್ಥಿಸಂಶ್ರಯೇ; ನ ತು ಬಾಹ್ಯೇ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನುಪಲಬ್ಧೇಃ; ಯದಿ ತು ಕುಷ್ಠಾದಿವದ್ಬಾಹ್ಯಂ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೇ ದೋಷಾನುಪ್ರವೇಶಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಪ್ರಾಗೇವ ರೋಗಸ್ತತ್ರೋಪಲಭ್ಯೇತ್, ನ ಚೈವಂ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ದೃಷ್ಟೇರನ್ತರಮಾದ್ಯಂ ತು ಪಟಲಂ ಸಮಭಿದ್ರುತಾಃ|” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ “ಏಕೈಕಮನುಪದ್ಯನ್ತೇ ಪರ್ಯಾಯಾತ್ ಪಟಲಾನ್ತರಮ್|” ಇತಿ| ಪ್ರಥಮೇ ಪಟಲ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಕೇಚಿತ್ “ ಸಿರಾಭಿರಭಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಗುಣೋಽಭ್ಯನ್ತರೇ ಭೃಶಮ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪಂ ಪಠನ್ತಿ ಸುಶ್ರುತೇ, ತಚ್ಚ ‘ ಸಿರಾನುಸಾರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯನೇನೈವ ಗತಾರ್ಥಮಿತ್ಯನಾರ್ಷಂ ಟೀಕಾಕಾರೈರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ರೂಪಾಣೀತಿ ರೂಪವನ್ತಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಕದಾಚಿದಥ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯನೇನಾತ್ರಾಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷಾದ್ದೋಸ್ಯಾಲ್ಪಬಲತಾ ಉಕ್ತಾ ಭವತಿ| ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪಾಣ್ಯಪಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಭ್ರಮರಾರುಣವರ್ಣಾದಿಯುಕ್ತಾನಿ ವಾತೇನ, ಪಿತ್ತೇನಾದಿತ್ಯಖದ್ಯೋತಾದಿಪೀತನೀಲವರ್ಣಾನಿ, ಕಫೇನ ಸಿತವರ್ಣಾನಿ, ರಕ್ತೇನ ರಕ್ತವರ್ಣಾನಿ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚಿತ್ರವರ್ಣಾನಿ; ಏವಂ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಚತುರ್ಥಪಟಲೇಷ್ವಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೨೯||

Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (30-32) · Śloka 32

ದೃಷ್ಟಿರ್ಭೃಶಂ ವಿಹ್ವಲತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಟಲಂ ಗತೇ | ಮಕ್ಷಿಕಾಮಶಕಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಜಾಲಕಾನಿ ಚ ಪಶ್ಯತಿ ||೩೦|| ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಪತಾಕಾಂಶ್ಚ ಮರೀಚಿಂ ಕುಣ್ಡಲಾನಿ ಚ | ಪರಿಪ್ಲವಾಂಶ್ಚ ವಿವಿಧಾನ್ ವರ್ಷಮಭ್ರಂ ತಮಾಂಸಿ ಚ ||೩೧|| ದೂರಸ್ಥಾನಿ ಚ ರೂಪಾಣಿ ಮನ್ಯತೇ ಸ ಸಮೀಪತಃ | ಸಮೀಪಸ್ಥಾನಿ ದೂರೇ ಚ ದೃಷ್ಟೇರ್ಗೋಚರವಿಭ್ರಮಾತ್ ||೩೨|| ಯತ್ನವಾನಪಿ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಸೂಚೀಪಾಶಂ ನ ಪಶ್ಯತಿ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ದ್ವಿತೀಯಪಟಲಗತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ದೃಷ್ಟಿರ್ಭೃಶಂ ವಿಹ್ವಲತೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಹ್ವಲತಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಅಸಮ್ಯಗ್ರೂಪಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತಥಾ ಅವಿದ್ಯಮಾನಾನ್ ಮಕ್ಷಿಕಾದೀನ್ ಪಶ್ಯತಿ; ಅಥವಾ ಮಕ್ಷಿಕೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಹ್ವಲತ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಕ್ರಿಯತೇ| ಜಾಲಕಾನಿ ಜಾಲಾನ್ಯೇವ| ಮರೀಚೀನಿತಿ ರಶ್ಮೀನ್| ಪರಿಪ್ಲವಾನಿತಿ ಮಣ್ಡೂಕಾದೀನಾಂ ಪರಿ ಸರ್ವತಃ ಪ್ಲವಾನ್ ಗತೀಃ| ವಿವಿಧಾನಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗತಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿದೋಷವರ್ಣೇನ ಚ ನಾನಾವಿಧಾನ್, ಅನ್ಯೇ ಪರಿಪ್ಲವಾನ್ ವಿವಿಧಾನಿತಿ ನಾನಾವರ್ಣಾನ್ ಜಲಪ್ಲವಾನಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಗೋಚರವಿಭ್ರಮಾದಿತಿ ವಿಷಯಭ್ರಾನ್ತೇಃ| ಸೂಚೀಪಾಶಂ ನ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಸತೋಽಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಯಾನುಪಲಮ್ಭಃ; ಸೂಚೀಪಾಶಂ ಸೂಚೀರನ್ಧ್ರಂ, ಪಾಶಂ ವಾ ಗುಣಮ್||೩೦-೩೨||–

Adhikarana tRutIyapaTalagatadoShalakShaNam (33-34) · Śloka 34

ಊರ್ಧ್ವಂ ಪಶ್ಯತಿ ನಾಧಸ್ತಾತ್ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಂ ಗತೇ ||೩೩|| ಮಹಾನ್ತ್ಯಪಿ ಚ ರೂಪಾಣಿ ಛಾದಿತಾನೀವ ಚಾಮ್ಬರೈಃ | ಕರ್ಣನಾಸಾಕ್ಷಿಹೀನಾನಿ ವಿಕೃತಾನೀವ ಪಶ್ಯತಿ ||೩೪|| ಯಥಾದೋಷಂ ಚ ರಜ್ಯೇತ ದೃಷ್ಟಿರ್ದೋಷೇ ಬಲೀಯಸಿ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ತೃತೀಯಪಟಲಗತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಂ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವದರ್ಶನಾಭಿಧಾನಾದಧೋದರ್ಶನಸ್ಯ ನಿಷೇಧಸಿದ್ಧೌ ತದಭಿಧಾನಂ ಸ್ವರೂಪಾನುವಾದಾರ್ಥಮ್| ನನು, ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರೀಷದ್ದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಕಿಮಿತ್ಯೇತನ್ನ ಭವತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ಊರ್ಧ್ವಾಧೋಗತತ್ವೇನೈವ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಯ ಪರಿಗ್ರಹಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಯದೇತದ್ರೂಪಂ ಪಶ್ಯತಿ ತತ್ ಕೀದೃಶಮಿತ್ಯತ ಆಹ– ಮಹಾನ್ತ್ಯಪೀತ್ಯಾದಿ| “ಛಾದಿತಾನೀವ ಚಾಮ್ಬರೈರಿತಿ ಆವೃತಾನೀವ ವಸ್ತ್ರೈಃ|” ‘ಅಮ್ಬರೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಆಕಾಶೇ ಛಾದಿತಾನಿ ಕೇನಾಪಿ| ವಿಕೃತಾನೀವೇತಿ ಛಿನ್ನಕರಪಾದಾದೀನಿ| ಅತ್ರ ರಾಗಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯಥಾದೋಷಂ ಚ ರಜ್ಯೇತ ದೃಷ್ಟಿರ್ದೋಷೇ ಬಲೀಯಸೀತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಯಥಾಯಥಂ ದೋಷವರ್ಣೈರರುಣಪೀತಸಿತಾದಿಭಿರ್ಯುಜ್ಯತೇ ದೃಷ್ಟಿಃ; ರಾಗಶ್ಚಾತ್ರ ವರ್ಣಮಾತ್ರವಚನಃ| ಅತ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ– “ಕಫಾತ್ ಸಿತಃ ಶೋಣಿತಜಃ ಸರಕ್ತ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ದೋಷೇ ಬಲೀಯಸೀತಿ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಃಸಹಾಯೇ ಬಲವತಿ ದೋಷೇ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ತೃತೀಯೇಽಪಿ ರಾಗೋ ನ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಭಿಚಾರಃ ಸೂಚ್ಯತ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ನನು, ತೃತೀಯೇ ಕಥಂ ರಾಗವರ್ಣನಂ, ಬಾಹ್ಯಪಟಲೇನಾವೃತೇ ದರ್ಶನಾಸಮ್ಭವಾತ್? ನ ಚಾಶ್ಮರೀವರ್ಣಾಭಿಧಾನವದಾಯುರ್ವೇದಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾರ್ಥಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ, ಅಶ್ಮರ್ಯಾ ಉತ್ತರಕಾಲಮಾಕೃಷ್ಟೌ ತಥಾ ಪ್ರತೀತೇಃ, ಇಹ ತು ನ ತಾದೃಕ್| ಉಚ್ಯತೇ– ತೃತೀಯಪಟಲಗತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ತಥಾಸ್ವಭಾವಾದ್ಬಾಹ್ಯೇ ರಾಗೋಪಲಬ್ಧಿಃ, ತೃತೀಯಪಟಲಾದಾರಭ್ಯ ರಾಗೋದಯಃ| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಯಥಾಸ್ವಂ ರಜ್ಯತೇ ದೃಷ್ಟಿರ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಿಪಟಲಸ್ಥಿತೈಃ| ಚತುರ್ಥಪಟಲಪ್ರಾಪ್ತೈರ್ಮಣ್ಡಲಂ ರಜ್ಯತೇ ತು ತೈಃ||” ಇತಿ||೩೩-೩೪||–

Adhikarana adhaUrdhvAdipradeshasthadoShali~ggam (35-37) · Śloka 1

ಅಧಃಸ್ಥಿತೇ ಸಮೀಪಸ್ಥಂ ದೂರಸ್ಥಂ ಚೋಪರಿಸ್ಥಿತೇ ||೩೫|| ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಿತೇ ತಥಾ ದೋಷೇ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಂ ನೈವ ಪಶ್ಯತಿ | ಸಮನ್ತತಃ ಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಸಙ್ಕುಲಾನೀವ ಪಶ್ಯತಿ ||೩೬|| ದೃಷ್ಟಿಮಧ್ಯಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಮಹದ್ಧ್ರಸ್ವಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ | ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಥಿತೇ ದ್ವಿಧಾ ಪಶ್ಯೇದ್ಬಹುಧಾ ಚಾನವಸ್ಥಿತೇ ||೩೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) | ದೋಷೇ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಶ್ರಿತೇ ತಿರ್ಯಕ್ ಸ ಏಕಂ ಮನ್ಯತೇ ದ್ವಿಧಾ ||೧||

ಅಧುನಾಧ ಊರ್ಧ್ವಮೇವಂ ಯಥಾಪ್ರದೇಶಂ ದೃಷ್ಟೌ ದೋಷಾವಸ್ಥಾನೇ ಯಥಾ ನ ಪಶ್ಯತಿ ಯಾದೃಗ್ವಾ ಪಶ್ಯತಿ ತಥಾ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಅಧಃಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಮೀಪಸ್ಥಂ ದೂರಸ್ಥಂ ಚೇತಿ ನೈವ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸಮನ್ತತ ಇತಿ ಸರ್ವತಃ| ಸಙ್ಕುಲಾನೀವೇತಿ ಅನ್ಯಾನ್ಯರೂಪೇಣೈವ ಮಿಶ್ರಾಣಿ| ಅನವಸ್ಥಿತ ಇತಿ ಅನಿಯತಾವಸ್ಥಾನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫-೩೭||–

Adhikarana caturthapaTalagatadoShalakShaNam (38-40) · Śloka 40

ತಿಮಿರಾಖ್ಯಃ ಸ ವೈ ದೋಷಶ್ಚತುರ್ಥಂ ಪಟಲಂ ಗತಃ ||೩೮|| ರುಣದ್ಧಿ ಸರ್ವತೋ ದೃಷ್ಟಿಂ ಲಿಙ್ಗನಾಶಮತಃ ಪರಮ್ | ಅಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ತಮೋಭೂತೇ ನಾತಿರೂಢೇ ಮಹಾಗದೇ ||೩೯|| ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯೌ ಸನಕ್ಷತ್ರಾವನ್ತರೀಕ್ಷೇ ಚ ವಿದ್ಯುತಃ | ನಿರ್ಮಲಾನಿ ಚ ತೇಜಾಂಸಿ ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣೂನ್ಯಥ ಪಶ್ಯತಿ ||೪೦|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ಚತುರ್ಥಪಟಲಗತಮಾಹ– ತಿಮಿರಾಖ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆನ್ಧ್ಯೋತ್ಪಾದಕತಯಾ ತಿಮಿರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ತಿಮಿರಾಖ್ಯಃ, ದೋಷೋ ರೋಗಃ, “ದೋಷಾ ಅಪಿ ರೋಗಾಖ್ಯಾಂ ಲಭನ್ತೇ” ಇತ್ಯಾಗಮಾತ್; ಸ ಏವ ರೋಗಃ ಸರ್ವತೋ ದೃಷ್ಟಿರೋಧಾಲ್ಲಿಙ್ಗನಾಶ ಉಚ್ಯತೇ; ಲಿಙ್ಗ್ಯತೇ ಜ್ಞಾಯತೇಽನೇನೇತಿ ಲಿಙ್ಗಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದರ್ಶನಶಕ್ತಿಃ, ತನ್ನಾಶೋಽಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಲಿಙ್ಗನಾಶಃ| ಲಿಙ್ಗನಾಶಮತಃ ಪರಂ ‘ವದನ್ತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ತಮೋಭೂತ ಇತಿ ಭೂತಶಬ್ದಃ ಸಾದೃಶ್ಯೇ, ರೂಪಸ್ಯಾನುಪಲಮ್ಭಾದನ್ಧಕಾರಸದೃಶೇ| ನಾತಿರೂಢೇ ನಾತಿವೃದ್ಧೇ, ಅತಶ್ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಾದೀನಿ ಭಾಸ್ವನ್ತಿ ವಸ್ತೂನಿ ಪಶ್ಯತಿ| ಅನ್ತರೀಕ್ಷೇ ಚೇತ್ಯಸ್ಯೋಪಾದಾನಂ ಭೂಮೇಸ್ತಮೋಮಯತ್ವಾತ್, ತತ್ರ ಚ ತಮೋಽಭಿಭವಾತ್ತಾದೃಶಸ್ಯ ಚಕ್ಷುಷೋ ದರ್ಶನಾಶಕ್ತೇಃ||೩೮-೪೦||

Adhikarana li~gganAshasya nIlikA-kAcasa~jj~jAntaram (41) · Śloka 41

ಸ ಏವ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸ್ತು ನೀಲಿಕಾ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ |೪೧| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ತಸ್ಯೈವ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಮಾಹ– ಸ ಏವ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥಿತಃ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಿತೋ ದೋಷಃ ಸ ಏವೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಚತುರ್ಥೇ ಪಟಲೇ ಪುನರ್ಲಿಙ್ಗನಾಶೋ ನೀಲಿಕಾ ಚ| ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ| ಕುತಃ ಪುನರಯಮೃಜುರೇವ ಗ್ರನ್ಥೋ ನ ಲಗತಿ– ನೀಲಿಕಾಕಾಚಾಭ್ಯಾಂ ಪರ್ಯಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಿತೋ ನೀಲಿಕಾಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತಿ; ನೈವಂ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಕಾಚಾಭಿಧಾನಾತ್| ಯದಾಹ ನಿಮಿಃ– “ಕಾಚ ಇತ್ಯೇಷ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಯಾಪ್ಯಸ್ತ್ರಿಪಟಲೋತ್ಥಿತಃ| ಚತುರ್ಥಪಟಲಪ್ರಾಪ್ತೋ ಲಿಙ್ಗನಾಶಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ|| ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಶ್ಚ ಕಫಜೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಾಧ್ಯಸ್ತು ತದ್ವಿದಾ|” ಇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಯಾತ್ ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥಸ್ಯ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಚತುರ್ಥಪಟಲಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮ್| ಯತ್ ಪುನರ್ಲಿಙ್ಗನಾಶೋಪಾದಾನಂ ತತ್ ಸಕಲಪರ್ಯಾಯಜ್ಞಾಪಕಾರ್ಥಮ್| ಗದಾಧರಸ್ತು “ನೀಲಿಕಾವಿಶೇಷಿತಾ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ ನೀಲಿಕಾಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ” ಇತ್ಯಾಹ; ಏತೇನ ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥದೋಷೇ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಚತುರ್ಥೇ ತು ಸಾ ನೀಲಿಕಯಾ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಫಲತಿ| ಏಕಜಾತೀಯತಯಾ ತ್ರಿಚತುಃಪಟಲಯೋರಪಿ ರೋಗಾಣಾಂ ಷಟ್ತ್ವಮೇವ, ನತು ದ್ವಾದಶತ್ವಂ; ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ಇದಮಿದಾನೀಂ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ– ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥೇ ದೋಷೇ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ ತಿಮಿರಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚ, ತರ್ಹಿ ಕಥಂ ನ ಷಟ್ಸಙ್ಖ್ಯಾಹಾನಿಃ? ಕಾಚಾತ್ತಿಮಿರಸ್ಯ ಭಿನ್ನತ್ವಾತ್, ಉಕ್ತಂ ಚ– “ಷಡ್ ಲಿಙ್ಗನಾಶಾಃ” ಇತಿ; ಅಥ ಮನ್ಯಸೇ, ತಿಮಿರಾತ್ ಕಾಚೋ ನ ಭಿದ್ಯತೇ, ತಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನ್ತರತ್ವಾದಿತಿ; ನ, ತದ್ವಿಪರೀತಸಾಧಕತ್ವಾದ್ಧೇತೋಃ; ಯತೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಸಿರೋತ್ಪಾತಾಭ್ಯಾಮಧಿಮನ್ಥಸಿರಾಹರ್ಷಯೋರವಸ್ಥಾನ್ತರತ್ವೇಽಪಿ ಭಿನ್ನತ್ವಂ ಪ್ರತೀಯತೇ| ಉಚ್ಯತೇ– ಭವತ್ಯೇವಂ, ಯದ್ಯವಸ್ಥಾನ್ತರತ್ವೇಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟನಾಮಪ್ರಾಪ್ತಿಸ್ತಯೋರಿವಾಸ್ಯ ಪ್ರಥಮನಾಮಪರಿತ್ಯಾಗಾತ್ ಸ್ಯಾತ್; ನ ಚೈವಂ, “ತಿಮಿರಾಖ್ಯಃ ಸ ವೈ ದ್ಷಃ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) ಇತ್ಯಭಿಧಾನಾತ್ ತಥಾಚ ‘ತಿಮಿರೇ ರಾಗಿಣಿ’ ಇತಿ ವಚನಾತ್; ತಸ್ಮಾನ್ನಾಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನ್ತರೇ ಪೂರ್ವನಾಮಪರಿತ್ಯಾಗಃ, ತತಸ್ತಿಮಿರಾತ್ ಕಾಚಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನ್ತರತ್ವೇಽಪ್ಯನನ್ಯತ್ವಂ ಸಾಧು, ಯಥಾ– ಸತ್ಯಪಿ ಯೌವನತ್ವೇ ಯಜ್ಞದತ್ತಸ್ಯ ನ ಸ್ವಾಭಿಧೇಯಹಾನಿಃ, ಅತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತಿ|೪೧|–

Adhikarana doShavisheSheNa rUpavisheShadarshanam (41-46) · Śloka 46

ವಾತೇನ ಚಾಪಿ ರೂಪಾಣಿ ಭ್ರಮನ್ತೀವ ಚ ಪಶ್ಯತಿ ||೪೧|| ಆವಿಲಾನ್ಯರುಣಾಭಾನಿ ವ್ಯಾವಿದ್ಧಾನೀವ ಮಾನವಃ | ಪಿತ್ತೇನಾದಿತ್ಯಖದ್ಯೋತಶಕ್ರಚಾಪತಡಿದ್ಗುಣಾನ್ ||೪೨|| ನೃತ್ಯತಶ್ಚೈವ ಶಿಖಿನಃ ಸರ್ವಂ ನೀಲಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ | ಕಫೇನ ಪಶ್ಯೇದ್ರೂಪಾಣಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿ ಚ ಸಿತಾನಿ ಚ ||೪೩|| (ಗೌರಚಾಮರಗೌರಾಣಿ ಶ್ವೇತಾಭ್ರಪ್ರತಿಮಾನಿ ಚ | ಪಶ್ಯೇದಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣ್ಯತ್ಯರ್ಥಂ ವ್ಯಭ್ರೇ ಚೈವಾಭ್ರಸಮ್ಪ್ಲವಮ್) | ಸಲಿಲಪ್ಲಾವಿತಾನೀವ ಪರಿಜಾಡ್ಯಾನಿ ಮಾನವಃ | ಪಶ್ಯೇದ್ರಕ್ತೇನ ರಕ್ತಾನಿ ತಮಾಂಸಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ ||೪೪|| ಸ ಸಿತಾನ್ಯಪಿ ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಪೀತಾನ್ಯಪಿ ಚ ಮಾನವಃ | ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚಿತ್ರಾಣಿ ವಿಪ್ಲುತಾನೀವ ಪಶ್ಯತಿ ||೪೫|| ಬಹುಧಾ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಚಾಪಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಸಮನ್ತತಃ | ಹೀನಾಧಿಕಾಙ್ಗಾನ್ಯಪಿ ತು ಜ್ಯೋತೀಂಷ್ಯಪಿ ಚ ಭೂಯಸಾ ||೪೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ ರೂಪವಿಶೇಷದರ್ಶನಮಾಹ– ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಶೇಷೇಣ ಯದುಕ್ತಮೇತತ್ ವಾತೇ ತತ್ ಸರ್ವಪಟಲೇಷು ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತುಲ್ಯತ್ವಾನ್ನ್ಯಾಯಸ್ಯ| ವ್ಯಾವಿದ್ಧಾನೀವ ಕುಟಿಲಾನೀವ| ಖದ್ಯೋತೋ ಜ್ಯೋತಿರಿಙ್ಗಣಃ, ಶಕ್ರಚಾಪ ಇನ್ದ್ರಧನುಃ, ಗುಣಾನ್ ರೂಪಾಣಿ, ಆದಿತ್ಯಾದೀನಾಂ ರೂಪಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿಖಿನೋ ಮಯೂರಾನ್| ಸಲಿಲಪ್ಲಾವಿತಾನೀವ ಪರಿಜಾಡ್ಯಾನೀತಿ ಸಲಿಲಪ್ಲವನೇನೈವ ಸ್ತಿಮಿತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಿತಾನೀತಿ ಶ್ವೇತಾನಿ| ನನು, ರಕ್ತೇನ ಕಥಂ ಸಿತಾನೀತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ? ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸಿತರೂಪಸ್ಯ ದರ್ಶಿತತ್ವಾತ್| ನೈವಂ, ಸಿತಾನ್ಯಪಿ ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾದದೋಷಃ; ಸ ಇತಿ ಮಾನವಃ| ರಕ್ತೇನ ಕೃಷ್ಣಪೀತದರ್ಶನಂ ಪಿತ್ತಸಧರ್ಮಕತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ| ಚಿತ್ರಾಣೀತಿ ನಾನಾವರ್ಣಾನಿ| ವಿಪ್ಲುತಾನೀವೇತಿ ವಿಪರೀತಾನಿ| ವಿಪರೀತತ್ವಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಬಹುಧೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಪೂರ್ವಪ್ರಕಾರೇಣ ಬಹುವಿಧಾನಿ ದ್ವಿವಿಧಾನಿ ವಾ ಸರ್ವಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪಶ್ಯತಿ, ತೃತೀಯಪಟಲೇ ಹೀನಾಧಿಕಾಙ್ಗಾನ್ಯಪೀತಿ ಗದಾಧರಃ||೪೧-೪೬||

Adhikarana parimlAyisa~jj~jakatimiralakShaNam (47) · Śloka 47

ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ ಮೂರ್ಛಿತಂ ಪಿತ್ತತೇಜಸಾ | ಪೀತಾ ದಿಶಸ್ತು ಖದ್ಯೋತಾನ್ ಭಾಸ್ಕರಂ ಚಾಪಿ ಪಶ್ಯತಿ ||೪೭|| ವಿಕೀರ್ಯಮಾಣಾನ್ ಖದ್ಯೋತೈರ್ವೃಕ್ಷಾಂಸ್ತೇಜೋಭಿರೇವ ವಾ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ಪಿತ್ತೇನಾಪರಂ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿಸಞ್ಜ್ಞಕಂ ತಿಮಿರಮಾಹ– ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಮ್ಲಾಯೀತಿ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ ತಿಮಿರಮ್; ಏತಚ್ಚ ರಕ್ತಮೂರ್ಛಿತಪಿತ್ತಕೃತಂ ಪೀತಂ ನೀಲಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಸಾತ್ಯಕಿಃ– “ಏವಮೇವ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ನೀಲಾಃ ಪಿತ್ತಸಮುತ್ಥಿತಾಃ| ರಕ್ತಾಃ ಪಿತ್ತೋತ್ಥಿತಾಃ ಪೀತಾಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ವಚನೇ ಕಾಚ ಇತಿ ವಿಶೇಷ್ಯತ್ವೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಮೂರ್ಛಿತಂ ಪಿತ್ತತೇಜಸೇತಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತೇಜೋ ರಕ್ತಂ, ಪ್ರಸಾದರೂಪತ್ವಾತ್; ತೇನ ಮಿಶ್ರಿತಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ರಕ್ತತೇಜಸಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ರಕ್ತಸ್ಯ ತೇಜೋ ಬಲಂ ರಕ್ತತೇಜಃ; ಕೇಚಿತ್ ‘ಭಕ್ತತೇಜಸಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಭಕ್ತಸ್ಯ ಅನ್ನಸ್ಯ ತೇಜಸಾ ಪ್ರಸಾದೇನ ರಸೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ; ರಕ್ತತೇಜಸೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ರಕ್ತಾರ್ಥಂ ತೇಜೋ ರಕ್ತತೇಜ ಇತಿ ರಸ ಏವಾಭಿಧಾತುಂ ಶಕ್ಯತೇ, ಪಿತ್ತತೇಜಸೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪಿತ್ತಾರ್ಥಂ ತೇಜಃ ಪಿತ್ತತೇಜಃ; ಪಿತ್ತಶಬ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ವೇನ ತತ್ಪ್ರಸಾದತ್ವೇನ ಚ ರಕ್ತಮಭಿಧಾಯ ಪೂರ್ವ ಏವಾರ್ಥಃ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ– “ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಪ್ರಸಾದೇನ ಮೂರ್ಛಯಿತ್ವಾ ಚ ಮಾರುತಮ್|” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ “ಏಷ ಯಾಪ್ಯಃ ಸ್ಮೃತಃ ಕಾಚೋ ಮ್ಲಾಯೀನಾಮ್ನಾ ಶರೀರಿಣಾಮ್|” ಇತಿ| ಇದಂ ತ್ವನ್ಯತ್ರ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪಠ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ – “ವಿದಧಾತಿ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತೇನ ಸಙ್ಗತಮ್| ತೇನ ಪೀತಾ ದಿಶಃ ಪಶ್ಯೇದುದ್ಯನ್ತಮಿವ ಭಾಸ್ಕರಮ್||” ಇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಯದಿ ರಕ್ತಶಬ್ದೇನ ರಕ್ತಾರ್ಥಂ ಯತ್ತದ್ರಕ್ತಮಿತಿ ಕುಸೃಷ್ಟ್ಯಾ ರಸೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ತದಾ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಹ ಸಮಾನಾರ್ಥಮೇವೈತದ್ವಚನಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಪರಿಮ್ಲಾಯಿರೋಗೇ ತಿಮಿರವತಃ ಪುಂಸೋ ರಾಗಗ್ರಹಣೇ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪೀತಾ ದಿಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕೀರ್ಯಮಾಣಾನಿತಿ ಆಚ್ಛಾದ್ಯಮಾನಾನ್| ಯಾಪ್ಯಶ್ಚಾಯಂ, ತಥಾಹಿ ಸಾತ್ಯಕಿಃ– “ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ತಿಮಿರಂ ರಾಗಿ ಜಾಯತೇ| ಅರಾಗಿ ತಿಮಿರಂ ಸಾಧ್ಯಮಾದ್ಯಂ ಪಟಲಮಾಶ್ರಿತಮ್|| ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ದ್ವಿತೀಯೇ ರಾಗಿ ಸ್ಯಾತ್ ತೃತೀಯೇ ಯಾಪ್ಯಮುಚ್ಯತೇ|” ಇತಿ||೪೭||–

Adhikarana li~gganAshasya rAgaiH ShaDvidhatvam (48) · Śloka 48

ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಷಡ್ವಿಧಂ ರಾಗೈರ್ಲಿಙ್ಗನಾಶಮತಃ ಪರಮ್ ||೪೮||

ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಷಡ್ವಿಧಂ ತಿಮಿರಮಭಿಧಾಯ ರಾಗೈಃ ಷಡ್ವಿಧಮಾಹ– ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಷಡ್ವಿಧಂ ರಾಗೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾನುಗಾಂ ತಿಮಿರಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ವಿಹಾಯ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ಕೀರ್ತನಂ ರಾಗಪ್ರಕರ್ಷಪ್ರಾಪ್ತೇಃ||೪೮||

Adhikarana vAtikAdirAgoddeshaH (49) · Śloka 49

ರಾಗೋಽರುಣೋ ಮಾರುತಜಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟೋ ಮ್ಲಾಯೀ ಚ ನೀಲಶ್ಚ ತಥೈವ ಪಿತ್ತಾತ್ | ಕಫಾತ್ ಸಿತಃ ಶೋಣಿತಜಃ ಸರಕ್ತಃ ಸಮಸ್ತದೋಷಪ್ರಭವೋ ವಿಚಿತ್ರಃ ||೪೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ವಾತಾದಿರಾಗೋದ್ದೇಶಮಾಹ– ರಾಗೋಽರುಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮ್ಲಾಯೀ ಚ ನೀಲಶ್ಚ ತಥೈವ ಪಿತ್ತಾದಿತಿ ಮ್ಲಾಯೀ ಪೀತನೀಲೋ ವರ್ಣಃ| ನನು, ಶೇಷೇ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ ಪಠಿತಂ ತತ್ ಕಥಮಧುನಾ ವಾತರೋಗಸ್ಯಾನನ್ತರೋಕ್ತಿಃ? ನೈವಂ, ರಾಗಕಾಲೇ ವಾಯುರಪ್ಯತ್ರಾಂಶೇನ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತೇ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಪೈತ್ತಿಕರೂಪದ್ವಯಸ್ಯೈಕತ್ರಾಭಿಧಾನೇನ ಲಾಘವಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಯುಕ್ತಂ, ಯತ್ತು ಪ್ರಾಗೇವ ನ ಕೃತಂ ತದೇಕವಿಕಾರಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್||೪೯||

Adhikarana vAtikarAgasya vishiShTalakShaNam (50) · Śloka 50

ಅರುಣಂ ಮಣ್ಡಲಂ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ಸ್ಥೂಲಕಾಚಾರುಣಪ್ರಭಮ್ |೫೦| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ಉದ್ದೇಶಕ್ರಮೇಣ ವಾತಿಕರಾಗಸ್ಯೈವ ವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅರುಣಂ ಮಣ್ಡಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅರುಣಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಕೀದೃಶಂ ಭವತೀತ್ಯತ ಆಹ– ಸ್ಥೂಲಕಾಚಾರುಣಪ್ರಭಮಿತಿ| ಸ್ಥೂಲಕಾಚಸ್ಯೇವ ಅರುಣಾ ಪ್ರಭಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ; ಏತೇನ ಬಾಹುಲ್ಯಮರುಣತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ| ಕಾಚೋಽತ್ರಾರುಣೋ ವಿವಕ್ಷಿತಃ|೫೦|–

Adhikarana parimlAyino vishiShTali~ggam (50) · Śloka 50

ಪರಿಮ್ಲಾಯಿನಿ ರೋಗೇ ಸ್ಯಾನ್ಮ್ಲಾಯಿ ನೀಲಂ ಚ ಮಣ್ಡಲಮ್ ||೫೦|| ದೋಷಕ್ಷಯಾತ್ ಸ್ವಯಂ ತತ್ರ ಕದಾಚಿತ್ ಸ್ಯಾತ್ತು ದರ್ಶನಮ್ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ಪರಿಮ್ಲಾಯಿನೋ ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪರಿಮ್ಲಾಯಿನೀತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಗದಾಧರಸ್ತು “ರಕ್ತಜಂ ಮಣ್ಡಲಂ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ಸ್ಥೂಲಕಾಚಾನಲಪ್ರಭಮ್|” ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಏತದಪಿ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ, ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಚ– ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಸ್ಥೂಲಕಾಚಸ್ಯೇವ ವರ್ಣತಃ ಅನಲಸ್ಯೇವ ಪ್ರಭಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥೇತಿ, ಅನಲಪ್ರಭತ್ವೇನ ಪೀತಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಭವತಿ; ಪೀತಂ ಚೇಷನ್ನೀಲಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, “ಮ್ಲಾಯಿ ನೀಲಂ ಚ ಮಣ್ಡಲಮ್” ಇತ್ಯಭಿಧಾನಾತ್; ತಥಾ “ಪಿತ್ತಾನ್ಮಣ್ಡಲಮಾನೀಲಂ ಕಾಂಸ್ಯಾಭಂ ಪೀತಮೇವ ಚ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್; ಆನೀಲಮೀಷನ್ನೀಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮ್ಲಾಯೀತಿ ಮ್ಲಾನಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ದೋಷಕ್ಷಯಾದಿತಿ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಾತ್; ಸತ್ಯಪಿ ದೋಷರೂಪತ್ವೇ ದರ್ಶನಸದ್ಭಾವಾತ್| ನನು, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ದೋಷರೂಪಂ ತಾದೃಶಮೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ ಉತ ಕ್ಷೀಣಂ ವಾ? ತತ್ರ ನ ತಾವದಾದ್ಯಃ ಪಕ್ಷಃ, ದೋಷಾಣಾಂ ಕೃತಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ತಥಾತ್ವೇ ದರ್ಶನಸ್ಯಾಸಙ್ಗತತ್ವಾತ್; ಅಥ ದ್ವಿತೀಯಸ್ತದಾ ದೋಷಸ್ಯೈವ ಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯಾಪತಿತಂ ಕಿಮಿತಿ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಾದಿತಿ ಸ್ವೀಕ್ರಿಯತೇ? ನೈವಂ, ವಿನಾ ದೋಷಪ್ರತೀಕಾರಂ ದರ್ಶನೋದಯಾದ್ವಿಕಾರಸ್ವಭಾವಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಕಾಲವಶಾತ್ ವಾತಾದಿದೋಷಸ್ಯೈವ ಕ್ಷಯಾತ್ ಕದಾಚಿದ್ದರ್ಶನಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹುಃ, ಯತಃ ಕಾಲಾದಿಜಮಪಿ ವಿಶೇಷಂ ಕ್ವಚಿಲ್ಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ಪಠತ್ಯೇವ, ದೋಷಶಬ್ದೇನ ಚ ಕರ್ಮಣೋಽಭಿಧಾನಮಪ್ರಸಿದ್ಧಂ; ಕಿಂವಾ ದೋಷಕ್ಷಯೇ ಏವ ಕದಾಚಿತ್ ಕರ್ಮಕ್ಷಯೋ ಹೇತುರಿಷ್ಯತಾಂ, ಕರ್ಮಣಶ್ಚ ಕದಾಚಿತ್ ಕ್ಷಯೋ ವೈಚಿತ್ರ್ಯಾತ್| ಅಥಾತ್ರೈವ ಕುತ ಏವಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಅಸ್ಯೈವಂವಿಧಕರ್ಮಜನ್ಯತ್ವಾದಿತಿ| ಗದಾಧರಪಾಠೇ ರಕ್ತಜಮಿತ್ಯತ್ರ ರಕ್ತಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಮ್||೫೦||–

Adhikarana vAtikAdirAgANAmuddiShTAnAM lakShaNam (51-54) · Śloka 54

ಅರುಣಂ ಮಣ್ಡಲಂ ವಾತಾಚ್ಚಞ್ಚಲಂ ಪರುಷಂ ತಥಾ ||೫೧|| ಪಿತ್ತಾನ್ಮಣ್ಡಲಮಾನೀಲಂ ಕಾಂಸ್ಯಾಭಂ ಪೀತಮೇವ ಚ | ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಬಹುಲಂ ಪೀತಂ ಶಙ್ಖಕುನ್ದೇನ್ದುಪಾಣ್ಡುರಮ್ ||೫೨|| ಚಲತ್ಪದ್ಮಪಲಾಶಸ್ಥಃ ಶುಕ್ಲೋ ಬಿನ್ದುರಿವಾಮ್ಭಸಃ | ( ಸಙ್ಕುಚತ್ಯಾತಪೇಽತ್ಯರ್ಥಃ ಛಾಯಾಯಾಂ ವಿಸ್ತೃತೋ ಭವೇತ್) | ಮೃಜ್ಯಮಾನೇ ಚ ನಯನೇ ಮಣ್ಡಲಂ ತದ್ವಿಸರ್ಪತಿ ||೫೩|| ಪ್ರವಾಲಪದ್ಮಪತ್ರಾಭಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಶೋಣಿತಾತ್ಮಕಮ್ | ದೃಷ್ಟಿರಾಗೋ ಭವೇಚ್ಚಿತ್ರೋ ಲಿಙ್ಗನಾಶೇ ತ್ರಿದೋಷಜೇ | ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಭವನ್ತಿ ಹಿ ||೫೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) | ( ತಥಾ ನರಃ ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಃ ಕಫೇನ ಚಾನ್ಯಸ್ತ್ವಥ ಧೂಮದರ್ಶೀ | ಯೋ ಹ್ರಸ್ವಜಾತ್ಯೋ ನಕುಲಾನ್ಧತಾ ಚ ಗಮ್ಭೀರಸಞ್ಜ್ಞಾಚ್ಚ ತಥೈವ ದೃಷ್ಟಿಃ) |

ರಾಗೋಽರುಣೋ ಮಾರುತಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂತ್ರಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ಅರುಣಂ ಮಣ್ಡಲಂ ವಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಾನ್ಮಣ್ಡಲಮಾನೀಲಮಿತಿ ಆನೀಲಮೀಷನ್ನೀಲಂ ಪೀತಮೇವ, ತೇನ ರಕ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಕಾಂಸ್ಯಾಭಮ್| ಪೀತಮೇವ ಚೇತಿ ರಸಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪೀತಮೇವ, ಕಾಂಸ್ಯಾಭಮಾಪಾಣ್ಡುಪೀತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ಕಫಜೇ ಪಠನ್ತಿ– “ಸಙ್ಕುಚತ್ಯಾತಪೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಛಾಯಾಯಾಂ ವಿಸ್ತೃತೋ ಭವೇತ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಶೋಣಿತಜೇ ಪ್ರವಾಲೇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರವಾಲಂ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಂ ತದಾಭಂ, ಪದ್ಮಪತ್ರಾಭಂ ಚ ರಕ್ತಪದ್ಮಪುಷ್ಪದಲಾಭಮ್| ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಚಿತ್ರ ಇತ್ಯತ್ರ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಾತಾದಿವರ್ಣವಿಭೇದೇನ ಚಿತ್ರತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಯಥಾಸ್ವಮಿತ್ಯಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯಾತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್; ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಯಥಾಯಥಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ವರ್ಣಭೇದೇನ ಚಿತ್ರವರ್ಣೋ ಭವತಿ, ಉದ್ದೇಶೋಕ್ತವರ್ಣಚಿತ್ರತ್ವೇ ಸಾಕ್ಷಾದೇತಾದೃಶವಿವರಣಾಭಾವ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನೀತ್ಯಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ನ್ಯಾಯಸಿದ್ಧಸ್ಯೈವಾರ್ಥಸ್ಯ ದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್| ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕ್ರಮೇಣಾರುಣಾದಿಲಿಙ್ಗಾನ್ಯುಕ್ತೇಷು ಜ್ಞಾತವ್ಯಾನಿ||೫೧-೫೪||

Adhikarana dRuShTigatarogANAM sa~gkhyA (55) · Śloka 55

ಷಡ್ ಲಿಙ್ಗನಾಶಾಃ ಷಡಿಮೇ ಚ ರೋಗಾ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಶ್ರಯಾಃ ಷಟ್ ಚ ಷಡೇವ ವಾಚ್ಯಾಃ |೫೫| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ಅತಃ ಪರಮುಕ್ತವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಕಾರಯೋಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಮಾಹ– ಷಡಿತ್ಯಾದಿ| ಷಡ್ ಲಿಙ್ಗನಾಶಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಾನುವಾದೋಽಯಮ್| ಷಡಿಮೇ ಚ ರೋಗಾ ಇತಿ ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟ್ಯಾದಯೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ| ನನು, ಉಕ್ತಾನುವಾದೋ ಯುಕ್ತಃ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಪುನಃ ಕಿಮರ್ಥಂ ಸಙ್ಖ್ಯೋಕ್ತಿಃ? ನೈವಂ, ಪಿತ್ತಕಫವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟ್ಯವಸ್ಥಾನ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ದಿವಾನ್ಧರಾತ್ರ್ಯನ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್, ಅತ ಏವ ಷಡೇವೇತ್ಯವಧಾರಣಂ ಕೃತಂ, ಷಟ್ ಚ ಷಡೇವ ಇತಿ ಮಿಲಿತ್ವಾ ದ್ವಾದಶ; ಅಮುಂ ಚ ಗ್ರನ್ಥಂ ಕೇಚಿದತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ನ ಪಠನ್ತ್ಯೇವ|೫೫|–

Adhikarana pittavidagdhadRuShTilakShaNam (55-56) · Śloka 56

ಪಿತ್ತೇನ ದುಷ್ಟೇನ ಸದಾ ತು ದೃಷ್ಟಿಃ ಪೀತಾ ಭವೇದ್ಯಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ||೫೫|| ಪೀತಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಚ ತೇನ ಪಶ್ಯೇತ್ ಸ ವೈ ನರಃ ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಃ | ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಂ ತು ದೋಷೇ ದಿವಾ ನ ಪಶ್ಯೇನ್ನಿಶಿ ಚೇಕ್ಷತೇ ಸಃ ||೫೬|| ರಾತ್ರೌ ಚ ಶೀತಾನುಗೃಹೀತದೃಷ್ಟಿಃ ಪಿತ್ತಾಲ್ಪಭಾವಾದಪಿ ತಾನಿ ಪಶ್ಯೇತ್ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ದೃಷ್ಟಿಃ ಪೀತಾ ಭವೇದಿತಿ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಯೋಃ ಪಟಲಯೋರಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ, ಯತಃ ಪರತಃ “ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಂ” ಇತ್ಯಭಿಧಾಸ್ಯತಿ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ಕಥಂ ತಿಮಿರಾದಸ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥಕ್ಯಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ತೃತೀಯಪಟಲಪ್ರಾಪ್ತಿಮನ್ತರೇಣ ವರ್ಣಾಸದ್ಭಾವಾತ್| ಏತಚ್ಚ ಸತಿ ವರ್ಣೇ ಪಟಲಾನ್ತರಗತದೋಷಲಿಙ್ಗಾಭಾವಾತ್ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮ್| ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ವ್ಯವಸ್ಥಾನೇ ತಾದೃಕ್ ಸ್ವರೂಪೋ ದೋಷಃ ಕಥಮನ್ಯವಿಕಾರಂ ಕರೋತೀತಿ ನಾಶಙ್ಕನೀಯಮ್, ತಜ್ಜನಕಕರ್ಮಣೋ ಭಿನ್ನತ್ವೇನ ಸಾಮಗ್ರೀಭೇದಾತ್| ಅಯಂ ದಿವಾನ್ಧಃ, ದಿವಾ ನ ಪಶ್ಯೇದಿತಿ ವಚನಾತ್| ತಾನೀತಿ ರೂಪಾಣಿ| ದೋಷೇ ಪಿತ್ತೇ||೫೫-೫೬||–

Adhikarana shleShmavidagdhadRuShTilakShaNam (57-58) · Śloka 58

ತಥಾ ನರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಸ್ತಾನ್ಯೇವ ಶುಕ್ಲಾನಿ ತು ಮನ್ಯತೇ ಸಃ ||೫೭|| ತ್ರಿಷು ಸ್ಥಿತೋಽಲ್ಪಃ ಪಟಲೇಷು ದೋಷೋ ನಕ್ತಾನ್ಧ್ಯಮಾಪಾದಯತಿ ಪ್ರಸಹ್ಯ | ದಿವಾ ಸ ಸೂರ್ಯಾನುಗೃಹೀತದೃಷ್ಟಿಃ ಪಶ್ಯೇತ್ತು ರೂಪಾಣಿ ಕಫಾಲ್ಪಭಾವಾತ್ ||೫೮|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ತಥಾ ನರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಾಂ ಚ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಪಟಲಾಶ್ರಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಜನಯತಿ; ಪರತಃ ‘ತ್ರಿಷು’ ಇತ್ಯುಕ್ತೇಃ| ತಾನೀತಿ ರೂಪಾಣಿ| ತ್ರಿಷು ಸ್ಥಿತೋಽಲ್ಪ ಇತ್ಯನೇನ ದಿವಾದರ್ಶನಂ ಪ್ರತ್ಯಾನುಕೂಲ್ಯಂ ಖ್ಯಾಪ್ಯತೇ, ಯದಿ ಹಿ ಅನಲ್ಪದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ದಿವಾಽಪಿ ದರ್ಶನಂ ನ ಭವೇದೇವ| ದೋಷೋಽತ್ರ ಕಫಃ, ತಸ್ಯೈವ ಪ್ರಕ್ರಾನ್ತತ್ವಾತ್; ಅಯಂ ನಕ್ತಾನ್ಧಃ||೫೭-೫೮||

Adhikarana dhUmadarshIlakShaNam (59) · Śloka 59

ಶೋಕಜ್ವರಾಯಾಸಶಿರೋಽಭಿತಾಪೈರಭ್ಯಾಹತಾ ಯಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಃ | ಧೂಮ್ರಾಂಸ್ತಥಾ ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ವಭಾವಾನ್ ಸ ಧೂಮದರ್ಶೀತಿ ನರಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ||೫೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ಧೂಮದರ್ಶಿನೋ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಶೋಕಜ್ವರಾಯಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಶೋಕಾದಿಭಿಃ ಕಾರಣೈಃ ಕುಪಿತೇನ ಪಿತ್ತೇನಾಭ್ಯಾಹತಾ ಉಪಹತಾ ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮ್, ಅಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತೇ ರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪೈತ್ತಿಕಗಣೇಽಭಿಧಾನಾತ್| ಅಯಂ ಚ ರೋಗೋ ಬಾಹ್ಯಪಟಲಸ್ಥೇನ ದೋಷೇಣ ಜನ್ಯತ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ತೃತೀಯಪಟಲಾಶ್ರಿತದೋಷೇಣೇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ದಿವಾ ಧೂಮಾನ್ ಪಶ್ಯತಿ, ನ ತು ನಕ್ತಂ; ತದಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣತ್ವಾದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೫೯||

Adhikarana hrasvajADyalakShaNam (60) · Śloka 60

ಯೋ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯೋ ದಿವಸೇಷು ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ಧ್ರಸ್ವಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಚ ತೇನ ಪಶ್ಯೇತ್ |೬೦| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯೋ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇನ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯೇನ ಹ್ರಸ್ವಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ದಿವಾ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್ ಸ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಅತ್ರ ದೋಷೋ ದೃಷ್ಟಿಮಧ್ಯಗತಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ದೃಷ್ಟಿಮಧ್ಯಗತೇ ದೋಷೇ ಮಹದ್ಧ್ರಸ್ವಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ|” ಇತಿ| ಅಯಂ ಪೈತ್ತಿಕಃ|೬೦|–

Adhikarana nakulAndhyalakShaNam (60) · Śloka 60

ವಿದ್ಯೋತತೇ ಯಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿರ್ದೋಷಾಭಿಪನ್ನಾ ನಕುಲಸ್ಯ ಯದ್ವತ್ ||೬೦|| ಚಿತ್ರಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ದಿವಾ ಸ ಪಶ್ಯೇತ್ ಸ ವೈ ವಿಕಾರೋ ನಕುಲಾನ್ಧ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಃ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ನಕುಲಾನ್ಧ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಮಾಹ– ವಿದ್ಯೋತತೇ ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ನಕುಲಸ್ಯ ಯದ್ವತ್ ವ್ಯಥಾ ದೃಷ್ಟಿರ್ವಿದ್ಯೋತತೇ ವರ್ಣೇನ ಪ್ರತಿಭಾಸತೇ ತಥಾಽಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಃ ಸರ್ವದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಗತೋ ರಾಗಃ ಸರ್ವದೋಷವರ್ಣಶ್ಚ; ದೋಷಾಭಿಪನ್ನೇತ್ಯತ್ರ ದೋಷಶಬ್ದಸ್ಯಾವಿಶೇಷಿತ್ವಾದಭಿಶಬ್ದಸ್ಯಾಭಿವ್ಯಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಾತ್| ಏತೌ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯನಕುಲಾನ್ಧ್ಯೌ ಚತುಃಪಟಲಸ್ಥಿತದೋಷಜನ್ಯೌ ಸರಾಗೌ ನ ಸಾಧ್ಯೌ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ನಕ್ತಮನ್ಧಾಸ್ತು ಚತ್ವಾರೋ ಯೇ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ| ತೇಷಾಮಸಾಧ್ಯೋ ನಕುಲೋ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯಸ್ತಥೈವ ಚ|| ವಿಶೇಷೇಣ ಭವೇಯಾತಾಂ ದ್ವೌ ಚತುಃಪಟಲಾಶ್ರಿತೌ| ತೌ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗತ್ವಾದಸಾಧ್ಯೌ ಪರಿಕೀರ್ತಿತೌ||” ಇತಿ| ಏತೌ ಚ ರಾತ್ರ್ಯನ್ಧೌ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯೌ, ದಿವಾ ಹ್ರಸ್ವಚಿತ್ರರೂಪದರ್ಶನಾಭಿಧಾನೇನ ರಾತ್ರಾವದರ್ಶನಪ್ರತೀತೇಃ| ವಿದೇಹೇನ ತು ನಕ್ತಾನ್ಧ್ಯೇ ತ್ರಿತ್ವೇಽಪಿ ಚತ್ವಾರ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ನಕ್ತಾನ್ಧ್ಯಬಾಹುಲ್ಯೇನ ದಿವಾನ್ಧ್ಯೇಽಪಿ ತತ್ಪ್ರಯೋಗಾತ್; ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿವತ್||೬೦||

Adhikarana gambhIrikAlakShaNam (61) · Śloka 61

ದೃಷ್ಟಿರ್ವಿರೂಪಾ ಶ್ವಸನೋಪಸೃಷ್ಟಾ ಸಙ್ಕೋಚಮಭ್ಯನ್ತರತಸ್ತು ಯಾತಿ ||೬೧|| ರುಜಾವಗಾಢಾ ಚ ತಮಕ್ಷಿರೋಗಂ ಗಮ್ಭೀರಿಕೇತಿ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ಗಮ್ಭೀರಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೃಷ್ಟಿರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿರೂಪಾ ವಿಕೃತಾ| ಶ್ವಸನೋಪಸೃಷ್ಟಾ ವಾತೋಪಗತಾ, ಸಙ್ಕೋಚಮಭ್ಯನ್ತರತಸ್ತು ಯಾತೀತಿ ಅನ್ತಃಸಙ್ಕೋಚಮೇತಿ ನಿಮಜ್ಜತೀತ್ಯರ್ಥಃ; “ ಸಙ್ಕುಚ್ಯತೇಽಭ್ಯನ್ತರತಶ್ಚ ಯಾತಿ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇಽಪ್ಯಯಮೇವಾರ್ಥಃ, ಇಯಮವಿಶೇಷೋಕ್ತಿಃ| ಸಕಲಪಟಲಗತವಾತಜನ್ಯಾ ಅಸಾಧ್ಯಾ, ಸುಶ್ರುತೇ ಗಮ್ಭೀರಿಕಾ ತಥೇತಿ ನಿರ್ದೇಶಾತ್||೬೧||–

Adhikarana sanimittali~gganAsha-animittali~gganAshalakShaNam (62-64) · Śloka 64

ಬಾಹ್ಯೌ ಪುನರ್ದ್ವಾವಿಹ ಸಮ್ಪ್ರದಿಷ್ಟೌ ನಿಮಿತ್ತತಶ್ಚಾಪ್ಯನಿಮಿತ್ತತಶ್ಚ ||೬೨|| ನಿಮಿತ್ತತಸ್ತತ್ರ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಾಜ್ಜ್ಞೇಯಸ್ತ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದನಿದರ್ಶನಃ ಸಃ | ( ವಿದಾರ್ಯತೇ ಸೀದತಿ ಹೀಯತೇ ವಾ ನೃಣಾಮಭಿಘಾತಹೃತಾ ಚ ದೃಷ್ಟಿಃ) | ಸುರರ್ಷಿಗನ್ಧರ್ವಮಹೋರಗಾಣಾಂ ಸನ್ದರ್ಶನೇನಾಪಿ ಚ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ||೬೩|| ಹನ್ಯೇತ ದೃಷ್ಟಿರ್ಮನುಜಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಸ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸ್ತ್ವನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಜ್ಞಃ | ತತ್ರಾಕ್ಷಿ ವಿಸ್ಪೃಷ್ಟಮಿವಾವಭಾತಿ ವೈದೂರ್ಯವರ್ಣಾ ವಿಮಲಾ ಚ ದೃಷ್ಟಿಃ ||೬೪|| (ಇತಿ ದೃಷ್ಟಿಗತಾಃ) | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ತದೇವಂ ಶಾರೀರಾನ್ ದ್ವಾದಶ ದೃಷ್ಟಿಗತವಿಕಾರಾನಭಿಧಾಯ ಸನಿಮಿತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಭೇದಾದಾಗನ್ತುಬಾಹ್ಯಜೌ ನಯನವಿಕಾರೌ (ಲಿಙ್ಗನಾಶೌ) ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಬಾಹ್ಯೌ ಪುನರ್ದ್ವಾವಿಹೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಪ್ರದಿಷ್ಟೌ ಕಥಿತಾವೌಪದ್ರವಿಕಾಧ್ಯಾಯೇ “ ತಥಾ ಬಾಹ್ಯೌ ಪುನರ್ದ್ವೌ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಬಹಿರ್ಭವೌ ಬಾಹ್ಯೌ, ಆಗನ್ತೂ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಸನಿಮಿತ್ತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ನಿಮಿತ್ತತಸ್ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಾದಿತಿ ಶಿರೋ ಅಭಿ ಸರ್ವತಸ್ತಪ್ಯತೇ ಯೇನ ವಿಷಕುಸುಮಗನ್ಧವಾಹಿಪವನಸ್ಪರ್ಶಾದಿನಾ ಸ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಸ್ತಸ್ಮಾತ್; ತೇನ ಸಮಸ್ತಶಿರಸ ಉಪತಾಪಾನ್ನಯನಗತರುಧಿರಾಧಿಕಕೋಪೋ ದೃಷ್ಟೇರಪಿ ಶಕ್ತೇರ್ವ್ಯಾಘಾತಃ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದನಿದರ್ಶನ ಇತಿ ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಿಙ್ಗ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ; ಸುಶ್ರುತೇ ರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸರ್ವಜಗಣೇ ದ್ವಯೋರಪ್ಯೇತಯೋಃ ಪಾಠಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಅನಿಮಿತ್ತಮಾಹ– ಸುರರ್ಷಿಗನ್ಧರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಪಲಭ್ಯಮಾನವಿಶಿಷ್ಟಸುರಾದಿದರ್ಶನನಿಮಿತ್ತಮಾಹುಃ| ಸನ್ದರ್ಶನೇನ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನೇನ, ಹನ್ಯೇತ ಹನ್ತುಂ ಸಮ್ಭಾವ್ಯೇತ, ನ ತ್ವವಶ್ಯಂ ಹನ್ಯೇತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| (ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ದರ್ಶನಮುಪಲಬ್ಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ, ನ ತು ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಮ್, ಅಸ್ಯಾದೃಷ್ಟಿಗತವಿಕಾರತ್ವಾತ್| ಲಿಙ್ಗನಾಶಪ್ರಯೋಗಶ್ಚಾತ್ರ ರೂಪಗ್ರಹಣಾಭಾವಸಾಮಾನ್ಯಾನ್ನ ತು ರೂಢ್ಯಾ, ತಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಪಟಲಸ್ಥತಿಮಿರ ಏವ ರೂಢತ್ವಾತ್|) ತಚ್ಚೇದಂ ದರ್ಶನಂ ಕಿಮಭಿಷ್ಯನ್ದವತ್ ಸಕಲಗೋಲಕೋಪಘಾತಕಂ ತಿಮಿರತ್ವಾದ್ದೃಷ್ಟಿಮಾತ್ರೋಪಘಾತಕಂ ವೇತಿ ಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮಾಹ– ತತ್ರಾಕ್ಷೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಸ್ಪಷ್ಟಮಿವೇತಿ ಪೂರ್ವಾವಸ್ಥಾತೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಸನ್ನಮಿವ ಗೋಲಕಾವಚ್ಛಿನ್ನಂ ಚಕ್ಷುರವಭಾಸತೇ| ದೃಷ್ಟಿರಪಿ ವೈಡೂರ್ಯವರ್ಣಾ ಶ್ಯಾವಾ ದೃಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಮಲೇತಿ ವಿಗತಕಾಚಾದಿಮಲಾ| ಅಯಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ– ಪೂರ್ವಾವಸ್ಥಾತಃ ಶಕ್ತಿಮಾತ್ರಮುಪಹನ್ಯತೇ, ಯತೋ ದೇವಾದಯೋ ಹಿ ಅವಯವಮದೂಷಯನ್ತ ಏವ ಶಕ್ತಿಮಾತ್ರಮುಪಘ್ನನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ದೇವಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ಹಿ ಮಹಾನುಭಾವಾ ನ ದೂಷಯನ್ತಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ದೇಹಮ್| ವಿಶನ್ತ್ಯದೃಶ್ಯಾಸ್ತರಸಾ ಯಥೈವ ಛಾಯಾತಪೌ ದರ್ಪಣಸೂರ್ಯಕಾನ್ತೌ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೯) ಇತಿ| ( ಏತೌ ಚ ಬಾಹ್ಯಜೌ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಧಾನನಿರೂಪಣೀಯತಯಾ ದೃಷ್ಟಿಗತಾವೇವ, ಅತ ಏವ ತದಧಿಕಾರನಿರ್ದಿಷ್ಟೌ, ಶಾರೀರಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ದ್ವಾದಶವಿಧತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ,) ದ್ವಾವಪ್ಯೇತಾವಸಾಧ್ಯೌ|| ಇತಿ ದೃಷ್ಟಿಗತಾಃ||೬೨-೬೪||

Adhikarana prastAryarmalakShaNam (65) · Śloka 65

ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮ ತನು ಸ್ತೀರ್ಣಂ ಶ್ಯಾವಂ ರಕ್ತನಿಭಂ ಸಿತೇ |೬೫|

ಅಥ ಮಣ್ಡಲಗತನಿದಾನಾಭಿಧಾನಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದ್ ದೃಷ್ಟಿಗತಾನನ್ತರಂ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲವರ್ತ್ಮಪಕ್ಷ್ಮಮಣ್ಡಲಗತಾನಾಂ ನಿದಾನಾಭಿಧಾನಾವಸರಪ್ರಾಪ್ತೌ ವರ್ತ್ಮಾದಿಮಣ್ಡಲಪ್ರತಿಯೋಗಿತಯಾ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲಸ್ಯಾನ್ತರ್ಗತತ್ವಾತ್ ಸೌಕುಮಾರ್ಯೇಣಾನನ್ತರಂ ಕೃತ್ವಾ ಚ ನಿದಾನೋದ್ದೇಶಾರಮ್ಭಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಸ್ತಾರಿಶಬ್ದಾಭಿಧಾನಸ್ಯಾರ್ಮಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಸ್ತಾರೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸ್ತಾರೀತಿ ಲಕ್ಷ್ಯಂ, ಶೇಷಂ ಲಕ್ಷಣಮ್| ತನು ಅಬಹಲಮ್| ಸ್ತೀರ್ಣಂ ವಿತತಮ್| ( ಶ್ಯಾವಮೀಷನ್ನೀಲಮ್| ರಕ್ತನಿಭಂ ರಕ್ತವರ್ಣಮ್| ಅತ್ರ ಶ್ಯಾವರಕ್ತಯೋರ್ವಿರೋಧಾತ್ ಸಮುಚ್ಚಯಾಭಾವೇನ ವಿಕಲ್ಪಃ| ಅತ ಏವಾಹ ನಿಮಿಃ– “ಸಮನ್ತಾದ್ವಿಸೃತಃ ಶ್ಯಾವೋ ರಕ್ತೋ ವಾ ಮಾಂಸಸಞ್ಚಯಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮ ತದುಚ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಗದಾಧರಣ ಈಷನ್ನೀಲಲೋಹಿತವರ್ಣಸಮುಚ್ಚಯ ಏವ ದರ್ಶಿತಃ| ಸಿತೇ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ)|೬೫|–

Adhikarana shuklArmalakShaNam (65) · Śloka 65

ಸಶ್ವೇತಂ ಮೃದು ಶುಕ್ಲಾರ್ಮ ಶುಕ್ಲೇ ತದ್ವರ್ಧತೇ ಚಿರಾತ್ ||೬೫||

ಶುಕ್ಲಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಶ್ವೇತಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛ್ವೇತಮ್| ಮೃದು ಕೋಮಲಮ್| ಪರತೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಮಾಂಸಮಿತಿ ಪದಂ ಸಿಂಹಾವಲೋಕನನ್ಯಾಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಸಶಬ್ದಸ್ಯಾಧಿಕಸ್ಯೋಪಾದಾನಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಶ್ವೇತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಶುಕ್ಲೇ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲೇ| ಚಿರಾತ್ ಚಿರಕಾಲೇನ ತದ್ವರ್ಧತೇ, ಕಫಜತ್ವಾತ್||೬೫||

Adhikarana raktArmalakShaNam (66) · Śloka 66

ಪದ್ಮಾಭಂ ಮೃದು ರಕ್ತಾರ್ಮ ಯನ್ಮಾಂಸಂ ಚೀಯತೇ ಸಿತೇ |೬೬|

ರಕ್ತಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪದ್ಮಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪದ್ಮಾಭಮರುಣಪದ್ಮಪತ್ರನಿಭಮ್| ಮೃದು ಕೋಮಲಂ, ಸಿತೇ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲೇ| ಚೀಯತೇ ವೃದ್ಧಿಮುಪೈತಿ| ಏತದ್ರಕ್ತಜಮ್|೬೬|–

Adhikarana adhimAMsArmalakShaNam (66) · Śloka 66

ಪೃಥು ಮೃದ್ವಧಿಮಾಂಸಾರ್ಮ ಬಹುಲಂ ಚ ಯಕೃನ್ನಿಭಮ್ |೬೬|

ಅಧಿಮಾಂಸಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೃಥ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥು ವಿತತಂ, ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಹುಲಂ ಸ್ಥೂಲಮ್| ಲೋಹಿತತ್ವೇನ ಯಕೃನ್ನಿಭಂ, ಶ್ಯಾವವರ್ಣಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಪ್ಯತ್ರ ಜ್ಞೇಯಃ; ಯಥಾಽಽಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಮೃದು ಬಹಲಂ ಯಕೃತ್ಪ್ರಕಾಶಂ ಶ್ಯಾವಂ ವಾ ತದಧಿಕಮಾಂಸಜಾರ್ಮ ವಿದ್ಯಾತ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಶ್ಯಾವಂ ವೇತಿ ವಾಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ತೇನ ಶ್ಯಾವಂ ಲೋಹಿತಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಚ್ಚ ತ್ರಿದೋಷಜಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ತ್ರಿದೋಷಜಪ್ರಕರಣೇ ಪಠಿತತ್ವಾತ್|೬೬|–

Adhikarana snAyvarmalakShaNam (66) · Śloka 66

ಸ್ಥಿರಂ ಪ್ರಸ್ತಾರಿ ಮಾಂಸಾಢ್ಯಂ ಶುಕ್ಲಂ ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮ ಪಞ್ಚಮಮ್ ||೬೬||

ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ಥಿರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಂ ಕಠಿನಮ್| ಮಾಂಸಾಢ್ಯಂ ಬಹುಮಾಂಸಮ್| ಶುಷ್ಕಮವಿಸ್ರಾವಿ| ಇದಂ ಚ ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮೋದ್ಭವಮ್| ತಥಾ ಚ ನಿಮಿಃ– “ಪ್ರಸ್ತಾರಿಣೋಽರ್ಮಣಃ ಸ್ರಾವಂ ನಿರುಣದ್ಧಿ ಯದಾಽನಿಲಃ| ವಿನಾ ಸ್ರಾವಂ ವಿಶುಷ್ಕಂ ತತ್ ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮೇತಿ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್||” ಇತಿ| ಇದಂ ತು ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಪಿ ಸಾಧ್ಯಮ್||೬೬||

Adhikarana shuktikAlakShaNam (67) · Śloka 67

ಶ್ಯಾವಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪಿಶಿತನಿಭಾಶ್ಚ ಬಿನ್ದವೋ ಯೇ ಶುಕ್ತ್ಯಾಭಾಃ ಸಿತನಿಯತಾಃ ಸ ಶುಕ್ತಿಸಞ್ಜ್ಞಃ |೬೭| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |

ಶುಕ್ತಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ಯಾವಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಾಃ ಪಾಣ್ಡುಶ್ಯಾಮಾಃ, ಪಿಶಿತನಿಭಾ ಇತಿ ನಿಯಮೇನ ಭಣಿತಾಃ, ( ತೇನ ಪಿಶಿತಸ್ಯೇವ ನಿಯಮೇನ ಭಾ ದೀಪ್ತಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ, ಸಾ ಚ ಪ್ರಭಾ ಶ್ಯಾವಾ ಇತಿ ಸಮಭಿವ್ಯಾಹಾರೇಣ ಶ್ಯಾವವರ್ಣೈವ; ನತ್ವತ್ರ ಮಾಂಸಸ್ಯೋಪಮಾನತ್ವಂ ಪಿಶಿತನಿಭಶಬ್ದೋಽಭಿಧತ್ತೇ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾರ್ಜುನೇ ರುಧಿರೋಪಮಶಬ್ದವತ್, ಮಾಂಸಾತ್ಮಕತ್ವಾದೇವ ಶುಕ್ತಿಕಾಯಾಃ)| ಸಿತನಿಯತಾ ಇತಿ ಸಿತೇ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲೇ ನಿಯತಾಃ; ಶುಕ್ತ್ಯಾಭಾ ಜಲಶುಕ್ತಿನಿಭಾಃ, ವರ್ಣಸಾಮ್ಯಾತ್; ಅತ ಏವ ಶುಕ್ತಿಸಞ್ಜ್ಞಃ| ಅಯಂ ಪಿತ್ತಜಃ| ಅತ್ರ ವಾಗ್ಭಟಃ “ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಿತೇ ಬಿನ್ದೂನಸಿತಶ್ಯಾವಪೀತಕಾನ್| ಮಲಾಕ್ತಾದರ್ಶತುಲ್ಯಂ ವಾ ಸರ್ವಂ ಶುಕ್ಲಂ ಸದಾಹರುಕ್|| ರೋಗೋಽಯಂ ಶುಕ್ತಿಕಾಸಞ್ಜ್ಞಃ ಸಶಕೃದ್ಭೇದತೃಡ್ಜ್ವರಃ||” (ವಾ. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ|೬೭|–

Adhikarana arjunalakShaNam (67) · Śloka 67

ಏಕೋ ಯಃ ಶಶರುಧಿರೋಪಮಶ್ಚ ಬಿನ್ದುಃ ಶುಕ್ಲಸ್ಥೋ ಭವತಿ ತಮರ್ಜುನಂ ವದನ್ತಿ ||೬೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪) |

ಅರ್ಜುನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಕ ಏವ ಸನ್ ಯಃ ಶಶರುಧಿರವಲ್ಲೋಹಿತೋ ಬಿನ್ದುರೂಪಶ್ಚ ವಿಕಾರಸ್ತಮರ್ಜುನಂ ವದನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಕಲ್ಯಾಣವಿನಿಶ್ಚಯ– “ಶಕ್ರಗೋಪನಿಭಂ ಶುಕ್ಲೇಽರ್ಜುನಂ ರಕ್ತಪ್ರಕೋಪತಃ|” ಇತಿ| ಏತೇನ ಬಿನ್ದುರೂಪತ್ವೇ ನಿಯಮೋ ನಾಸ್ತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅತ ಏವ ರವಿಗುಪ್ತ– “ಕೃಷ್ಣಭಾಗೇ ಸಿತಂ ಬಿನ್ದುಂ ಶುಕ್ಲಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಕಫಾತ್ಮಕಮ್| ರಕ್ತಂ ಚ ಶುಕ್ಲಭಾಗಸ್ಥಮರ್ಜುನಂ ಶೋಣಿತೋದ್ಭವಮ್||” ಇತಿ||೬೭||

Adhikarana piShTakalakShaNam (68) · Śloka 68

ಶ್ಲೇಷ್ಮಮಾರುತಕೋಪೇನ ಶುಕ್ಲೇ ಪಿಷ್ಟಂ ಸಮುನ್ನತಮ್ | ಪಿಷ್ಟವತ್ ಪಿಷ್ಟಕಂ ವಿದ್ಧಿ ಮಲಾಕ್ತಾದರ್ಶಸನ್ನಿಭಮ್ ||೬೮||

ಪಿಷ್ಟಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಮಾರುತಕೋಪೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಷ್ಟಮಿತಿ ಲಕ್ಷಣಪದಮ್| ಪಿಷ್ಟವದಿತಿ ಆಲೇಪನಪಿಷ್ಟತುಲ್ಯಂ ಶ್ವೇತತ್ವೇನ| ಪುನಃ ಪಿಷ್ಟಕಮಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯಪದಮ್| ಸಮುನ್ನತಮುಚ್ಛೂನಮ್| ಮಲಾಕ್ತಾದರ್ಶಸನ್ನಿಭಮಿತಿ ಧೂಲ್ಯಾದಿಮ್ರಕ್ಷಿತದರ್ಪಣತುಲ್ಯಮ್| ಅಯಂ ಕಫವಾತಜಃ, ಅತಃ ಕಫೇನಾಚ್ಛತಯಾ, ವಾತೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಶ್ಯಾವತಯಾ ಮಲಾಕ್ತದರ್ಪಣನಿಭತ್ವಮಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೮||

Adhikarana sirAjAlalakShaNam (69) · Śloka 69

ಜಾಲಾಭಃ ಕಠಿನಸಿರೋ ಮಹಾನ್ ಸರಕ್ತಃ ಸನ್ತಾನಃ ಸ್ಮೃತ ಇಹ ಜಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತಸ್ತು |೬೯| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪) |

ಸಿರಾಜಾಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜಾಲಾಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಲೋಮವಿಲೋಮಸಿರಾನಿಚಯರಚಿತನಿರನ್ತರವಿವರಗವಾಕ್ಷಿಭಾವಾತ್ ಜಾಲಸ್ಯೇವ ಆಭಾ ಆಕೃತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಕಠಿನಸಿರ ಇತ್ಯನೇನ ಸಿರಾಣಾಮೇವ ಸನ್ತಾನೋಽಯಂ ವಿಕಾರ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸರಕ್ತ ಈಷಲ್ಲೋಹಿತಃ| ಸನ್ತನೋತಿ ಆಚ್ಛಾದಯತೀತಿ ಸನ್ತಾನಃ, ಬಹುಲವಚನಾತ್ ಕರ್ತರಿ ಘಞ್| ಅತ್ರ ಬಿನ್ದುಶಬ್ದೋಽನುವರ್ತನೀಯಃ, ಸ ಸರ್ವತ್ರ ವಿಶೇಷ್ಯಃ| ಜಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ ಸಿರಾಪೂರ್ವ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ತೇನ ಸಿರಾಜಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ರಕ್ತಜಃ|೬೯|–

Adhikarana sirAjapiDakAlakShaNam (69) · Śloka 69

ಶುಕ್ಲಸ್ಥಾಃ ಸಿತಪಿಡಕಾಃ ಸಿರಾವೃತಾ ಯಾಸ್ತಾ ಬ್ರೂಯಾದಸಿತಸಮೀಪಜಾಃ ಸಿರಾಜಾಃ |೬೯| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪) |

ಸಿರಾಜಪಿಡಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶುಕ್ಲಸ್ಥಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಿತಪಿಡಕಾ ಇತಿ ಸಿತವರ್ಣಾಃ ಪಿಡಕಾಃ| ಸಿರಾವೃತಾಃ ಸಿರಾವ್ಯಾಪ್ತಾಃ| ಅಸಿತಸಮೀಪಜಾ ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಾಭ್ಯರ್ಣಶುಕ್ಲಜಾಃ| ಸಿರಾಪರಿವೃತತ್ವಾತ್ ಸಿರಾಜಾಃ, ನತು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸಿರಾಜಾತಾ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ಅಯಂ ಚ ತ್ರಿದೋಷಜಃ, ತ್ರಿದೋಷಜಸಾಧ್ಯಪ್ರಕರಣೇ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತತ್ವಾತ್|೬೯|–

Adhikarana balAsagrathitalakShaNam (69) · Śloka 69

ಕಾಂಸ್ಯಾಭೋಽಮೃದುರಥ ವಾರಿಬಿನ್ದುಕಲ್ಪೋ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ನಯನಸಿತೇ ಬಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞಃ ||೬೯|| (ಇತಿ ಶುಕ್ಲಜಾಃ) | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪) |

ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಾಂಸ್ಯಾಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಂಸ್ಯಸ್ಯೇವಾಭಾ ದೀಪ್ತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ ಸಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ವಾರಿಬಿನ್ದುರಿವೋಚ್ಛೂನತ್ವಾತ್| ಅಮೃದುಃ ಕಠಿನಃ, ಕಫಾನಿಲಜತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ– “ಮಾರುತೋತ್ಪೀಡಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಜಲಬಿನ್ದುರಿವೋಚ್ಛೂನೋ ಹ್ಯಮೃದುಃ ಕಫಸಮ್ಭವಃ|| ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತಂ ನಾಮ ತಂ ಶೋಥಂ ವೃತ್ತಮಾದಿಶೇತ್|” ಇತಿ| ( ‘ಕೋಷಾಭ’ ಇತಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ಪಠತಿ, ಕೋಷೋ ಮಾಂಸಕುಡ್ಮಲಃ, ತದಾಭಸ್ತದಾಕಾರಃ; ಏತಾವತಾಽತ್ಯರ್ಥಮುಚ್ಛೂನತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ, ವಾರಿಬಿನ್ದುಕಲ್ಪ ಇತಿ ಚ ಈಷದುಚ್ಛೂನತಾಽಪಿ, ನಯನಸಿತೇ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|) ಬಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞ ಇತ್ಯತ್ರ ಗ್ರಥಿತಶಬ್ದಲೋಪಃ, ತೇನ ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಅತ್ರ ಸಿರೋತ್ಪಾತಸಿರಾಹರ್ಷೌ ವಾಗ್ಭಟೇನ ಪಠಿತೌ| ತಥಾ ಹಿ– “ರಕ್ತರಾಜೀನಿಭಂ ಶುಕ್ಲೇ ಉಷ್ಯತೇಽಪಿ ಸವೇದನಮ್| ಅಶೋಥಾಶ್ರೂಪದೇಹಂ ಚ ಶಿರೋತ್ಪಾತಃ ಸಶೋಣಿತಮ್| ಉಪೇಕ್ಷಿತಃ ಸಿರೋತ್ಪಾತೋ ರಾಜೀಸ್ತಾ ಏವ ವರ್ಧಯನ್| ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಾಸ್ರಂ ಸಿರಾಹರ್ಷಂ ತೇನಾಕ್ಷ್ಯುದ್ವೀಕ್ಷಣಾಕ್ಷಮಮ್||” (ವಾ. ಉ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ|| ಇತಿ ಶುಕ್ಲಜಾಃ||೬೯||

Adhikarana pUyAlasalakShaNam (70) · Śloka 70

ಪಕ್ವಃ ಶೋಥಃ ಸನ್ಧಿಜೋ ಯಃ ಸತೋದಃ ಸ್ರವೇತ್ ಪೂಯಂ ಪೂತಿ ಪೂಯಾಲಸಾಖ್ಯಃ |೭೦| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |

ಅಥ ಮಣ್ಡಲಗತನಿದಾನಾಭಿಧಾನಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದ್ವರ್ತ್ಮಮಣ್ಡಲಗತನಿದಾನಾಭಿಧಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಕನೀನಿಕಾಸನ್ಧ್ಯಾದೀನಾಂ ವರ್ತ್ಮಮಣ್ಡಲಾಭಿಯೋಗಿತಯಾಽನ್ತರ್ಗತತ್ವೇನಾನ್ತರಙ್ಗತ್ವಾತ್ ಸನ್ಧಿಗತನಿದಾನೋದ್ದೇಶಾರಮ್ಭಃ| ತೇ ಚ ಸನ್ಧಯಃ ಷಟ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಪಕ್ಷ್ಮವರ್ತ್ಮಗತಃ ಸನ್ಧಿರ್ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಗತೋಽಪರಃ| ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಗತಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಕೃಷ್ಣದೃಷ್ಟಿಗತಸ್ತಥಾ|| ಕನೀನಿಕಾಗತೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಷಷ್ಠಶ್ಚಾಪಾಙ್ಗಗಃ ಸ್ಮೃತಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ನಾಸಾಸಮೀಪನೇತ್ರಾನ್ತಃ ಕನೀನಿಕಾ; ಚಕ್ಷುಃಪುಚ್ಛಸ್ಯಾಧೋ ನೇತ್ರಾನ್ತೋಽಪಾಙ್ಗಃ| ತತ್ರ ಪೂಯಾಲಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಕ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಿಜ ಇತಿ ಕನೀನಿಕಾಸನ್ಧಿಜಃ| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಶೋಥಕ್ಲೇದಸಮಾವಿಷ್ಟಂ ತೋದಭೇದಸಮಾಕುಲಮ್| ಪೂಯಾಲಸಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸನ್ಧೌ ಕಾನೀನಿಕೇ ನೃಣಾಮ್||” ಇತಿ| ಅಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜಃ, ಸುಶ್ರುತೇನ ಸಾಧ್ಯತ್ರಿದೋಷಜಪ್ರಕರಣೇ ಪಠಿತತ್ವಾತ್|೭೦|–

Adhikarana shleShmopanAhalakShaNam (70) · Śloka 70

ಗ್ರನ್ಥಿರ್ನಾಲ್ಪೋ ದೃಷ್ಟಿಸನ್ಧಾವಪಾಕೀ ಕಣ್ಡೂಪ್ರಾಯೋ ನೀರುಜಸ್ತೂಪನಾಹಃ ||೭೦|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |

ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪನಾಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗ್ರನ್ಥಿರಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಲ್ಪ ಇತಿ ಮಹಾನ್| ಅಪಾಕೀ ಈಷತ್ಪಾಕಃ; ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇಽಲ್ಪಸ್ರಾವಃ ಪಠಿತಃ| ದೃಷ್ಟಿಸನ್ಧಾವಿತಿ ಕೃಷ್ಣದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಯೋಃ ಸನ್ಧಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಣ್ಡೂಪ್ರಾಯಃ ಕಫಪ್ರಾಬಲ್ಯಾತ್| ನೀರುಜೋಽಲ್ಪರುಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಾದಾಯ ದೃಷ್ಟಿಸನ್ಧೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಅರುಣಂ ಕಠಿನಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಜನಯೇದಲ್ಪವೇದನಮ್|| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪನಾಹಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸ್ರಾವಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯತಃ ಪರಮ್|” ಇತಿ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಾಬಲ್ಯಾತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪನಾಹವ್ಯಪದೇಶಃ| ಆಶ್ರಯಪ್ರಭಾವಾದರುಣತ್ವಮತ್ರ||೭೦||

Adhikarana netrasrAvasamprAptiH (71) · Śloka 71

ಗತ್ವಾ ಸನ್ಧೀನಶ್ರುಮಾರ್ಗೇಣ ದೋಷಾಃ ಕುರ್ಯುಃ ಸ್ರಾವಾನ್ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸ್ವೈರುಪೇತಾನ್ | ತಂ ಹಿ ಸ್ರಾವಂ ನೇತ್ರನಾಡೀತಿ ಚೈಕೇ ತಸ್ಯಾ ಲಿಙ್ಗಂ ಕೀರ್ತಯಿಷ್ಯೇ ಚತುರ್ಧಾ ||೭೧|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |

ಚತುರ್ಣಾಂ ಸ್ರಾವಾಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಗತ್ವಾ ಸನ್ಧೀನಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧೀನಿತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಾತ್ ಸರ್ವನೇತ್ರಾನ್ತರ್ಗತಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಸನ್ಧಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಅಶ್ರುಮಾರ್ಗೇಣೇತಿ ಅಶ್ರುವಾಹಿನ್ಯೌ ಧಮನ್ಯೌ ಅಶ್ರುಮಾರ್ಗಃ, “ದ್ವೇ ಚಾಶ್ರುವಾಹಿನ್ಯೌ” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೯) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಃ; ಅಶ್ರುವಹಧಮನೀಭ್ಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಯದ್ಯಶ್ರುವಹಧಮನೀಭ್ಯಾಂ ಗತ್ವಾ ದೋಷಾಃ ಸ್ರಾವಾನಾಪಾದಯನ್ತಿ, ತತ್ ಕಥಂ “ ಸಿರಾನುಸಾರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ” ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನ ವ್ಯಾಹನ್ಯತೇ, ಸಿರಾಧಮನ್ಯೋರನ್ಯತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಿಧಾನದ್ವಯಸ್ಯ; ಪೂರ್ವಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮ್, ಇತರಾ ಚ ವಿಶೇಷ ಇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಅಥವಾ “ ಸಿರಾಧಮನೀಸ್ರೋತಸಾಮವಿಭಾಗಃ” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೯) ಇತಿ ಪರಕೀಯಮತೇನ ಸಿರಾಧಮನ್ಯೋರೈಕ್ಯಾದವಿರೋಧಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಕ್ತ ಏವಾರ್ಥೋ ನಿಷ್ಪನ್ನೀಕ್ರಿಯತೇ| ನೇತ್ರನಾಡೀತಿ ಚೈಕ ಇತಿ ‘ವದನ್ತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಅನಿಷೇಧಾದನುಮತಮಿದಮ್| ( ದೋಷಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಪಿತ್ತಾತ್ಮಕಾಃ| ಲಕ್ಷಣೈರ್ದೋಷಲಕ್ಷಣೈಃ| ಉಪೇತಾನ್ ಪರೀತಾನಿತಿ| ಗದಾಧರಣ ‘ಲಕ್ಷಣೈಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಸರ್ವತಃ’ ಇತಿ ಪಠಿತಂ; ದೋಷಾಃ ಪರೀತಾನ್ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರಿತ್ಯರ್ಥವಿಶೇಷಾದಧಿಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಚತುರ್ಧೇತಿ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಕಫಜರಕ್ತಜಪಿತ್ತಜತ್ವಭೇದಾತ್| ವಾತಜಸ್ತು ಸ್ರಾವೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್; ಪಿತ್ತಜಗಲಗಣ್ಡವತ್)||೭೧||

Adhikarana pUyasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

ಪಾಕಾತ್ ಸನ್ಧೌ ಸಂಸ್ರವೇದ್ಯಸ್ತು ಪೂಯಂ ಪೂಯಾಸ್ರಾವೋಽಸೌ ಗದಃ ಸರ್ವಜಸ್ತು |೭೨| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |

ಚತುರ್ವಿಧಸ್ರಾವಮಧ್ಯೇ ಪೂಯಾಸ್ರಾವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾಕಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಜಸ್ತ್ರಿದೋಷಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಾದಗ್ರೇಽಭಿಧಾನಂ, ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ಯೇಽಪಿ ಸ್ರಾವಾ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತಾಸ್ತಥಾಽಪಿ ಯಾಪ್ಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ‘ಪಾಕಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಪಾಕಃ ಸಂಸ್ರವೇತ್ ಪಾಕವಾನ್ ಶೋಥಃ ಸ್ರವೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಉಪಚಾರಾತ್; ಪಾಕಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರತ್ವಾತ್|೭೨|–

Adhikarana shleShmasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

ಶ್ವೇತಂ ಸಾನ್ದ್ರಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಯಃ ಸ್ರವೇತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಸ್ರಾವೋಽಸೌ ವಿಕಾರೋ ಮತಸ್ತು ||೭೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |

ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ರಾವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾನ್ದ್ರಂ ಘನಮ್||೭೨||

Adhikarana raktasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

ರಕ್ತಸ್ರಾವಃ ಶೋಣಿತೋತ್ಥೋ ವಿಕಾರಃ ಸ್ರವೇದ್ದುಷ್ಟಂ ತತ್ರ ರಕ್ತಂ ಪ್ರಭೂತಮ್ |೭೩| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |

ರಕ್ತಸ್ರಾವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಕೃತಸ್ರಾವೋ ರಕ್ತಸ್ರಾವಃ ( ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಸ್ರವೇದಿತ್ಯಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್ತದುಕ್ತಿರ್ನಿರನ್ತರಸ್ರಾವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ; ನ ಚೈತತ್ ಪ್ರಭೂತಮಿತ್ಯನೇನ ಗತಾರ್ಥಮ್, ಅನಿರನ್ತರತಯಾಽಪಿ ಪ್ರಭೂತಸ್ರಾವಸಮ್ಭವಾತ್)| ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಇತ್ಯನೇನೈವ ರಕ್ತಜತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಶೋಣಿತಜೋ ವಿಕಾರ ಇತಿ ಯದುಚ್ಯತೇ ತದತ್ಯನ್ತಕುಪಿತರಕ್ತಜತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವಾಹ– ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಪರಿಗ್ರಹಾರ್ಥಂ, ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ರಕ್ತಸ್ಯ| ತಥಾಚ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠಃ “ರಕ್ತಸ್ರಾವಃ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗೈರುಪೇತಃ” ಇತಿ|೭೩|–

Adhikarana pittasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

ಹರಿದ್ರಾಭಂ ಪೀತಮುಷ್ಣಂ ಜಲಾಭಂ ಪಿತ್ತಾತ್ ಸ್ರಾವಃ ಸಂಸ್ರವೇತ್ ಸನ್ಧಿಮಧ್ಯಾತ್ ||೭೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |

ಜಲಸ್ರಾವಪರ್ಯಾಯಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ರಾವಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹರಿದ್ರಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹರಿದ್ರಾಭಂ ಪೀತಲೋಹಿತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಪರತಃ ಪೀತಮಿತ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತೇಃ ( ಜಲಾಭಮಿತಿ ಜಲವತ್ ಸ್ವಚ್ಛಮ್| ಉಷ್ಣಮಿತಿ ಸರ್ವತ್ರೈವ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಪೀತಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ನೀಲಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಯತ್ತು ‘ಜಲಾಭಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಜಲಂ ವಾ’ ಇತಿ, ತದಸಙ್ಗತಂ, ಸುಶ್ರುತೇನೋದ್ದೇಶಾವಸರೇ ಜಲಸ್ರಾವನಾಮತಯಾಽಸ್ಯೋದ್ದೇಶಾತ್; ತದ್ಧಿ ನಾಮ ಜಲವದಾಸ್ರಾವೋಽಸ್ಯೇತಿ ಯೋಗತಃ ಸಮಾವೇಶಿತಮ್| ಯದಾ ತು ‘ಜಲಂ ವಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಕದಾಚಿಜ್ಜಲಾಭತಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ ನ ಸರ್ವತ್ರ ಯೋಗವ್ಯಾಪ್ತಿರಿತಿ)| ಸನ್ಧಿಮಧ್ಯಾದಿತಿ ಅವಿಶೇಷೋಕ್ತೇಃ ಸರ್ವಸನ್ಧಿಮಧ್ಯಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ನನು, ವಾತಜಸ್ರಾವಃ ಕುತೋ ನೋಕ್ತಃ, ವಾತೇನ ಸ್ರಾವಾಭಾವಾದಿತಿ ಚೇತ್; ನೈವಂ, ವಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದೇ ‘ಶಿಶಿರಾಶ್ರುತಾ’ ಇತ್ಯುಕ್ತೇರ್ವಾತಜೋಽಪಿ ಸ್ರಾವೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಉಚ್ಯತೇ– ವಿಶಿಷ್ಟೇ ಅಕ್ಷಿಪ್ರದೇಶೇ ಕೇವಲವಾಯೋಃ ಸ್ರಾವಜನಕತ್ವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತವ್ಯಮಭಿಧಾನಾತ್| ವಿದೇಹೇಽಪಿ ಚತ್ವಾರ ಏವೋಕ್ತಾಃ– “ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ ಕಫಾದ್ರಕ್ತಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್ ಸ್ರಾವೋಽಕ್ಷಿಸನ್ಧಿಷು|” ಇತಿ||೭೩||

Adhikarana parvaNIlakShaNam (74) · Śloka 74

ತಾಮ್ರಾ ತನ್ವೀ ದಾಹಶೂಲೋಪಪನ್ನಾ ರಕ್ತಾಜ್ಜ್ಞೇಯಾ ಪರ್ವಣೀ ವೃತ್ತಶೋಥಾ | ಜಾತಾ ಸನ್ಧೌ ಕೃಷ್ಣಶುಕ್ಲೇ... |೭೪| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |

ತದೇವಮಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಸ್ರಾವಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ಪರ್ವಣೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಾಮ್ರೇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಕೃಷ್ಣಶುಕ್ಲ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಇಯಂ ರಕ್ತಜಾ ಕಫಾನಿಲಜಾ ಚ, ರಕ್ತಜತ್ವಮತ್ರ ಸುಶ್ರುತೇ ದರ್ಶಿತಮಾಧಿಕ್ಯೇನ|೭೪|–

Adhikarana alajIlakShaNam (74) · Śloka 74

...ಽಲಜೀ ಸ್ಯಾತ್ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಖ್ಯಾಪಿತಾ ಪೂರ್ವಲಿಙ್ಗೈ ||೭೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |

ಅಲಜೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಲಜೀ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಿನ್ನೇವೇತಿ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಸನ್ಧೌ, ಪೂರ್ವಲಿಙ್ಗೈಃ ಪರ್ವಣೀಲಕ್ಷಣೈರುಪೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಏವಂ ಸತಿ ಸ್ಥಾನಲಕ್ಷಣಯೋರಭೇದೇನಾನಯೋರಭೇದಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಚೇತ್; ನೈವಂ, ತನುತ್ವಸ್ಥೂಲತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪರ್ವಣಿಕಾಲಜ್ಯೋರ್ಭೇದಾತ್| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಾನ್ತಃಸನ್ಧೌ ತು ಚೀಯನ್ತೇಽಸೃಕ್ಕಫಾನಿಲಾಃ| ಪರ್ವಣೀಪಿಡಕಾ ತೈಸ್ತು ಜಾಯತೇ ತ್ವಙ್ಕುರೋಪಮಾ|| ತಾಮ್ರಾ ಸದಾಹಚೋಷೋಷ್ಣಪೀತಕಾಶ್ರುಸಮಾಕುಲಾ| ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಸಮ್ಮೂರ್ಛ್ಯ ಸಹ ರಕ್ತೇನ ಮಾರುತಃ|| ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಾನ್ತಃಸನ್ಧೌ ತು ಜನಯೇದ್ಗೋಸ್ತನಾಕೃತಿಮ್| ಪಿಡಕಾಮಲಜೀಂ ತಾಂ ತು ವಿದ್ಧಿ ತೋದಾಶ್ರುಸಙ್ಕುಲಾಮ್||” ಇತಿ| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವಭೇದಾನುಪಪತ್ತಿಂ ಶಙ್ಕಮಾನಃ ಪೂರ್ವಲಿಙ್ಗೈರಿತ್ಯನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ– ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಯಾಃ ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾಯಾ ಅಲಜ್ಯಾ ಲಿಙ್ಗೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜಾ, ಅಸಾಧ್ಯಾ ಚ||೭೪||

Adhikarana krimigranthilakShaNam (75) · Śloka 75

ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿರ್ವರ್ತ್ಮನಃ ಪಕ್ಷ್ಮಣಶ್ಚ ಕಣ್ಡೂಂ ಕುರ್ಯುಃ ಕ್ರಿಮಯಃ ಸನ್ಧಿಜಾತಾಃ | ನಾನಾರೂಪಾ ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಾನ್ತಸನ್ಧೌ ಚರನ್ತ್ಯನ್ತರ್ಲೋಚನಂ ದೂಷಯನ್ತಃ ||೭೫|| (ಇತಿ ಸನ್ಧಿಗತಾಃ) | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |

ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿರಿತ್ಯಾದಿ| ( ಪ್ರಥಮಂ ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಯೋಃ ಸನ್ಧೌ ಭೂತ್ವಾ ಕ್ರಮೇಣ ವರ್ತ್ಮನಃ ಪಕ್ಷ್ಮಣಶ್ಚ ಸನ್ಧಿಜಾತಾಃ ಸಮ್ಭಾವಿತಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಕ್ರಿಮಯೋ ಯತ್ರ ಕಣ್ಡೂಂ ಕುರ್ಯುಃ ಸ ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿಃ| ಸ ಚಾಯಂ ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿರ್ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಯೋಃ ಸನ್ಧೌ ಭವತಿ, ತಥೈವ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಅನ್ತರ್ಲೋಚನಂ ನಯನಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಂ ಚರನ್ತಿ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ, ದೂಷಯನ್ತಃ ಸನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರೈವ ವಿದೇಹಃ– “ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಸ್ಯ ಸನ್ಧೌ ತು ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಕಃ| ಊಷ್ಮಣಾ ಪಚ್ಯತೇ ಗಾಢಂ ತತ್ರ ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಜನ್ತವಃ|| ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಜಾತಚರಣಾ ವರ್ತ್ಮಪಕ್ಷ್ಮಸಮಾಶ್ರಯಾಃ| ತತಸ್ತೇ ಪೂಯಸಂಸೃಷ್ಟಾಃ ಪತನ್ತಿ ಕ್ರಿಮಯಸ್ತಥಾ|| ಲಕ್ಷಣೈರ್ವಿವಿಧೈರ್ಯುಕ್ತಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಿತಾಃ| ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದೇಹಿನಾಂ ನೇತ್ರದೂಷಣಮ್||” ಇತಿ| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವನ್ಯಥಾ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ– ) “ವರ್ತ್ಮನಃ ಪಕ್ಷ್ಮಣಶ್ಚಾಪಿ ಕಣ್ಡೂಂ ಕುರ್ಯುಃ” ಇತ್ಯಭಿಧಾನಾತ್ ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪಕ್ಷ್ಮವರ್ತ್ಮಸನ್ಧೌ ಭವತೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ, ಕಥಮನ್ಯಥಾಽನ್ಯತ್ರಾವಸ್ಥಿತೈಃ ಕ್ರಿಮಿಭಿರನ್ಯತ್ರ ಕಣ್ಡೂರ್ಜನ್ಯತೇ ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ನ ಸಮ್ಯಕ್, ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಾನ್ತಃಸನ್ಧಾವಿತಿ ವಿರೋಧಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್|| ಇತಿ ಸನ್ಧಿಗತಾಃ||೭೫||

Adhikarana utsa~ggapiDakAlakShaNam (76) · Śloka 76

ಅಭ್ಯನ್ತರಮುಖೀ ತಾಮ್ರಾ ಬಾಹ್ಯತೋ ವರ್ತ್ಮನಶ್ಚ ಯಾ | ಸೋತ್ಸಙ್ಗೋತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕಾ ಸರ್ವಜಾ ಸ್ಥೂಲಕಣ್ಡುರಾ ||೭೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |

ಅಥ ಸನ್ಧಿಗತರೋಗಾಭಿಧಾನಾನನ್ತರಂ ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾತ್ ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಾನ್ತಃಸನ್ಧಾವಿತ್ಯತ್ರ ವರ್ತ್ಮನಿರ್ದೇಶೇನ ತದ್ಗತರೋಗನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ನಯನಗೋಲಕಾವರಕಂ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಾಶ್ರಯಂ ಪಟಲದ್ವಯಂ ವರ್ತ್ಮ ಉಚ್ಯತೇ| ಸುಶ್ರುತೇ ಪ್ರಥಮೋದ್ದಿಷ್ಟತ್ವೇನ ಉತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಭ್ಯನ್ತರಮುಖೀತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತ್ಮನ ಏವಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥಾ| (ನನು, ಕಥಂ ಬಾಹ್ಯತ ಇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ವಾಸ್ತೂತ್ಸೇಧೇನ ಬಹಿರಪ್ಯುನ್ನತತಯಾ ದರ್ಶನಾದ್ಬಾಹ್ಯತ್ವಂ, ನ ತು ಬಾಹ್ಯಮುಖತ್ವೇನ)| ಬಾಹ್ಯತ ಇತಿ ಸಪ್ತಮ್ಯರ್ಥೇ ತಸಿಲ್, ಏವಂ ವರ್ತ್ಮನ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ| ಇಯಂ ವಿದೇಹಸಂವಾದಾದಧರವರ್ತ್ಮಾನ್ತರ್ಜಾತಾ ಬೋಧ್ಯಾ| ತಾಮ್ರಾ ತಾಮ್ರವರ್ಣಾ| ಸೋತ್ಸಙ್ಗಾ ಸಾ ಉತ್ಸಙ್ಗಾ ಉತ್ಸಙ್ಗಿನೀ, ಅರ್ಶಆದಿತ್ವಾದಚ್| ಉತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕೇತಿ ಉತ್ಸಙ್ಗೇ ಕ್ರೋಡೇ ಬಹ್ವ್ಯಃ ಪಿಡಕಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ| ( ಅನ್ಯೇ ತು ಸೋತ್ಸಙ್ಗಾ ಕ್ರೋಡೀಕೃತಪೂಯಾ| ‘ಉತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕಾ’ ಇತಿ ನಾಮೇಯಮ್| ತತ್ರಾಪಿ ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡರಸಪೂಯತಾ ಚಕಾರಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ) ಸ್ಥೂಲಕಣ್ಡುರೇತಿ ಸ್ಥೂಲಾ ಚಾಸೌ ಕಣ್ಡುರಾ ಚೇತಿ ಕರ್ಮಧಾರಯಃ, ಕಣ್ಡುರಾ ಕಣ್ಡುಮತೀ, ದೋಷಾಣಾಂ ಕಫಪ್ರಾಬಲ್ಯಾತ್| ಚಕಾರೇಣಾತ್ರ ವಿದೇಹಕ್ತಕಾಠಿನ್ಯಾದಿ ಸಙ್ಗೃಹೀತಮ್| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ವರ್ತ್ಮೋತ್ಸಙ್ಗೇಽಧರೇ ಜನ್ತೋಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಅಭ್ಯನ್ತರಮುಖೀ ಸ್ಥೂಲಾ ಬಾಹ್ಯತಶ್ಚಾಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ|| ಪಿಡಕಾ ಪಿಡಕಾಭಿಶ್ಚ ಚಿತಾಽನ್ಯಾಭಿಃ ಸಮನ್ತತಃ| ಉತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕಾ ನಾಮ ಕಠಿನಾ ಮನ್ದವೇದನಾ|| ಸಾ ಪ್ರಭಿನ್ನಾ ಸ್ರವೇತ್ ಸ್ರಾವಂ ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡರಸೋಪಮಮ್|” ಇತಿ| ಸರ್ವಜೇತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಭವಾ||೭೬||

Adhikarana kumbhIkAlakShaNam (77) · Śloka 77

ವರ್ತ್ಮಾನ್ತೇ ಪಿಡಕಾ ಧ್ಮಾತಾ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಚ ಸ್ರವನ್ತಿ ಚ | ಕುಮ್ಭೀಕಾಬೀಜಪ್ರತಿಮಾಃ ಕುಮ್ಭೀಕಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಃ ||೭೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಕುಮ್ಭೀಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮಾನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಡಕಾ ಇತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಾದ್ಬಹ್ವ್ಯಃ| ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ವಿದೀರ್ಯನ್ತೇ ತಥಾ ಸ್ರವನ್ತಿ ಚ| ಧ್ಮಾತಾ ಇತಿ ಭಿದ್ಯಮಾನಾಃ ಸ್ವಯಮೇವ ಪೂರ್ಣೋದರಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಧ್ಮಾತಾಃ| ಕುಮ್ಭೀಕಾಬೀಜಪ್ರತಿಮಾ ಇತಿ ಕುಮ್ಭೀಕಾ ಕಚ್ಛದೇಶೋದ್ಭವಾ ದಾಡಿಮಫಲಾಕಾರಫಲಾ ಲತಾ, ತದ್ಬೀಜೇನ ಪ್ರತಿಮಾ ಯಾಸಾಂ ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ಕುಮ್ಭೀಕಬೀಜಸದೃಶಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಕುಮ್ಭೀಕಃ ಕುಮ್ಭಾಡುಲತಾ, ತದ್ಬೀಜಮಪಿ ದಾಡಿಮಫಲಬೀಜಾಕಾರಂ; ತತ್ಸದೃಶಾಃ ಪಿಡಕಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಕುಮ್ಭೀಶಬ್ದಾತ್ ‘ಇವೇ ಪ್ರತಿಕೃತೌ’ ಇತಿ ಕನ್| ಏಷಾ ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಅಸಾಧ್ಯಾ ಚ||೭೭||

Adhikarana pothakIlakShaNam (78) · Śloka 78

ಸ್ರಾವಿಣ್ಯಃ ಕಣ್ಡುರಾ ಗುರ್ವ್ಯೋ ರಕ್ತಸರ್ಷಪಸನ್ನಿಭಾಃ | ರುಜಾವತ್ಯಶ್ಚ ಪಿಡಕಾಃ ಪೋಥಕ್ಯ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ||೭೮|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಪೋಥಕೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ರಾವಿಣ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರಾವಿಣ್ಯೋ ಬಹುಸ್ರಾವಾಃ| ಗುರ್ವ್ಯ ಇತಿ ಗೌರವಯುತಾಃ| ರುಜಾವತ್ಯ ಇತಿ ರಕ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್, ಕಫಜಾ ಅಪಿ ವೇದನಾನ್ವಿತಾಃ||೭೮||

Adhikarana vartmasharkarAlakShaNam (79) · Śloka 79

ಪಿಡಕಾ ಯಾ ಖರಾ ಸ್ಥೂಲಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಭಿರಭಿಸಂವೃತಾ | ವರ್ತ್ಮಸ್ಥಾ ಶರ್ಕರಾ ನಾಮ ಸ ರೋಗೋ ವರ್ತ್ಮದೂಷಕಃ ||೭೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ವರ್ತ್ಮಶರ್ಕರಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಿಡಕಾ ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಖರಾ ಖರಸ್ಪರ್ಶಾ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಭಿರಭಿಸಂವೃತೇತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಭಿಃ ಪ್ರಕರಣಾತ್ ಪಿಡಕಾಭಿರ್ವೇಷ್ಟಿತಾ| ಅತ್ರೈವ ವಿದೇಹಃ– “ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಪಿಡಕಾಕೀರ್ಣಾ ಯಾ ಸ್ಥೂಲಾ ಪಿಡಕಾ ಖರಾ| ಜಾಯತೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ತು ವರ್ತ್ಮಶರ್ಕರಿಕೇತಿ ಸಾ||” ಇತಿ||೭೯||

Adhikarana arshovartmalakShaNam (80) · Śloka 80

ಏರ್ವಾರುಬೀಜಪ್ರತಿಮಾಃ ಪಿಡಕಾ ಮನ್ದವೇದನಾಃ | ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಃ ಖರಾಶ್ಚ ವರ್ತ್ಮಸ್ಥಾಸ್ತದರ್ಶೋವರ್ತ್ಮ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ ||೮೦|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಅರ್ಶೋವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏರ್ವಾರುಬೀಜೇತ್ಯಾದಿ| ಏರ್ವಾರುಃ ಗ್ರೀಷ್ಮಕರ್ಕಟೀ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಅಕರ್ಕಶಾ| ವರ್ತ್ಮಸ್ಥಾ ಇತ್ಯವಿಶೇಷಿತಾಭಿಧಾನಾದನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚ ವರ್ತ್ಮನೋ ಭವತೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಇಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾ| ತಥಾಚ ನಿಮಿಃ– “ನೀರುಜಾ ಕಠಿನಾ ವರ್ತ್ಮಪಕ್ಷ್ಮಾನ್ತರ್ಬಾಹ್ಯತೋಽಪಿ ವಾ| ಪಿಡಕಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ತದರ್ಶೋವರ್ತ್ಮ ನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೮೦||

Adhikarana shuShkArsholakShaNam (81) · Śloka 81

ದೀರ್ಘಾಙ್ಕುರಃ ಖರಃ ಸ್ತಬ್ಧೋ ದಾರುಣೋಽಭ್ಯನ್ತರೋದ್ಭವಃ | ವ್ಯಾಧಿರೇಷೋಽಭಿವಿಖ್ಯಾತಃ ಶುಷ್ಕಾರ್ಶೋ ನಾಮ ನಾಮತಃ ||೮೧|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಶುಷ್ಕಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೀರ್ಘಾಙ್ಕುರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಖರಃ ಕರ್ಕಶಃ| ಸ್ತಬ್ಧಃ ಕಠಿನಃ, ಶುಷ್ಕತ್ವಾತ್| ದಾರುಣಃ ಬಹುದುಃಖದತ್ವಾತ್| ಅಭ್ಯನ್ತರೋದ್ಭವ ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಾಭ್ಯನ್ತರಸ್ಥಿತಃ| ಅಭಿವಿಖ್ಯಾತಃ ಕಥಿತಃ| ನಾಮತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿತಃ| ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಿದಮ್| ಅತ್ರ ವಿದೇಹಃ– “ವರ್ತ್ಮಾಭ್ಯನ್ತರ್ಗತಂ ತ್ವರ್ಶಃ ಶುಷ್ಕಂ ಸ್ಥೂಲಂ ಚ ದಾರುಣಮ್| ಜಾಯತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ತಚ್ಛುಷ್ಕಾರ್ಶಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್||” ಇತಿ||೮೧||

Adhikarana a~jjananAmikAlakShaNam (82) · Śloka 82

ದಾಹತೋದವತೀ ತಾಮ್ರಾ ಪಿಡಕಾ ವರ್ತ್ಮಸಮ್ಭವಾ | ಮೃದ್ವೀ ಮನ್ದರುಜಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಸಾಽಞ್ಜನನಾಮಿಕಾ ||೮೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಅಞ್ಜನನಾಮಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಾಹತೋದವತೀತ್ಯಾದಿ| ಇಯಂ ರಕ್ತಜಾ||೮೨||

Adhikarana bahulavartmalakShaNam (83) · Śloka 83

ವರ್ತ್ಮೋಪಚೀಯತೇ ಯಸ್ಯ ಪಿಡಕಾಭಿಃ ಸಮನ್ತತಃ | ಸವರ್ಣಾಭಿಃ ಸ್ಥಿರಾಭಿಶ್ಚ ವಿದ್ಯಾದ್ಬಹುಲವರ್ತ್ಮ ತತ್ ||೮೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಬಹುಲವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮೋಪಚೀಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸವರ್ಣಾಭಿಸ್ತ್ವಕ್ಸಮಾನವರ್ಣಾಭಿಃ| ಏತತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಾದೇವ||೮೩||

Adhikarana vartmabandhakalakShaNam (84) · Śloka 84

ಕಣ್ಡೂಮತಾಽಲ್ಪತೋದೇನ ವರ್ತ್ಮಶೋಥೇನ ಯೋ ನರಃ | ನ ಸ ಸಞ್ಚ್ಛಾದಯೇದಕ್ಷಿ ಯತ್ರಾಸೌ ವರ್ತ್ಮಬನ್ಧಕಃ ||೮೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ವರ್ತ್ಮಬನ್ಧಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಮತೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತ್ಮಶೋಥೇನೋಪಲಕ್ಷಿತೋ ನರಃ ಸ ಚಕ್ಷುರ್ನ ಸಞ್ಚ್ಛಾದಯೇತ್ ಸಮ್ಯಕ್ ಛಾದಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ನುಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ||೮೪||

Adhikarana kliShTavartmalakShaNam (85) · Śloka 85

ಮೃದ್ವಲ್ಪವೇದನಂ ತಾಮ್ರಂ ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಸಮಮೇವ ಚ | ಅಕಸ್ಮಾಚ್ಚ ಭವೇದ್ರಕ್ತಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮೇತಿ ತದ್ವಿದುಃ ||೮೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೃದ್ವಲ್ಪವೇದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಜತ್ವೇಽಪ್ಯಸ್ಯಾಲ್ಪವೇದನತ್ವಮಧಿಕಕಫದೂಷಿತತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ| ವರ್ತ್ಮೇತಿ ವಿದೇಹದರ್ಶನಾದ್ವರ್ತ್ಮದ್ವಯಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಅತ ಏವ ಸಮಂ ಯುಗಪದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಕಸ್ಮಾದಿತ್ಯಹೇತೋರನಿಯಮೇನೈವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಮ್ರಮಿತ್ಯನೇನೋಪಾತ್ತೇಽಪಿ ಲೌಹಿತ್ಯೇ ರಕ್ತಮಿತ್ಯುಪಾದಾನಂ ಹೇತ್ವನಿಯಮಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಕಾದಾಚಿತ್ಕಂ ಲೌಹಿತ್ಯಮಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಅತ್ರೈವ ವಿದೇಹಃ– “ ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತೇನ ದುಷ್ಟೇನ ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಮಾಂಸಮಿವೋಭಯಮ್| ಬನ್ಧುಜೀವನಿಭಂ ವರ್ತ್ಮ ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮ ತದುಚ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ಸಮಮನುಚ್ಛೂನಂ ಯಾವದಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಕ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಂ ವೇದನಾತಿಯೋಗಾದವಗನ್ತವ್ಯಮ್||೮೫||

Adhikarana vartmakardamalakShaNam (86) · Śloka 86

ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಪುನಃ ಪಿತ್ತಯುತಂ ಶೋಣಿತಂ ವಿದಹೇದ್ಯದಾ | ತತಃ ಕ್ಲಿನ್ನತ್ವಮಾಪನ್ನಮುಚ್ಯತೇ ವರ್ತ್ಮಕರ್ದಮಃ ||೮೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ವರ್ತ್ಮಕರ್ದಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ( ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಿತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ಯ ಕರ್ತೃತ್ವೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮೈವ ಯದಾ ಪಿತ್ತಲಾಭ್ಯಾಸಾದಧಿಕಪಿತ್ತಂ ಸಚ್ಛೋಣಿತಂ ವಿದಹೇದ್ವಿರುದ್ಧದಾಹೇನ ಸಂಯೋಜಯೇತ್ತದಾ ಕ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಮಾಪಾದಯತಿ, ಸಙ್ಕ್ಲೇದತ್ವಮಾಪನ್ನಂ ವರ್ತ್ಮ ವರ್ತ್ಮಕರ್ದಮ ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|) “ತತಃ ಕೃಷ್ಣತ್ವಮಾಪನ್ನಮ್” ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಶೋಣಿತವಿದಾಹೇನೈವ| ಏವಂ ಚ ಸತಿ ಕೃಷ್ಣತ್ವೇನ ಕರ್ದಮಸಞ್ಜ್ಞಾಸಮಾವೇಶೋಽಪಿ ಘಟತ ಇತಿ| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ– ಶೋಣಿತಮಿತಿ ಕರ್ತೃಪದಂ, ತೇನ ಶೋಣಿತಂ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತಂ ಕರ್ತೃಭೂತಂ, ಯದಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟಮೇವ ವಿದಹೇದಿತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಮಪರಂ ಸಮಾನಂ ಪೂರ್ವೇಣ| ಅಸ್ಯ ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಯತ್ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕತ್ವಮುಕ್ತಂ ತತ್ ಕಫಪಿತ್ತರಕ್ತಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್; ವಾತಕರಣತ್ವಸ್ಯಾಶ್ರುತೇಃ||೮೬||

Adhikarana shyAvavartmalakShaNam (87) · Śloka 87

ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಬಾಹ್ಯತೋಽನ್ತಶ್ಚ ಶ್ಯಾವಂ ಶೂಲಂ ಸವೇದನಮ್ | ತದಾಹುಃ ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮೇತಿ ವರ್ತ್ಮರೋಗವಿಶಾರದಾಃ ||೮೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಬಾಹ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ಶ್ಯಾವತ್ವಂ ವಾತಕೃತಮ್| ಅತ್ರೈವ ಶೂಲಂ ಚ ಜಾಯತ ಇತ್ಯಸ್ಯಾನ್ತೇ “ಸವೇದನಂ ಸಕಣ್ಡು ಚ ಹ್ಯಲ್ಪಕ್ಲೇದಿ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್|” ಇತ್ಯಪಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತದಪ್ಯುಪಪನ್ನಂ; ಕಫಾತ್ ಕಣ್ಡೂಃ, ಅಲ್ಪಕ್ಲೇದಿ ಪಿತ್ತಾತ್, ಸವೇದನಂ ವಾತಾತ್| ಅತ್ರೈವ ವಿದೇಹಃ– “ದುಷ್ಟಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಮರುತ್ ಪಿತ್ತಂ ವರ್ತ್ಮನೋಶ್ಚೀಯತೇ ಯದಾ| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧನಿಭಂ ಶ್ಯಾವಂ ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮೇತಿ ತದ್ವಿದುಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ವಾತಾಧಿಕತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೮೭||

Adhikarana praklinnavartmalakShaNam (88) · Śloka 88

ಅರುಜಂ ಬಾಹ್ಯತಃ ಶೂನಂ ವರ್ತ್ಮ ಯಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಹಿ | ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ತದ್ವಿದ್ಯಾತ್ ಕ್ಲಿನ್ನಮತ್ಯರ್ಥಮನ್ತತಃ ||೮೮|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅರುಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅರುಜಮಲ್ಪರುಜಮ್| ಬಾಹ್ಯತಃ ಶೂನಮಿತಿ ಬಹಿಃ ಶೋಥಯುಕ್ತಮ್| ಕ್ಲಿನ್ನಮತ್ಯರ್ಥಮನ್ತತ ಇತಿ ಅನ್ತತ ಉಪಾನ್ತೇ ಕ್ಲೇದವತ್| ಗದಾಧರಸ್ತು ಕ್ಲಿನ್ನಮನ್ತರಿತಿ ವಿವೃಣೋತಿ| ಏತಚ್ಚ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಣ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಯಾ ಪಠಿತಮ್| ತಥಾ ಹಿ– “ಭೃಶಂ ಪ್ರಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ವರ್ತ್ಮ ಕಣ್ಡೂಮನ್ಮನ್ದವೇದನಮ್| ವಿದ್ಯಾತ್ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮೇತಿ ತತ್ ಪಿಲ್ಲಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮ್||” ಇತಿ| ಯದ್ಯೇವಂ ಕಥಂ ವಿದೇಹೇಽಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಯಾ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ?; ಯಥಾ– “ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತೇಽಥವಾ ಮೃಷ್ಟೇ ಆನಹ್ಯೇತ ಪುನಃ ಪುನಃ| ಅಪರಿಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮೇತಿ ತತ್ ಪಿಲ್ಲಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|” ಇತಿ| ತದೇವಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯೇಣಾಭಿಧಾನಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಕಿಞ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪಠಿತಂ, ಪಿಲ್ಲಂ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಜಗಣೇ; ತತ್ ಕಥಂ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಪಿಲ್ಲಮಿತಿ ಸಙ್ಗತಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಅಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮೇವ ಪಿಲ್ಲಂ, ತಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಜತ್ವಾತ್; ನ ತು ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ, ತಸ್ಯ ಕಫಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್; ಯದಿ ತು ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮೈವ ಕಫೋಲ್ಬಣಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಪಿಲ್ಲತ್ವೇನಾಭ್ಯುಪಗಮ್ಯತೇ, ಏತತ್ ಖ್ಯಾಪನಾಯ ಚ ತಸ್ಯ ಕಫಜಸರ್ವಗಣಯೋರ್ನಿವೇಶಃ ಕೃತ ಇತಿ ಸ್ವೀಕ್ರಿಯತೇ, ತದಾ ಸನ್ನಿಪಾತಜಗಣೇ ಪಿತ್ತೇನಾಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ನ ಪರಿಗೃಹೀತಂ ಸ್ಯಾತ್; ತತಸ್ತದಪರಿಗ್ರಹೇ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿತ್ವೋಪಸಂಹಾರೋ ನೇತ್ರರೋಗಾಣಾಂ ನ ಘಟತೇ, ಪಞ್ಚಸಪ್ತತೇರಭಿಧಾನಾತ್, ಪಿಲ್ಲಸ್ಯ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಸ್ವರೂಪತ್ವೇನಾಪೃಥಕ್ತ್ವಾತ್| ನನು, ಏವಂ ತರ್ಹಿ ಕಥಂ “ವಿದ್ಯಾತ್ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮೇತಿ ತತ್ ಪಿಲ್ಲಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮ್|” ಇತಿ ಸಮರ್ಥಯಿತವ್ಯಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ( ಅಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಃ– ಯದಾ ತದೇವ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತ್ಮಕಮೇವ ಸತ್ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಶೇಷಕಾಭ್ಯಾಮುಪನಿರುಧ್ಯತೇ ತದಾ ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಸತ್ ಅಪರಿಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಾರ್ಥಾನ್ತರಮಾಸಾದಯತ್ ಪಿಲ್ಲಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ, ತಥಾ ಚೋಭಯೋರಪ್ಯವಿರೋಧಃ, ಉಭಾಭ್ಯಾಮೇವಾಪರಿಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನ ಏವ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯತ್ವವರ್ಣನಾದಿತಿ| ಅಯಂ ಚ ವಾಗ್ಭಟೇ ಕಫೋತ್ಕ್ಲಿನ್ನಾಖ್ಯತಯಾ ನಿರುದ್ಧಃ) ಕಿಞ್ಚ ಯದಿ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಪಿಲ್ಲಂ ತತ್ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಚಾಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಅಭವಿಷ್ಯತ್, ತದಾಸ್ಯೌಪದ್ರವಿಕೇ ಸುಶ್ರುತ ದೋಷಾತ್ಮಕತ್ವೇನ ಸಾಧ್ಯಾದಿಭೇದೇನ ಚಾಭಿಧಾನಮಕರಿಷ್ಯತ್, ನ ಚ ಕೃತಂ, ತಸ್ಮಾದಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನೋಽವಸ್ಥಾನ್ತರಮಿತಿ||೮೮||

Adhikarana aklinnavartmalakShaNam (89) · Śloka 89

ಯಸ್ಯ ಧೌತಾನ್ಯಧೌತಾನಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ ಪುನಃ ಪುನಃ | ವರ್ತ್ಮಾನ್ಯಪರಿಪಕ್ವಾನಿ ವಿದ್ಯಾದಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ತತ್ ||೮೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಅಪರಿಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಸ್ಯ ಧೌತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಏತದ್ವಾಗ್ಭಟೇ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಮ್| ಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಲಗ್ನಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತದಿದಂ ಸಮ್ಬದ್ಧತ್ವಂ ಕಿಂ ಪೂಯಸಮ್ಪರ್ಕಾದೇವ, ತಥಾ ಚ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನತ್ವಮೇವ ಸ್ಯಾತ್ತದರ್ಥಮಾಹ– ಅಪರಿಪಕ್ವಾನೀತಿ| ಏತದೇವ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಮ್| ಅನ್ಯತ್ರ ಕ್ವಚಿಚ್ಚ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಮನ್ಯಥಾ ಪಠಿತಮ್– “ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪೇಣ ವರ್ತ್ಮಾನ್ತಃ ಪರಿಪಾಟ್ಯತೇ| ತಾಮ್ರಂ ನಿರ್ಲೋಮ ತಚ್ಚಾಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪಿಲ್ಲಲಕ್ಷಣಮ್||” ಇತಿ| ಏತದನಾದೃತಂ, ಟೀಕಾಕೃದ್ಭಿರವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾತ್| ವಾಗ್ಭಟೇನ ಕುಕೂಣಕಾದೀನಾಮಷ್ಟಾದಶಾನಾಂ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಾ ಕೃತಾ| ವರ್ತ್ಮಾನೀತಿ ಬಹುವಚನಂ ನೇತ್ರದ್ವಯೇ ವರ್ತ್ಮಚತುಷ್ಟಯತ್ವೇನ ಸಙ್ಗಚ್ಛತೇ, ತೇನ ನೇತ್ರದ್ವಯಗತ ಏವಾಯಂ ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೮೯||

Adhikarana vAtahatavartmalakShaNam (90) · Śloka 90

ವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ವರ್ತ್ಮ ಯಸ್ಯ ನ ಮೀಲ್ಯತೇ | ಏತದ್ವಾತಹತಂ ವರ್ತ್ಮ ಜಾನೀಯಾದಕ್ಷಿಚಿನ್ತಕಃ ||೯೦|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ವಾತಹತವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಮುಕ್ತೋ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೋ ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಗತಃ ಸನ್ಧಿರ್ಯಸ್ಮಾತ್ ತತ್ತಥಾ, ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತಸನ್ಧಿ| ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷರಹಿತಮ್| ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಾದೇವ ತದಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಕಾರಿಣಾಂ ಸಿರಾಣಾಮಪಿ ವಿಶ್ಲೇಷೇಣ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷರಹಿತತ್ವಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– ನ ಮೀಲ್ಯತೇ ನ ಸಙ್ಕುಚತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ನಿಮೀಲ್ಯತ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ನಿಮೀಲಿತಮೇವ ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಂ ಯುಕ್ತಂ, ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಏತನ್ನ ಸಾಧ್ಯಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಅಸಾಧ್ಯಪ್ರಕರಣೇ ಪಠಿತತ್ವಾದಿತಿ||೯೦||

Adhikarana vartmArbudalakShaNam (91) · Śloka 91

ವರ್ತ್ಮಾನ್ತರಸ್ಥಂ ವಿಷಮಂ ಗ್ರನ್ಥಿಭೂತಮವೇದನಮ್ | ಆಚಕ್ಷೀತಾರ್ಬುದಮಿತಿ ಸರಕ್ತಮವಿಲಮ್ಬಿತಮ್ ||೯೧|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಅರ್ಬುದಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮಾನ್ತರಸ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತ್ಮನೋಽಭ್ಯನ್ತರಸ್ಥಂ, ಬಾಹ್ಯೇಽಪ್ಯುನ್ನತತ್ವದರ್ಶನಾದ್ ವಿಷಮಮ್| ಗ್ರನ್ಥಿಭೂತಂ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪೇಣ ಸ್ಥಿತಮ್| ಅವೇದನಮಿತಿ ಈಷದರ್ಥೇ ನಞ್, ತೇನ ಗ್ರನ್ಥಿರಿವಾಲ್ಪವೇದನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ವೇದನಾ ಚ ವಾತಾನುಬನ್ಧೇನೈವ| ಸರಕ್ತಮಿತಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಕ್ತಂ, ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಾತ್| ಅವಿಲಮ್ಬಿತಂ ಶೀಘ್ರಜನ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಂ ಬ್ರುವತೇ, ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಅವಿಲಮ್ಬಿತಂ ಶೀಘ್ರಮಾಚಕ್ಷೀತಾರ್ಬುದಮಿತಿ; ಕಿನ್ತ್ವೇತನ್ನ ಸಙ್ಗತಮ್, ಅಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸ್ಯ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ ಅವಲಮ್ಬಿತಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಏತತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮ್ ( ಅಪಾಕಿ ಚ, ತಚ್ಚ ಕಫೇನ)||೯೧||

Adhikarana nimeShalakShaNam (92) · Śloka 92

ನಿಮೇಷಿಣೀಃ ಸಿರಾ ವಾಯುಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ರಯಾಃ | ಪ್ರಚಾಲಯತಿ ವರ್ತ್ಮಾನಿ ನಿಮೇಷಂ ನಾಮ ತದ್ವಿದುಃ ||೯೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ನಿಮೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನಿಮೇಷಿಣೀರಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಮೇಷಿಣೀಃ ನಿಮೇಷಕಾರಿಕಾಃ ಸಿರಾಃ| ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ರಯಾ ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಗತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಮಸಾಧ್ಯೋ ವಾತಜಃ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಣ ಚ “ಉನ್ಮೇಷಣೀಃ ಸಿರಾ” ಇತ್ಯುಕ್ತಂ; ಯದಾಹ– “ಉನ್ಮೇಷಣೀಃ ಸಿರಾ ವಾಯುಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಚಾವತಿಷ್ಠತೇ| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಚಾಲಯೇದ್ವರ್ತ್ಮ ನಿಮೇಷಃ ಸ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ||” ಇತಿ||೯೨||

Adhikarana shoNitArsholakShaNam (93) · Śloka 93

ಯಃ ಸ್ಥಿತೋ ವರ್ತ್ಮಮಧ್ಯೇ ತು ಲೋಹಿತೋ ಮೃದುರಙ್ಕುರಃ | ತದ್ರಕ್ತಜಂ ಶೋಣಿತಾರ್ಶಶ್ಛಿನ್ನಂ ಛಿನ್ನಂ ಪ್ರವರ್ಧತೇ ||೯೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಶೋಣಿತಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಃ ಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಕುರಾಕಾರೋ ಮಾಂಸೋಚ್ಛ್ರಯೋಽಙ್ಕುರಃ| ಏತದಸಾಧ್ಯಂ; ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ– “ವಾಯುಃ ಶೋಣಿತಮಾದಾಯ ಸಿರಾಣಾಂ ಪ್ರಮುಖೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಜನಯತ್ಯಙ್ಕುರಂ ತಾಮ್ರಂ ವರ್ತ್ಮನಿ ಚ್ಛಿನ್ನರೋಹಣಮ್|| ತಚ್ಛೋಣಿತಾರ್ಶೋಽಸಾಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ರಕ್ತಸ್ರಾವ್ಯಥ ನೀರುಜಮ್||” ಇತಿ||೯೩||

Adhikarana lagaNalakShaNam (94) · Śloka 94

ಅಪಾಕೀ ಕಠಿನಃ ಸ್ಥೂಲೋ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ವರ್ತ್ಮಭವೋಽರುಜಃ , ಲಗಣೋ ನಾಮ ಸ ವ್ಯಾಧಿರ್ಲಿಙ್ಗತಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ ||೯೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |

ಲಗಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಪಾಕೀತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾಕಿತ್ವಾದಿಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರಬ್ಧತ್ವಾದೇವ| ತಥಾ ಚ ಸಾತ್ಯಕಿಃ– “ವರ್ತ್ಮೋಪರಿಷ್ಟಾದ್ಯೋ ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಕಠಿನೋ ನ ವಿಪಚ್ಯತೇ| ನೀರುಜೋ ಲಗಣೋ ನಾಮ ರೋಗಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ||” ಇತಿ||೯೪||

Adhikarana bisavartmalakShaNam (95) · Śloka 95

ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಬಹಿಃಶೋಥಂ ಕುರ್ಯುಶ್ಛಿದ್ರಾಣಿ ವರ್ತ್ಮನೋಃ | ಪ್ರಸ್ರವನ್ತ್ಯನ್ತರುದಕಂ ಬಿಸವದ್ಬಿಸವರ್ತ್ಮ ತತ್ ||೯೫|| (ವಾ. ಉ. ಅ. ೮) |

ಬಿಸವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಹಿಃಶೋಥಮಿತಿ ಬಹಿರುಚ್ಛೂನತ್ವಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ವರ್ತ್ಮನೋಶ್ಛಿದ್ರಾಣಿ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯಃ ಕುರ್ಯುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನಿ ಛಿದ್ರಾಣಿ ಅನ್ತರ್ಮುಖಾನ್ಯೇವ, ಯದಾಹ– ಪ್ರಸ್ರವನ್ತ್ಯನ್ತರುದಕಮಿತಿ| ಛಿದ್ರಾಣೀತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಾದ್ಬಹುಮುಖಾನಿ, ಅತ್ರಾಪಿ ದೋಷಾಃ ಕುರ್ಯುರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತ ಏವ ಬಿಸವತ್ ಮೃಣಾಲವತ್; ತಚ್ಚಾನೇಕಚ್ಛಿದ್ರಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ ತದ್ವತ್| ಅತ್ರೈವ ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠತಿ– “ಶೂನಂ ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಬಹುಭಿಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈಶ್ಛಿದ್ರೈಃ ಸಮನ್ವಿತಮ್| ವರ್ತ್ಮಾನ್ತರೇ ಬಿಸಮಿವ ಬಿಸವರ್ತ್ಮೇತಿ ತತ್ ಸ್ಮೃತಮ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಸಾತ್ಯಕಿರಪ್ಯಾಹ– “ಬಿಸಸ್ಯಾಪಾಚಿತಸ್ಯೇವ ಬಹುಮಾಂಸಸಿರಾಮುಖಮ್| ಬಿಸವರ್ತ್ಮೇತಿ ಜಾನೀಯಾದ್ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್||” ಇತಿ||೯೫||

Adhikarana ku~jcanalakShaNam (96) · Śloka 96

ವಾತಾದ್ಯಾ ವರ್ತ್ಮಸಙ್ಕೋಚಂ ಜನಯನ್ತಿ ಮಲಾ ಯದಾ | ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಂ ನ ಶಕ್ನೋತಿ ಕುಞ್ಚನಂ ನಾಮ ತದ್ವಿದುಃ ||೯೬||

ಕುಞ್ಚನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾತಾದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಲಾ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ದುಷ್ಟತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ, ಯತೋ ಮಲಿನೀಕರಣಾನ್ಮಲಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಕುಞ್ಚನಂ ಚ ಕಸ್ಯಾಪಿ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಮಾಧವಕರೇಣ ಲಿಖಿತಂ ನ ಸೌಶ್ರುತಂ, ತೇನ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಷಟ್ಸಪ್ತತಿಸಙ್ಖ್ಯಾ ನ ಹೀಯತೇ, ಏವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇಽಪಿ ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೯೬||

Adhikarana pakShmakopalakShaNam (97-98) · Śloka 98

ಪ್ರಚಾಲಿತಾನಿ ವಾತೇನ ಪಕ್ಷ್ಮಾಣ್ಯಕ್ಷಿ ವಿಶನ್ತಿ ಹಿ | ಘೃಷ್ಯನ್ತ್ಯಕ್ಷಿ ಮುಹುಸ್ತಾನಿ ಸಂರಮ್ಭಂ ಜನಯನ್ತಿ ಚ ||೯೭|| ಅಸಿತೇ ಸಿತಭಾಗೇ ಚ ಮೂಲಕೋಷಾತ್ ಪತನ್ತ್ಯಪಿ | ಪಕ್ಷ್ಮಕೋಪಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಪರಮದಾರುಣಃ ||೯೮||

ಪಕ್ಷ್ಮಕೋಪಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಚಾಲಿತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಚಾಲಿತಾನಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಚಾಲಿತಾನಿ, ಪ್ರತೀಪೀಕೃತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ವರ್ತ್ಮರೋಮಾಣಿ ವಾತಚಾಲಿತಾನಿ ಸನ್ತಿ ನೇತ್ರಂ ಪ್ರವಿಶನ್ತಿ ಅನ್ತರ್ಮುಖಾನಿ ವರ್ತ್ಮನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನ್ಯಸಿತೇ ಕೃಷ್ಣಮಣ್ಡಲೇ, ಸಿತಭಾಗೇ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲೇ ವಾ, ಅಕ್ಷಿ ಘೃಷ್ಯನ್ತಿ ಘರ್ಷಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವ ಸಂರಮ್ಭಂ ಶೋಥಂ ಜನಯನ್ತಿ| ಮೂಲಕೋಷಾತ್ ಪಕ್ಷ್ಮಕೋಷಾತ್, ಪತನ್ತ್ಯಪೀತಿ ‘ಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಅಪಿಶಬ್ದಾನ್ನ ಪತನ್ತಿ ಚ| ತ್ರಿದೋಷಜಶ್ಚಾಯಂ, ಪ್ರಚಾಲನೇ ವಾತಮಾತ್ರಕಾರಣತ್ವಮುಕ್ತಂ; ತಥಾ ಚ| ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಃ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಪಠತಿ– “ಪಕ್ಷ್ಮಾಶಯಗತಾ ದೋಷಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರಾಣಿ ಖರಾಣಿ ಚ| ನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ ಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ತೈರ್ಘೃಷ್ಟಂ ಚಾಕ್ಷಿ ದೂಯತೇ|| ಉದ್ಧೃತೈರುದ್ಧೃತೈಃ ಶಾನ್ತಿಃ ಪಕ್ಷ್ಮಭಿಶ್ಚೋಪಜಾಯತೇ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷ್ಮಾಶಯೋ ವರ್ತ್ಮ| ವಿದೇಹಽಪ್ಯಾಹ– “ಯಸ್ಯ ವಾತಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಸ್ತ್ರಯಃ|” ಇತ್ಯಾದಿನೇತಿ| ಕಲ್ಯಾಣವಿನಿಶ್ಚಯ ಉಪಪಕ್ಷ್ಮ ಪಠ್ಯತೇ– “ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧೋ ವಾತೇನ ಕೋಠೋಽನ್ತರ್ಮುಖರೋಮವಾನ್| ರೋಮೈರನ್ತರ್ಮುಖೈರನ್ಯೈರುಪಪಕ್ಷ್ಮ ಮಲೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ||” ಇತಿ| ಉಪಪಕ್ಷ್ಮಣಿ ಯಾದೃಶೀ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧಾ ತಾದೃಶೀ ಅಪರಾಽನ್ತರ್ಮುಖೀ ಪಕ್ಷ್ಮಪಙ್ಕ್ತಿರಿತಿ ಭೇದಃ; ಅಸ್ಯ ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಪೃಥಗಿಹಾನಭಿಧಾನಮ್||೯೭-೯೮||

Adhikarana pakShmashAtalakShaNam (99) · Śloka 102

ವರ್ತ್ಮಪಕ್ಷ್ಮಾಶಯಗತಂ ಪಿತ್ತಂ ರೋಮಾಣಿ ಶಾತಯೇತ್ | ಕಣ್ಡೂಂ ದಾಹಂ ಚ ಕುರುತೇ ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ ||೯೯|| ನವ ಸನ್ಧ್ಯಾಶ್ರಯಾಸ್ತೇಷು ವರ್ತ್ಮಜಾಸ್ತ್ವೇಕವಿಂಶತಿಃ | ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ದಶೈಕಶ್ಚ ಚತ್ವಾರಃ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಜಾಃ ||೧೦೦|| ಸರ್ವಾಶ್ರಯಾಃ ಸಪ್ತದಶ ದೃಷ್ಟಿಜಾ ದ್ವಾದಶೈವ ತು | ಬಾಹ್ಯಜೌ ದ್ವೌ ಸಮಾಖ್ಯಾತೌ ರೋಗೌ ಪರಮದಾರುಣೌ ||೧೦೧|| ಭೂಯ ಏತಾನ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾರೂಪಚಿಕಿತ್ಸಿತೈಃ ||೧೦೨|| (ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಗತಾಃ) | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) |

ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ಷ್ಮಾಶಯೋಽತ್ರ ಪಕ್ಷ್ಮಮೂಲಮ್| ಶಾತಯೇದುನ್ಮೂಲಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ಕಫಪೈತ್ತಿಕಃ, ಕಣ್ಡೂದಾಹವತ್ತ್ವಾತ್| ಅತ್ರ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಂ ವಾಗ್ಭಟಃ ಪಠತಿ– “ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ಯುಶ್ಚಲಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯಾಃ ಸಿರಾಃ| ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ಕುರುತೇ ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭಂ ಸವೇದನಮ್|| ಪಾಂಶುಪೂರ್ಣಾಭನೇತ್ರತ್ವಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಮಶ್ರು ಚ| ವಿಮರ್ದನಾತ್ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಶಮಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಂ ವದನ್ತಿ ತಮ್||” (ವಾ. ಉ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಅಸ್ಯ ಚಕಾರೇಣ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಪಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯತ್ವಾದಯಮಘಿ ವರ್ತ್ಮರೋಗ ಏವ| ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಗತಾ ಏಕವಿಂಶತಿರ್ವ್ಯಾಧಯಃ ಸಮಾಪ್ತಾಃ| ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಗತಾಃ||೯೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 59

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ನೇತ್ರರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೫೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನೇತ್ರರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೯||