59. nētrarōganidānam

Adhikarana nayanarogahetuH (1-3) · Śloka 3

അഥ നേത്രരോഗനിദാനമ് | ഉഷ്ണാഭിതപ്തസ്യ ജലേ പ്രവേശാദ്ദൂരേക്ഷണാത് സ്വപ്നവിപര്യയാച്ച | സ്വേദാദ്രജോധൂമനിഷേവണാച്ച ഛര്ദേര്വിഘാതാദ്വമനാതിയോഗാത് ||൧|| ദ്രവാത്തഥാऽന്നാന്നിശി സേവിതാച്ച വിണ്മൂത്രവാതക്രമനിഗ്രഹാച്ച | പ്രസക്തസംരോദനകോപശോകാച്ഛിരോऽഭിഘാതാദതിമദ്യപാനാത് ||൨|| തഥാ ഋതൂനാം ച വിപര്യയേണ ക്ലേശാഭിഘാതാദതിമൈഥുനാച്ച | ബാഷ്പഗ്രഹാത് സൂക്ഷ്മനിരീക്ഷണാച്ച നേത്രേ വികാരാഞ്ജനയന്തി ദോഷാഃ ||൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൧) |

ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനഗതവികാരപാരിശേഷ്യാന്നേത്രരോഗാഭിധാനമ്| ഏതേ ച നയനരോഗാ വാതപിത്തകഫരക്തസന്നിപാതാഗന്തുജാഃ സന്തഃ ഷട്സപ്തതിഃ| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “തൈസ്ത്രിഭിസ്ത്രിംശദുക്താസ്തേ കഫേനാപ്യധികാസ്ത്രയഃ| രക്തജാഃ ഷോഡശ പ്രോക്താഃ സര്വജാഃ പഞ്ചവിംശതിഃ|| ബാഹ്യൌ പുനര്ദ്വൌ ച തഥാ രോഗാഃ ഷട്സപ്തതിഃ സ്മൃതാഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൧) ഇതി| ഷട്സപ്തതിശ്ചൈതേ രോഗാ ആശ്രയഭേദേന സുശ്രുതേനൈവ വിഭക്താഃ|| യദാഹ– “നവ സന്ധ്യാശ്രയാസ്തേഷു വര്ത്മജാസ്ത്വേകവിംശതിഃ| ശുക്ലഭാഗേ ദശൈകശ്ച ചത്വാരഃ കൃഷ്ണഭാഗജാഃ|| സര്വാശ്രയാഃ സപ്തദശ ദൃഷ്ടിജാ ദ്വാദശൈവ തു| ദ്വൌ ച ബാഹ്യാശ്രയാവന്യാവനിമിത്തനിമിത്തജൌ|| ഷട്സപ്തതിര്നേത്രരോഗാഃ സങ്ഗ്രഹേണ പ്രകീര്തിതാഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൧) ഇതി| നേത്രപ്രമാണം ച സുശ്രുതേനൈവോക്തം “വിദ്യാദ് ദ്വ്യങ്ഗുലബാഹുല്യം സ്വാങ്ഗുഷ്ഠോദരസമ്മിതമ്| ദ്വ്യങ്ഗുലം സര്വതഃ സാര്ധം ഭിഷങ്നയനബുദ്ബുദമ്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൧) ഇതി| ദ്വ്യങ്ഗുലബാഹുല്യം വിസ്താരേണ, അന്തഃസ്വാങ്ഗുഷ്ഠോദരസമ്മിതമ്, ദ്വ്യങ്ഗുലം സര്വതഃ സാര്ധമായാമേന| അന്യേ ദ്വ്യങ്ഗുലബാഹുല്യമിതി യദുക്തം തത്ര ദ്വ്യങ്ഗുലമാനനിയമം സ്വാങ്ഗുഷ്ഠോദരസമ്മിതമിത്യനേനാഹുഃ| അയമര്ഥഃ– സ്വേനാങ്ഗുഷ്ഠോദരേണ സമ്മിതം ദ്വ്യങ്ഗുലബഹുലം, ദ്വ്യങ്ഗുലം സര്വതഃ സാര്ധമിതി ചായാമവിസ്താരാഭ്യാം ബോദ്ധവ്യമിതി| നനു, യദ്യര്ധതൃതീയാങ്ഗുലായാമം നേത്രം തര്ഹി “ദ്വ്യങ്ഗുലായതം ച നയനമ്” (സു. സൂ. അ. ൩൫) ഇത്യാതുരോപക്രമണീയോക്തം വിരുധ്യതേ? നൈവം, വര്ത്മമണ്ഡലം ഗൃഹീത്വാ ഗണനയാऽര്ധതൃതീയാങ്ഗുലം, തദ്വിരഹാത് ദ്വ്യങ്ഗുലായതമിതി ന വിരോധഃ| നയനരോഗഹേതുമാഹ– ഉഷ്ണാഭിതപ്തസ്യേത്യാദി| ഉഷ്ണേനാതപാദിനാ സന്തപ്തദേഹസ്യ ജലാവഗാഹനാത്, ശീതാവൃതദേഹസ്യോര്ധ്വഗതേനോഷ്മണാ |നയനതേജസോऽഭിഭവാച്ചക്ഷൂരോഗോദയഃ സ്വേദാദ്രജോധൂമനിഷേവണാച്ചേതി ഘര്മരജോധൂമാനാം നയനസമ്ബന്ധാനാം ഹേതുത്വമ്| ഛര്ദേര്വിഘാതാത് വാന്തിവേഗവിഘാതാത്| വമനാതിയോഗാദതിവാന്തേഃ| വിണ്മൂത്രവാതക്രമനിഗ്രഹാത് വിണ്മൂത്രവാതാനാം ക്രമേണ ശനൈഃ ശനൈര്നിഗ്രഹാത് വേഗവിധാരണാത്| പ്രസക്തസംരോദനശോകകോപാദിതി പ്രസക്തം നിരന്തരം കൃതസംരോദനാദേരിത്യര്ഥഃ| ഋതുവിപര്യയേണ ഏകര്തുചര്യായാ അന്യര്തൌ കരണേന| ക്ലേശാഭിഘാതാത് ക്ലേശഃ കായാദിദുഃഖം, തേനാഭിസമ്ബന്ധാത്; ബാഷ്പനിഗ്രഹാത് അശ്രുവേഗധാരണാത്| യദുക്തമ്– “ആനന്ദജം വാऽപ്യഥ ശോകജം വാ നേത്രോദകം പ്രാപ്തമമുഞ്ചതോ ഹി| ശിരോഗുരുത്വം നയനാമയാശ്ച ഭവന്തി തീവ്രാഃ സഹ പീനസേന||” ഇതി| നയനരോഗസമ്പ്രാപ്തിശ്ച സുശ്രുതേ പഠ്യതേ– “ സിരാനുസാരിഭിര്ദോഷൈര്വിഗുണൈരൂര്ധ്വമാശ്രിതൈഃ| ജായന്തേ നേത്രഭാഗേഷു രോഗാഃ പരമദാരുണാഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൧) ഇതി||൧-൩||

Adhikarana abhiShyandabhedAH (4) · Śloka 4

വാതാത് പിത്താത് കഫാദ്രക്താദഭിഷ്യന്ദശ്ചതുര്വിധഃ | പ്രായേണ ജായതേ ഘോരഃ സര്വനേത്രാമയാകരഃ ||൪||

സാമാന്യപൂര്വകത്വാത് വിശേഷസ്യ, തഥാ സര്വനയനരോഗഹേതുത്വാച്ച, ആദൌ സര്വനയനഗതമഭിഷ്യന്ദമാഹ– വാതാദിത്യാദി| ഘോര ഇതി ദുഃസഹവേദനഃ| സര്വനേത്രാമയാകര ഇതി സര്വേഷാം നേത്രരോഗാണാമധിമന്ഥാദീനാമാകര ഉത്പത്തികരത്വാത്; ആകരഃ സ്ഥാനമ്| അത ഏവാഹ സുശ്രുതഃ– “പ്രായേണ സര്വേ നയനാമയാസ്തേ ഭവന്ത്യഭിഷ്യന്ദനിമിത്തമൂലാഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൧) ഇതി||൪||

Adhikarana vAtAbhiShyandalakShaNam (5) · Śloka 5

നിസ്തോദനസ്തമ്ഭനരോമഹര്ഷസങ്ഘര്ഷപാരുഷ്യശിരോऽഭിതാപാഃ | വിശുഷ്കഭാവഃ ശിശിരാശ്രുതാ ച വാതാഭിപന്നേ നയനേ ഭവന്തി ||൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

വാതാഭിഷ്യന്ദരൂപമാഹ– നിസ്തോദനേത്യാദി| നിസ്തോദനം സൂചീവ്യധനവദ്വ്യഥാ, സ്തമ്ഭനം ജഡിമാ, സങ്ഘര്ഷഃ കരകരികാ, പാരുഷ്യം രൂക്ഷതാ, ശിരോऽഭിതാപഃ ശിരോവ്യഥാ| വിശുഷ്കഭാവോ ദൂഷികാരഹിതത്വം, ന ത്വാസ്രാവരഹിതത്വം, ശിശിരാശ്രുതേത്യുക്തേഃ||൫||

Adhikarana pittAbhiShyandalakShaNam (6) · Śloka 6

ദാഹപ്രപാകൌ ശിശിരാഭിനന്ദാ ധൂമായനം ബാഷ്പസമുച്ഛ്രയശ്ച | ഉഷ്ണാശ്രുതാ പീതകനേത്രതാ ച പിത്താഭിപന്നേ നയനേ ഭവന്തി ||൬|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

പൈത്തികലക്ഷണമാഹ– ദാഹപ്രപാകാവിത്യാദി| പ്രപാകഃ പ്രകൃഷ്ടപാകഃ| ശിശിരാഭിനന്ദാ ശീതേച്ഛാ| ധൂമായനം ധൂമസ്യോദ്വമനമ്| ബാഷ്പസമുച്ഛ്രയോ ബാഷ്പബാഹുല്യമ്||൬||

Adhikarana kaphAbhiShyandalakShaNam (7) · Śloka 7

ഉഷ്ണാഭിനന്ദാ ഗുരുതാऽക്ഷിശോഥഃ കണ്ഡൂപദേഹാവതിശീതതാ ച | സ്രാവോ മുഹുഃ പിച്ഛില ഏവ ചാപി കഫാഭിപന്നേ നയനേ ഭവന്തി ||൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

കഫജലിങ്ഗമാഹ– ഉഷ്ണാഭിനന്ദേത്യാദി| ഉപദേഹഃ പിച്ചടബാഹുല്യമ്| ശീതതാ നേത്രസ്യ| പിച്ഛില ഇതി സ്രാവവിശേഷണമ്| കഫാഭിപന്നേ കഫയുക്തേ| നയനേ ചക്ഷുഷി| ഭവന്തി ജായന്തേ||൭||

Adhikarana raktAbhiShyandalakShaNam (8) · Śloka 8

താമ്രാശ്രുതാ ലോഹിതനേത്രതാ ച നാഡ്യഃ സമന്താദതിലോഹിതാശ്ച | പിത്തസ്യ ലിങ്ഗാനി ച യാനി താനി രക്താഭിപന്നേ നയനേ ഭവന്തി ||൮|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

രക്താഭിഷ്യന്ദലക്ഷണമാഹ– താമ്രാശ്രുതേത്യാദി| പിത്തസ്യ ലിങ്ഗാനീതി പിത്താഭിഷ്യന്ദലിങ്ഗാനി||൮||

Adhikarana adhimanthAnAmabhiShyandajatvam (9) · Śloka 9

വൃദ്ധൈരേതൈരഭിഷ്യന്ദൈര്നരാണാമക്രിയാവതാമ് | താവന്തസ്ത്വധിമന്ഥാഃ സ്യുര്നയനേ തീവ്രവേദനാഃ ||൯|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

അധിമന്ഥാനാമഭിഷ്യന്ദജത്വമാഹ– വൃദ്ധൈരിത്യാദി| താവന്ത ഇതി അഭിഷ്യന്ദൈര്വാതപിത്തകഫരക്തജൈശ്ചത്വാരോऽധിമന്ഥാഃ പ്രത്യേതവ്യാഃ| തീവ്രവേദനാ ഇതി സാമാന്യലക്ഷണമ്| വേദനാശബ്ദശ്ചാത്ര വ്യഥാമാത്രവാചീ, തേന വാതികാഭിഷ്യന്ദാദ്വാതിക ഏവാധിമന്ഥസ്തീവ്രവാതജനിതതോദാദിസകലവേദനഃ, ഏവം പിത്തജകഫജരക്തജാശ്ചാധിമന്ഥാഃ പ്രത്യേതവ്യാഃ||൯||

Adhikarana adhimanthasya sAmAnyalakShaNam (10) · Śloka 10

ഉത്പാട്യത ഇവാത്യര്ഥം നേത്രം നിര്മഥ്യതേ തഥാ | ശിരസോऽര്ധം ച തം വിദ്യാദധിമന്ഥം സ്വലക്ഷണൈഃ ||൧൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

അസ്യാപരം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– ഉത്പാട്യത ഇത്യാദി| ശിരസോऽര്ധമിത്യത്ര പൂര്വക്രിയേ സമ്ബധ്യേതേ, തേന ശിരസോऽര്ധമുത്പാട്യതേ തഥാ നിര്മഥ്യതേ ചേത്യര്ഥഃ| ശിരസോऽര്ധേ ച വേദനാ വ്യാധിപ്രഭാവാത്| സ്വലക്ഷണൈരിതി യഥോക്തവാതാദ്യഭിഷ്യന്ദലക്ഷണൈഃ| സ ചാധിമന്ധഃ സ്യന്ദാത്മകഃ||൧൦||

Adhikarana adhimanthasya doShabhedena kAlAvadhiH (11) · Śloka 11

ഹന്യാദ്ദൃഷ്ടിം ശ്ലൈഷ്മികഃ സപ്തരാത്രാദധിമന്ഥോ രക്തജഃ പഞ്ചരാത്രാത് | ഷഡ്രാത്രാദ്വാതികോ വൈ നിഹന്യാന്മിഥ്യാചാരാത് പൈത്തികഃ സദ്യ ഏവ ||൧൧|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

യാവതാ കാലേന മിഥ്യാചാരാദ്ദൃഷ്ടിം ഹന്തി തമാഹ– ഹന്യാദിത്യാദി| സദ്യ ഏവേതി ശ്ലേഷ്മണി സപ്തരാത്രസ്യോക്തത്വാത് സദ്യഃശബ്ദേനാത്ര ത്രിരാത്രമുക്തം, വൈദ്യകേ ഹി സദ്യഃശബ്ദസ്യ ത്രിരാത്രസപ്തരാത്രവാചിത്വേന ദൃഷ്ടത്വാത്| കാലാവധിരത്ര വ്യാധിസ്വഭാവാത്||൧൧||

Adhikarana netrarogasya sAmatvalakShaNam (12) · Śloka 12

ഉദീര്ണവേദനം നേത്രം രാഗശോഥസമന്വിതമ് | ഘര്ഷനിസ്തോദശൂലാശ്രുയുക്തമാമാന്വിതം വിദുഃ ||൧൨||

ലങ്ഘനപ്രലേപാദിവിധാനാര്ഥമ് അഞ്ജനാദിനിഷേധാര്ഥം ച നേത്രരോഗസ്യ സാമത്വലക്ഷണമാഹ– ഉദീര്ണവേദനമിത്യാദി| ഉദീര്ണവേദനമുദ്ഗതബഹുവേദനമ്| ഘര്ഷഃ കരകരികാ| ലങ്ഘനാദിവിധാനാര്ഥമഞ്ജനാദിനിഷേധാര്ഥം ച തന്ത്രാന്തരമ്– “സ്വേദഃ പ്രലേപസ്തിക്താന്നം ധൂമോ ദിനചതുഷ്ടയമ്| ലങ്ഘനം ചാക്ഷിരോഗാണാമാമാനാം പാചനാനി ഷട്|| അഞ്ജനം സര്പിഷഃ പാനം കഷായം ഗുരുഭോജനമ്| നേത്രരോഗേഷു സാമേഷു സ്നാനം ചാപി വിവര്ജയേത്||” ഇതി||൧൨||

Adhikarana netrarogasya nirAmatvalakShaNam (13) · Śloka 13

മന്ദവേദനതാ കണ്ഡൂഃ സംരമ്ഭാശ്രുപ്രശാന്തതാ | പ്രശസ്തവര്ണതാ ചാക്ഷ്ണോഃ സമ്പക്വദോഷമാദിശേത് ||൧൩||

നിരാമലക്ഷണമാഹ– മന്ദേത്യാദി| സംരമ്ഭാശ്രുപ്രശാന്തതേതി സംരമ്ഭഃ ശോഥഃ തസ്യ, അശ്രുണോ നേത്രജലസ്യ ച പ്രശമഃ||൧൩||

Adhikarana sashotha-ashothanetrapAkali~ggam (14) · Śloka 14

കണ്ഡൂപദേഹാശ്രുയുതഃ പക്വോദുമ്ബരസന്നിഭഃ | സംരമ്ഭീ പച്യതേ യസ്തു നേത്രപാകഃ സ ശോഥജഃ | ശോഥഹീനാനി ലിങ്ഗാനി നേത്രപാകേ ത്വശോഥജേ ||൧൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

സശോഥപാകലിങ്ഗമാഹ– കണ്ഡൂപദേഹാശ്രുയുത ഇത്യാദി| പക്വോദുമ്ബരസന്നിഭ ഇതി ലോഹിതഃ| സംരമ്ഭീതി ശോഥവാന്; കാര്തികസ്തു മഹാരമ്ഭവാനിത്യാഹ; ശോഥസ്ത്വനുക്തോऽപി ഗമ്യതേ, തത്പ്രധാനത്വാത് പാകസ്യ, ഉത്തരത്ര ശോഥഹീനാനീത്യസ്യാഭിധാനാച്ച| അയം ത്രിദോഷജഃ, ഏവമശോഥപാകശ്ച||൧൪||

Adhikarana hatAdhimanthalakShaNam (15) · Śloka 15

ഉപേക്ഷണാദക്ഷി യദാऽധിമന്ഥോ വാതാത്മകഃ സാദയതി പ്രസഹ്യ | രുജാഭിരുഗ്രാഭിരസാധ്യ ഏഷ ഹതാധിമന്ഥഃ ഖലു നാമ രോഗഃ ||൧൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

ഹതാധിമന്ഥലക്ഷണമാഹ– ഉപേക്ഷണാദിത്യാദി| അയം രോഗോ വിദേഹേ ദൃഷ്ട്യുത്ക്ഷേപലക്ഷണ ഏകഃ, അന്യഃ സകലനയനശോഷലക്ഷണഃ പഠ്യതേ| തദ്യഥാ– “അന്തര്ഗതഃ സിരാണാം തു യദാ തിഷ്ഠതി മാരുതഃ| സ തദാ നയനം പ്രാപ്യ ശീഘ്രം ദൃഷ്ടിം നിരസ്യതി|| തസ്യാം നിരസ്യമാനായാം നിര്മന്ഥന്നിവ മാരുതഃ| നയനം നിര്വമത്യാശു ശൂലതോദാധിമന്ഥനൈഃ||” ഇതി| ഇദം ദൃഷ്ടിനിര്ഗമലക്ഷണമ്, അത ഏവൈതസ്മിന്നര്ഥേ സുശ്രുതേ കേചിത് പഠന്തി– “അന്തഃ സിരാണാം ശ്വസനഃ സ്ഥിതോ ദൃഷ്ടിം പ്രതിക്ഷിപന്| ഹതാധിമന്ഥം ജനയേത്തമസാധ്യം വിദുര്ബുധാഃ||” ഇതി| വിദേഹ ഏവ സകലാക്ഷിശോഷഃ പഠ്യതേ– “അഥവാ ശോഷയേദക്ഷി ക്ഷീണതേജോബലാദയമ്| തത്പദ്മമിവ സംശുഷ്കമവസീദതി ലോചനമ്|| ഹതാധിമന്ഥം തം വിദ്യാദസാധ്യം വാതകോപതഃ||” ഇതി| അതഃ ശോഷാര്ഥേ ഉപേക്ഷണാദക്ഷീത്യാദി ശ്ലോകോऽവഗന്തവ്യഃ| സാദയതീതി ശോഷയതി| രുജാഭിരുഗ്രാഭിരിതി രുജാഭിസ്തോദാദിഭിര്മഹതീഭിരുപലക്ഷിതഃ||൧൫||

Adhikarana vAtaparyayali~ggam (16) · Śloka 16

വാരംവാരം ച പര്യേതി ഭ്രുവൌ നേത്രേ ച മാരുതഃ | രുജശ്ച വിവിധാസ്തീവ്രാഃ സ ജ്ഞേയോ വാതപര്യയഃ ||൧൬||

വാതപര്യയലിങ്ഗമാഹ– വാരംവാരമിത്യാദി| പര്യായേണ ക്രമേണ കദാചിദ്ഭ്രുവി, കദാചില്ലോചനേ, വായുസ്തീവ്രാം രുജാം കരോതീതി വാതപര്യായാര്ഥഃ||൧൬||

Adhikarana shuShkAkShipAkalakShaNam (17) · Śloka 17

യത് കൂണിതം ദാരുണരൂക്ഷവര്ത്മ സന്ദഹ്യതേ ചാവിലദര്ശനം യത് | സുദാരുണം യത് പ്രതിബോധനേ ച ശുഷ്കാക്ഷിപാകോപഹതം തദക്ഷി ||൧൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

ശുഷ്കാക്ഷിപാകമാഹ– യത് കൂണിതമിത്യാദി| കൂണിതമിതി നിമീലിതമ്| ദാരുണം കഠിനം രൂക്ഷം ച വാതശോഷാത് വര്ത്മ യസ്യ തദ്ദാരുണരൂക്ഷവര്ത്മ| സന്ദഹ്യതേ സദാഹം ഭവതി| ആവിലദര്ശനമാകുലദര്ശനമ്| സുദാരുണം കൃച്ഛ്രോന്മീലനമ്| പ്രതിബോധനേ ഉന്മേഷണേ| സുദാരുണം സുകഠിനമിതി ഗദാധരഃ| ശുഷ്കാക്ഷിപാകോപഹതം തദക്ഷീതി തച്ഛുഷ്കേണാക്ഷിപാകേന ഉപഹതമക്ഷീത്യര്ഥഃ| അയം രോഗഃ സരക്തവാതജന്യഃ| യദാഹ കരാലഃ– “കൂണിതം ഖരവര്ത്മാക്ഷി കൃച്ഛ്രോന്മീലാവിലേക്ഷണമ്| സദാഹം സാസൃജാദ്വാതാച്ഛുഷ്കപാകാന്വിതം വദേത്||” ഇതി||൧൭||

Adhikarana anyatovAtalakShaNam (18) · Śloka 18

യസ്യാവടുകര്ണശിരോഹനുസ്ഥോ മന്യാഗതോ വാऽപ്യനിലോऽന്യതോ വാ | കുര്യാദ്രുജം വൈ ഭ്രുവി ലോചനേ ച തമന്യതോവാതമുദാഹരന്തി ||൧൮|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

അന്യതോവാതമാഹ– യസ്യേത്യാദി| അവടുര്ഘാടാ| മന്യേ ഗ്രീവാപാര്ശ്വസിരേ| അന്യതോ വേതി ഉക്തപ്രദേശാദിതരത്ര പൃഷ്ഠേ, സപ്തമ്യര്ഥേ തസിഃ| അന്യത്ര വാതസ്യ കാരണസ്യാവസ്ഥാനമ്, അന്യത്ര ലോചനേ ഭ്രുവി ച രുജാം കരോതീത്യന്യതോവാതഃ| വിദേഹേऽപ്യുക്തമ്– “ മന്യയോരന്തരേ വായുരുത്ഥിതഃ പൃഷ്ഠതോऽപി വാ| കരോതി ഭേദം നിസ്തോദം ശങ്ഖേ ചാക്ഷ്ണോര്ഭ്രുവോസ്തഥാ|| തമാഹുരന്യതോവാതം രോഗം ദൃഷ്ടിവിദോ ജനാഃ||” ഇതി||൧൮||

Adhikarana amlAdhyuShitalakShaNam (19) · Śloka 19

ശ്യാവം ലോഹിതപര്യന്തം സര്വം ചാക്ഷി പ്രപച്യതേ | സദാഹശോഥം സാസ്രാവമമ്ലാധ്യുഷിതമമ്ലതഃ ||൧൯||

അമ്ലാധ്യുഷിതമാഹ– ശ്യാവമിത്യാദി| ശ്യാവമീഷന്നീലമ്| അമ്ലത ഇത്യമ്ലഭോജനാത്| അമ്ലാധ്യുഷിതമിതി പിത്താധ്യുഷിതം, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്||൧൯||

Adhikarana sirotpAtalakShaNam (20) · Śloka 20

അവേദനാ വാऽപി സവേദനാ വാ യസ്യാക്ഷിരാജ്യോ ഹി ഭവന്തി താമ്രാഃ | മുഹുര്വിരജ്യന്തി ച യാഃ സ താദൃഗ്വ്യാധിഃ സിരോത്പാത ഇതി പ്രദിഷ്ടഃ ||൨൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

സിരോത്പാതമാഹ– അവേദനാ വാऽപീത്യാദി| അക്ഷിരാജ്യ ഇതി അക്ഷിസിരാഃ| വിരജ്യന്തീതി വിരക്താ ഭവന്തി, വിശേഷരക്താ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| രക്തജോऽയമ്||൨൦||

Adhikarana sirApraharShalakShaNam (21) · Śloka 21

മോഹാത് സിരോത്പാത ഉപേക്ഷിതസ്തു ജായേത രോഗസ്തു സിരാപ്രഹര്ഷഃ | താമ്രാഭമസ്രം സ്രവതി പ്രഗാഢം തഥാ ന ശക്നോത്യഭിവീക്ഷിതും ച ||൨൧|| (സു. ഉ. തം. അ. ൬) |

സിരാപ്രഹര്ഷമാഹ– മോഹാദിത്യാദി| അയമപി രക്തജഃ| ഇതി സര്വഗതാഃ||൨൧||

Adhikarana savraNashuklalakShaNam (22) · Śloka 22

നിമഗ്നരൂപം തു ഭവേദ്ധി കൃഷ്ണേ സൂച്യേവ വിദ്ധം പ്രതിഭാതി യദ്വൈ | സ്രാവം സ്രവേദുഷ്ണമതീവ യച്ച തത് സവ്രണം ശുക്ല(ക്ര)മുദാഹരന്തി ||൨൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫) |

സന്ധിവര്ത്മശുക്ലകൃഷ്ണദൃഷ്ടിഗതേഷു മധ്യേ പ്രാധാന്യാദ്ദൃഷ്ടിഗതേഷു വക്തുമുചിതേഷു സ്വല്പവക്തവ്യതയാ ദൃഷ്ടിമണ്ഡലപ്രത്യാസത്ത്യാ കൃഷ്ണഗതവികാരാഭിധാനമ്| തത്ര സവ്രണശുക്ലലക്ഷണമാഹ– നിമഗ്നരൂപമിത്യാദിനാ| രൂപഗ്രഹണമാഭാസനിഷേധാര്ഥം, തേന നിമഗ്നരൂപമേവ| യത് സൂച്യേവേത്യുപമാനം വര്തുലത്വഖ്യാപനായ സൂചീവ്യധനവദ്വേദനാദര്ശനായ ച| സ്രാവം സ്രവേദുഷ്ണമിതി സ്രവേദുഷ്ണമിത്യേതാവതൈവ ലബ്ധേ സ്രാവേ പുനഃ സ്രാവഗ്രഹണം നിരന്തരസ്രാവം ലക്ഷയതി| അതിശബ്ദസ്തൂഷ്ണേന സമ്ബധ്യത ഇതി കാര്തികഃ| ഉഷ്ണസ്രാവതാ രക്താത്മകത്വാത്| ശുക്ലസ്യാത്ര ചാത്യന്തരുക് ബോദ്ധവ്യാ, സവ്രണത്വാത്| യദാഹ അവ്രണലക്ഷണേ സുശ്രുതഃ– ‘നാതിരുഗശ്രുയുക്തം’ (സു. ഉ. തം. അ. ൫) ഇതി| തത് സ്രവണം സക്ഷതം, ക്ഷതേ തു രുജാ യുക്തൈവ, നയനേ തു സുകുമാരേ വിശേഷേണോദാഹരന്തി വിദേഹപ്രഭൃതയഃ| വിദേഹേऽപ്യുക്തമ്– “രക്തരാജീനിഭം കൃഷ്ണേ ഛിന്നാഭം യച്ച ലക്ഷ്യതേ| സൂച്യഗ്രേണേവ തച്ഛുക്ലമുഷ്ണാശ്രുസ്രാവി സവ്രണമ്||” ഇതി||൨൨||

Adhikarana savraNashuklasya sAdhyAsAdhyatA (23) · Śloka 23

ദൃഷ്ടേഃ സമീപേ ന ഭവേത്തു യച്ച ന ചാവഗാഢം ന ച സംസ്രവേദ്ധി | അവേദനം വാ ന യുഗ്മശുക്ലം തത് സിദ്ധിമായാതി കദാചിദേവ ||൨൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫) |

അസ്യാസാധ്യതയാ നിര്ദിഷ്ടസ്യാവസ്ഥാവശേന പാക്ഷികീം സിദ്ധിമാഹ– ദൃഷ്ടേഃ സമീപ ഇത്യാദി| ക്ഷതം ഹി സ്വഭാവത ഏവ സംശ്രയോപഘാതകരമ്, അതോ ദൃഷ്ടിസമീപേ ന സാധ്യമ്; ഉക്തവിപര്യയാത്തു ദൃഷ്ടിസമീപേऽപി സുഖസാധ്യമവ്രണമ്| ന ചാവഗാഢമേകത്വഗ്ഗതമ്| വിപര്യയാത്ത്വവഗാഢമപ്യവ്രണം സിധ്യതി| അത ഏവാവ്രണേ വക്ഷ്യതി– ഗമ്ഭീരജാതമിതി| ന ച സംസ്രവേദിതി ന ചാത്യര്ഥം സ്രവേത്, സംശബ്ദസ്യാതിശയാര്ഥത്വാത്| അവേദനം മന്ദവേദനം, രക്തസ്യ കഫാനുഗമാത്; വാതാനുഗമാദതിവേദനം തു ന സിധ്യതി| യുഗ്മം ച ക്ഷതശുക്ലം കദാऽപി ന സിധ്യതി||൨൩||

Adhikarana avraNashuklalakShaNam (24) · Śloka 24

സ്യന്ദാത്മകം കൃഷ്ണഗതം സചോഷം ശങ്ഖേന്ദുകുന്ദപ്രതിമാവഭാസമ് | വൈഹായസാഭ്രപ്രതനുപ്രകാശമഥാവ്രണം സാധ്യതമം വദന്തി ||൨൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫) |

ഇദാനീമവ്രണശുക്രലക്ഷണമാഹ– സ്യന്ദാത്മകമിത്യാദി| സ്യന്ദാത്മകമഭിഷ്യന്ദനിമിത്തകം, സര്വേഷാമക്ഷിരോഗാണാമഭിഷ്യന്ദനിമിത്തത്വേऽപി ചാസ്യ നിയമപ്രതിപാദനാര്ഥമഭിധാനമ്| വൈഹായസാഭ്രപ്രതനുപ്രകാശമിതി വിഹായസി സ്ഥിതം വൈഹായസം, ‘തസ്യ നിവാസഃ’ ഇത്യണ്, വിഹായോ നഭഃ; ആകാശസ്ഥിതാഭ്രവത് പ്രതനുപ്രകാശമിത്യര്ഥഃ| ഏതേനാച്ഛത്വം പ്രതിപാദ്യതേ| ശുക്ലത്വം തു ശങ്ഖേന്ദുകുന്ദപ്രതിമാവഭാസമിത്യനേനൈവ ലബ്ധമ്| വൈഹായസാഭ്രഗ്രഹണം സജലാഭ്രവ്യവച്ഛേദാര്ഥം, തദ്ധി പ്രായഃ പാര്വതം ഭവതീതി കാര്തികഃ| സാധ്യതമം സുഖസാധ്യമ്| നനു, ഗമ്ഭീരജാതമിത്യാദിനാ കൃച്ഛ്രാഭിധാനേനൈവ തദ്വിപര്യയേണ സുഖസാധ്യത്വാവഗതിഃ സേത്സ്യതി, തത് കിം സാധ്യതമാഭിധാനേന? നൈവമ്, അസത്യത്ര സാധ്യതമാഭിധാനേ ഉഭയത്രാപി കൃച്ഛ്രത്വഭ്രാന്തിഃ സ്യാദതസ്തദഭിധാനമ്||൨൪||

Adhikarana avraNashuklasyAvasthAbhedena kRucchrasAdhyatvam (25) · Śloka 25

ഗമ്ഭീരജാതം ബഹുലം ച ശുക്ലം ചിരോത്ഥിതം ചാപി വദന്തി കൃച്ഛ്രമ് | വിച്ഛിന്നമധ്യം പിശിതാവൃതം വാ ചലം സിരാസൂക്ഷ്മമദൃഷ്ടികൃച്ച | ദ്വിത്വഗ്ഗതം ലോഹിതമന്തതശ്ച ചിരോത്ഥിതം ചാപി വിവര്ജനീയമ് ||൨൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫) |

അവ്രണസ്യൈവാവസ്ഥാഭേദേന കൃച്ഛ്രത്വമാഹ– ഗമ്ഭീരജാതമിത്യാദി| ഗമ്ഭീരജാതം ദ്വിത്രിത്വഗ്ഗതമ്| ബഹുലം പ്രതനുനോऽഭ്രാദ്ഘനമ്| അവ്രണസ്യൈവാവസ്ഥാഭേദേനാസാധ്യത്വമാഹ– വിച്ഛിന്നമധ്യമിത്യാദി| വിച്ഛിന്നമധ്യം വിദീര്ണമാംസത്വാത് സച്ഛിദ്രം, നിമ്നമിതി യാവത്; തദ്വിപര്യയം തു പിശിതാവൃതമുന്നതമാംസരൂപതയാ| ചലമിത്യനവസ്ഥിതമ്| സിരാസൂക്ഷ്മമിതി സിരാവൃതത്വാത് സൂക്ഷ്മമ്; അന്യേ ‘ സിരാസക്തമ്’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാചക്ഷതേ ച– സിരാസക്തം യതസ്തതശ്ചലം, സിരാണാം ചലത്വാത്; സിരാ ഹി മത്സ്യവത് പരിവര്തമാനാ മുഹുര്മുഹുശ്ചലന്തി; അന്യേ ‘ സിരാശുക്ലമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം വ്യാചക്ഷതേ; സിരാഭിഃ ശുക്ലം, സിരാശുക്ലം സിരാശുക്ലത്വഹേതുകം; ന ഹി സിരാഭവനം ശുക്ലത്വേ ഹേതുരിതി ഗദാധരഃ| അദൃഷ്ടികൃദിതി ദര്ശനാഭാവകാരി, ദൃഷ്ടേഃ സമീപേ ന ഭവേദിത്യസ്യ വിപര്യയോऽയമ്| ദ്വിത്വഗ്ഗതം ദ്വിപടലാശ്രിതമ്, ഏതദപരലിങ്ഗസഹിതമസാധ്യം, ന തു കേവലം; ദ്വിത്വഗ്ഗതസ്യ കൃച്ഛ്രത്വാഭിധാനാത്| ലോഹിതമന്തതശ്ചേതി മധ്യേ ശുക്ലമന്തേ ലോഹിതം, വ്രണാകാരേണ||൨൫||

Adhikarana avraNashuklasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26

ഉഷ്ണാശ്രുപാതഃ പിഡകാ ച നേത്രേ യസ്മിന് ഭവേന്മുദ്ഗനിഭം ച ശുക്ലമ് | തദപ്യസാധ്യം പ്രവദന്തി കേചിദന്യച്ച യത്തിത്തിരിപക്ഷതുല്യമ് ||൨൬|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫) |

ന കേവലമേവംവിധം പരമസാധ്യം കിന്ത്വന്യാദൃശമപീത്യത ആഹ– ഉഷ്ണാശ്രുപാത ഇത്യാദി| പിഡകാ ച നേത്ര ഇത്യന്തം ദ്വിത്വഗ്ഗതശുക്ലേ| തഥാऽऽഹ വിദേഹഃ– “ഏകത്വഗ്ഗതമേവം സ്യാത് ദ്വിത്വഗ്ഗതമിദം ഭവേത്| ചോഷോഷ്ണസ്രാവദാഹാസ്തു തൃഷ്ണാ ച പിഡകോദ്ഗമഃ||” ഇതി മുദ്ഗനിഭം ച ശുക്ലമിത്യാകാരേണ, ഏതദ്ദ്വിത്വഗ്ഗതമ്| തഥാ ച വിദേഹഃ– “വ്യക്തമുദ്ഗഫലാകാരം ശുക്ലം ദ്വിത്വഗ്ഗതം ഭവേത്|” ഇതി| ദ്വിത്രിത്വഗ്ഗതസ്യാവ്രണശുക്രസ്യ കൃച്ഛ്രത്വേ ഏതത് പിഡകോദ്ഗമമുദ്ഗഫലാകാരത്വേനൈവാസാധ്യത്വം ബോധ്യമ്| അന്യേ പുനഃ സവ്രണശുക്ലസ്യ വിച്ഛിന്നമധ്യമിത്യാദികമസാധ്യലക്ഷണം വര്ണയന്തി| അത്ര പക്ഷേ ദ്വിത്വഗ്ഗതമിതി കേവലമേവാസാധ്യലക്ഷണമ്, ഏതന്ന ചാവഗാഢമിത്യസ്യ വിപര്യയഃ| ലോഹിതമന്തതഃ, ഉഷ്ണാശ്രുപാതഃ പിഡകാ ചേത്യാദി ദ്വിത്വഗ്ഗതശുക്ലലക്ഷണമിതി| കിന്ത്വിയമത്രാസങ്ഗതിഃ– വിച്ഛിന്നമധ്യം സച്ഛിദ്രം, തദ്യദി സച്ഛിദ്രത്വം സവ്രണശുക്ലസ്യാഭ്യുപഗമ്യതേ, തദാ നിമഗ്നരൂപമിത്യനേനൈവ സിദ്ധത്വാത് പുനരുക്തം സ്യാത്, കിഞ്ച സവ്രണശുക്ലാനന്തരമസ്യ പാഠോ വിഫലഃ സ്യാത്| അന്യേ തു സവ്രണാവ്രണശുക്ലവിഷയം സാമാന്യമസാധ്യലക്ഷണമേതദാഹുഃ; യഥായോഗ്യതയാ ക്വചില്ലിങ്ഗാന്തരയോഗേന ച വ്യവസ്ഥേതി ച വര്ണയന്തി| അസാധ്യത്വം വിദേഹദന്യേഷാം മതേനാഹ– കേചിദിത്യാദി| തിത്തിരിപക്ഷതുല്യമിതി ശബലമ്; ഏതച്ചാനിഷേധാദനുമതമ്||൨൬||

Adhikarana akShipAkAtyayalakShaNam (27) · Śloka 27

ശ്വേതഃ സമാക്രാമതി സര്വതോ ഹി ദോഷേണ യസ്യാസിതമണ്ഡലം ച | തമക്ഷിപാകാത്യയമക്ഷിരോഗം സര്വാത്മകം വര്ജയിതവ്യമാഹുഃ ||൨൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫) |

ഇദാനീമക്ഷിപാകാത്യയമാഹ– ശ്വേത ഇത്യാദി| ദോഷേണ യഃ കൃതഃ ശ്വേതഃ സ സമാക്രാമതി| സര്വാത്മകം ത്രിദോഷജമ്; അന്യേ തു ‘സ്യന്ദാത്മകമ്’ ഇതി പഠിത്വാ അഭിഷ്യന്ദാത്മകമാഹുഃ| തദാ സര്വേഷാമഭിഷ്യന്ദമൂലത്വാദ്വിശേഷാര്ഥമഭിധാനമ്||൨൭||

Adhikarana ajakAjAtalakShaNam (28) · Śloka 28

അജാപുരീഷപ്രതിമോ രുജാവാന് സലോഹിതോ ലോഹിതപിച്ഛിലാസ്രഃ | വിഗൃഹ്യ കൃഷ്ണം പ്രചയോऽഭ്യുപൈതി തച്ചാജകാജാതമിതി വ്യവസ്യേത് ||൨൮|| (ഇതി കൃഷ്ണജാഃ) | (സു. ഉ. തം. അ. ൫) |

അജകാജാതമാഹ– അജാപുരീഷപ്രതിമ ഇത്യാദി| അജാപുരീഷപ്രതിമഃ ശുഷ്കാജപുരീഷതുല്യഃ| സലോഹിത ഈഷല്ലോഹിതഃ| വിഗൃഹ്യ കൃഷ്ണമിതി സ്വോച്ഛ്രായേണ കൃഷ്ണദേശം മഹത്ത്വാദ്വിച്ഛിദ്യ| പ്രചയ ഇതി പ്രകൃഷ്ടശ്ചയഃ ഉദ്ഗമ ഇതി യാവത്| അജകായാ മേദോവത് സംശ്രയസ്തൃതീയത്വഗ്ഗതത്വേന മേദസഃ പ്രചയോ ബോദ്ധവ്യഃ| തഥാച വിദേഹഃ– “കൃഷ്ണേऽക്ഷ്ണോര്യദ്ഭവേച്ഛുക്ലം ഛാഗലീവിട്സമപ്രഭമ്| സാന്ദ്രപിച്ഛിലരക്താസ്രം ത്രിത്വഗ്ഗമജകേതി സാ||” ഇതി| ഇതി കൃഷ്ണജാഃ||൨൮||

Adhikarana prathamapaTalasthadoShalakShaNam (29) · Śloka 29

പ്രഥമേ പടലേ ദോഷാ യസ്യ ദൃഷ്ട്യാം വ്യവസ്ഥിതാഃ | അവ്യക്താനി സ രൂപാണി കദാചിദഥ പശ്യതി ||൨൯|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫) |

കൃഷ്ണാശ്രിതത്വാദ് ദൃഷ്ടിമണ്ഡലസ്യ ദൃഷ്ടിജാ ഉച്യന്തേ| ദൃഷ്ടിപ്രമാണം തു സുശ്രുതേനോക്തമ്– “മസൂരദലമാത്രാം തു പഞ്ചഭൂതപ്രസാദജാമ്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൭) ഇതി| അത്ര മസൂരദലമാത്രാമിതി മസൂരാര്ധദലമാത്രാം, തഥാ ച നിമിഃ– “പഞ്ചഭൂതാത്മികാ ദൃഷ്ടിര്മസൂരാര്ധദലോന്മിതിഃ|” ഇതി| നനു, ഏവം തര്ഹി വിരുധ്യതേ, യദാഹ സ ഏവ പുനഃ– “നേത്രായാമത്രിഭാഗം ച കൃഷ്ണമണ്ഡലമുച്യതേ| കൃഷ്ണാത് സപ്തമമിച്ഛന്തി ദൃഷ്ടിം ദൃഷ്ടിവിദോ ജനാഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൧) ഇതി, അത്ര കൃഷ്ണസപ്തമഭാഗത്വേന ദൃഷ്ടേരുക്തത്വാത്| ഉച്യതേ– കൃഷ്ണസപ്തമഭാഗത്വേനാപി മസൂരാര്ധദലപ്രമാണാ ദൃഷ്ടിരിത്യേക ഏവാര്ഥഃ| നനു, ഏവമാതുരോപക്രമണീയോക്തം “ ദ്വ്യങ്ഗുലായതം നയനം, നയനത്രിഭാഗപരിമാണാ താരകാ, നവമസ്താരകാംശോ ദൃഷ്ടിമണ്ഡലമ്|” (സു. സൂ. അ. ൩൫) ഇതി വിരുധ്യതേ| ഉച്യതേ– തത്ര മണ്ഡലാഭിധാനേന മണ്ഡലസഹിതായാ ദൃഷ്ടേരുക്തിഃ, അത്ര തു മണ്ഡലരഹിതായാ ഇതി; മതഭേദാദ്വാ ന വിരോധഃ, താരകാനവമാംശോ ദൃഷ്ടിരിതി ശല്യമതം, താരകാസപ്തമാംശോ ദൃഷ്ടിരിതി ശാലാക്യസിദ്ധാന്തേന| നനു, ഏവം തര്ഹി “ദൃഷ്ടിശ്ച രോമകൂപാശ്ച ന വര്ധന്തേ” (സു. ശാ. അ. ൪) ഇതി ശാരീരോക്തം വിരുധ്യതേ, യതഃ കൃഷ്ണസപ്തമഭാഗത്വേന ദൃഷ്ടേരുക്തത്വാത് കൃഷ്ണവൃദ്ധ്യാ തദ്വൃദ്ധേഃ സമ്ഭവാത്| നൈവമ്, അങ്ഗാന്തരവന്ന ബഹു വര്ധത ഇത്യഭിപ്രായേണോക്തം ദൃഷ്ടിര്ന വര്ധത ഇതി| ദൃഷ്ട്യാം ച ചത്വാരി പടലാനി| രസരക്താശ്രയം ബാഹ്യം, ദ്വിതീയം മാംസസംശ്രയം, തൃതീയം മേദഃസംശ്രയം, ചതുര്ഥം കാലകാസ്ഥിസംസ്ഥിതമ്| തഥാ ച സുശ്രുതഃ– “തേജോജലാശ്രിതം ബാഹ്യം തേഷ്വന്യത് പിശിതാശ്രിതമ്| മേദസ്തൃതീയം പടലമാശ്രിതം ത്വസ്ഥി ചാപരമ്| പഞ്ചമാംശസമം ദൃഷ്ടേസ്തേഷാം ബാഹുല്യമിഷ്യതേ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൧) ഇതി| അത്ര തേജഃശബ്ദേന രക്തം, ജലശബ്ദേന ച രസോ വ്യാഖ്യാതഃ| തേഷു പടലേഷു ബാഹ്യാദിഭേദേനാധിഷ്ഠാനവിശേഷപ്രഭാവാത് ദോഷാണാം ലിങ്ഗവിശേഷമാഹ– പ്രഥമേ പടല ഇത്യാദി| പ്രഥമേ പടലേ സര്വാഭ്യന്തരേ പടലേ കാലകാസ്ഥിസംശ്രയേ; ന തു ബാഹ്യേ, തത്ര പ്രഥമം ദോഷലിങ്ഗാനുപലബ്ധേഃ; യദി തു കുഷ്ഠാദിവദ്ബാഹ്യം പ്രഥമം പ്രദൂഷ്യാഭ്യന്തരേ ദോഷാനുപ്രവേശഃ സ്യാത്തദാ പ്രാഗേവ രോഗസ്തത്രോപലഭ്യേത്, ന ചൈവം ദൃശ്യതേ| തഥാച വിദേഹഃ– “ദൃഷ്ടേരന്തരമാദ്യം തു പടലം സമഭിദ്രുതാഃ|” ഇത്യാരഭ്യ “ഏകൈകമനുപദ്യന്തേ പര്യായാത് പടലാന്തരമ്|” ഇതി| പ്രഥമേ പടല ഇത്യാദിഗ്രന്ഥാത് പൂര്വം കേചിത് “ സിരാഭിരഭിസമ്പ്രാപ്യ വിഗുണോऽഭ്യന്തരേ ഭൃശമ്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൧) ഇതി ശ്ലോകാര്ധം സമ്പ്രാപ്തിരൂപം പഠന്തി സുശ്രുതേ, തച്ച ‘ സിരാനുസാരിഭിര്ദോഷൈഃ’ (സു. ഉ. തം. അ. ൧) ഇത്യനേനൈവ ഗതാര്ഥമിത്യനാര്ഷം ടീകാകാരൈര്വ്യാഖ്യാതമ്| രൂപാണീതി രൂപവന്തി ദ്രവ്യാണി| കദാചിദഥ പശ്യതീത്യനേനാത്രാധിഷ്ഠാനവിശേഷാദ്ദോസ്യാല്പബലതാ ഉക്താ ഭവതി| അവ്യക്തരൂപാണ്യപി വക്ഷ്യമാണഭ്രമരാരുണവര്ണാദിയുക്താനി വാതേന, പിത്തേനാദിത്യഖദ്യോതാദിപീതനീലവര്ണാനി, കഫേന സിതവര്ണാനി, രക്തേന രക്തവര്ണാനി, സന്നിപാതേന ചിത്രവര്ണാനി; ഏവം ദ്വിതീയതൃതീയചതുര്ഥപടലേഷ്വപി വ്യാഖ്യേയമ്||൨൯||

Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (30-32) · Śloka 32

ദൃഷ്ടിര്ഭൃശം വിഹ്വലതി ദ്വിതീയം പടലം ഗതേ | മക്ഷികാമശകാംശ്ചാപി ജാലകാനി ച പശ്യതി ||൩൦|| മണ്ഡലാനി പതാകാംശ്ച മരീചിം കുണ്ഡലാനി ച | പരിപ്ലവാംശ്ച വിവിധാന് വര്ഷമഭ്രം തമാംസി ച ||൩൧|| ദൂരസ്ഥാനി ച രൂപാണി മന്യതേ സ സമീപതഃ | സമീപസ്ഥാനി ദൂരേ ച ദൃഷ്ടേര്ഗോചരവിഭ്രമാത് ||൩൨|| യത്നവാനപി ചാത്യര്ഥം സൂചീപാശം ന പശ്യതി | (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

ദ്വിതീയപടലഗതസ്യ ലിങ്ഗമാഹ– ദൃഷ്ടിര്ഭൃശം വിഹ്വലതീത്യാദി| വിഹ്വലതി പുനഃ പുനഃ അസമ്യഗ്രൂപം ഗൃഹ്ണാതി, തഥാ അവിദ്യമാനാന് മക്ഷികാദീന് പശ്യതി; അഥവാ മക്ഷികേത്യാദിനാ വിഹ്വലത്വമേവ വ്യാക്രിയതേ| ജാലകാനി ജാലാന്യേവ| മരീചീനിതി രശ്മീന്| പരിപ്ലവാനിതി മണ്ഡൂകാദീനാം പരി സര്വതഃ പ്ലവാന് ഗതീഃ| വിവിധാനിതി ഊര്ധ്വാധസ്തിര്യഗ്ഗതശ്ലേഷ്മാദിദോഷവര്ണേന ച നാനാവിധാന്, അന്യേ പരിപ്ലവാന് വിവിധാനിതി നാനാവര്ണാന് ജലപ്ലവാനിത്യാചക്ഷതേ| ഗോചരവിഭ്രമാദിതി വിഷയഭ്രാന്തേഃ| സൂചീപാശം ന പശ്യതീതി സതോऽപി സൂക്ഷ്മസ്യാനുപലമ്ഭഃ; സൂചീപാശം സൂചീരന്ധ്രം, പാശം വാ ഗുണമ്||൩൦-൩൨||–

Adhikarana tRutIyapaTalagatadoShalakShaNam (33-34) · Śloka 34

ഊര്ധ്വം പശ്യതി നാധസ്താത്തൃതീയം പടലം ഗതേ ||൩൩|| മഹാന്ത്യപി ച രൂപാണി ഛാദിതാനീവ ചാമ്ബരൈഃ | കര്ണനാസാക്ഷിഹീനാനി വികൃതാനീവ പശ്യതി ||൩൪|| യഥാദോഷം ച രജ്യേത ദൃഷ്ടിര്ദോഷേ ബലീയസി | (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

തൃതീയപടലഗതസ്യ ലിങ്ഗമാഹ– ഊര്ധ്വം പശ്യതീത്യാദി| ഊര്ധ്വദര്ശനാഭിധാനാദധോദര്ശനസ്യ നിഷേധസിദ്ധൌ തദഭിധാനം സ്വരൂപാനുവാദാര്ഥമ്| നനു, പാര്ശ്വയോരീഷദ്ദര്ശനാര്ഥം കിമിത്യേതന്ന ഭവതി? ഉച്യതേ– ഊര്ധ്വാധോഗതത്വേനൈവ പാര്ശ്വസ്യ പരിഗ്രഹാദിതി കാര്തികഃ| യദേതദ്രൂപം പശ്യതി തത് കീദൃശമിത്യത ആഹ– മഹാന്ത്യപീത്യാദി| “ഛാദിതാനീവ ചാമ്ബരൈരിതി ആവൃതാനീവ വസ്ത്രൈഃ|” ‘അമ്ബരേ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ആകാശേ ഛാദിതാനി കേനാപി| വികൃതാനീവേതി ഛിന്നകരപാദാദീനി| അത്ര രാഗപ്രാപ്തിമാഹ– യഥാദോഷം ച രജ്യേത ദൃഷ്ടിര്ദോഷേ ബലീയസീതി| അസ്യാര്ഥഃ– യഥായഥം ദോഷവര്ണൈരരുണപീതസിതാദിഭിര്യുജ്യതേ ദൃഷ്ടിഃ; രാഗശ്ചാത്ര വര്ണമാത്രവചനഃ| അത ഏവ വക്ഷ്യതി– “കഫാത് സിതഃ ശോണിതജഃ സരക്ത” (സു. ഉ. തം. അ. ൭) ഇതി| ദോഷേ ബലീയസീതി രക്തമാംസമേദഃസഹായേ ബലവതി ദോഷേ, അന്യഥാ തു തൃതീയേऽപി രാഗോ ന ഭവതീതി വ്യഭിചാരഃ സൂച്യത ഇതി ഗദാധരഃ| നനു, തൃതീയേ കഥം രാഗവര്ണനം, ബാഹ്യപടലേനാവൃതേ ദര്ശനാസമ്ഭവാത്? ന ചാശ്മരീവര്ണാഭിധാനവദായുര്വേദപ്രാമാണ്യാര്ഥം ഭവിഷ്യതീതി, അശ്മര്യാ ഉത്തരകാലമാകൃഷ്ടൌ തഥാ പ്രതീതേഃ, ഇഹ തു ന താദൃക്| ഉച്യതേ– തൃതീയപടലഗതസ്യ ദോഷസ്യ തഥാസ്വഭാവാദ്ബാഹ്യേ രാഗോപലബ്ധിഃ, തൃതീയപടലാദാരഭ്യ രാഗോദയഃ| യദാഹ വിദേഹഃ– “യഥാസ്വം രജ്യതേ ദൃഷ്ടിര്ദോഷൈസ്ത്രിപടലസ്ഥിതൈഃ| ചതുര്ഥപടലപ്രാപ്തൈര്മണ്ഡലം രജ്യതേ തു തൈഃ||” ഇതി||൩൩-൩൪||–

Adhikarana adhaUrdhvAdipradeshasthadoShali~ggam (35-37) · Śloka 1

അധഃസ്ഥിതേ സമീപസ്ഥം ദൂരസ്ഥം ചോപരിസ്ഥിതേ ||൩൫|| പാര്ശ്വസ്ഥിതേ തഥാ ദോഷേ പാര്ശ്വസ്ഥം നൈവ പശ്യതി | സമന്തതഃ സ്ഥിതേ ദോഷേ സങ്കുലാനീവ പശ്യതി ||൩൬|| ദൃഷ്ടിമധ്യസ്ഥിതേ ദോഷേ മഹദ്ധ്രസ്വം ച പശ്യതി | ദ്വിധാ സ്ഥിതേ ദ്വിധാ പശ്യേദ്ബഹുധാ ചാനവസ്ഥിതേ ||൩൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) | ദോഷേ ദൃഷ്ട്യാശ്രിതേ തിര്യക് സ ഏകം മന്യതേ ദ്വിധാ ||൧||

അധുനാധ ഊര്ധ്വമേവം യഥാപ്രദേശം ദൃഷ്ടൌ ദോഷാവസ്ഥാനേ യഥാ ന പശ്യതി യാദൃഗ്വാ പശ്യതി തഥാ ദര്ശയിതുമാഹ– അധഃസ്ഥിത ഇത്യാദി| സമീപസ്ഥം ദൂരസ്ഥം ചേതി നൈവ പശ്യതീതി സമ്ബന്ധഃ| സമന്തത ഇതി സര്വതഃ| സങ്കുലാനീവേതി അന്യാന്യരൂപേണൈവ മിശ്രാണി| അനവസ്ഥിത ഇതി അനിയതാവസ്ഥാന ഇത്യര്ഥഃ||൩൫-൩൭||–

Adhikarana caturthapaTalagatadoShalakShaNam (38-40) · Śloka 40

തിമിരാഖ്യഃ സ വൈ ദോഷശ്ചതുര്ഥം പടലം ഗതഃ ||൩൮|| രുണദ്ധി സര്വതോ ദൃഷ്ടിം ലിങ്ഗനാശമതഃ പരമ് | അസ്മിന്നപി തമോഭൂതേ നാതിരൂഢേ മഹാഗദേ ||൩൯|| ചന്ദ്രാദിത്യൌ സനക്ഷത്രാവന്തരീക്ഷേ ച വിദ്യുതഃ | നിര്മലാനി ച തേജാംസി ഭ്രാജിഷ്ണൂന്യഥ പശ്യതി ||൪൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

ചതുര്ഥപടലഗതമാഹ– തിമിരാഖ്യ ഇത്യാദി| ആന്ധ്യോത്പാദകതയാ തിമിരസാധര്മ്യാത്തിമിരാഖ്യഃ, ദോഷോ രോഗഃ, “ദോഷാ അപി രോഗാഖ്യാം ലഭന്തേ” ഇത്യാഗമാത്; സ ഏവ രോഗഃ സര്വതോ ദൃഷ്ടിരോധാല്ലിങ്ഗനാശ ഉച്യതേ; ലിങ്ഗ്യതേ ജ്ഞായതേऽനേനേതി ലിങ്ഗമിന്ദ്രിയം ദര്ശനശക്തിഃ, തന്നാശോऽസ്മിന്നിതി ലിങ്ഗനാശഃ| ലിങ്ഗനാശമതഃ പരം ‘വദന്തി’ ഇതി ശേഷഃ| അസ്മിന്നപി തമോഭൂത ഇതി ഭൂതശബ്ദഃ സാദൃശ്യേ, രൂപസ്യാനുപലമ്ഭാദന്ധകാരസദൃശേ| നാതിരൂഢേ നാതിവൃദ്ധേ, അതശ്ചന്ദ്രാദിത്യാദീനി ഭാസ്വന്തി വസ്തൂനി പശ്യതി| അന്തരീക്ഷേ ചേത്യസ്യോപാദാനം ഭൂമേസ്തമോമയത്വാത്, തത്ര ച തമോऽഭിഭവാത്താദൃശസ്യ ചക്ഷുഷോ ദര്ശനാശക്തേഃ||൩൮-൪൦||

Adhikarana li~gganAshasya nIlikA-kAcasa~jj~jAntaram (41) · Śloka 41

സ ഏവ ലിങ്ഗനാശസ്തു നീലികാ കാചസഞ്ജ്ഞിതഃ |൪൧| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

തസ്യൈവ ലിങ്ഗനാശസ്യ സഞ്ജ്ഞാന്തരമാഹ– സ ഏവ ലിങ്ഗനാശസ്ത്വിത്യാദി| യസ്തൃതീയപടലസ്ഥിതഃ കാചസഞ്ജ്ഞിതോ ദോഷഃ സ ഏവോപേക്ഷയാ ചതുര്ഥേ പടലേ പുനര്ലിങ്ഗനാശോ നീലികാ ച| തുശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ| കുതഃ പുനരയമൃജുരേവ ഗ്രന്ഥോ ന ലഗതി– നീലികാകാചാഭ്യാം പര്യായാഭ്യാം സഞ്ജ്ഞിതോ നീലികാകാചസഞ്ജ്ഞിത ഇതി; നൈവം, തന്ത്രാന്തരേ തൃതീയപടലസ്ഥിതേ ദോഷേ കാചാഭിധാനാത്| യദാഹ നിമിഃ– “കാച ഇത്യേഷ വിജ്ഞേയോ യാപ്യസ്ത്രിപടലോത്ഥിതഃ| ചതുര്ഥപടലപ്രാപ്തോ ലിങ്ഗനാശഃ സ ഉച്യതേ|| പ്രത്യാഖ്യേയശ്ച കഫജോ വ്യാധിഃ സാധ്യസ്തു തദ്വിദാ|” ഇതി| അത്രാപി തത്പ്രത്യയാത് തൃതീയപടലസ്ഥസ്യ കാചസഞ്ജ്ഞാ, ചതുര്ഥപടലപ്രാപ്തസ്യ പ്രത്യാഖ്യേയത്വം പ്രത്യേതവ്യമ്| യത് പുനര്ലിങ്ഗനാശോപാദാനം തത് സകലപര്യായജ്ഞാപകാര്ഥമ്| ഗദാധരസ്തു “നീലികാവിശേഷിതാ കാചസഞ്ജ്ഞാ നീലികാകാചസഞ്ജ്ഞാ” ഇത്യാഹ; ഏതേന തൃതീയപടലസ്ഥദോഷേ കാചസഞ്ജ്ഞാ, ചതുര്ഥേ തു സാ നീലികയാ വിശിഷ്യതേ ഇതി ഫലതി| ഏകജാതീയതയാ ത്രിചതുഃപടലയോരപി രോഗാണാം ഷട്ത്വമേവ, നതു ദ്വാദശത്വം; തേന ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| ഇദമിദാനീം ചിന്ത്യതേ– തൃതീയപടലസ്ഥേ ദോഷേ കാചസഞ്ജ്ഞാ തിമിരസഞ്ജ്ഞാ ച, തര്ഹി കഥം ന ഷട്സങ്ഖ്യാഹാനിഃ? കാചാത്തിമിരസ്യ ഭിന്നത്വാത്, ഉക്തം ച– “ഷഡ് ലിങ്ഗനാശാഃ” ഇതി; അഥ മന്യസേ, തിമിരാത് കാചോ ന ഭിദ്യതേ, തസ്യാവസ്ഥാന്തരത്വാദിതി; ന, തദ്വിപരീതസാധകത്വാദ്ധേതോഃ; യതോऽഭിഷ്യന്ദസിരോത്പാതാഭ്യാമധിമന്ഥസിരാഹര്ഷയോരവസ്ഥാന്തരത്വേऽപി ഭിന്നത്വം പ്രതീയതേ| ഉച്യതേ– ഭവത്യേവം, യദ്യവസ്ഥാന്തരത്വേऽപി വിശിഷ്ടനാമപ്രാപ്തിസ്തയോരിവാസ്യ പ്രഥമനാമപരിത്യാഗാത് സ്യാത്; ന ചൈവം, “തിമിരാഖ്യഃ സ വൈ ദ്ഷഃ” (സു. ഉ. തം. അ. ൭) ഇത്യഭിധാനാത് തഥാച ‘തിമിരേ രാഗിണി’ ഇതി വചനാത്; തസ്മാന്നാസ്യാവസ്ഥാന്തരേ പൂര്വനാമപരിത്യാഗഃ, തതസ്തിമിരാത് കാചസ്യാവസ്ഥാന്തരത്വേऽപ്യനന്യത്വം സാധു, യഥാ– സത്യപി യൌവനത്വേ യജ്ഞദത്തസ്യ ന സ്വാഭിധേയഹാനിഃ, അതോ ന സങ്ഖ്യാതിരേകപ്രസങ്ഗ ഇതി|൪൧|–

Adhikarana doShavisheSheNa rUpavisheShadarshanam (41-46) · Śloka 46

വാതേന ചാപി രൂപാണി ഭ്രമന്തീവ ച പശ്യതി ||൪൧|| ആവിലാന്യരുണാഭാനി വ്യാവിദ്ധാനീവ മാനവഃ | പിത്തേനാദിത്യഖദ്യോതശക്രചാപതഡിദ്ഗുണാന് ||൪൨|| നൃത്യതശ്ചൈവ ശിഖിനഃ സര്വം നീലം ച പശ്യതി | കഫേന പശ്യേദ്രൂപാണി സ്നിഗ്ധാനി ച സിതാനി ച ||൪൩|| (ഗൌരചാമരഗൌരാണി ശ്വേതാഭ്രപ്രതിമാനി ച | പശ്യേദസൂക്ഷ്മാണ്യത്യര്ഥം വ്യഭ്രേ ചൈവാഭ്രസമ്പ്ലവമ്) | സലിലപ്ലാവിതാനീവ പരിജാഡ്യാനി മാനവഃ | പശ്യേദ്രക്തേന രക്താനി തമാംസി വിവിധാനി ച ||൪൪|| സ സിതാന്യപി കൃഷ്ണാനി പീതാന്യപി ച മാനവഃ | സന്നിപാതേന ചിത്രാണി വിപ്ലുതാനീവ പശ്യതി ||൪൫|| ബഹുധാ ച ദ്വിധാ ചാപി സര്വാണ്യേവ സമന്തതഃ | ഹീനാധികാങ്ഗാന്യപി തു ജ്യോതീംഷ്യപി ച ഭൂയസാ ||൪൬|| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

ദോഷവിശേഷേണ രൂപവിശേഷദര്ശനമാഹ– വാതേനേത്യാദി| അവിശേഷേണ യദുക്തമേതത് വാതേ തത് സര്വപടലേഷു സമ്ബധ്യതേ, തുല്യത്വാന്ന്യായസ്യ| വ്യാവിദ്ധാനീവ കുടിലാനീവ| ഖദ്യോതോ ജ്യോതിരിങ്ഗണഃ, ശക്രചാപ ഇന്ദ്രധനുഃ, ഗുണാന് രൂപാണി, ആദിത്യാദീനാം രൂപാണീത്യര്ഥഃ| ശിഖിനോ മയൂരാന്| സലിലപ്ലാവിതാനീവ പരിജാഡ്യാനീതി സലിലപ്ലവനേനൈവ സ്തിമിതാനീത്യര്ഥഃ| സിതാനീതി ശ്വേതാനി| നനു, രക്തേന കഥം സിതാനീത്യുച്യന്തേ? ശ്ലേഷ്മണാ സിതരൂപസ്യ ദര്ശിതത്വാത്| നൈവം, സിതാന്യപി കൃഷ്ണാനി പീതാനി പശ്യതീതി വ്യാഖ്യാനാദദോഷഃ; സ ഇതി മാനവഃ| രക്തേന കൃഷ്ണപീതദര്ശനം പിത്തസധര്മകത്വാദ്രക്തസ്യ| ചിത്രാണീതി നാനാവര്ണാനി| വിപ്ലുതാനീവേതി വിപരീതാനി| വിപരീതത്വമേവ വിവൃണോതി– ബഹുധേത്യാദി| അയമര്ഥഃ– സന്നിപാതേന പൂര്വപ്രകാരേണ ബഹുവിധാനി ദ്വിവിധാനി വാ സര്വാണി ദ്രവ്യാണി പശ്യതി, തൃതീയപടലേ ഹീനാധികാങ്ഗാന്യപീതി ഗദാധരഃ||൪൧-൪൬||

Adhikarana parimlAyisa~jj~jakatimiralakShaNam (47) · Śloka 47

പിത്തം കുര്യാത് പരിമ്ലായി മൂര്ഛിതം പിത്തതേജസാ | പീതാ ദിശസ്തു ഖദ്യോതാന് ഭാസ്കരം ചാപി പശ്യതി ||൪൭|| വികീര്യമാണാന് ഖദ്യോതൈര്വൃക്ഷാംസ്തേജോഭിരേവ വാ | (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

പിത്തേനാപരം പരിമ്ലായിസഞ്ജ്ഞകം തിമിരമാഹ– പിത്തം കുര്യാദിത്യാദി| പരിമ്ലായീതി പരിമ്ലായി തിമിരമ്; ഏതച്ച രക്തമൂര്ഛിതപിത്തകൃതം പീതം നീലം ബോദ്ധവ്യമ്| യദാഹ സാത്യകിഃ– “ഏവമേവ തു വിജ്ഞേയാ നീലാഃ പിത്തസമുത്ഥിതാഃ| രക്താഃ പിത്തോത്ഥിതാഃ പീതാഃ||” ഇതി| അത്ര വചനേ കാച ഇതി വിശേഷ്യത്വേന ബോദ്ധവ്യമ്| മൂര്ഛിതം പിത്തതേജസേതി പിത്തസ്യ തേജോ രക്തം, പ്രസാദരൂപത്വാത്; തേന മിശ്രിതമ്| അന്യേ തു ‘രക്തതേജസാ’ ഇതി പഠന്തി, രക്തസ്യ തേജോ ബലം രക്തതേജഃ; കേചിത് ‘ഭക്തതേജസാ’ ഇതി പഠന്തി, ഭക്തസ്യ അന്നസ്യ തേജസാ പ്രസാദേന രസേനേത്യര്ഥഃ; രക്തതേജസേത്യത്രാപി രക്താര്ഥം തേജോ രക്തതേജ ഇതി രസ ഏവാഭിധാതും ശക്യതേ, പിത്തതേജസേത്യത്രാപി പിത്താര്ഥം തേജഃ പിത്തതേജഃ; പിത്തശബ്ദേന സമാനത്വേന തത്പ്രസാദത്വേന ച രക്തമഭിധായ പൂര്വ ഏവാര്ഥഃ കര്തും ശക്യതേ| തഥാ ച വിദേഹഃ– “പിത്തം രക്തപ്രസാദേന മൂര്ഛയിത്വാ ച മാരുതമ്|” ഇത്യാരഭ്യ “ഏഷ യാപ്യഃ സ്മൃതഃ കാചോ മ്ലായീനാമ്നാ ശരീരിണാമ്|” ഇതി| ഇദം ത്വന്യത്ര രക്തപിത്താഭ്യാം പഠ്യതേ| യദുക്തം – “വിദധാതി പരിമ്ലായി പിത്തം രക്തേന സങ്ഗതമ്| തേന പീതാ ദിശഃ പശ്യേദുദ്യന്തമിവ ഭാസ്കരമ്||” ഇതി| അത്രാപി യദി രക്തശബ്ദേന രക്താര്ഥം യത്തദ്രക്തമിതി കുസൃഷ്ട്യാ രസോऽഭിധീയതേ, തദാ പൂര്വേണ സഹ സമാനാര്ഥമേവൈതദ്വചനം സ്യാദിതി| പരിമ്ലായിരോഗേ തിമിരവതഃ പുംസോ രാഗഗ്രഹണേ ലിങ്ഗമാഹ– പീതാ ദിശ ഇത്യാദി| വികീര്യമാണാനിതി ആച്ഛാദ്യമാനാന്| യാപ്യശ്ചായം, തഥാഹി സാത്യകിഃ– “തൃതീയം പടലം പ്രാപ്തം തിമിരം രാഗി ജായതേ| അരാഗി തിമിരം സാധ്യമാദ്യം പടലമാശ്രിതമ്|| കൃച്ഛ്രം ദ്വിതീയേ രാഗി സ്യാത് തൃതീയേ യാപ്യമുച്യതേ|” ഇതി||൪൭||–

Adhikarana li~gganAshasya rAgaiH ShaDvidhatvam (48) · Śloka 48

വക്ഷ്യാമി ഷഡ്വിധം രാഗൈര്ലിങ്ഗനാശമതഃ പരമ് ||൪൮||

വാതാദിഭേദേന ഷഡ്വിധം തിമിരമഭിധായ രാഗൈഃ ഷഡ്വിധമാഹ– വക്ഷ്യാമി ഷഡ്വിധം രാഗൈരിത്യാദി| സര്വാനുഗാം തിമിരസഞ്ജ്ഞാം വിഹായ ലിങ്ഗനാശസഞ്ജ്ഞയാ കീര്തനം രാഗപ്രകര്ഷപ്രാപ്തേഃ||൪൮||

Adhikarana vAtikAdirAgoddeshaH (49) · Śloka 49

രാഗോऽരുണോ മാരുതജഃ പ്രദിഷ്ടോ മ്ലായീ ച നീലശ്ച തഥൈവ പിത്താത് | കഫാത് സിതഃ ശോണിതജഃ സരക്തഃ സമസ്തദോഷപ്രഭവോ വിചിത്രഃ ||൪൯|| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

വാതാദിരാഗോദ്ദേശമാഹ– രാഗോऽരുണ ഇത്യാദി| മ്ലായീ ച നീലശ്ച തഥൈവ പിത്താദിതി മ്ലായീ പീതനീലോ വര്ണഃ| നനു, ശേഷേ പരിമ്ലായി പഠിതം തത് കഥമധുനാ വാതരോഗസ്യാനന്തരോക്തിഃ? നൈവം, രാഗകാലേ വായുരപ്യത്രാംശേന വ്യാപ്രിയതേ ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥമിതി കാര്തികഃ| പൈത്തികരൂപദ്വയസ്യൈകത്രാഭിധാനേന ലാഘവം സ്യാദിതി യുക്തം, യത്തു പ്രാഗേവ ന കൃതം തദേകവികാരശങ്കാനിരാസാര്ഥമ്||൪൯||

Adhikarana vAtikarAgasya vishiShTalakShaNam (50) · Śloka 50

അരുണം മണ്ഡലം ദൃഷ്ട്യാം സ്ഥൂലകാചാരുണപ്രഭമ് |൫൦| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

ഉദ്ദേശക്രമേണ വാതികരാഗസ്യൈവ വിശിഷ്ടലക്ഷണമാഹ– അരുണം മണ്ഡലമിത്യാദി| അരുണം മണ്ഡലം കീദൃശം ഭവതീത്യത ആഹ– സ്ഥൂലകാചാരുണപ്രഭമിതി| സ്ഥൂലകാചസ്യേവ അരുണാ പ്രഭാ യസ്യ തത്തഥാ; ഏതേന ബാഹുല്യമരുണത്വം ച പ്രതിപാദ്യതേ| കാചോऽത്രാരുണോ വിവക്ഷിതഃ|൫൦|–

Adhikarana parimlAyino vishiShTali~ggam (50) · Śloka 50

പരിമ്ലായിനി രോഗേ സ്യാന്മ്ലായി നീലം ച മണ്ഡലമ് ||൫൦|| ദോഷക്ഷയാത് സ്വയം തത്ര കദാചിത് സ്യാത്തു ദര്ശനമ് | (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

പരിമ്ലായിനോ വിശിഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– പരിമ്ലായിനീത്യാദി| അത്ര ഗദാധരസ്തു “രക്തജം മണ്ഡലം ദൃഷ്ട്യാം സ്ഥൂലകാചാനലപ്രഭമ്|” ഇതി പഠിത്വാ ഏതദപി പരിമ്ലായിലക്ഷണമാഹ, വ്യാചഷ്ടേ ച– ബാഹുല്യേന സ്ഥൂലകാചസ്യേവ വര്ണതഃ അനലസ്യേവ പ്രഭാ യസ്യ തത്തഥേതി, അനലപ്രഭത്വേന പീതം മണ്ഡലം ഭവതി; പീതം ചേഷന്നീലം ബോദ്ധവ്യം, “മ്ലായി നീലം ച മണ്ഡലമ്” ഇത്യഭിധാനാത്; തഥാ “പിത്താന്മണ്ഡലമാനീലം കാംസ്യാഭം പീതമേവ ച|” (സു. ഉ. തം. അ. ൭) ഇത്യുക്തമ്; ആനീലമീഷന്നീലമിത്യര്ഥഃ| മ്ലായീതി മ്ലാനമിതി കാര്തികഃ| ദോഷക്ഷയാദിതി കര്മക്ഷയാത്; സത്യപി ദോഷരൂപത്വേ ദര്ശനസദ്ഭാവാത്| നനു, കിം തര്ഹി ദോഷരൂപം താദൃശമേവാവതിഷ്ഠതേ ഉത ക്ഷീണം വാ? തത്ര ന താവദാദ്യഃ പക്ഷഃ, ദോഷാണാം കൃതകാര്യാണാം തഥാത്വേ ദര്ശനസ്യാസങ്ഗതത്വാത്; അഥ ദ്വിതീയസ്തദാ ദോഷസ്യൈവ ക്ഷയാദിത്യാപതിതം കിമിതി കര്മക്ഷയാദിതി സ്വീക്രിയതേ? നൈവം, വിനാ ദോഷപ്രതീകാരം ദര്ശനോദയാദ്വികാരസ്വഭാവാദിതി കാര്തികഃ| അന്യേ തു കാലവശാത് വാതാദിദോഷസ്യൈവ ക്ഷയാത് കദാചിദ്ദര്ശനം സ്യാദിത്യാഹുഃ, യതഃ കാലാദിജമപി വിശേഷം ക്വചില്ലക്ഷണത്വേന പഠത്യേവ, ദോഷശബ്ദേന ച കര്മണോऽഭിധാനമപ്രസിദ്ധം; കിംവാ ദോഷക്ഷയേ ഏവ കദാചിത് കര്മക്ഷയോ ഹേതുരിഷ്യതാം, കര്മണശ്ച കദാചിത് ക്ഷയോ വൈചിത്ര്യാത്| അഥാത്രൈവ കുത ഏവമ്? ഉച്യതേ– അസ്യൈവംവിധകര്മജന്യത്വാദിതി| ഗദാധരപാഠേ രക്തജമിത്യത്ര രക്തമിത്യുപലക്ഷണം, തേന രക്തപിത്തജമ്||൫൦||–

Adhikarana vAtikAdirAgANAmuddiShTAnAM lakShaNam (51-54) · Śloka 54

അരുണം മണ്ഡലം വാതാച്ചഞ്ചലം പരുഷം തഥാ ||൫൧|| പിത്താന്മണ്ഡലമാനീലം കാംസ്യാഭം പീതമേവ ച | ശ്ലേഷ്മണാ ബഹുലം പീതം ശങ്ഖകുന്ദേന്ദുപാണ്ഡുരമ് ||൫൨|| ചലത്പദ്മപലാശസ്ഥഃ ശുക്ലോ ബിന്ദുരിവാമ്ഭസഃ | ( സങ്കുചത്യാതപേऽത്യര്ഥഃ ഛായായാം വിസ്തൃതോ ഭവേത്) | മൃജ്യമാനേ ച നയനേ മണ്ഡലം തദ്വിസര്പതി ||൫൩|| പ്രവാലപദ്മപത്രാഭം മണ്ഡലം ശോണിതാത്മകമ് | ദൃഷ്ടിരാഗോ ഭവേച്ചിത്രോ ലിങ്ഗനാശേ ത്രിദോഷജേ | യഥാസ്വം ദോഷലിങ്ഗാനി സര്വേഷ്വേവ ഭവന്തി ഹി ||൫൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) | ( തഥാ നരഃ പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ടിഃ കഫേന ചാന്യസ്ത്വഥ ധൂമദര്ശീ | യോ ഹ്രസ്വജാത്യോ നകുലാന്ധതാ ച ഗമ്ഭീരസഞ്ജ്ഞാച്ച തഥൈവ ദൃഷ്ടിഃ) |

രാഗോऽരുണോ മാരുതജ ഇത്യാദി സൂത്രം പൂര്വോക്തം വിവൃണോതി– അരുണം മണ്ഡലം വാതാദിത്യാദി| പിത്താന്മണ്ഡലമാനീലമിതി ആനീലമീഷന്നീലം പീതമേവ, തേന രക്തസമ്ബന്ധേ സതി കാംസ്യാഭമ്| പീതമേവ ചേതി രസസമ്ബന്ധേ പീതമേവ, കാംസ്യാഭമാപാണ്ഡുപീതമിത്യര്ഥഃ| കേചിദത്ര കഫജേ പഠന്തി– “സങ്കുചത്യാതപേऽത്യര്ഥം ഛായായാം വിസ്തൃതോ ഭവേത്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൭) ഇതി| ശോണിതജേ പ്രവാലേത്യാദൌ പ്രവാലം സ്വനാമഖ്യാതം തദാഭം, പദ്മപത്രാഭം ച രക്തപദ്മപുഷ്പദലാഭമ്| ത്രിദോഷജേ ചിത്ര ഇത്യത്ര യഥാസ്വം വാതാദിവര്ണവിഭേദേന ചിത്രത്വം ബോദ്ധവ്യം, യഥാസ്വമിത്യസ്യ വക്ഷ്യമാണസ്യാത്രാപി സമ്ബന്ധാത്; തേനായമര്ഥഃ– യഥായഥം വാതാദീനാം വര്ണഭേദേന ചിത്രവര്ണോ ഭവതി, ഉദ്ദേശോക്തവര്ണചിത്രത്വേ സാക്ഷാദേതാദൃശവിവരണാഭാവ ഇതി വിശേഷഃ| യഥാസ്വം ദോഷലിങ്ഗാനീത്യസ്യാഭിധാനം ന്യായസിദ്ധസ്യൈവാര്ഥസ്യ ദ്യോതനാര്ഥമ്| ദോഷലിങ്ഗാനി വാതാദീനാം ക്രമേണാരുണാദിലിങ്ഗാന്യുക്തേഷു ജ്ഞാതവ്യാനി||൫൧-൫൪||

Adhikarana dRuShTigatarogANAM sa~gkhyA (55) · Śloka 55

ഷഡ് ലിങ്ഗനാശാഃ ഷഡിമേ ച രോഗാ ദൃഷ്ട്യാശ്രയാഃ ഷട് ച ഷഡേവ വാച്യാഃ |൫൫| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

അതഃ പരമുക്തവക്ഷ്യമാണവികാരയോഃ സങ്ഖ്യാഭിധാനാര്ഥമാഹ– ഷഡിത്യാദി| ഷഡ് ലിങ്ഗനാശാ ഇത്യുക്താനുവാദോऽയമ്| ഷഡിമേ ച രോഗാ ഇതി പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യാദയോ വക്ഷ്യമാണാഃ| നനു, ഉക്താനുവാദോ യുക്തഃ, വക്ഷ്യമാണാനാം പുനഃ കിമര്ഥം സങ്ഖ്യോക്തിഃ? നൈവം, പിത്തകഫവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യവസ്ഥാന്തരാഭ്യാം ദിവാന്ധരാത്ര്യന്ധാഭ്യാം സങ്ഖ്യാധിക്യനിരാസാര്ഥമ്, അത ഏവ ഷഡേവേത്യവധാരണം കൃതം, ഷട് ച ഷഡേവ ഇതി മിലിത്വാ ദ്വാദശ; അമും ച ഗ്രന്ഥം കേചിദത്ര സങ്ഗ്രഹേ ന പഠന്ത്യേവ|൫൫|–

Adhikarana pittavidagdhadRuShTilakShaNam (55-56) · Śloka 56

പിത്തേന ദുഷ്ടേന സദാ തു ദൃഷ്ടിഃ പീതാ ഭവേദ്യസ്യ നരസ്യ കിഞ്ചിത് ||൫൫|| പീതാനി രൂപാണി ച തേന പശ്യേത് സ വൈ നരഃ പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ടിഃ | പ്രാപ്തേ തൃതീയം പടലം തു ദോഷേ ദിവാ ന പശ്യേന്നിശി ചേക്ഷതേ സഃ ||൫൬|| രാത്രൌ ച ശീതാനുഗൃഹീതദൃഷ്ടിഃ പിത്താല്പഭാവാദപി താനി പശ്യേത് | (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ടിലിങ്ഗമാഹ– പിത്തേനേത്യാദി| ദൃഷ്ടിഃ പീതാ ഭവേദിതി പ്രഥമദ്വിതീയയോഃ പടലയോരിതി ഗമ്യതേ, യതഃ പരതഃ “പ്രാപ്തേ തൃതീയം പടലം” ഇത്യഭിധാസ്യതി| നനു, യദ്യേവം കഥം തിമിരാദസ്യാഃ പാര്ഥക്യമ്? ഉച്യതേ– തൃതീയപടലപ്രാപ്തിമന്തരേണ വര്ണാസദ്ഭാവാത്| ഏതച്ച സതി വര്ണേ പടലാന്തരഗതദോഷലിങ്ഗാഭാവാത് പ്രത്യേതവ്യമ്| അസ്മിന്നേവ വ്യവസ്ഥാനേ താദൃക് സ്വരൂപോ ദോഷഃ കഥമന്യവികാരം കരോതീതി നാശങ്കനീയമ്, തജ്ജനകകര്മണോ ഭിന്നത്വേന സാമഗ്രീഭേദാത്| അയം ദിവാന്ധഃ, ദിവാ ന പശ്യേദിതി വചനാത്| താനീതി രൂപാണി| ദോഷേ പിത്തേ||൫൫-൫൬||–

Adhikarana shleShmavidagdhadRuShTilakShaNam (57-58) · Śloka 58

തഥാ നരഃ ശ്ലേഷ്മവിദഗ്ധദൃഷ്ടിസ്താന്യേവ ശുക്ലാനി തു മന്യതേ സഃ ||൫൭|| ത്രിഷു സ്ഥിതോऽല്പഃ പടലേഷു ദോഷോ നക്താന്ധ്യമാപാദയതി പ്രസഹ്യ | ദിവാ സ സൂര്യാനുഗൃഹീതദൃഷ്ടിഃ പശ്യേത്തു രൂപാണി കഫാല്പഭാവാത് ||൫൮|| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

ശ്ലേഷ്മവിദഗ്ധദൃഷ്ടിലിങ്ഗമാഹ– തഥാ നരഃ ശ്ലേഷ്മവിദഗ്ധദൃഷ്ടിരിത്യാദി| ഏതാം ച പ്രഥമദ്വിതീയപടലാശ്രിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ജനയതി; പരതഃ ‘ത്രിഷു’ ഇത്യുക്തേഃ| താനീതി രൂപാണി| ത്രിഷു സ്ഥിതോऽല്പ ഇത്യനേന ദിവാദര്ശനം പ്രത്യാനുകൂല്യം ഖ്യാപ്യതേ, യദി ഹി അനല്പദോഷഃ സ്യാത്തദാ ദിവാऽപി ദര്ശനം ന ഭവേദേവ| ദോഷോऽത്ര കഫഃ, തസ്യൈവ പ്രക്രാന്തത്വാത്; അയം നക്താന്ധഃ||൫൭-൫൮||

Adhikarana dhUmadarshIlakShaNam (59) · Śloka 59

ശോകജ്വരായാസശിരോऽഭിതാപൈരഭ്യാഹതാ യസ്യ നരസ്യ ദൃഷ്ടിഃ | ധൂമ്രാംസ്തഥാ പശ്യതി സര്വഭാവാന് സ ധൂമദര്ശീതി നരഃ പ്രദിഷ്ടഃ ||൫൯|| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

ധൂമദര്ശിനോ ലിങ്ഗമാഹ– ശോകജ്വരായാസേത്യാദി| ശോകാദിഭിഃ കാരണൈഃ കുപിതേന പിത്തേനാഭ്യാഹതാ ഉപഹതാ ദൃഷ്ടിരിതി പ്രത്യേതവ്യമ്, അസ്യ സുശ്രുതേ രോഗസങ്ഗ്രഹേ പൈത്തികഗണേऽഭിധാനാത്| അയം ച രോഗോ ബാഹ്യപടലസ്ഥേന ദോഷേണ ജന്യത ഇതി ഗദാധരഃ, തൃതീയപടലാശ്രിതദോഷേണേതി കാര്തികഃ| ദിവാ ധൂമാന് പശ്യതി, ന തു നക്തം; തദാ പിത്തസ്യ ക്ഷീണത്വാദിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൫൯||

Adhikarana hrasvajADyalakShaNam (60) · Śloka 60

യോ ഹ്രസ്വജാഡ്യോ ദിവസേഷു കൃച്ഛ്രാദ്ധ്രസ്വാനി രൂപാണി ച തേന പശ്യേത് |൬൦| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

ഹ്രസ്വജാഡ്യലക്ഷണമാഹ– യോ ഹ്രസ്വജാഡ്യ ഇത്യാദി| തേന ഹ്രസ്വജാഡ്യേന ഹ്രസ്വാനി രൂപാണി ദിവാ യഃ പശ്യേത് സ ഹ്രസ്വജാഡ്യ ഇതി യോജനാ| അത്ര ദോഷോ ദൃഷ്ടിമധ്യഗതഃ| യദുക്തമ്– “ദൃഷ്ടിമധ്യഗതേ ദോഷേ മഹദ്ധ്രസ്വം ച പശ്യതി|” ഇതി| അയം പൈത്തികഃ|൬൦|–

Adhikarana nakulAndhyalakShaNam (60) · Śloka 60

വിദ്യോതതേ യസ്യ നരസ്യ ദൃഷ്ടിര്ദോഷാഭിപന്നാ നകുലസ്യ യദ്വത് ||൬൦|| ചിത്രാണി രൂപാണി ദിവാ സ പശ്യേത് സ വൈ വികാരോ നകുലാന്ധ്യസഞ്ജ്ഞഃ | (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

നകുലാന്ധ്യസഞ്ജ്ഞമാഹ– വിദ്യോതതേ യസ്യേത്യാദി| നകുലസ്യ യദ്വത് വ്യഥാ ദൃഷ്ടിര്വിദ്യോതതേ വര്ണേന പ്രതിഭാസതേ തഥാऽസ്യേത്യര്ഥഃ| അതഃ സര്വദൃഷ്ടിമണ്ഡലഗതോ രാഗഃ സര്വദോഷവര്ണശ്ച; ദോഷാഭിപന്നേത്യത്ര ദോഷശബ്ദസ്യാവിശേഷിത്വാദഭിശബ്ദസ്യാഭിവ്യാപ്ത്യര്ഥസ്യ പ്രയോഗാത്| ഏതൌ ഹ്രസ്വജാഡ്യനകുലാന്ധ്യൌ ചതുഃപടലസ്ഥിതദോഷജന്യൌ സരാഗൌ ന സാധ്യൌ| തഥാച വിദേഹഃ– “നക്തമന്ധാസ്തു ചത്വാരോ യേ പുരസ്താത് പ്രകീര്തിതാഃ| തേഷാമസാധ്യോ നകുലോ ഹ്രസ്വജാഡ്യസ്തഥൈവ ച|| വിശേഷേണ ഭവേയാതാം ദ്വൌ ചതുഃപടലാശ്രിതൌ| തൌ ച സമ്പ്രാപ്തരാഗത്വാദസാധ്യൌ പരികീര്തിതൌ||” ഇതി| ഏതൌ ച രാത്ര്യന്ധൌ പ്രത്യേതവ്യൌ, ദിവാ ഹ്രസ്വചിത്രരൂപദര്ശനാഭിധാനേന രാത്രാവദര്ശനപ്രതീതേഃ| വിദേഹേന തു നക്താന്ധ്യേ ത്രിത്വേऽപി ചത്വാര ഇത്യുക്തം, നക്താന്ധ്യബാഹുല്യേന ദിവാന്ധ്യേऽപി തത്പ്രയോഗാത്; ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതിവത്||൬൦||

Adhikarana gambhIrikAlakShaNam (61) · Śloka 61

ദൃഷ്ടിര്വിരൂപാ ശ്വസനോപസൃഷ്ടാ സങ്കോചമഭ്യന്തരതസ്തു യാതി ||൬൧|| രുജാവഗാഢാ ച തമക്ഷിരോഗം ഗമ്ഭീരികേതി പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ | (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

ഗമ്ഭീരികാലക്ഷണമാഹ– ദൃഷ്ടിരിത്യാദി| വിരൂപാ വികൃതാ| ശ്വസനോപസൃഷ്ടാ വാതോപഗതാ, സങ്കോചമഭ്യന്തരതസ്തു യാതീതി അന്തഃസങ്കോചമേതി നിമജ്ജതീത്യര്ഥഃ; “ സങ്കുച്യതേऽഭ്യന്തരതശ്ച യാതി” ഇതി പാഠാന്തരേऽപ്യയമേവാര്ഥഃ, ഇയമവിശേഷോക്തിഃ| സകലപടലഗതവാതജന്യാ അസാധ്യാ, സുശ്രുതേ ഗമ്ഭീരികാ തഥേതി നിര്ദേശാത്||൬൧||–

Adhikarana sanimittali~gganAsha-animittali~gganAshalakShaNam (62-64) · Śloka 64

ബാഹ്യൌ പുനര്ദ്വാവിഹ സമ്പ്രദിഷ്ടൌ നിമിത്തതശ്ചാപ്യനിമിത്തതശ്ച ||൬൨|| നിമിത്തതസ്തത്ര ശിരോऽഭിതാപാജ്ജ്ഞേയസ്ത്വഭിഷ്യന്ദനിദര്ശനഃ സഃ | ( വിദാര്യതേ സീദതി ഹീയതേ വാ നൃണാമഭിഘാതഹൃതാ ച ദൃഷ്ടിഃ) | സുരര്ഷിഗന്ധര്വമഹോരഗാണാം സന്ദര്ശനേനാപി ച ഭാസ്കരസ്യ ||൬൩|| ഹന്യേത ദൃഷ്ടിര്മനുജസ്യ യസ്യ സ ലിങ്ഗനാശസ്ത്വനിമിത്തസഞ്ജ്ഞഃ | തത്രാക്ഷി വിസ്പൃഷ്ടമിവാവഭാതി വൈദൂര്യവര്ണാ വിമലാ ച ദൃഷ്ടിഃ ||൬൪|| (ഇതി ദൃഷ്ടിഗതാഃ) | (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

തദേവം ശാരീരാന് ദ്വാദശ ദൃഷ്ടിഗതവികാരാനഭിധായ സനിമിത്താനിമിത്തഭേദാദാഗന്തുബാഹ്യജൌ നയനവികാരൌ (ലിങ്ഗനാശൌ) ദര്ശയന്നാഹ– ബാഹ്യൌ പുനര്ദ്വാവിഹേത്യാദി| സമ്പ്രദിഷ്ടൌ കഥിതാവൌപദ്രവികാധ്യായേ “ തഥാ ബാഹ്യൌ പുനര്ദ്വൌ” (സു. ഉ. തം. അ. ൧) ഇത്യാദിനാ| ബഹിര്ഭവൌ ബാഹ്യൌ, ആഗന്തൂ ഇത്യര്ഥഃ| തത്ര സനിമിത്തം ദര്ശയന്നാഹ– നിമിത്തതസ്തത്രേത്യാദി| ശിരോऽഭിതാപാദിതി ശിരോ അഭി സര്വതസ്തപ്യതേ യേന വിഷകുസുമഗന്ധവാഹിപവനസ്പര്ശാദിനാ സ ശിരോऽഭിതാപസ്തസ്മാത്; തേന സമസ്തശിരസ ഉപതാപാന്നയനഗതരുധിരാധികകോപോ ദൃഷ്ടേരപി ശക്തേര്വ്യാഘാതഃ| അഭിഷ്യന്ദനിദര്ശന ഇതി രക്താഭിഷ്യന്ദലിങ്ഗ ഇതി ഗദാധരഃ; സുശ്രുതേ രോഗസങ്ഗ്രഹേ സര്വജഗണേ ദ്വയോരപ്യേതയോഃ പാഠാത് സന്നിപാതജാഭിഷ്യന്ദലക്ഷണ ഇതി കാര്തികഃ| അനിമിത്തമാഹ– സുരര്ഷിഗന്ധര്വേത്യാദി| അനുപലഭ്യമാനവിശിഷ്ടസുരാദിദര്ശനനിമിത്തമാഹുഃ| സന്ദര്ശനേന സമ്യഗ്ദര്ശനേന, ഹന്യേത ഹന്തും സമ്ഭാവ്യേത, ന ത്വവശ്യം ഹന്യേത ഇത്യഭിപ്രായഃ| (ദൃഷ്ടിരിതി ദര്ശനമുപലബ്ധിരിത്യര്ഥഃ, ന തു ദൃഷ്ടിമണ്ഡലമ്, അസ്യാദൃഷ്ടിഗതവികാരത്വാത്| ലിങ്ഗനാശപ്രയോഗശ്ചാത്ര രൂപഗ്രഹണാഭാവസാമാന്യാന്ന തു രൂഢ്യാ, തസ്യ ചതുര്ഥപടലസ്ഥതിമിര ഏവ രൂഢത്വാത്|) തച്ചേദം ദര്ശനം കിമഭിഷ്യന്ദവത് സകലഗോലകോപഘാതകം തിമിരത്വാദ്ദൃഷ്ടിമാത്രോപഘാതകം വേതി ശങ്കാനിരാസാര്ഥമാഹ– തത്രാക്ഷീത്യാദി| വിസ്പഷ്ടമിവേതി പൂര്വാവസ്ഥാതോ വിശേഷേണ പ്രസന്നമിവ ഗോലകാവച്ഛിന്നം ചക്ഷുരവഭാസതേ| ദൃഷ്ടിരപി വൈഡൂര്യവര്ണാ ശ്യാവാ ദൃഷ്ടിഃ പ്രകൃതിവര്ണേത്യര്ഥഃ| വിമലേതി വിഗതകാചാദിമലാ| അയം താത്പര്യാര്ഥഃ– പൂര്വാവസ്ഥാതഃ ശക്തിമാത്രമുപഹന്യതേ, യതോ ദേവാദയോ ഹി അവയവമദൂഷയന്ത ഏവ ശക്തിമാത്രമുപഘ്നന്തി| യദുക്തം ചരകേ– “ദേവാദയോऽഷ്ടൌ ഹി മഹാനുഭാവാ ന ദൂഷയന്തഃ പുരുഷസ്യ ദേഹമ്| വിശന്ത്യദൃശ്യാസ്തരസാ യഥൈവ ഛായാതപൌ ദര്പണസൂര്യകാന്തൌ||” (ച. ചി. അ. ൯) ഇതി| ( ഏതൌ ച ബാഹ്യജൌ ദൃഷ്ട്യാധാനനിരൂപണീയതയാ ദൃഷ്ടിഗതാവേവ, അത ഏവ തദധികാരനിര്ദിഷ്ടൌ, ശാരീരാഭിപ്രായേണ ദ്വാദശവിധത്വമുക്തം, തേന ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ,) ദ്വാവപ്യേതാവസാധ്യൌ|| ഇതി ദൃഷ്ടിഗതാഃ||൬൨-൬൪||

Adhikarana prastAryarmalakShaNam (65) · Śloka 65

പ്രസ്താര്യര്മ തനു സ്തീര്ണം ശ്യാവം രക്തനിഭം സിതേ |൬൫|

അഥ മണ്ഡലഗതനിദാനാഭിധാനപാരിശേഷ്യാദ് ദൃഷ്ടിഗതാനന്തരം ശുക്ലമണ്ഡലവര്ത്മപക്ഷ്മമണ്ഡലഗതാനാം നിദാനാഭിധാനാവസരപ്രാപ്തൌ വര്ത്മാദിമണ്ഡലപ്രതിയോഗിതയാ ശുക്ലമണ്ഡലസ്യാന്തര്ഗതത്വാത് സൌകുമാര്യേണാനന്തരം കൃത്വാ ച നിദാനോദ്ദേശാരമ്ഭഃ| തത്ര പ്രസ്താരിശബ്ദാഭിധാനസ്യാര്മണോ ലക്ഷണമാഹ– പ്രസ്താരീത്യാദി| പ്രസ്താരീതി ലക്ഷ്യം, ശേഷം ലക്ഷണമ്| തനു അബഹലമ്| സ്തീര്ണം വിതതമ്| ( ശ്യാവമീഷന്നീലമ്| രക്തനിഭം രക്തവര്ണമ്| അത്ര ശ്യാവരക്തയോര്വിരോധാത് സമുച്ചയാഭാവേന വികല്പഃ| അത ഏവാഹ നിമിഃ– “സമന്താദ്വിസൃതഃ ശ്യാവോ രക്തോ വാ മാംസസഞ്ചയഃ| സന്നിപാതേന ദോഷാണാം പ്രസ്താര്യര്മ തദുച്യതേ||” ഇതി| ഗദാധരണ ഈഷന്നീലലോഹിതവര്ണസമുച്ചയ ഏവ ദര്ശിതഃ| സിതേ ശുക്ലഭാഗേ)|൬൫|–

Adhikarana shuklArmalakShaNam (65) · Śloka 65

സശ്വേതം മൃദു ശുക്ലാര്മ ശുക്ലേ തദ്വര്ധതേ ചിരാത് ||൬൫||

ശുക്ലാര്മലക്ഷണമാഹ– സശ്വേതമിത്യാദി| സശ്വേതം കിഞ്ചിച്ഛ്വേതമ്| മൃദു കോമലമ്| പരതോ വക്ഷ്യമാണം മാംസമിതി പദം സിംഹാവലോകനന്യായേന സമ്ബന്ധനീയമ്| സശബ്ദസ്യാധികസ്യോപാദാനം സമ്യക് ശ്വേതത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമിതി കാര്തികഃ| ശുക്ലേ ശുക്ലമണ്ഡലേ| ചിരാത് ചിരകാലേന തദ്വര്ധതേ, കഫജത്വാത്||൬൫||

Adhikarana raktArmalakShaNam (66) · Śloka 66

പദ്മാഭം മൃദു രക്താര്മ യന്മാംസം ചീയതേ സിതേ |൬൬|

രക്താര്മലക്ഷണമാഹ– പദ്മാഭമിത്യാദി| പദ്മാഭമരുണപദ്മപത്രനിഭമ്| മൃദു കോമലം, സിതേ ശുക്ലമണ്ഡലേ| ചീയതേ വൃദ്ധിമുപൈതി| ഏതദ്രക്തജമ്|൬൬|–

Adhikarana adhimAMsArmalakShaNam (66) · Śloka 66

പൃഥു മൃദ്വധിമാംസാര്മ ബഹുലം ച യകൃന്നിഭമ് |൬൬|

അധിമാംസാര്മലക്ഷണമാഹ– പൃഥ്വിത്യാദി| പൃഥു വിതതം, വിസ്തീര്ണമിത്യര്ഥഃ| ബഹുലം സ്ഥൂലമ്| ലോഹിതത്വേന യകൃന്നിഭം, ശ്യാവവര്ണസമ്ബന്ധോऽപ്യത്ര ജ്ഞേയഃ; യഥാऽऽഹ സുശ്രുതഃ– “വിസ്തീര്ണം മൃദു ബഹലം യകൃത്പ്രകാശം ശ്യാവം വാ തദധികമാംസജാര്മ വിദ്യാത്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪) ഇതി| അത്ര ശ്യാവം വേതി വാശബ്ദഃ സമുച്ചയേ, തേന ശ്യാവം ലോഹിതം ചേത്യര്ഥഃ| ഏതച്ച ത്രിദോഷജം, സുശ്രുതേ ത്രിദോഷജപ്രകരണേ പഠിതത്വാത്|൬൬|–

Adhikarana snAyvarmalakShaNam (66) · Śloka 66

സ്ഥിരം പ്രസ്താരി മാംസാഢ്യം ശുക്ലം സ്നായ്വര്മ പഞ്ചമമ് ||൬൬||

സ്നായ്വര്മലക്ഷണമാഹ– സ്ഥിരമിത്യാദി| സ്ഥിരം കഠിനമ്| മാംസാഢ്യം ബഹുമാംസമ്| ശുഷ്കമവിസ്രാവി| ഇദം ച പ്രസ്താര്യര്മോദ്ഭവമ്| തഥാ ച നിമിഃ– “പ്രസ്താരിണോऽര്മണഃ സ്രാവം നിരുണദ്ധി യദാऽനിലഃ| വിനാ സ്രാവം വിശുഷ്കം തത് സ്നായ്വര്മേതി പ്രകീര്തിതമ്||” ഇതി| ഇദം തു സന്നിപാതജമപി സാധ്യമ്||൬൬||

Adhikarana shuktikAlakShaNam (67) · Śloka 67

ശ്യാവാഃ സ്യുഃ പിശിതനിഭാശ്ച ബിന്ദവോ യേ ശുക്ത്യാഭാഃ സിതനിയതാഃ സ ശുക്തിസഞ്ജ്ഞഃ |൬൭| (സു. ഉ. തം. അ. ൭) |

ശുക്തികാലക്ഷണമാഹ– ശ്യാവാ ഇത്യാദി| ശ്യാവാഃ പാണ്ഡുശ്യാമാഃ, പിശിതനിഭാ ഇതി നിയമേന ഭണിതാഃ, ( തേന പിശിതസ്യേവ നിയമേന ഭാ ദീപ്തിര്യേഷാം തേ തഥാ, സാ ച പ്രഭാ ശ്യാവാ ഇതി സമഭിവ്യാഹാരേണ ശ്യാവവര്ണൈവ; നത്വത്ര മാംസസ്യോപമാനത്വം പിശിതനിഭശബ്ദോऽഭിധത്തേ, വക്ഷ്യമാണാര്ജുനേ രുധിരോപമശബ്ദവത്, മാംസാത്മകത്വാദേവ ശുക്തികായാഃ)| സിതനിയതാ ഇതി സിതേ ശുക്ലമണ്ഡലേ നിയതാഃ; ശുക്ത്യാഭാ ജലശുക്തിനിഭാഃ, വര്ണസാമ്യാത്; അത ഏവ ശുക്തിസഞ്ജ്ഞഃ| അയം പിത്തജഃ| അത്ര വാഗ്ഭടഃ “പിത്തം കുര്യാത് സിതേ ബിന്ദൂനസിതശ്യാവപീതകാന്| മലാക്താദര്ശതുല്യം വാ സര്വം ശുക്ലം സദാഹരുക്|| രോഗോऽയം ശുക്തികാസഞ്ജ്ഞഃ സശകൃദ്ഭേദതൃഡ്ജ്വരഃ||” (വാ. ഉ. തം. അ. ൧) ഇതി|൬൭|–

Adhikarana arjunalakShaNam (67) · Śloka 67

ഏകോ യഃ ശശരുധിരോപമശ്ച ബിന്ദുഃ ശുക്ലസ്ഥോ ഭവതി തമര്ജുനം വദന്തി ||൬൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪) |

അര്ജുനലക്ഷണമാഹ– ഏക ഇത്യാദി| ഏക ഏവ സന് യഃ ശശരുധിരവല്ലോഹിതോ ബിന്ദുരൂപശ്ച വികാരസ്തമര്ജുനം വദന്തീത്യര്ഥഃ| ഉക്തം ച കല്യാണവിനിശ്ചയ– “ശക്രഗോപനിഭം ശുക്ലേऽര്ജുനം രക്തപ്രകോപതഃ|” ഇതി| ഏതേന ബിന്ദുരൂപത്വേ നിയമോ നാസ്തീതി ജ്ഞേയമ്| അത ഏവ രവിഗുപ്ത– “കൃഷ്ണഭാഗേ സിതം ബിന്ദും ശുക്ലം വിദ്യാത് കഫാത്മകമ്| രക്തം ച ശുക്ലഭാഗസ്ഥമര്ജുനം ശോണിതോദ്ഭവമ്||” ഇതി||൬൭||

Adhikarana piShTakalakShaNam (68) · Śloka 68

ശ്ലേഷ്മമാരുതകോപേന ശുക്ലേ പിഷ്ടം സമുന്നതമ് | പിഷ്ടവത് പിഷ്ടകം വിദ്ധി മലാക്താദര്ശസന്നിഭമ് ||൬൮||

പിഷ്ടകലക്ഷണമാഹ– ശ്ലേഷ്മമാരുതകോപേനേത്യാദി| പിഷ്ടമിതി ലക്ഷണപദമ്| പിഷ്ടവദിതി ആലേപനപിഷ്ടതുല്യം ശ്വേതത്വേന| പുനഃ പിഷ്ടകമിതി ലക്ഷ്യപദമ്| സമുന്നതമുച്ഛൂനമ്| മലാക്താദര്ശസന്നിഭമിതി ധൂല്യാദിമ്രക്ഷിതദര്പണതുല്യമ്| അയം കഫവാതജഃ, അതഃ കഫേനാച്ഛതയാ, വാതേന കിഞ്ചിത് ശ്യാവതയാ മലാക്തദര്പണനിഭത്വമസ്യേത്യര്ഥഃ||൬൮||

Adhikarana sirAjAlalakShaNam (69) · Śloka 69

ജാലാഭഃ കഠിനസിരോ മഹാന് സരക്തഃ സന്താനഃ സ്മൃത ഇഹ ജാലസഞ്ജ്ഞിതസ്തു |൬൯| (സു. ഉ. തം. അ. ൪) |

സിരാജാലലക്ഷണമാഹ– ജാലാഭ ഇത്യാദി| അനുലോമവിലോമസിരാനിചയരചിതനിരന്തരവിവരഗവാക്ഷിഭാവാത് ജാലസ്യേവ ആഭാ ആകൃതിര്യസ്യ സ തഥാ| കഠിനസിര ഇത്യനേന സിരാണാമേവ സന്താനോऽയം വികാര ഇതി ദര്ശയതി| സരക്ത ഈഷല്ലോഹിതഃ| സന്തനോതി ആച്ഛാദയതീതി സന്താനഃ, ബഹുലവചനാത് കര്തരി ഘഞ്| അത്ര ബിന്ദുശബ്ദോऽനുവര്തനീയഃ, സ സര്വത്ര വിശേഷ്യഃ| ജാലസഞ്ജ്ഞിത ഇത്യത്ര ‘ സിരാപൂര്വ’ ഇതി ശേഷഃ, തേന സിരാജാലസഞ്ജ്ഞിത ഇത്യര്ഥഃ| അയം ച രക്തജഃ|൬൯|–

Adhikarana sirAjapiDakAlakShaNam (69) · Śloka 69

ശുക്ലസ്ഥാഃ സിതപിഡകാഃ സിരാവൃതാ യാസ്താ ബ്രൂയാദസിതസമീപജാഃ സിരാജാഃ |൬൯| (സു. ഉ. തം. അ. ൪) |

സിരാജപിഡകാലക്ഷണമാഹ– ശുക്ലസ്ഥാ ഇത്യാദി| സിതപിഡകാ ഇതി സിതവര്ണാഃ പിഡകാഃ| സിരാവൃതാഃ സിരാവ്യാപ്താഃ| അസിതസമീപജാ ഇതി കൃഷ്ണഭാഗാഭ്യര്ണശുക്ലജാഃ| സിരാപരിവൃതത്വാത് സിരാജാഃ, നതു സാക്ഷാത് സിരാജാതാ ഇതി ഗദാധരഃ| അയം ച ത്രിദോഷജഃ, ത്രിദോഷജസാധ്യപ്രകരണേ സുശ്രുതേന പഠിതത്വാത്|൬൯|–

Adhikarana balAsagrathitalakShaNam (69) · Śloka 69

കാംസ്യാഭോऽമൃദുരഥ വാരിബിന്ദുകല്പോ വിജ്ഞേയോ നയനസിതേ ബലാസസഞ്ജ്ഞഃ ||൬൯|| (ഇതി ശുക്ലജാഃ) | (സു. ഉ. തം. അ. ൪) |

ബലാസഗ്രഥിതലക്ഷണമാഹ– കാംസ്യാഭ ഇത്യാദി| കാംസ്യസ്യേവാഭാ ദീപ്തിര്യസ്യ സ തഥാ സിത ഇത്യര്ഥഃ, വാരിബിന്ദുരിവോച്ഛൂനത്വാത്| അമൃദുഃ കഠിനഃ, കഫാനിലജത്വാത്| തഥാ ച വിദേഹഃ– “മാരുതോത്പീഡിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ശുക്ലഭാഗേ വ്യവസ്ഥിതഃ| ജലബിന്ദുരിവോച്ഛൂനോ ഹ്യമൃദുഃ കഫസമ്ഭവഃ|| ബലാസഗ്രഥിതം നാമ തം ശോഥം വൃത്തമാദിശേത്|” ഇതി| ( ‘കോഷാഭ’ ഇതി കശ്ചിത് പഠതി, കോഷോ മാംസകുഡ്മലഃ, തദാഭസ്തദാകാരഃ; ഏതാവതാऽത്യര്ഥമുച്ഛൂനത്വം പ്രതിപാദ്യതേ, വാരിബിന്ദുകല്പ ഇതി ച ഈഷദുച്ഛൂനതാऽപി, നയനസിതേ ശുക്ലഭാഗേ ഇത്യര്ഥഃ|) ബലാസസഞ്ജ്ഞ ഇത്യത്ര ഗ്രഥിതശബ്ദലോപഃ, തേന ബലാസഗ്രഥിത ഇതി സഞ്ജ്ഞാ| അത്ര സിരോത്പാതസിരാഹര്ഷൌ വാഗ്ഭടേന പഠിതൌ| തഥാ ഹി– “രക്തരാജീനിഭം ശുക്ലേ ഉഷ്യതേऽപി സവേദനമ്| അശോഥാശ്രൂപദേഹം ച ശിരോത്പാതഃ സശോണിതമ്| ഉപേക്ഷിതഃ സിരോത്പാതോ രാജീസ്താ ഏവ വര്ധയന്| കുര്യാത് സാസ്രം സിരാഹര്ഷം തേനാക്ഷ്യുദ്വീക്ഷണാക്ഷമമ്||” (വാ. ഉ. അ. ൧൦) ഇതി|| ഇതി ശുക്ലജാഃ||൬൯||

Adhikarana pUyAlasalakShaNam (70) · Śloka 70

പക്വഃ ശോഥഃ സന്ധിജോ യഃ സതോദഃ സ്രവേത് പൂയം പൂതി പൂയാലസാഖ്യഃ |൭൦| (സു. ഉ. തം. അ. ൨) |

അഥ മണ്ഡലഗതനിദാനാഭിധാനപാരിശേഷ്യാദ്വര്ത്മമണ്ഡലഗതനിദാനാഭിധാനേ പ്രാപ്തേ കനീനികാസന്ധ്യാദീനാം വര്ത്മമണ്ഡലാഭിയോഗിതയാऽന്തര്ഗതത്വേനാന്തരങ്ഗത്വാത് സന്ധിഗതനിദാനോദ്ദേശാരമ്ഭഃ| തേ ച സന്ധയഃ ഷട്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “പക്ഷ്മവര്ത്മഗതഃ സന്ധിര്വര്ത്മശുക്ലഗതോऽപരഃ| ശുക്ലകൃഷ്ണഗതസ്ത്വന്യഃ കൃഷ്ണദൃഷ്ടിഗതസ്തഥാ|| കനീനികാഗതോ ജ്ഞേയഃ ഷഷ്ഠശ്ചാപാങ്ഗഗഃ സ്മൃതഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൧) ഇതി| നാസാസമീപനേത്രാന്തഃ കനീനികാ; ചക്ഷുഃപുച്ഛസ്യാധോ നേത്രാന്തോऽപാങ്ഗഃ| തത്ര പൂയാലസലക്ഷണമാഹ– പക്വ ഇത്യാദി| സന്ധിജ ഇതി കനീനികാസന്ധിജഃ| യദാഹ വിദേഹഃ– “ശോഥക്ലേദസമാവിഷ്ടം തോദഭേദസമാകുലമ്| പൂയാലസം തു തം വിദ്യാത് സന്ധൌ കാനീനികേ നൃണാമ്||” ഇതി| അയം ത്രിദോഷജഃ, സുശ്രുതേന സാധ്യത്രിദോഷജപ്രകരണേ പഠിതത്വാത്|൭൦|–

Adhikarana shleShmopanAhalakShaNam (70) · Śloka 70

ഗ്രന്ഥിര്നാല്പോ ദൃഷ്ടിസന്ധാവപാകീ കണ്ഡൂപ്രായോ നീരുജസ്തൂപനാഹഃ ||൭൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൨) |

ശ്ലേഷ്മോപനാഹലക്ഷണമാഹ– ഗ്രന്ഥിരിത്യാദി| നാല്പ ഇതി മഹാന്| അപാകീ ഈഷത്പാകഃ; അത ഏവ സുശ്രുതേऽല്പസ്രാവഃ പഠിതഃ| ദൃഷ്ടിസന്ധാവിതി കൃഷ്ണദൃഷ്ടിമണ്ഡലയോഃ സന്ധാവിത്യര്ഥഃ| കണ്ഡൂപ്രായഃ കഫപ്രാബല്യാത്| നീരുജോऽല്പരുജ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാച വിദേഹഃ– “വായുഃ ശ്ലേഷ്മാണമാദായ ദൃഷ്ടിസന്ധൌ വ്യവസ്ഥിതഃ| അരുണം കഠിനം ഗ്രന്ഥിം ജനയേദല്പവേദനമ്|| ശ്ലേഷ്മോപനാഹം തം വിദ്യാത് സ്രാവാന് വക്ഷ്യാമ്യതഃ പരമ്|” ഇതി| വാതശ്ലേഷ്മജന്യത്വേऽപി ശ്ലേഷ്മപ്രാബല്യാത് ശ്ലേഷ്മോപനാഹവ്യപദേശഃ| ആശ്രയപ്രഭാവാദരുണത്വമത്ര||൭൦||

Adhikarana netrasrAvasamprAptiH (71) · Śloka 71

ഗത്വാ സന്ധീനശ്രുമാര്ഗേണ ദോഷാഃ കുര്യുഃ സ്രാവാന് ലക്ഷണൈഃ സ്വൈരുപേതാന് | തം ഹി സ്രാവം നേത്രനാഡീതി ചൈകേ തസ്യാ ലിങ്ഗം കീര്തയിഷ്യേ ചതുര്ധാ ||൭൧|| (സു. ഉ. തം. അ. ൨) |

ചതുര്ണാം സ്രാവാണാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ഗത്വാ സന്ധീനിത്യാദി| സന്ധീനിതി ബഹുവചനനിര്ദേശാത് സര്വനേത്രാന്തര്ഗതാശ്ചത്വാരഃ സന്ധയോ ഗൃഹ്യന്തേ| അശ്രുമാര്ഗേണേതി അശ്രുവാഹിന്യൌ ധമന്യൌ അശ്രുമാര്ഗഃ, “ദ്വേ ചാശ്രുവാഹിന്യൌ” (സു. ശാ. അ. ൯) ഇതി സുശ്രുതഃ; അശ്രുവഹധമനീഭ്യാമിത്യര്ഥഃ| നനു, യദ്യശ്രുവഹധമനീഭ്യാം ഗത്വാ ദോഷാഃ സ്രാവാനാപാദയന്തി, തത് കഥം “ സിരാനുസാരിഭിര്ദോഷൈഃ” ഇത്യാദ്യുക്താ സമ്പ്രാപ്തിര്ന വ്യാഹന്യതേ, സിരാധമന്യോരന്യത്വാത്| ഉച്യതേ– സാമാന്യവിശേഷത്വാത് സമ്പ്രാപ്ത്യഭിധാനദ്വയസ്യ; പൂര്വാ സമ്പ്രാപ്തിഃ സാമാന്യമ്, ഇതരാ ച വിശേഷ ഇതി ന വിരോധഃ| അഥവാ “ സിരാധമനീസ്രോതസാമവിഭാഗഃ” (സു. ശാ. അ. ൯) ഇതി പരകീയമതേന സിരാധമന്യോരൈക്യാദവിരോധഃ| അസ്മിന്നര്ഥേ സമ്പ്രാപ്ത്യുക്ത ഏവാര്ഥോ നിഷ്പന്നീക്രിയതേ| നേത്രനാഡീതി ചൈക ഇതി ‘വദന്തി’ ഇതി ശേഷഃ, അനിഷേധാദനുമതമിദമ്| ( ദോഷാഃ സന്നിപാതശ്ലേഷ്മരക്തപിത്താത്മകാഃ| ലക്ഷണൈര്ദോഷലക്ഷണൈഃ| ഉപേതാന് പരീതാനിതി| ഗദാധരണ ‘ലക്ഷണൈഃ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘സര്വതഃ’ ഇതി പഠിതം; ദോഷാഃ പരീതാന് സ്വലക്ഷണൈരിത്യര്ഥവിശേഷാദധിഗന്തവ്യമ്| ചതുര്ധേതി സാന്നിപാതികകഫജരക്തജപിത്തജത്വഭേദാത്| വാതജസ്തു സ്രാവോ നാസ്ത്യേവ, വ്യാധിസ്വഭാവാത്; പിത്തജഗലഗണ്ഡവത്)||൭൧||

Adhikarana pUyasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

പാകാത് സന്ധൌ സംസ്രവേദ്യസ്തു പൂയം പൂയാസ്രാവോऽസൌ ഗദഃ സര്വജസ്തു |൭൨| (സു. ഉ. തം. അ. ൨) |

ചതുര്വിധസ്രാവമധ്യേ പൂയാസ്രാവലക്ഷണമാഹ– പാകാദിത്യാദി| സര്വജസ്ത്രിദോഷജ ഇത്യര്ഥഃ| അസ്യ പ്രത്യാഖ്യേയത്വാദഗ്രേऽഭിധാനം, യദ്യപ്യന്യേऽപി സ്രാവാ അസാധ്യത്വേനോക്താസ്തഥാऽപി യാപ്യാ ബോദ്ധവ്യാഃ| ‘പാകഃ’ ഇതി പാഠേ പാകഃ സംസ്രവേത് പാകവാന് ശോഥഃ സ്രവേദിത്യര്ഥഃ, ഉപചാരാത്; പാകസ്യ ക്രിയാമാത്രത്വാത്|൭൨|–

Adhikarana shleShmasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

ശ്വേതം സാന്ദ്രം പിച്ഛിലം യഃ സ്രവേത്തു ശ്ലേഷ്മാസ്രാവോऽസൌ വികാരോ മതസ്തു ||൭൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൨) |

ശ്ലേഷ്മസ്രാവലക്ഷണമാഹ– ശ്വേതമിത്യാദി| സാന്ദ്രം ഘനമ്||൭൨||

Adhikarana raktasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

രക്തസ്രാവഃ ശോണിതോത്ഥോ വികാരഃ സ്രവേദ്ദുഷ്ടം തത്ര രക്തം പ്രഭൂതമ് |൭൩| (സു. ഉ. തം. അ. ൨) |

രക്തസ്രാവലക്ഷണമാഹ– രക്തസ്രാവ ഇത്യാദി| രക്തകൃതസ്രാവോ രക്തസ്രാവഃ ( രക്തസ്രാവ ഇത്യനേനൈവ സ്രവേദിത്യസ്യ ലബ്ധത്വാത്തദുക്തിര്നിരന്തരസ്രാവപ്രതിപാദനാര്ഥമിതി കാര്തികഃ; ന ചൈതത് പ്രഭൂതമിത്യനേന ഗതാര്ഥമ്, അനിരന്തരതയാऽപി പ്രഭൂതസ്രാവസമ്ഭവാത്)| രക്തസ്രാവ ഇത്യനേനൈവ രക്തജത്വേ സിദ്ധേ ശോണിതജോ വികാര ഇതി യദുച്യതേ തദത്യന്തകുപിതരക്തജത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| കാര്തികസ്ത്വാഹ– പിത്തലിങ്ഗപരിഗ്രഹാര്ഥം, പിത്തേന സഹ തുല്യത്വാത് രക്തസ്യ| തഥാച ക്വചിത് പാഠഃ “രക്തസ്രാവഃ പിത്തലിങ്ഗൈരുപേതഃ” ഇതി|൭൩|–

Adhikarana pittasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

ഹരിദ്രാഭം പീതമുഷ്ണം ജലാഭം പിത്താത് സ്രാവഃ സംസ്രവേത് സന്ധിമധ്യാത് ||൭൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൨) |

ജലസ്രാവപര്യായസ്യ പിത്തസ്രാവസ്യ ലക്ഷണമാഹ– ഹരിദ്രാഭമിത്യാദി| ഹരിദ്രാഭം പീതലോഹിതം ബോദ്ധവ്യം, പരതഃ പീതമിത്യസ്യോക്തേഃ ( ജലാഭമിതി ജലവത് സ്വച്ഛമ്| ഉഷ്ണമിതി സര്വത്രൈവ സമ്ബധ്യതേ| കേചിത് ‘പീതമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘നീലമ്’ ഇതി പഠന്തി| യത്തു ‘ജലാഭമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘ജലം വാ’ ഇതി, തദസങ്ഗതം, സുശ്രുതേനോദ്ദേശാവസരേ ജലസ്രാവനാമതയാऽസ്യോദ്ദേശാത്; തദ്ധി നാമ ജലവദാസ്രാവോऽസ്യേതി യോഗതഃ സമാവേശിതമ്| യദാ തു ‘ജലം വാ’ ഇതി പാഠഃ സ്യാത്തദാ കദാചിജ്ജലാഭതാ സ്യാദിതി ന സര്വത്ര യോഗവ്യാപ്തിരിതി)| സന്ധിമധ്യാദിതി അവിശേഷോക്തേഃ സര്വസന്ധിമധ്യാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| നനു, വാതജസ്രാവഃ കുതോ നോക്തഃ, വാതേന സ്രാവാഭാവാദിതി ചേത്; നൈവം, വാതാഭിഷ്യന്ദേ ‘ശിശിരാശ്രുതാ’ ഇത്യുക്തേര്വാതജോऽപി സ്രാവോ ദര്ശിതഃ| ഉച്യതേ– വിശിഷ്ടേ അക്ഷിപ്രദേശേ കേവലവായോഃ സ്രാവജനകത്വം സമ്ബന്ധിതവ്യമഭിധാനാത്| വിദേഹേऽപി ചത്വാര ഏവോക്താഃ– “സന്നിപാതാത് കഫാദ്രക്താത് പിത്താത് സ്രാവോऽക്ഷിസന്ധിഷു|” ഇതി||൭൩||

Adhikarana parvaNIlakShaNam (74) · Śloka 74

താമ്രാ തന്വീ ദാഹശൂലോപപന്നാ രക്താജ്ജ്ഞേയാ പര്വണീ വൃത്തശോഥാ | ജാതാ സന്ധൌ കൃഷ്ണശുക്ലേ... |൭൪| (സു. ഉ. തം. അ. ൨) |

തദേവമസാധ്യാനാം ചതുര്ണാം സ്രാവാണാം ലക്ഷണമഭിധായ പര്വണീലക്ഷണമാഹ– താമ്രേത്യാരഭ്യ കൃഷ്ണശുക്ല ഇത്യന്തേന| ഇയം രക്തജാ കഫാനിലജാ ച, രക്തജത്വമത്ര സുശ്രുതേ ദര്ശിതമാധിക്യേന|൭൪|–

Adhikarana alajIlakShaNam (74) · Śloka 74

...ऽലജീ സ്യാത് തസ്മിന്നേവ ഖ്യാപിതാ പൂര്വലിങ്ഗൈ ||൭൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൨) |

അലജീലക്ഷണമാഹ– അലജീ സ്യാദിത്യാദി| തസ്മിന്നേവേതി ശുക്ലകൃഷ്ണസന്ധൌ, പൂര്വലിങ്ഗൈഃ പര്വണീലക്ഷണൈരുപേതേത്യര്ഥഃ| നനു, ഏവം സതി സ്ഥാനലക്ഷണയോരഭേദേനാനയോരഭേദഃ സ്യാദിതി ചേത്; നൈവം, തനുത്വസ്ഥൂലത്വാഭ്യാം പര്വണികാലജ്യോര്ഭേദാത്| തഥാച വിദേഹഃ– “ശുക്ലകൃഷ്ണാന്തഃസന്ധൌ തു ചീയന്തേऽസൃക്കഫാനിലാഃ| പര്വണീപിഡകാ തൈസ്തു ജായതേ ത്വങ്കുരോപമാ|| താമ്രാ സദാഹചോഷോഷ്ണപീതകാശ്രുസമാകുലാ| കഫപിത്തേ തു സമ്മൂര്ഛ്യ സഹ രക്തേന മാരുതഃ|| ശുക്ലകൃഷ്ണാന്തഃസന്ധൌ തു ജനയേദ്ഗോസ്തനാകൃതിമ്| പിഡകാമലജീം താം തു വിദ്ധി തോദാശ്രുസങ്കുലാമ്||” ഇതി| കാര്തികസ്ത്വഭേദാനുപപത്തിം ശങ്കമാനഃ പൂര്വലിങ്ഗൈരിത്യന്യഥാ വ്യാചഷ്ടേ– പൂര്വോക്തായാഃ പ്രമേഹപിഡകായാ അലജ്യാ ലിങ്ഗൈരിത്യര്ഥഃ| ഇയം ത്രിദോഷജാ, അസാധ്യാ ച||൭൪||

Adhikarana krimigranthilakShaNam (75) · Śloka 75

ക്രിമിഗ്രന്ഥിര്വര്ത്മനഃ പക്ഷ്മണശ്ച കണ്ഡൂം കുര്യുഃ ക്രിമയഃ സന്ധിജാതാഃ | നാനാരൂപാ വര്ത്മശുക്ലാന്തസന്ധൌ ചരന്ത്യന്തര്ലോചനം ദൂഷയന്തഃ ||൭൫|| (ഇതി സന്ധിഗതാഃ) | (സു. ഉ. തം. അ. ൨) |

ക്രിമിഗ്രന്ഥിലക്ഷണമാഹ– ക്രിമിഗ്രന്ഥിരിത്യാദി| ( പ്രഥമം വര്ത്മശുക്ലയോഃ സന്ധൌ ഭൂത്വാ ക്രമേണ വര്ത്മനഃ പക്ഷ്മണശ്ച സന്ധിജാതാഃ സമ്ഭാവിതം പ്രാപ്താഃ ക്രിമയോ യത്ര കണ്ഡൂം കുര്യുഃ സ ക്രിമിഗ്രന്ഥിഃ| സ ചായം ക്രിമിഗ്രന്ഥിര്വര്ത്മശുക്ലയോഃ സന്ധൌ ഭവതി, തഥൈവ സ്ഥിത്വാ അന്തര്ലോചനം നയനസ്യാഭ്യന്തരം ചരന്തി ഭക്ഷയന്തി, ദൂഷയന്തഃ സന്ത ഇത്യര്ഥഃ| അത്രൈവ വിദേഹഃ– “വര്ത്മശുക്ലസ്യ സന്ധൌ തു ഗ്രന്ഥിഃ പിത്തകഫാത്മകഃ| ഊഷ്മണാ പച്യതേ ഗാഢം തത്ര മൂര്ഛന്തി ജന്തവഃ|| സുസൂക്ഷ്മജാതചരണാ വര്ത്മപക്ഷ്മസമാശ്രയാഃ| തതസ്തേ പൂയസംസൃഷ്ടാഃ പതന്തി ക്രിമയസ്തഥാ|| ലക്ഷണൈര്വിവിധൈര്യുക്താഃ സന്നിപാതസമുത്ഥിതാഃ| ക്രിമിഗ്രന്ഥിം തു തം വിദ്യാദ്ദേഹിനാം നേത്രദൂഷണമ്||” ഇതി| കാര്തികസ്ത്വന്യഥാ പഠിത്വാ വ്യാചഷ്ടേ– ) “വര്ത്മനഃ പക്ഷ്മണശ്ചാപി കണ്ഡൂം കുര്യുഃ” ഇത്യഭിധാനാത് ക്രിമിഗ്രന്ഥിഃ പക്ഷ്മവര്ത്മസന്ധൌ ഭവതീതി ഗമ്യതേ, കഥമന്യഥാऽന്യത്രാവസ്ഥിതൈഃ ക്രിമിഭിരന്യത്ര കണ്ഡൂര്ജന്യതേ ഇതി| ഏതച്ച ന സമ്യക്, വര്ത്മശുക്ലാന്തഃസന്ധാവിതി വിരോധപ്രസങ്ഗാത്|| ഇതി സന്ധിഗതാഃ||൭൫||

Adhikarana utsa~ggapiDakAlakShaNam (76) · Śloka 76

അഭ്യന്തരമുഖീ താമ്രാ ബാഹ്യതോ വര്ത്മനശ്ച യാ | സോത്സങ്ഗോത്സങ്ഗപിഡകാ സര്വജാ സ്ഥൂലകണ്ഡുരാ ||൭൬|| (സു. ഉ. തം. അ. ൨) |

അഥ സന്ധിഗതരോഗാഭിധാനാനന്തരം പാരിശേഷ്യാത് വര്ത്മശുക്ലാന്തഃസന്ധാവിത്യത്ര വര്ത്മനിര്ദേശേന തദ്ഗതരോഗനിദാനാരമ്ഭഃ| നയനഗോലകാവരകം നിമേഷോന്മേഷാശ്രയം പടലദ്വയം വര്ത്മ ഉച്യതേ| സുശ്രുതേ പ്രഥമോദ്ദിഷ്ടത്വേന ഉത്സങ്ഗപിഡകാലക്ഷണമാഹ– അഭ്യന്തരമുഖീത്യാദി| വര്ത്മന ഏവാഭ്യന്തരേ മുഖം യസ്യാഃ സാ തഥാ| (നനു, കഥം ബാഹ്യത ഇതി? ഉച്യതേ– വാസ്തൂത്സേധേന ബഹിരപ്യുന്നതതയാ ദര്ശനാദ്ബാഹ്യത്വം, ന തു ബാഹ്യമുഖത്വേന)| ബാഹ്യത ഇതി സപ്തമ്യര്ഥേ തസില്, ഏവം വര്ത്മന ഇത്യത്രാപി| ഇയം വിദേഹസംവാദാദധരവര്ത്മാന്തര്ജാതാ ബോധ്യാ| താമ്രാ താമ്രവര്ണാ| സോത്സങ്ഗാ സാ ഉത്സങ്ഗാ ഉത്സങ്ഗിനീ, അര്ശആദിത്വാദച്| ഉത്സങ്ഗപിഡകേതി ഉത്സങ്ഗേ ക്രോഡേ ബഹ്വ്യഃ പിഡകാ യസ്യാഃ സാ| ( അന്യേ തു സോത്സങ്ഗാ ക്രോഡീകൃതപൂയാ| ‘ഉത്സങ്ഗപിഡകാ’ ഇതി നാമേയമ്| തത്രാപി കുക്കുടാണ്ഡരസപൂയതാ ചകാരാദ്ബോദ്ധവ്യാ) സ്ഥൂലകണ്ഡുരേതി സ്ഥൂലാ ചാസൌ കണ്ഡുരാ ചേതി കര്മധാരയഃ, കണ്ഡുരാ കണ്ഡുമതീ, ദോഷാണാം കഫപ്രാബല്യാത്| ചകാരേണാത്ര വിദേഹക്തകാഠിന്യാദി സങ്ഗൃഹീതമ്| തഥാച വിദേഹഃ– “വര്ത്മോത്സങ്ഗേऽധരേ ജന്തോഃ സന്നിപാതാത് പ്രജായതേ| അഭ്യന്തരമുഖീ സ്ഥൂലാ ബാഹ്യതശ്ചാപി ദൃശ്യതേ|| പിഡകാ പിഡകാഭിശ്ച ചിതാऽന്യാഭിഃ സമന്തതഃ| ഉത്സങ്ഗപിഡകാ നാമ കഠിനാ മന്ദവേദനാ|| സാ പ്രഭിന്നാ സ്രവേത് സ്രാവം കുക്കുടാണ്ഡരസോപമമ്|” ഇതി| സര്വജേതി സന്നിപാതഭവാ||൭൬||

Adhikarana kumbhIkAlakShaNam (77) · Śloka 77

വര്ത്മാന്തേ പിഡകാ ധ്മാതാ ഭിദ്യന്തേ ച സ്രവന്തി ച | കുമ്ഭീകാബീജപ്രതിമാഃ കുമ്ഭീകാഃ സന്നിപാതജാഃ ||൭൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

കുമ്ഭീകാലക്ഷണമാഹ– വര്ത്മാന്ത ഇത്യാദി| പിഡകാ ഇതി ബഹുവചനനിര്ദേശാദ്ബഹ്വ്യഃ| ഭിദ്യന്തേ വിദീര്യന്തേ തഥാ സ്രവന്തി ച| ധ്മാതാ ഇതി ഭിദ്യമാനാഃ സ്വയമേവ പൂര്ണോദരാ ഭവന്തീതി ധ്മാതാഃ| കുമ്ഭീകാബീജപ്രതിമാ ഇതി കുമ്ഭീകാ കച്ഛദേശോദ്ഭവാ ദാഡിമഫലാകാരഫലാ ലതാ, തദ്ബീജേന പ്രതിമാ യാസാം താ ഇത്യര്ഥഃ; അന്യേ ‘കുമ്ഭീകബീജസദൃശാ’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര കുമ്ഭീകഃ കുമ്ഭാഡുലതാ, തദ്ബീജമപി ദാഡിമഫലബീജാകാരം; തത്സദൃശാഃ പിഡകാ ഉച്യന്തേ| കുമ്ഭീശബ്ദാത് ‘ഇവേ പ്രതികൃതൌ’ ഇതി കന്| ഏഷാ ത്രിദോഷജാ അസാധ്യാ ച||൭൭||

Adhikarana pothakIlakShaNam (78) · Śloka 78

സ്രാവിണ്യഃ കണ്ഡുരാ ഗുര്വ്യോ രക്തസര്ഷപസന്നിഭാഃ | രുജാവത്യശ്ച പിഡകാഃ പോഥക്യ ഇതി കീര്തിതാഃ ||൭൮|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

പോഥകീനാം ലക്ഷണമാഹ– സ്രാവിണ്യ ഇത്യാദി| സ്രാവിണ്യോ ബഹുസ്രാവാഃ| ഗുര്വ്യ ഇതി ഗൌരവയുതാഃ| രുജാവത്യ ഇതി രക്തസമ്ബന്ധാത്, കഫജാ അപി വേദനാന്വിതാഃ||൭൮||

Adhikarana vartmasharkarAlakShaNam (79) · Śloka 79

പിഡകാ യാ ഖരാ സ്ഥൂലാ സൂക്ഷ്മാഭിരഭിസംവൃതാ | വര്ത്മസ്ഥാ ശര്കരാ നാമ സ രോഗോ വര്ത്മദൂഷകഃ ||൭൯|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

വര്ത്മശര്കരാലക്ഷണമാഹ– പിഡകാ യേത്യാദി| ഖരാ ഖരസ്പര്ശാ| സൂക്ഷ്മാഭിരഭിസംവൃതേതി സൂക്ഷ്മാഭിഃ പ്രകരണാത് പിഡകാഭിര്വേഷ്ടിതാ| അത്രൈവ വിദേഹഃ– “സുസൂക്ഷ്മപിഡകാകീര്ണാ യാ സ്ഥൂലാ പിഡകാ ഖരാ| ജായതേ സന്നിപാതാത്തു വര്ത്മശര്കരികേതി സാ||” ഇതി||൭൯||

Adhikarana arshovartmalakShaNam (80) · Śloka 80

ഏര്വാരുബീജപ്രതിമാഃ പിഡകാ മന്ദവേദനാഃ | ശ്ലക്ഷ്ണാഃ ഖരാശ്ച വര്ത്മസ്ഥാസ്തദര്ശോവര്ത്മ കീര്ത്യതേ ||൮൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

അര്ശോവര്ത്മലക്ഷണമാഹ– ഏര്വാരുബീജേത്യാദി| ഏര്വാരുഃ ഗ്രീഷ്മകര്കടീ| ശ്ലക്ഷ്ണാ അകര്കശാ| വര്ത്മസ്ഥാ ഇത്യവിശേഷിതാഭിധാനാദന്തര്ബഹിശ്ച വര്ത്മനോ ഭവതീതി ഗമ്യതേ| ഇയം സന്നിപാതജാ| തഥാച നിമിഃ– “നീരുജാ കഠിനാ വര്ത്മപക്ഷ്മാന്തര്ബാഹ്യതോऽപി വാ| പിഡകാ സന്നിപാതേന തദര്ശോവര്ത്മ നിര്ദിശേത്||” ഇതി||൮൦||

Adhikarana shuShkArsholakShaNam (81) · Śloka 81

ദീര്ഘാങ്കുരഃ ഖരഃ സ്തബ്ധോ ദാരുണോऽഭ്യന്തരോദ്ഭവഃ | വ്യാധിരേഷോऽഭിവിഖ്യാതഃ ശുഷ്കാര്ശോ നാമ നാമതഃ ||൮൧|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

ശുഷ്കാര്ശോലക്ഷണമാഹ– ദീര്ഘാങ്കുര ഇത്യാദി| ഖരഃ കര്കശഃ| സ്തബ്ധഃ കഠിനഃ, ശുഷ്കത്വാത്| ദാരുണഃ ബഹുദുഃഖദത്വാത്| അഭ്യന്തരോദ്ഭവ ഇതി വര്ത്മാഭ്യന്തരസ്ഥിതഃ| അഭിവിഖ്യാതഃ കഥിതഃ| നാമതഃ പ്രസിദ്ധിതഃ| സന്നിപാതജമിദമ്| അത്ര വിദേഹഃ– “വര്ത്മാഭ്യന്തര്ഗതം ത്വര്ശഃ ശുഷ്കം സ്ഥൂലം ച ദാരുണമ്| ജായതേ സന്നിപാതേന തച്ഛുഷ്കാര്ശഃ പ്രകീര്തിതമ്||” ഇതി||൮൧||

Adhikarana a~jjananAmikAlakShaNam (82) · Śloka 82

ദാഹതോദവതീ താമ്രാ പിഡകാ വര്ത്മസമ്ഭവാ | മൃദ്വീ മന്ദരുജാ സൂക്ഷ്മാ ജ്ഞേയാ സാऽഞ്ജനനാമികാ ||൮൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

അഞ്ജനനാമികാലക്ഷണമാഹ– ദാഹതോദവതീത്യാദി| ഇയം രക്തജാ||൮൨||

Adhikarana bahulavartmalakShaNam (83) · Śloka 83

വര്ത്മോപചീയതേ യസ്യ പിഡകാഭിഃ സമന്തതഃ | സവര്ണാഭിഃ സ്ഥിരാഭിശ്ച വിദ്യാദ്ബഹുലവര്ത്മ തത് ||൮൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

ബഹുലവര്ത്മലക്ഷണമാഹ– വര്ത്മോപചീയത ഇത്യാദി| സവര്ണാഭിസ്ത്വക്സമാനവര്ണാഭിഃ| ഏതത് സന്നിപാതാദേവ||൮൩||

Adhikarana vartmabandhakalakShaNam (84) · Śloka 84

കണ്ഡൂമതാऽല്പതോദേന വര്ത്മശോഥേന യോ നരഃ | ന സ സഞ്ച്ഛാദയേദക്ഷി യത്രാസൌ വര്ത്മബന്ധകഃ ||൮൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

വര്ത്മബന്ധകലക്ഷണമാഹ– കണ്ഡൂമതേത്യാദി| വര്ത്മശോഥേനോപലക്ഷിതോ നരഃ സ ചക്ഷുര്ന സഞ്ച്ഛാദയേത് സമ്യക് ഛാദയിതും ന ശക്നുയാദിത്യര്ഥഃ| ഏഷ സന്നിപാതജഃ||൮൪||

Adhikarana kliShTavartmalakShaNam (85) · Śloka 85

മൃദ്വല്പവേദനം താമ്രം യദ്വര്ത്മ സമമേവ ച | അകസ്മാച്ച ഭവേദ്രക്തം ക്ലിഷ്ടവര്ത്മേതി തദ്വിദുഃ ||൮൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

ക്ലിഷ്ടവര്ത്മലക്ഷണമാഹ– മൃദ്വല്പവേദനമിത്യാദി| രക്തജത്വേऽപ്യസ്യാല്പവേദനത്വമധികകഫദൂഷിതത്വാദ്രക്തസ്യ| വര്ത്മേതി വിദേഹദര്ശനാദ്വര്ത്മദ്വയം ഗ്രാഹ്യമ്, അത ഏവ സമം യുഗപദേവേത്യര്ഥഃ| അകസ്മാദിത്യഹേതോരനിയമേനൈവേത്യര്ഥഃ| താമ്രമിത്യനേനോപാത്തേऽപി ലൌഹിത്യേ രക്തമിത്യുപാദാനം ഹേത്വനിയമപ്രയുക്തം കാദാചിത്കം ലൌഹിത്യമിതി ദ്യോതയതി| അത്രൈവ വിദേഹഃ– “ ശ്ലേഷ്മരക്തേന ദുഷ്ടേന ക്ലിഷ്ടം മാംസമിവോഭയമ്| ബന്ധുജീവനിഭം വര്ത്മ ക്ലിഷ്ടവര്ത്മ തദുച്യതേ||” ഇതി| അന്യേ സമമനുച്ഛൂനം യാവദിത്യാചക്ഷതേ| അത്ര പക്ഷേ ക്ലിഷ്ടത്വം വേദനാതിയോഗാദവഗന്തവ്യമ്||൮൫||

Adhikarana vartmakardamalakShaNam (86) · Śloka 86

ക്ലിഷ്ടം പുനഃ പിത്തയുതം ശോണിതം വിദഹേദ്യദാ | തതഃ ക്ലിന്നത്വമാപന്നമുച്യതേ വര്ത്മകര്ദമഃ ||൮൬|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

വര്ത്മകര്ദമലക്ഷണമാഹ– ക്ലിഷ്ടം പുനരിത്യാദി| ( ക്ലിഷ്ടമിതി പ്രാഗുക്തസ്യ കര്തൃത്വേനായമര്ഥഃ– ക്ലിഷ്ടം ക്ലിഷ്ടവര്ത്മൈവ യദാ പിത്തലാഭ്യാസാദധികപിത്തം സച്ഛോണിതം വിദഹേദ്വിരുദ്ധദാഹേന സംയോജയേത്തദാ ക്ലിഷ്ടത്വമാപാദയതി, സങ്ക്ലേദത്വമാപന്നം വര്ത്മ വര്ത്മകര്ദമ ഉച്യത ഇതി യോജ്യമ്|) “തതഃ കൃഷ്ണത്വമാപന്നമ്” ഇത്യന്യേ പഠന്തി| തത്ര കൃഷ്ണത്വം ശോണിതവിദാഹേനൈവ| ഏവം ച സതി കൃഷ്ണത്വേന കര്ദമസഞ്ജ്ഞാസമാവേശോऽപി ഘടത ഇതി| കാര്തികസ്ത്വന്യഥാ വ്യാചഷ്ടേ– ശോണിതമിതി കര്തൃപദം, തേന ശോണിതം പിത്തയുക്തം കര്തൃഭൂതം, യദാ പൂര്വോക്തം ക്ലിഷ്ടമേവ വിദഹേദിത്യാദി സര്വമപരം സമാനം പൂര്വേണ| അസ്യ തു സുശ്രുതേ യത് സാന്നിപാതികത്വമുക്തം തത് കഫപിത്തരക്താരബ്ധത്വാത്; വാതകരണത്വസ്യാശ്രുതേഃ||൮൬||

Adhikarana shyAvavartmalakShaNam (87) · Śloka 87

യദ്വര്ത്മ ബാഹ്യതോऽന്തശ്ച ശ്യാവം ശൂലം സവേദനമ് | തദാഹുഃ ശ്യാവവര്ത്മേതി വര്ത്മരോഗവിശാരദാഃ ||൮൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

ശ്യാവവര്ത്മലക്ഷണമാഹ– യദ്വര്ത്മ ബാഹ്യത ഇത്യാദി| ബഹിരന്തശ്ച ശ്യാവത്വം വാതകൃതമ്| അത്രൈവ ശൂലം ച ജായത ഇത്യസ്യാന്തേ “സവേദനം സകണ്ഡു ച ഹ്യല്പക്ലേദി ത്രിദോഷജമ്|” ഇത്യപി കേചിത് പഠന്തി, തദപ്യുപപന്നം; കഫാത് കണ്ഡൂഃ, അല്പക്ലേദി പിത്താത്, സവേദനം വാതാത്| അത്രൈവ വിദേഹഃ– “ദുഷ്ടം ശ്ലേഷ്മാ മരുത് പിത്തം വര്ത്മനോശ്ചീയതേ യദാ| അഗ്നിദഗ്ധനിഭം ശ്യാവം ശ്യാവവര്ത്മേതി തദ്വിദുഃ||” ഇതി| അത്ര വാതാധികത്വം ബോദ്ധവ്യമ്||൮൭||

Adhikarana praklinnavartmalakShaNam (88) · Śloka 88

അരുജം ബാഹ്യതഃ ശൂനം വര്ത്മ യസ്യ നരസ്യ ഹി | പ്രക്ലിന്നവര്ത്മ തദ്വിദ്യാത് ക്ലിന്നമത്യര്ഥമന്തതഃ ||൮൮|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

പ്രക്ലിന്നവര്ത്മലക്ഷണമാഹ– അരുജമിത്യാദി| അരുജമല്പരുജമ്| ബാഹ്യതഃ ശൂനമിതി ബഹിഃ ശോഥയുക്തമ്| ക്ലിന്നമത്യര്ഥമന്തത ഇതി അന്തത ഉപാന്തേ ക്ലേദവത്| ഗദാധരസ്തു ക്ലിന്നമന്തരിതി വിവൃണോതി| ഏതച്ച ചക്ഷുഷ്യണ പില്ലാഖ്യയാ പഠിതമ്| തഥാ ഹി– “ഭൃശം പ്രക്ലിദ്യതേ വര്ത്മ കണ്ഡൂമന്മന്ദവേദനമ്| വിദ്യാത് പ്രക്ലിന്നവര്ത്മേതി തത് പില്ലം സന്നിപാതജമ്||” ഇതി| യദ്യേവം കഥം വിദേഹേऽക്ലിന്നവര്ത്മ പില്ലാഖ്യയാ നിര്ദിശ്യതേ?; യഥാ– “പ്രക്ഷാലിതേऽഥവാ മൃഷ്ടേ ആനഹ്യേത പുനഃ പുനഃ| അപരിക്ലിന്നവര്ത്മേതി തത് പില്ലമിതി നിര്ദിശേത്|” ഇതി| തദേവം ചക്ഷുഷ്യേണാഭിധാനം വിരുധ്യതേ| കിഞ്ച സുശ്രുതേ പ്രക്ലിന്നവര്ത്മ ശ്ലേഷ്മസങ്ഗ്രഹേ പഠിതം, പില്ലം ച സന്നിപാതജഗണേ; തത് കഥം പ്രക്ലിന്നവര്ത്മ പില്ലമിതി സങ്ഗതമ്? ഉച്യതേ– അക്ലിന്നവര്ത്മേവ പില്ലം, തസ്യ സന്നിപാതജത്വാത്; ന തു പ്രക്ലിന്നവര്ത്മ, തസ്യ കഫാത്മകത്വാത്; യദി തു പ്രക്ലിന്നവര്ത്മൈവ കഫോല്ബണസന്നിപാതജം പില്ലത്വേനാഭ്യുപഗമ്യതേ, ഏതത് ഖ്യാപനായ ച തസ്യ കഫജസര്വഗണയോര്നിവേശഃ കൃത ഇതി സ്വീക്രിയതേ, തദാ സന്നിപാതജഗണേ പിത്തേനാക്ലിന്നവര്ത്മ ന പരിഗൃഹീതം സ്യാത്; തതസ്തദപരിഗ്രഹേ ഷട്സപ്തതിത്വോപസംഹാരോ നേത്രരോഗാണാം ന ഘടതേ, പഞ്ചസപ്തതേരഭിധാനാത്, പില്ലസ്യ പ്രക്ലിന്നവര്ത്മസ്വരൂപത്വേനാപൃഥക്ത്വാത്| നനു, ഏവം തര്ഹി കഥം “വിദ്യാത് പ്രക്ലിന്നവര്ത്മേതി തത് പില്ലം സന്നിപാതജമ്|” ഇതി സമര്ഥയിതവ്യമ്? ഉച്യതേ– ( അസ്യായമര്ഥഃ പ്രത്യേതവ്യഃ– യദാ തദേവ പ്രക്ലിന്നവര്ത്മ ശ്ലേഷ്മാത്മകമേവ സത് വാതപിത്താഭ്യാം വിശേഷകാഭ്യാമുപനിരുധ്യതേ തദാ സന്നിപാതജം സത് അപരിക്ലിന്നവര്ത്മാര്ഥാന്തരമാസാദയത് പില്ലമിത്യഭിധീയതേ, തഥാ ചോഭയോരപ്യവിരോധഃ, ഉഭാഭ്യാമേവാപരിക്ലിന്നവര്ത്മന ഏവ പില്ലാഖ്യത്വവര്ണനാദിതി| അയം ച വാഗ്ഭടേ കഫോത്ക്ലിന്നാഖ്യതയാ നിരുദ്ധഃ) കിഞ്ച യദി പ്രക്ലിന്നവര്ത്മ പില്ലം തത് പൃഥക്ത്വേന ചാക്ലിന്നവര്ത്മ അഭവിഷ്യത്, തദാസ്യൌപദ്രവികേ സുശ്രുത ദോഷാത്മകത്വേന സാധ്യാദിഭേദേന ചാഭിധാനമകരിഷ്യത്, ന ച കൃതം, തസ്മാദക്ലിന്നവര്ത്മനോऽവസ്ഥാന്തരമിതി||൮൮||

Adhikarana aklinnavartmalakShaNam (89) · Śloka 89

യസ്യ ധൌതാന്യധൌതാനി സമ്ബധ്യന്തേ പുനഃ പുനഃ | വര്ത്മാന്യപരിപക്വാനി വിദ്യാദക്ലിന്നവര്ത്മ തത് ||൮൯|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

അപരിക്ലിന്നവര്ത്മനോ ലക്ഷണമാഹ– യസ്യ ധൌതാനീത്യാദി| ഏതദ്വാഗ്ഭടേ പില്ലാഖ്യമ്| സമ്ബധ്യന്തേ അന്യോന്യം ലഗ്നാനി ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| തദിദം സമ്ബദ്ധത്വം കിം പൂയസമ്പര്കാദേവ, തഥാ ച പ്രക്ലിന്നത്വമേവ സ്യാത്തദര്ഥമാഹ– അപരിപക്വാനീതി| ഏതദേവ പില്ലാഖ്യമ്| അന്യത്ര ക്വചിച്ച പില്ലാഖ്യമന്യഥാ പഠിതമ്– “പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകോപേണ വര്ത്മാന്തഃ പരിപാട്യതേ| താമ്രം നിര്ലോമ തച്ചാപി വിശിഷ്ടം പില്ലലക്ഷണമ്||” ഇതി| ഏതദനാദൃതം, ടീകാകൃദ്ഭിരവ്യാഖ്യാതത്വാത്| വാഗ്ഭടേന കുകൂണകാദീനാമഷ്ടാദശാനാം പില്ലാഖ്യാ കൃതാ| വര്ത്മാനീതി ബഹുവചനം നേത്രദ്വയേ വര്ത്മചതുഷ്ടയത്വേന സങ്ഗച്ഛതേ, തേന നേത്രദ്വയഗത ഏവായം വ്യാധിരിതി കാര്തികഃ||൮൯||

Adhikarana vAtahatavartmalakShaNam (90) · Śloka 90

വിമുക്തസന്ധി നിശ്ചേഷ്ടം വര്ത്മ യസ്യ ന മീല്യതേ | ഏതദ്വാതഹതം വര്ത്മ ജാനീയാദക്ഷിചിന്തകഃ ||൯൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

വാതഹതവര്ത്മലക്ഷണമാഹ– വിമുക്തസന്ധീത്യാദി| വിമുക്തോ വിശ്ലിഷ്ടോ വര്ത്മശുക്ലഗതഃ സന്ധിര്യസ്മാത് തത്തഥാ, സ്ഥാനച്യുതസന്ധി| നിശ്ചേഷ്ടം നിമേഷോന്മേഷരഹിതമ്| സന്ധിവിശ്ലേഷാദേവ തദാശ്രയാണാം നിമേഷോന്മേഷകാരിണാം സിരാണാമപി വിശ്ലേഷേണ നിമേഷോന്മേഷരഹിതത്വമിത്യഭിപ്രായഃ| അത ഏവോക്തമ്– ന മീല്യതേ ന സങ്കുചതീത്യര്ഥഃ| ‘നിമീല്യത’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്ര നിമീലിതമേവ തിഷ്ഠതീത്യര്ഥഃ| ഇദം യുക്തം, ദൃഷ്ടത്വാത്| ഏതന്ന സാധ്യം, സുശ്രുതേ അസാധ്യപ്രകരണേ പഠിതത്വാദിതി||൯൦||

Adhikarana vartmArbudalakShaNam (91) · Śloka 91

വര്ത്മാന്തരസ്ഥം വിഷമം ഗ്രന്ഥിഭൂതമവേദനമ് | ആചക്ഷീതാര്ബുദമിതി സരക്തമവിലമ്ബിതമ് ||൯൧|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

അര്ബുദലക്ഷണമാഹ– വര്ത്മാന്തരസ്ഥമിത്യാദി| വര്ത്മനോऽഭ്യന്തരസ്ഥം, ബാഹ്യേऽപ്യുന്നതത്വദര്ശനാദ് വിഷമമ്| ഗ്രന്ഥിഭൂതം ഗ്രന്ഥിരൂപേണ സ്ഥിതമ്| അവേദനമിതി ഈഷദര്ഥേ നഞ്, തേന ഗ്രന്ഥിരിവാല്പവേദനമിത്യര്ഥഃ; വേദനാ ച വാതാനുബന്ധേനൈവ| സരക്തമിതി കിഞ്ചിദ്രക്തം, പിത്താനുബന്ധാത്| അവിലമ്ബിതം ശീഘ്രജന്മേത്യര്ഥഃ| കേചിദത്ര ക്രിയാവിശേഷണം ബ്രുവതേ, തേനായമര്ഥഃ– അവിലമ്ബിതം ശീഘ്രമാചക്ഷീതാര്ബുദമിതി; കിന്ത്വേതന്ന സങ്ഗതമ്, അസ്യ വ്യാഖ്യാനസ്യ നിഷ്പ്രയോജനത്വാത്| അന്യേ തു ‘ അവലമ്ബിതമ്’ ഇതി പഠന്തി| ഏതത് സന്നിപാതജമ് ( അപാകി ച, തച്ച കഫേന)||൯൧||

Adhikarana nimeShalakShaNam (92) · Śloka 92

നിമേഷിണീഃ സിരാ വായുഃ പ്രവിഷ്ടഃ സന്ധിസംശ്രയാഃ | പ്രചാലയതി വര്ത്മാനി നിമേഷം നാമ തദ്വിദുഃ ||൯൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

നിമേഷലക്ഷണമാഹ– നിമേഷിണീരിത്യാദി| നിമേഷിണീഃ നിമേഷകാരികാഃ സിരാഃ| സന്ധിസംശ്രയാ ഇതി വര്ത്മശുക്ലഗതാ ഇത്യര്ഥഃ| അയമസാധ്യോ വാതജഃ| ചക്ഷുഷ്യണ ച “ഉന്മേഷണീഃ സിരാ” ഇത്യുക്തം; യദാഹ– “ഉന്മേഷണീഃ സിരാ വായുഃ പ്രവിശ്യ ചാവതിഷ്ഠതേ| അത്യര്ഥം ചാലയേദ്വര്ത്മ നിമേഷഃ സ ന സിധ്യതി||” ഇതി||൯൨||

Adhikarana shoNitArsholakShaNam (93) · Śloka 93

യഃ സ്ഥിതോ വര്ത്മമധ്യേ തു ലോഹിതോ മൃദുരങ്കുരഃ | തദ്രക്തജം ശോണിതാര്ശശ്ഛിന്നം ഛിന്നം പ്രവര്ധതേ ||൯൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

ശോണിതാര്ശോലക്ഷണമാഹ– യഃ സ്ഥിത ഇത്യാദി| അങ്കുരാകാരോ മാംസോച്ഛ്രയോऽങ്കുരഃ| ഏതദസാധ്യം; തഥാ ച വിദേഹഃ– “വായുഃ ശോണിതമാദായ സിരാണാം പ്രമുഖേ സ്ഥിതഃ| ജനയത്യങ്കുരം താമ്രം വര്ത്മനി ച്ഛിന്നരോഹണമ്|| തച്ഛോണിതാര്ശോऽസാധ്യം സ്യാദ്രക്തസ്രാവ്യഥ നീരുജമ്||” ഇതി||൯൩||

Adhikarana lagaNalakShaNam (94) · Śloka 94

അപാകീ കഠിനഃ സ്ഥൂലോ ഗ്രന്ഥിര്വര്ത്മഭവോऽരുജഃ , ലഗണോ നാമ സ വ്യാധിര്ലിങ്ഗതഃ പരികീര്തിതഃ ||൯൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩) |

ലഗണലക്ഷണമാഹ– അപാകീത്യാദി| അപാകിത്വാദികം ശ്ലേഷ്മാരബ്ധത്വാദേവ| തഥാ ച സാത്യകിഃ– “വര്ത്മോപരിഷ്ടാദ്യോ ഗ്രന്ഥിഃ കഠിനോ ന വിപച്യതേ| നീരുജോ ലഗണോ നാമ രോഗഃ ശ്ലേഷ്മസമുദ്ഭവഃ||” ഇതി||൯൪||

Adhikarana bisavartmalakShaNam (95) · Śloka 95

ത്രയോ ദോഷാ ബഹിഃശോഥം കുര്യുശ്ഛിദ്രാണി വര്ത്മനോഃ | പ്രസ്രവന്ത്യന്തരുദകം ബിസവദ്ബിസവര്ത്മ തത് ||൯൫|| (വാ. ഉ. അ. ൮) |

ബിസവര്ത്മലക്ഷണമാഹ– ത്രയോ ദോഷാ ഇത്യാദി| ബഹിഃശോഥമിതി ബഹിരുച്ഛൂനത്വം യഥാ ഭവതി തഥാ വര്ത്മനോശ്ഛിദ്രാണി ദോഷാസ്ത്രയഃ കുര്യുരിത്യര്ഥഃ| താനി ഛിദ്രാണി അന്തര്മുഖാന്യേവ, യദാഹ– പ്രസ്രവന്ത്യന്തരുദകമിതി| ഛിദ്രാണീതി ബഹുവചനനിര്ദേശാദ്ബഹുമുഖാനി, അത്രാപി ദോഷാഃ കുര്യുരിതി സമ്ബന്ധഃ| അത ഏവ ബിസവത് മൃണാലവത്; തച്ചാനേകച്ഛിദ്രയുക്തം ഭവതി തദ്വത്| അത്രൈവ ചന്ദ്രികാകാരഃ സുശ്രുതേ പഠതി– “ശൂനം യദ്വര്ത്മ ബഹുഭിഃ ശ്ലക്ഷ്ണൈശ്ഛിദ്രൈഃ സമന്വിതമ്| വര്ത്മാന്തരേ ബിസമിവ ബിസവര്ത്മേതി തത് സ്മൃതമ്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩) ഇതി| സാത്യകിരപ്യാഹ– “ബിസസ്യാപാചിതസ്യേവ ബഹുമാംസസിരാമുഖമ്| ബിസവര്ത്മേതി ജാനീയാദ്ദുശ്ചികിത്സ്യം ത്രിദോഷജമ്||” ഇതി||൯൫||

Adhikarana ku~jcanalakShaNam (96) · Śloka 96

വാതാദ്യാ വര്ത്മസങ്കോചം ജനയന്തി മലാ യദാ | തദാ ദ്രഷ്ടും ന ശക്നോതി കുഞ്ചനം നാമ തദ്വിദുഃ ||൯൬||

കുഞ്ചനലക്ഷണമാഹ– വാതാദ്യാ ഇത്യാദി| മലാ ഇത്യസ്യാഭിധാനം ദുഷ്ടത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം, യതോ മലിനീകരണാന്മലാ ഇത്യുച്യന്തേ| കുഞ്ചനം ച കസ്യാപി തന്ത്രസ്യ മാധവകരേണ ലിഖിതം ന സൌശ്രുതം, തേന സുശ്രുതോക്തഷട്സപ്തതിസങ്ഖ്യാ ന ഹീയതേ, ഏവം വക്ഷ്യമാണേऽപി പക്ഷ്മശാതേ ബോദ്ധവ്യമ്||൯൬||

Adhikarana pakShmakopalakShaNam (97-98) · Śloka 98

പ്രചാലിതാനി വാതേന പക്ഷ്മാണ്യക്ഷി വിശന്തി ഹി | ഘൃഷ്യന്ത്യക്ഷി മുഹുസ്താനി സംരമ്ഭം ജനയന്തി ച ||൯൭|| അസിതേ സിതഭാഗേ ച മൂലകോഷാത് പതന്ത്യപി | പക്ഷ്മകോപഃ സ വിജ്ഞേയോ വ്യാധിഃ പരമദാരുണഃ ||൯൮||

പക്ഷ്മകോപലക്ഷണമാഹ– പ്രചാലിതാനീത്യാദി| പ്രചാലിതാനി പ്രകര്ഷേണ ചാലിതാനി, പ്രതീപീകൃതാനീത്യര്ഥഃ| പക്ഷ്മാണി വര്ത്മരോമാണി വാതചാലിതാനി സന്തി നേത്രം പ്രവിശന്തി അന്തര്മുഖാനി വര്ത്മന ഇത്യര്ഥഃ| താന്യസിതേ കൃഷ്ണമണ്ഡലേ, സിതഭാഗേ ശുക്ലമണ്ഡലേ വാ, അക്ഷി ഘൃഷ്യന്തി ഘര്ഷയന്തീത്യര്ഥഃ| അത ഏവ സംരമ്ഭം ശോഥം ജനയന്തി| മൂലകോഷാത് പക്ഷ്മകോഷാത്, പതന്ത്യപീതി ‘പക്ഷ്മാണി’ ഇതി ശേഷഃ, അപിശബ്ദാന്ന പതന്തി ച| ത്രിദോഷജശ്ചായം, പ്രചാലനേ വാതമാത്രകാരണത്വമുക്തം; തഥാ ച| ചന്ദ്രികാകാരഃ പാഠാന്തരം പഠതി– “പക്ഷ്മാശയഗതാ ദോഷാസ്തീക്ഷ്ണാഗ്രാണി ഖരാണി ച| നിര്വര്തയന്തി പക്ഷ്മാണി തൈര്ഘൃഷ്ടം ചാക്ഷി ദൂയതേ|| ഉദ്ധൃതൈരുദ്ധൃതൈഃ ശാന്തിഃ പക്ഷ്മഭിശ്ചോപജായതേ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൩) ഇതി| അത്ര പക്ഷ്മാശയോ വര്ത്മ| വിദേഹऽപ്യാഹ– “യസ്യ വാതസമ്ബന്ധേന ദോഷാഃ പ്രകുപിതാസ്ത്രയഃ|” ഇത്യാദിനേതി| കല്യാണവിനിശ്ചയ ഉപപക്ഷ്മ പഠ്യതേ– “പക്ഷ്മോപരോധോ വാതേന കോഠോऽന്തര്മുഖരോമവാന്| രോമൈരന്തര്മുഖൈരന്യൈരുപപക്ഷ്മ മലൈസ്ത്രിഭിഃ||” ഇതി| ഉപപക്ഷ്മണി യാദൃശീ പൂര്വസിദ്ധാ താദൃശീ അപരാऽന്തര്മുഖീ പക്ഷ്മപങ്ക്തിരിതി ഭേദഃ; അസ്യ പക്ഷ്മോപരോധവിശേഷത്വാത് സമാനചികിത്സ്യത്വാച്ച പൃഥഗിഹാനഭിധാനമ്||൯൭-൯൮||

Adhikarana pakShmashAtalakShaNam (99) · Śloka 102

വര്ത്മപക്ഷ്മാശയഗതം പിത്തം രോമാണി ശാതയേത് | കണ്ഡൂം ദാഹം ച കുരുതേ പക്ഷ്മശാതം തമാദിശേത് ||൯൯|| നവ സന്ധ്യാശ്രയാസ്തേഷു വര്ത്മജാസ്ത്വേകവിംശതിഃ | ശുക്ലഭാഗേ ദശൈകശ്ച ചത്വാരഃ കൃഷ്ണഭാഗജാഃ ||൧൦൦|| സര്വാശ്രയാഃ സപ്തദശ ദൃഷ്ടിജാ ദ്വാദശൈവ തു | ബാഹ്യജൌ ദ്വൌ സമാഖ്യാതൌ രോഗൌ പരമദാരുണൌ ||൧൦൧|| ഭൂയ ഏതാന് പ്രവക്ഷ്യാമി സങ്ഖ്യാരൂപചികിത്സിതൈഃ ||൧൦൨|| (ഇതി വര്ത്മഗതാഃ) | (സു. ഉ. തം. അ. ൧) |

പക്ഷ്മശാതലക്ഷണമാഹ– വര്ത്മേത്യാദി| പക്ഷ്മാശയോऽത്ര പക്ഷ്മമൂലമ്| ശാതയേദുന്മൂലയേദിത്യര്ഥഃ| അയം ച കഫപൈത്തികഃ, കണ്ഡൂദാഹവത്ത്വാത്| അത്ര കൃച്ഛ്രോന്മീലനം വാഗ്ഭടഃ പഠതി– “രോഗാന് കുര്യുശ്ചലസ്തത്ര പ്രാപ്യ വര്ത്മാശ്രയാഃ സിരാഃ| സുപ്തോത്ഥിതസ്യ കുരുതേ വര്ത്മസ്തമ്ഭം സവേദനമ്|| പാംശുപൂര്ണാഭനേത്രത്വം കൃച്ഛ്രോന്മീലനമശ്രു ച| വിമര്ദനാത് സ്യാച്ച ശമഃ കൃച്ഛ്രോന്മീലം വദന്തി തമ്||” (വാ. ഉ. അ. ൮) ഇതി| അസ്യ ചകാരേണ സങ്ഗ്രഹഃ| പക്ഷ്മണാം വര്ത്മാശ്രയത്വാദയമഘി വര്ത്മരോഗ ഏവ| ഇതി വര്ത്മഗതാ ഏകവിംശതിര്വ്യാധയഃ സമാപ്താഃ| ഇതി വര്ത്മഗതാഃ||൯൯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 59

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ നേത്രരോഗനിദാനം സമാപ്തമ് ||൫൯||

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം നേത്രരോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൫൯||