59. nētrarōganidānam

Adhikarana nayanarogahetuH (1-3) · Śloka 3

అథ నేత్రరోగనిదానం | ఉష్ణాభితప్తస్య జలే ప్రవేశాద్దూరేక్షణాత్ స్వప్నవిపర్యయాచ్చ | స్వేదాద్రజోధూమనిషేవణాచ్చ ఛర్దేర్విఘాతాద్వమనాతియోగాత్ ||1|| ద్రవాత్తథాऽన్నాన్నిశి సేవితాచ్చ విణ్మూత్రవాతక్రమనిగ్రహాచ్చ | ప్రసక్తసంరోదనకోపశోకాచ్ఛిరోऽభిఘాతాదతిమద్యపానాత్ ||2|| తథా ఋతూనాం చ విపర్యయేణ క్లేశాభిఘాతాదతిమైథునాచ్చ | బాష్పగ్రహాత్ సూక్ష్మనిరీక్షణాచ్చ నేత్రే వికారాంజనయంతి దోషాః ||3|| (సు. ఉ. తం. అ. 1) |

ఇంద్రియాధిష్ఠానగతవికారపారిశేష్యాన్నేత్రరోగాభిధానం| ఏతే చ నయనరోగా వాతపిత్తకఫరక్తసన్నిపాతాగంతుజాః సంతః షట్సప్తతిః| యదాహ సుశ్రుతః– “తైస్త్రిభిస్త్రింశదుక్తాస్తే కఫేనాప్యధికాస్త్రయః| రక్తజాః షోడశ ప్రోక్తాః సర్వజాః పంచవింశతిః|| బాహ్యౌ పునర్ద్వౌ చ తథా రోగాః షట్సప్తతిః స్మృతాః||” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి| షట్సప్తతిశ్చైతే రోగా ఆశ్రయభేదేన సుశ్రుతేనైవ విభక్తాః|| యదాహ– “నవ సంధ్యాశ్రయాస్తేషు వర్త్మజాస్త్వేకవింశతిః| శుక్లభాగే దశైకశ్చ చత్వారః కృష్ణభాగజాః|| సర్వాశ్రయాః సప్తదశ దృష్టిజా ద్వాదశైవ తు| ద్వౌ చ బాహ్యాశ్రయావన్యావనిమిత్తనిమిత్తజౌ|| షట్సప్తతిర్నేత్రరోగాః సంగ్రహేణ ప్రకీర్తితాః|” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి| నేత్రప్రమాణం చ సుశ్రుతేనైవోక్తం “విద్యాద్ ద్వ్యంగులబాహుల్యం స్వాంగుష్ఠోదరసమ్మితం| ద్వ్యంగులం సర్వతః సార్ధం భిషఙ్నయనబుద్బుదం||” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి| ద్వ్యంగులబాహుల్యం విస్తారేణ, అంతఃస్వాంగుష్ఠోదరసమ్మితం, ద్వ్యంగులం సర్వతః సార్ధమాయామేన| అన్యే ద్వ్యంగులబాహుల్యమితి యదుక్తం తత్ర ద్వ్యంగులమాననియమం స్వాంగుష్ఠోదరసమ్మితమిత్యనేనాహుః| అయమర్థః– స్వేనాంగుష్ఠోదరేణ సమ్మితం ద్వ్యంగులబహులం, ద్వ్యంగులం సర్వతః సార్ధమితి చాయామవిస్తారాభ్యాం బోద్ధవ్యమితి| నను, యద్యర్ధతృతీయాంగులాయామం నేత్రం తర్హి “ద్వ్యంగులాయతం చ నయనం” (సు. సూ. అ. 35) ఇత్యాతురోపక్రమణీయోక్తం విరుధ్యతే? నైవం, వర్త్మమండలం గృహీత్వా గణనయాऽర్ధతృతీయాంగులం, తద్విరహాత్ ద్వ్యంగులాయతమితి న విరోధః| నయనరోగహేతుమాహ– ఉష్ణాభితప్తస్యేత్యాది| ఉష్ణేనాతపాదినా సంతప్తదేహస్య జలావగాహనాత్, శీతావృతదేహస్యోర్ధ్వగతేనోష్మణా |నయనతేజసోऽభిభవాచ్చక్షూరోగోదయః స్వేదాద్రజోధూమనిషేవణాచ్చేతి ఘర్మరజోధూమానాం నయనసంబంధానాం హేతుత్వం| ఛర్దేర్విఘాతాత్ వాంతివేగవిఘాతాత్| వమనాతియోగాదతివాంతేః| విణ్మూత్రవాతక్రమనిగ్రహాత్ విణ్మూత్రవాతానాం క్రమేణ శనైః శనైర్నిగ్రహాత్ వేగవిధారణాత్| ప్రసక్తసంరోదనశోకకోపాదితి ప్రసక్తం నిరంతరం కృతసంరోదనాదేరిత్యర్థః| ఋతువిపర్యయేణ ఏకర్తుచర్యాయా అన్యర్తౌ కరణేన| క్లేశాభిఘాతాత్ క్లేశః కాయాదిదుఃఖం, తేనాభిసంబంధాత్; బాష్పనిగ్రహాత్ అశ్రువేగధారణాత్| యదుక్తం– “ఆనందజం వాऽప్యథ శోకజం వా నేత్రోదకం ప్రాప్తమముంచతో హి| శిరోగురుత్వం నయనామయాశ్చ భవంతి తీవ్రాః సహ పీనసేన||” ఇతి| నయనరోగసంప్రాప్తిశ్చ సుశ్రుతే పఠ్యతే– “ సిరానుసారిభిర్దోషైర్విగుణైరూర్ధ్వమాశ్రితైః| జాయంతే నేత్రభాగేషు రోగాః పరమదారుణాః||” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి||1-3||

Adhikarana abhiShyandabhedAH (4) · Śloka 4

వాతాత్ పిత్తాత్ కఫాద్రక్తాదభిష్యందశ్చతుర్విధః | ప్రాయేణ జాయతే ఘోరః సర్వనేత్రామయాకరః ||4||

సామాన్యపూర్వకత్వాత్ విశేషస్య, తథా సర్వనయనరోగహేతుత్వాచ్చ, ఆదౌ సర్వనయనగతమభిష్యందమాహ– వాతాదిత్యాది| ఘోర ఇతి దుఃసహవేదనః| సర్వనేత్రామయాకర ఇతి సర్వేషాం నేత్రరోగాణామధిమంథాదీనామాకర ఉత్పత్తికరత్వాత్; ఆకరః స్థానం| అత ఏవాహ సుశ్రుతః– “ప్రాయేణ సర్వే నయనామయాస్తే భవంత్యభిష్యందనిమిత్తమూలాః|” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి||4||

Adhikarana vAtAbhiShyandalakShaNam (5) · Śloka 5

నిస్తోదనస్తంభనరోమహర్షసంఘర్షపారుష్యశిరోऽభితాపాః | విశుష్కభావః శిశిరాశ్రుతా చ వాతాభిపన్నే నయనే భవంతి ||5|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

వాతాభిష్యందరూపమాహ– నిస్తోదనేత్యాది| నిస్తోదనం సూచీవ్యధనవద్వ్యథా, స్తంభనం జడిమా, సంఘర్షః కరకరికా, పారుష్యం రూక్షతా, శిరోऽభితాపః శిరోవ్యథా| విశుష్కభావో దూషికారహితత్వం, న త్వాస్రావరహితత్వం, శిశిరాశ్రుతేత్యుక్తేః||5||

Adhikarana pittAbhiShyandalakShaNam (6) · Śloka 6

దాహప్రపాకౌ శిశిరాభినందా ధూమాయనం బాష్పసముచ్ఛ్రయశ్చ | ఉష్ణాశ్రుతా పీతకనేత్రతా చ పిత్తాభిపన్నే నయనే భవంతి ||6|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

పైత్తికలక్షణమాహ– దాహప్రపాకావిత్యాది| ప్రపాకః ప్రకృష్టపాకః| శిశిరాభినందా శీతేచ్ఛా| ధూమాయనం ధూమస్యోద్వమనం| బాష్పసముచ్ఛ్రయో బాష్పబాహుల్యం||6||

Adhikarana kaphAbhiShyandalakShaNam (7) · Śloka 7

ఉష్ణాభినందా గురుతాऽక్షిశోథః కండూపదేహావతిశీతతా చ | స్రావో ముహుః పిచ్ఛిల ఏవ చాపి కఫాభిపన్నే నయనే భవంతి ||7|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

కఫజలింగమాహ– ఉష్ణాభినందేత్యాది| ఉపదేహః పిచ్చటబాహుల్యం| శీతతా నేత్రస్య| పిచ్ఛిల ఇతి స్రావవిశేషణం| కఫాభిపన్నే కఫయుక్తే| నయనే చక్షుషి| భవంతి జాయంతే||7||

Adhikarana raktAbhiShyandalakShaNam (8) · Śloka 8

తామ్రాశ్రుతా లోహితనేత్రతా చ నాడ్యః సమంతాదతిలోహితాశ్చ | పిత్తస్య లింగాని చ యాని తాని రక్తాభిపన్నే నయనే భవంతి ||8|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

రక్తాభిష్యందలక్షణమాహ– తామ్రాశ్రుతేత్యాది| పిత్తస్య లింగానీతి పిత్తాభిష్యందలింగాని||8||

Adhikarana adhimanthAnAmabhiShyandajatvam (9) · Śloka 9

వృద్ధైరేతైరభిష్యందైర్నరాణామక్రియావతాం | తావంతస్త్వధిమంథాః స్యుర్నయనే తీవ్రవేదనాః ||9|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

అధిమంథానామభిష్యందజత్వమాహ– వృద్ధైరిత్యాది| తావంత ఇతి అభిష్యందైర్వాతపిత్తకఫరక్తజైశ్చత్వారోऽధిమంథాః ప్రత్యేతవ్యాః| తీవ్రవేదనా ఇతి సామాన్యలక్షణం| వేదనాశబ్దశ్చాత్ర వ్యథామాత్రవాచీ, తేన వాతికాభిష్యందాద్వాతిక ఏవాధిమంథస్తీవ్రవాతజనితతోదాదిసకలవేదనః, ఏవం పిత్తజకఫజరక్తజాశ్చాధిమంథాః ప్రత్యేతవ్యాః||9||

Adhikarana adhimanthasya sAmAnyalakShaNam (10) · Śloka 10

ఉత్పాట్యత ఇవాత్యర్థం నేత్రం నిర్మథ్యతే తథా | శిరసోऽర్ధం చ తం విద్యాదధిమంథం స్వలక్షణైః ||10|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

అస్యాపరం సామాన్యలక్షణమాహ– ఉత్పాట్యత ఇత్యాది| శిరసోऽర్ధమిత్యత్ర పూర్వక్రియే సంబధ్యేతే, తేన శిరసోऽర్ధముత్పాట్యతే తథా నిర్మథ్యతే చేత్యర్థః| శిరసోऽర్ధే చ వేదనా వ్యాధిప్రభావాత్| స్వలక్షణైరితి యథోక్తవాతాద్యభిష్యందలక్షణైః| స చాధిమంధః స్యందాత్మకః||10||

Adhikarana adhimanthasya doShabhedena kAlAvadhiH (11) · Śloka 11

హన్యాద్దృష్టిం శ్లైష్మికః సప్తరాత్రాదధిమంథో రక్తజః పంచరాత్రాత్ | షడ్రాత్రాద్వాతికో వై నిహన్యాన్మిథ్యాచారాత్ పైత్తికః సద్య ఏవ ||11|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

యావతా కాలేన మిథ్యాచారాద్దృష్టిం హంతి తమాహ– హన్యాదిత్యాది| సద్య ఏవేతి శ్లేష్మణి సప్తరాత్రస్యోక్తత్వాత్ సద్యఃశబ్దేనాత్ర త్రిరాత్రముక్తం, వైద్యకే హి సద్యఃశబ్దస్య త్రిరాత్రసప్తరాత్రవాచిత్వేన దృష్టత్వాత్| కాలావధిరత్ర వ్యాధిస్వభావాత్||11||

Adhikarana netrarogasya sAmatvalakShaNam (12) · Śloka 12

ఉదీర్ణవేదనం నేత్రం రాగశోథసమన్వితం | ఘర్షనిస్తోదశూలాశ్రుయుక్తమామాన్వితం విదుః ||12||

లంఘనప్రలేపాదివిధానార్థం అంజనాదినిషేధార్థం చ నేత్రరోగస్య సామత్వలక్షణమాహ– ఉదీర్ణవేదనమిత్యాది| ఉదీర్ణవేదనముద్గతబహువేదనం| ఘర్షః కరకరికా| లంఘనాదివిధానార్థమంజనాదినిషేధార్థం చ తంత్రాంతరం– “స్వేదః ప్రలేపస్తిక్తాన్నం ధూమో దినచతుష్టయం| లంఘనం చాక్షిరోగాణామామానాం పాచనాని షట్|| అంజనం సర్పిషః పానం కషాయం గురుభోజనం| నేత్రరోగేషు సామేషు స్నానం చాపి వివర్జయేత్||” ఇతి||12||

Adhikarana netrarogasya nirAmatvalakShaNam (13) · Śloka 13

మందవేదనతా కండూః సంరంభాశ్రుప్రశాంతతా | ప్రశస్తవర్ణతా చాక్ష్ణోః సంపక్వదోషమాదిశేత్ ||13||

నిరామలక్షణమాహ– మందేత్యాది| సంరంభాశ్రుప్రశాంతతేతి సంరంభః శోథః తస్య, అశ్రుణో నేత్రజలస్య చ ప్రశమః||13||

Adhikarana sashotha-ashothanetrapAkali~ggam (14) · Śloka 14

కండూపదేహాశ్రుయుతః పక్వోదుంబరసన్నిభః | సంరంభీ పచ్యతే యస్తు నేత్రపాకః స శోథజః | శోథహీనాని లింగాని నేత్రపాకే త్వశోథజే ||14|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

సశోథపాకలింగమాహ– కండూపదేహాశ్రుయుత ఇత్యాది| పక్వోదుంబరసన్నిభ ఇతి లోహితః| సంరంభీతి శోథవాన్; కార్తికస్తు మహారంభవానిత్యాహ; శోథస్త్వనుక్తోऽపి గమ్యతే, తత్ప్రధానత్వాత్ పాకస్య, ఉత్తరత్ర శోథహీనానీత్యస్యాభిధానాచ్చ| అయం త్రిదోషజః, ఏవమశోథపాకశ్చ||14||

Adhikarana hatAdhimanthalakShaNam (15) · Śloka 15

ఉపేక్షణాదక్షి యదాऽధిమంథో వాతాత్మకః సాదయతి ప్రసహ్య | రుజాభిరుగ్రాభిరసాధ్య ఏష హతాధిమంథః ఖలు నామ రోగః ||15|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

హతాధిమంథలక్షణమాహ– ఉపేక్షణాదిత్యాది| అయం రోగో విదేహే దృష్ట్యుత్క్షేపలక్షణ ఏకః, అన్యః సకలనయనశోషలక్షణః పఠ్యతే| తద్యథా– “అంతర్గతః సిరాణాం తు యదా తిష్ఠతి మారుతః| స తదా నయనం ప్రాప్య శీఘ్రం దృష్టిం నిరస్యతి|| తస్యాం నిరస్యమానాయాం నిర్మంథన్నివ మారుతః| నయనం నిర్వమత్యాశు శూలతోదాధిమంథనైః||” ఇతి| ఇదం దృష్టినిర్గమలక్షణం, అత ఏవైతస్మిన్నర్థే సుశ్రుతే కేచిత్ పఠంతి– “అంతః సిరాణాం శ్వసనః స్థితో దృష్టిం ప్రతిక్షిపన్| హతాధిమంథం జనయేత్తమసాధ్యం విదుర్బుధాః||” ఇతి| విదేహ ఏవ సకలాక్షిశోషః పఠ్యతే– “అథవా శోషయేదక్షి క్షీణతేజోబలాదయం| తత్పద్మమివ సంశుష్కమవసీదతి లోచనం|| హతాధిమంథం తం విద్యాదసాధ్యం వాతకోపతః||” ఇతి| అతః శోషార్థే ఉపేక్షణాదక్షీత్యాది శ్లోకోऽవగంతవ్యః| సాదయతీతి శోషయతి| రుజాభిరుగ్రాభిరితి రుజాభిస్తోదాదిభిర్మహతీభిరుపలక్షితః||15||

Adhikarana vAtaparyayali~ggam (16) · Śloka 16

వారంవారం చ పర్యేతి భ్రువౌ నేత్రే చ మారుతః | రుజశ్చ వివిధాస్తీవ్రాః స జ్ఞేయో వాతపర్యయః ||16||

వాతపర్యయలింగమాహ– వారంవారమిత్యాది| పర్యాయేణ క్రమేణ కదాచిద్భ్రువి, కదాచిల్లోచనే, వాయుస్తీవ్రాం రుజాం కరోతీతి వాతపర్యాయార్థః||16||

Adhikarana shuShkAkShipAkalakShaNam (17) · Śloka 17

యత్ కూణితం దారుణరూక్షవర్త్మ సందహ్యతే చావిలదర్శనం యత్ | సుదారుణం యత్ ప్రతిబోధనే చ శుష్కాక్షిపాకోపహతం తదక్షి ||17|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

శుష్కాక్షిపాకమాహ– యత్ కూణితమిత్యాది| కూణితమితి నిమీలితం| దారుణం కఠినం రూక్షం చ వాతశోషాత్ వర్త్మ యస్య తద్దారుణరూక్షవర్త్మ| సందహ్యతే సదాహం భవతి| ఆవిలదర్శనమాకులదర్శనం| సుదారుణం కృచ్ఛ్రోన్మీలనం| ప్రతిబోధనే ఉన్మేషణే| సుదారుణం సుకఠినమితి గదాధరః| శుష్కాక్షిపాకోపహతం తదక్షీతి తచ్ఛుష్కేణాక్షిపాకేన ఉపహతమక్షీత్యర్థః| అయం రోగః సరక్తవాతజన్యః| యదాహ కరాలః– “కూణితం ఖరవర్త్మాక్షి కృచ్ఛ్రోన్మీలావిలేక్షణం| సదాహం సాసృజాద్వాతాచ్ఛుష్కపాకాన్వితం వదేత్||” ఇతి||17||

Adhikarana anyatovAtalakShaNam (18) · Śloka 18

యస్యావటుకర్ణశిరోహనుస్థో మన్యాగతో వాऽప్యనిలోऽన్యతో వా | కుర్యాద్రుజం వై భ్రువి లోచనే చ తమన్యతోవాతముదాహరంతి ||18|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

అన్యతోవాతమాహ– యస్యేత్యాది| అవటుర్ఘాటా| మన్యే గ్రీవాపార్శ్వసిరే| అన్యతో వేతి ఉక్తప్రదేశాదితరత్ర పృష్ఠే, సప్తమ్యర్థే తసిః| అన్యత్ర వాతస్య కారణస్యావస్థానం, అన్యత్ర లోచనే భ్రువి చ రుజాం కరోతీత్యన్యతోవాతః| విదేహేऽప్యుక్తం– “ మన్యయోరంతరే వాయురుత్థితః పృష్ఠతోऽపి వా| కరోతి భేదం నిస్తోదం శంఖే చాక్ష్ణోర్భ్రువోస్తథా|| తమాహురన్యతోవాతం రోగం దృష్టివిదో జనాః||” ఇతి||18||

Adhikarana amlAdhyuShitalakShaNam (19) · Śloka 19

శ్యావం లోహితపర్యంతం సర్వం చాక్షి ప్రపచ్యతే | సదాహశోథం సాస్రావమమ్లాధ్యుషితమమ్లతః ||19||

అమ్లాధ్యుషితమాహ– శ్యావమిత్యాది| శ్యావమీషన్నీలం| అమ్లత ఇత్యమ్లభోజనాత్| అమ్లాధ్యుషితమితి పిత్తాధ్యుషితం, కారణే కార్యోపచారాత్||19||

Adhikarana sirotpAtalakShaNam (20) · Śloka 20

అవేదనా వాऽపి సవేదనా వా యస్యాక్షిరాజ్యో హి భవంతి తామ్రాః | ముహుర్విరజ్యంతి చ యాః స తాదృగ్వ్యాధిః సిరోత్పాత ఇతి ప్రదిష్టః ||20|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

సిరోత్పాతమాహ– అవేదనా వాऽపీత్యాది| అక్షిరాజ్య ఇతి అక్షిసిరాః| విరజ్యంతీతి విరక్తా భవంతి, విశేషరక్తా భవంతీత్యర్థః| రక్తజోऽయం||20||

Adhikarana sirApraharShalakShaNam (21) · Śloka 21

మోహాత్ సిరోత్పాత ఉపేక్షితస్తు జాయేత రోగస్తు సిరాప్రహర్షః | తామ్రాభమస్రం స్రవతి ప్రగాఢం తథా న శక్నోత్యభివీక్షితుం చ ||21|| (సు. ఉ. తం. అ. 6) |

సిరాప్రహర్షమాహ– మోహాదిత్యాది| అయమపి రక్తజః| ఇతి సర్వగతాః||21||

Adhikarana savraNashuklalakShaNam (22) · Śloka 22

నిమగ్నరూపం తు భవేద్ధి కృష్ణే సూచ్యేవ విద్ధం ప్రతిభాతి యద్వై | స్రావం స్రవేదుష్ణమతీవ యచ్చ తత్ సవ్రణం శుక్ల(క్ర)ముదాహరంతి ||22|| (సు. ఉ. తం. అ. 5) |

సంధివర్త్మశుక్లకృష్ణదృష్టిగతేషు మధ్యే ప్రాధాన్యాద్దృష్టిగతేషు వక్తుముచితేషు స్వల్పవక్తవ్యతయా దృష్టిమండలప్రత్యాసత్త్యా కృష్ణగతవికారాభిధానం| తత్ర సవ్రణశుక్లలక్షణమాహ– నిమగ్నరూపమిత్యాదినా| రూపగ్రహణమాభాసనిషేధార్థం, తేన నిమగ్నరూపమేవ| యత్ సూచ్యేవేత్యుపమానం వర్తులత్వఖ్యాపనాయ సూచీవ్యధనవద్వేదనాదర్శనాయ చ| స్రావం స్రవేదుష్ణమితి స్రవేదుష్ణమిత్యేతావతైవ లబ్ధే స్రావే పునః స్రావగ్రహణం నిరంతరస్రావం లక్షయతి| అతిశబ్దస్తూష్ణేన సంబధ్యత ఇతి కార్తికః| ఉష్ణస్రావతా రక్తాత్మకత్వాత్| శుక్లస్యాత్ర చాత్యంతరుక్ బోద్ధవ్యా, సవ్రణత్వాత్| యదాహ అవ్రణలక్షణే సుశ్రుతః– ‘నాతిరుగశ్రుయుక్తం’ (సు. ఉ. తం. అ. 5) ఇతి| తత్ స్రవణం సక్షతం, క్షతే తు రుజా యుక్తైవ, నయనే తు సుకుమారే విశేషేణోదాహరంతి విదేహప్రభృతయః| విదేహేऽప్యుక్తం– “రక్తరాజీనిభం కృష్ణే ఛిన్నాభం యచ్చ లక్ష్యతే| సూచ్యగ్రేణేవ తచ్ఛుక్లముష్ణాశ్రుస్రావి సవ్రణం||” ఇతి||22||

Adhikarana savraNashuklasya sAdhyAsAdhyatA (23) · Śloka 23

దృష్టేః సమీపే న భవేత్తు యచ్చ న చావగాఢం న చ సంస్రవేద్ధి | అవేదనం వా న యుగ్మశుక్లం తత్ సిద్ధిమాయాతి కదాచిదేవ ||23|| (సు. ఉ. తం. అ. 5) |

అస్యాసాధ్యతయా నిర్దిష్టస్యావస్థావశేన పాక్షికీం సిద్ధిమాహ– దృష్టేః సమీప ఇత్యాది| క్షతం హి స్వభావత ఏవ సంశ్రయోపఘాతకరం, అతో దృష్టిసమీపే న సాధ్యం; ఉక్తవిపర్యయాత్తు దృష్టిసమీపేऽపి సుఖసాధ్యమవ్రణం| న చావగాఢమేకత్వగ్గతం| విపర్యయాత్త్వవగాఢమప్యవ్రణం సిధ్యతి| అత ఏవావ్రణే వక్ష్యతి– గంభీరజాతమితి| న చ సంస్రవేదితి న చాత్యర్థం స్రవేత్, సంశబ్దస్యాతిశయార్థత్వాత్| అవేదనం మందవేదనం, రక్తస్య కఫానుగమాత్; వాతానుగమాదతివేదనం తు న సిధ్యతి| యుగ్మం చ క్షతశుక్లం కదాऽపి న సిధ్యతి||23||

Adhikarana avraNashuklalakShaNam (24) · Śloka 24

స్యందాత్మకం కృష్ణగతం సచోషం శంఖేందుకుందప్రతిమావభాసం | వైహాయసాభ్రప్రతనుప్రకాశమథావ్రణం సాధ్యతమం వదంతి ||24|| (సు. ఉ. తం. అ. 5) |

ఇదానీమవ్రణశుక్రలక్షణమాహ– స్యందాత్మకమిత్యాది| స్యందాత్మకమభిష్యందనిమిత్తకం, సర్వేషామక్షిరోగాణామభిష్యందనిమిత్తత్వేऽపి చాస్య నియమప్రతిపాదనార్థమభిధానం| వైహాయసాభ్రప్రతనుప్రకాశమితి విహాయసి స్థితం వైహాయసం, ‘తస్య నివాసః’ ఇత్యణ్, విహాయో నభః; ఆకాశస్థితాభ్రవత్ ప్రతనుప్రకాశమిత్యర్థః| ఏతేనాచ్ఛత్వం ప్రతిపాద్యతే| శుక్లత్వం తు శంఖేందుకుందప్రతిమావభాసమిత్యనేనైవ లబ్ధం| వైహాయసాభ్రగ్రహణం సజలాభ్రవ్యవచ్ఛేదార్థం, తద్ధి ప్రాయః పార్వతం భవతీతి కార్తికః| సాధ్యతమం సుఖసాధ్యం| నను, గంభీరజాతమిత్యాదినా కృచ్ఛ్రాభిధానేనైవ తద్విపర్యయేణ సుఖసాధ్యత్వావగతిః సేత్స్యతి, తత్ కిం సాధ్యతమాభిధానేన? నైవం, అసత్యత్ర సాధ్యతమాభిధానే ఉభయత్రాపి కృచ్ఛ్రత్వభ్రాంతిః స్యాదతస్తదభిధానం||24||

Adhikarana avraNashuklasyAvasthAbhedena kRucchrasAdhyatvam (25) · Śloka 25

గంభీరజాతం బహులం చ శుక్లం చిరోత్థితం చాపి వదంతి కృచ్ఛ్రం | విచ్ఛిన్నమధ్యం పిశితావృతం వా చలం సిరాసూక్ష్మమదృష్టికృచ్చ | ద్విత్వగ్గతం లోహితమంతతశ్చ చిరోత్థితం చాపి వివర్జనీయం ||25|| (సు. ఉ. తం. అ. 5) |

అవ్రణస్యైవావస్థాభేదేన కృచ్ఛ్రత్వమాహ– గంభీరజాతమిత్యాది| గంభీరజాతం ద్విత్రిత్వగ్గతం| బహులం ప్రతనునోऽభ్రాద్ఘనం| అవ్రణస్యైవావస్థాభేదేనాసాధ్యత్వమాహ– విచ్ఛిన్నమధ్యమిత్యాది| విచ్ఛిన్నమధ్యం విదీర్ణమాంసత్వాత్ సచ్ఛిద్రం, నిమ్నమితి యావత్; తద్విపర్యయం తు పిశితావృతమున్నతమాంసరూపతయా| చలమిత్యనవస్థితం| సిరాసూక్ష్మమితి సిరావృతత్వాత్ సూక్ష్మం; అన్యే ‘ సిరాసక్తం’ ఇతి పఠంతి, వ్యాచక్షతే చ– సిరాసక్తం యతస్తతశ్చలం, సిరాణాం చలత్వాత్; సిరా హి మత్స్యవత్ పరివర్తమానా ముహుర్ముహుశ్చలంతి; అన్యే ‘ సిరాశుక్లం’ ఇతి పాఠాంతరం వ్యాచక్షతే; సిరాభిః శుక్లం, సిరాశుక్లం సిరాశుక్లత్వహేతుకం; న హి సిరాభవనం శుక్లత్వే హేతురితి గదాధరః| అదృష్టికృదితి దర్శనాభావకారి, దృష్టేః సమీపే న భవేదిత్యస్య విపర్యయోऽయం| ద్విత్వగ్గతం ద్విపటలాశ్రితం, ఏతదపరలింగసహితమసాధ్యం, న తు కేవలం; ద్విత్వగ్గతస్య కృచ్ఛ్రత్వాభిధానాత్| లోహితమంతతశ్చేతి మధ్యే శుక్లమంతే లోహితం, వ్రణాకారేణ||25||

Adhikarana avraNashuklasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26

ఉష్ణాశ్రుపాతః పిడకా చ నేత్రే యస్మిన్ భవేన్ముద్గనిభం చ శుక్లం | తదప్యసాధ్యం ప్రవదంతి కేచిదన్యచ్చ యత్తిత్తిరిపక్షతుల్యం ||26|| (సు. ఉ. తం. అ. 5) |

న కేవలమేవంవిధం పరమసాధ్యం కింత్వన్యాదృశమపీత్యత ఆహ– ఉష్ణాశ్రుపాత ఇత్యాది| పిడకా చ నేత్ర ఇత్యంతం ద్విత్వగ్గతశుక్లే| తథాऽऽహ విదేహః– “ఏకత్వగ్గతమేవం స్యాత్ ద్విత్వగ్గతమిదం భవేత్| చోషోష్ణస్రావదాహాస్తు తృష్ణా చ పిడకోద్గమః||” ఇతి ముద్గనిభం చ శుక్లమిత్యాకారేణ, ఏతద్ద్విత్వగ్గతం| తథా చ విదేహః– “వ్యక్తముద్గఫలాకారం శుక్లం ద్విత్వగ్గతం భవేత్|” ఇతి| ద్విత్రిత్వగ్గతస్యావ్రణశుక్రస్య కృచ్ఛ్రత్వే ఏతత్ పిడకోద్గమముద్గఫలాకారత్వేనైవాసాధ్యత్వం బోధ్యం| అన్యే పునః సవ్రణశుక్లస్య విచ్ఛిన్నమధ్యమిత్యాదికమసాధ్యలక్షణం వర్ణయంతి| అత్ర పక్షే ద్విత్వగ్గతమితి కేవలమేవాసాధ్యలక్షణం, ఏతన్న చావగాఢమిత్యస్య విపర్యయః| లోహితమంతతః, ఉష్ణాశ్రుపాతః పిడకా చేత్యాది ద్విత్వగ్గతశుక్లలక్షణమితి| కింత్వియమత్రాసంగతిః– విచ్ఛిన్నమధ్యం సచ్ఛిద్రం, తద్యది సచ్ఛిద్రత్వం సవ్రణశుక్లస్యాభ్యుపగమ్యతే, తదా నిమగ్నరూపమిత్యనేనైవ సిద్ధత్వాత్ పునరుక్తం స్యాత్, కించ సవ్రణశుక్లానంతరమస్య పాఠో విఫలః స్యాత్| అన్యే తు సవ్రణావ్రణశుక్లవిషయం సామాన్యమసాధ్యలక్షణమేతదాహుః; యథాయోగ్యతయా క్వచిల్లింగాంతరయోగేన చ వ్యవస్థేతి చ వర్ణయంతి| అసాధ్యత్వం విదేహదన్యేషాం మతేనాహ– కేచిదిత్యాది| తిత్తిరిపక్షతుల్యమితి శబలం; ఏతచ్చానిషేధాదనుమతం||26||

Adhikarana akShipAkAtyayalakShaNam (27) · Śloka 27

శ్వేతః సమాక్రామతి సర్వతో హి దోషేణ యస్యాసితమండలం చ | తమక్షిపాకాత్యయమక్షిరోగం సర్వాత్మకం వర్జయితవ్యమాహుః ||27|| (సు. ఉ. తం. అ. 5) |

ఇదానీమక్షిపాకాత్యయమాహ– శ్వేత ఇత్యాది| దోషేణ యః కృతః శ్వేతః స సమాక్రామతి| సర్వాత్మకం త్రిదోషజం; అన్యే తు ‘స్యందాత్మకం’ ఇతి పఠిత్వా అభిష్యందాత్మకమాహుః| తదా సర్వేషామభిష్యందమూలత్వాద్విశేషార్థమభిధానం||27||

Adhikarana ajakAjAtalakShaNam (28) · Śloka 28

అజాపురీషప్రతిమో రుజావాన్ సలోహితో లోహితపిచ్ఛిలాస్రః | విగృహ్య కృష్ణం ప్రచయోऽభ్యుపైతి తచ్చాజకాజాతమితి వ్యవస్యేత్ ||28|| (ఇతి కృష్ణజాః) | (సు. ఉ. తం. అ. 5) |

అజకాజాతమాహ– అజాపురీషప్రతిమ ఇత్యాది| అజాపురీషప్రతిమః శుష్కాజపురీషతుల్యః| సలోహిత ఈషల్లోహితః| విగృహ్య కృష్ణమితి స్వోచ్ఛ్రాయేణ కృష్ణదేశం మహత్త్వాద్విచ్ఛిద్య| ప్రచయ ఇతి ప్రకృష్టశ్చయః ఉద్గమ ఇతి యావత్| అజకాయా మేదోవత్ సంశ్రయస్తృతీయత్వగ్గతత్వేన మేదసః ప్రచయో బోద్ధవ్యః| తథాచ విదేహః– “కృష్ణేऽక్ష్ణోర్యద్భవేచ్ఛుక్లం ఛాగలీవిట్సమప్రభం| సాంద్రపిచ్ఛిలరక్తాస్రం త్రిత్వగ్గమజకేతి సా||” ఇతి| ఇతి కృష్ణజాః||28||

Adhikarana prathamapaTalasthadoShalakShaNam (29) · Śloka 29

ప్రథమే పటలే దోషా యస్య దృష్ట్యాం వ్యవస్థితాః | అవ్యక్తాని స రూపాణి కదాచిదథ పశ్యతి ||29|| (సు. ఉ. తం. అ. 5) |

కృష్ణాశ్రితత్వాద్ దృష్టిమండలస్య దృష్టిజా ఉచ్యంతే| దృష్టిప్రమాణం తు సుశ్రుతేనోక్తం– “మసూరదలమాత్రాం తు పంచభూతప్రసాదజాం|” (సు. ఉ. తం. అ. 7) ఇతి| అత్ర మసూరదలమాత్రామితి మసూరార్ధదలమాత్రాం, తథా చ నిమిః– “పంచభూతాత్మికా దృష్టిర్మసూరార్ధదలోన్మితిః|” ఇతి| నను, ఏవం తర్హి విరుధ్యతే, యదాహ స ఏవ పునః– “నేత్రాయామత్రిభాగం చ కృష్ణమండలముచ్యతే| కృష్ణాత్ సప్తమమిచ్ఛంతి దృష్టిం దృష్టివిదో జనాః||” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి, అత్ర కృష్ణసప్తమభాగత్వేన దృష్టేరుక్తత్వాత్| ఉచ్యతే– కృష్ణసప్తమభాగత్వేనాపి మసూరార్ధదలప్రమాణా దృష్టిరిత్యేక ఏవార్థః| నను, ఏవమాతురోపక్రమణీయోక్తం “ ద్వ్యంగులాయతం నయనం, నయనత్రిభాగపరిమాణా తారకా, నవమస్తారకాంశో దృష్టిమండలం|” (సు. సూ. అ. 35) ఇతి విరుధ్యతే| ఉచ్యతే– తత్ర మండలాభిధానేన మండలసహితాయా దృష్టేరుక్తిః, అత్ర తు మండలరహితాయా ఇతి; మతభేదాద్వా న విరోధః, తారకానవమాంశో దృష్టిరితి శల్యమతం, తారకాసప్తమాంశో దృష్టిరితి శాలాక్యసిద్ధాంతేన| నను, ఏవం తర్హి “దృష్టిశ్చ రోమకూపాశ్చ న వర్ధంతే” (సు. శా. అ. 4) ఇతి శారీరోక్తం విరుధ్యతే, యతః కృష్ణసప్తమభాగత్వేన దృష్టేరుక్తత్వాత్ కృష్ణవృద్ధ్యా తద్వృద్ధేః సంభవాత్| నైవం, అంగాంతరవన్న బహు వర్ధత ఇత్యభిప్రాయేణోక్తం దృష్టిర్న వర్ధత ఇతి| దృష్ట్యాం చ చత్వారి పటలాని| రసరక్తాశ్రయం బాహ్యం, ద్వితీయం మాంససంశ్రయం, తృతీయం మేదఃసంశ్రయం, చతుర్థం కాలకాస్థిసంస్థితం| తథా చ సుశ్రుతః– “తేజోజలాశ్రితం బాహ్యం తేష్వన్యత్ పిశితాశ్రితం| మేదస్తృతీయం పటలమాశ్రితం త్వస్థి చాపరం| పంచమాంశసమం దృష్టేస్తేషాం బాహుల్యమిష్యతే||” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి| అత్ర తేజఃశబ్దేన రక్తం, జలశబ్దేన చ రసో వ్యాఖ్యాతః| తేషు పటలేషు బాహ్యాదిభేదేనాధిష్ఠానవిశేషప్రభావాత్ దోషాణాం లింగవిశేషమాహ– ప్రథమే పటల ఇత్యాది| ప్రథమే పటలే సర్వాభ్యంతరే పటలే కాలకాస్థిసంశ్రయే; న తు బాహ్యే, తత్ర ప్రథమం దోషలింగానుపలబ్ధేః; యది తు కుష్ఠాదివద్బాహ్యం ప్రథమం ప్రదూష్యాభ్యంతరే దోషానుప్రవేశః స్యాత్తదా ప్రాగేవ రోగస్తత్రోపలభ్యేత్, న చైవం దృశ్యతే| తథాచ విదేహః– “దృష్టేరంతరమాద్యం తు పటలం సమభిద్రుతాః|” ఇత్యారభ్య “ఏకైకమనుపద్యంతే పర్యాయాత్ పటలాంతరం|” ఇతి| ప్రథమే పటల ఇత్యాదిగ్రంథాత్ పూర్వం కేచిత్ “ సిరాభిరభిసంప్రాప్య విగుణోऽభ్యంతరే భృశం|” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి శ్లోకార్ధం సంప్రాప్తిరూపం పఠంతి సుశ్రుతే, తచ్చ ‘ సిరానుసారిభిర్దోషైః’ (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇత్యనేనైవ గతార్థమిత్యనార్షం టీకాకారైర్వ్యాఖ్యాతం| రూపాణీతి రూపవంతి ద్రవ్యాణి| కదాచిదథ పశ్యతీత్యనేనాత్రాధిష్ఠానవిశేషాద్దోస్యాల్పబలతా ఉక్తా భవతి| అవ్యక్తరూపాణ్యపి వక్ష్యమాణభ్రమరారుణవర్ణాదియుక్తాని వాతేన, పిత్తేనాదిత్యఖద్యోతాదిపీతనీలవర్ణాని, కఫేన సితవర్ణాని, రక్తేన రక్తవర్ణాని, సన్నిపాతేన చిత్రవర్ణాని; ఏవం ద్వితీయతృతీయచతుర్థపటలేష్వపి వ్యాఖ్యేయం||29||

Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (30-32) · Śloka 32

దృష్టిర్భృశం విహ్వలతి ద్వితీయం పటలం గతే | మక్షికామశకాంశ్చాపి జాలకాని చ పశ్యతి ||30|| మండలాని పతాకాంశ్చ మరీచిం కుండలాని చ | పరిప్లవాంశ్చ వివిధాన్ వర్షమభ్రం తమాంసి చ ||31|| దూరస్థాని చ రూపాణి మన్యతే స సమీపతః | సమీపస్థాని దూరే చ దృష్టేర్గోచరవిభ్రమాత్ ||32|| యత్నవానపి చాత్యర్థం సూచీపాశం న పశ్యతి | (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

ద్వితీయపటలగతస్య లింగమాహ– దృష్టిర్భృశం విహ్వలతీత్యాది| విహ్వలతి పునః పునః అసమ్యగ్రూపం గృహ్ణాతి, తథా అవిద్యమానాన్ మక్షికాదీన్ పశ్యతి; అథవా మక్షికేత్యాదినా విహ్వలత్వమేవ వ్యాక్రియతే| జాలకాని జాలాన్యేవ| మరీచీనితి రశ్మీన్| పరిప్లవానితి మండూకాదీనాం పరి సర్వతః ప్లవాన్ గతీః| వివిధానితి ఊర్ధ్వాధస్తిర్యగ్గతశ్లేష్మాదిదోషవర్ణేన చ నానావిధాన్, అన్యే పరిప్లవాన్ వివిధానితి నానావర్ణాన్ జలప్లవానిత్యాచక్షతే| గోచరవిభ్రమాదితి విషయభ్రాంతేః| సూచీపాశం న పశ్యతీతి సతోऽపి సూక్ష్మస్యానుపలంభః; సూచీపాశం సూచీరంధ్రం, పాశం వా గుణం||30-32||–

Adhikarana tRutIyapaTalagatadoShalakShaNam (33-34) · Śloka 34

ఊర్ధ్వం పశ్యతి నాధస్తాత్తృతీయం పటలం గతే ||33|| మహాంత్యపి చ రూపాణి ఛాదితానీవ చాంబరైః | కర్ణనాసాక్షిహీనాని వికృతానీవ పశ్యతి ||34|| యథాదోషం చ రజ్యేత దృష్టిర్దోషే బలీయసి | (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

తృతీయపటలగతస్య లింగమాహ– ఊర్ధ్వం పశ్యతీత్యాది| ఊర్ధ్వదర్శనాభిధానాదధోదర్శనస్య నిషేధసిద్ధౌ తదభిధానం స్వరూపానువాదార్థం| నను, పార్శ్వయోరీషద్దర్శనార్థం కిమిత్యేతన్న భవతి? ఉచ్యతే– ఊర్ధ్వాధోగతత్వేనైవ పార్శ్వస్య పరిగ్రహాదితి కార్తికః| యదేతద్రూపం పశ్యతి తత్ కీదృశమిత్యత ఆహ– మహాంత్యపీత్యాది| “ఛాదితానీవ చాంబరైరితి ఆవృతానీవ వస్త్రైః|” ‘అంబరే’ ఇతి పాఠాంతరే ఆకాశే ఛాదితాని కేనాపి| వికృతానీవేతి ఛిన్నకరపాదాదీని| అత్ర రాగప్రాప్తిమాహ– యథాదోషం చ రజ్యేత దృష్టిర్దోషే బలీయసీతి| అస్యార్థః– యథాయథం దోషవర్ణైరరుణపీతసితాదిభిర్యుజ్యతే దృష్టిః; రాగశ్చాత్ర వర్ణమాత్రవచనః| అత ఏవ వక్ష్యతి– “కఫాత్ సితః శోణితజః సరక్త” (సు. ఉ. తం. అ. 7) ఇతి| దోషే బలీయసీతి రక్తమాంసమేదఃసహాయే బలవతి దోషే, అన్యథా తు తృతీయేऽపి రాగో న భవతీతి వ్యభిచారః సూచ్యత ఇతి గదాధరః| నను, తృతీయే కథం రాగవర్ణనం, బాహ్యపటలేనావృతే దర్శనాసంభవాత్? న చాశ్మరీవర్ణాభిధానవదాయుర్వేదప్రామాణ్యార్థం భవిష్యతీతి, అశ్మర్యా ఉత్తరకాలమాకృష్టౌ తథా ప్రతీతేః, ఇహ తు న తాదృక్| ఉచ్యతే– తృతీయపటలగతస్య దోషస్య తథాస్వభావాద్బాహ్యే రాగోపలబ్ధిః, తృతీయపటలాదారభ్య రాగోదయః| యదాహ విదేహః– “యథాస్వం రజ్యతే దృష్టిర్దోషైస్త్రిపటలస్థితైః| చతుర్థపటలప్రాప్తైర్మండలం రజ్యతే తు తైః||” ఇతి||33-34||–

Adhikarana adhaUrdhvAdipradeshasthadoShali~ggam (35-37) · Śloka 1

అధఃస్థితే సమీపస్థం దూరస్థం చోపరిస్థితే ||35|| పార్శ్వస్థితే తథా దోషే పార్శ్వస్థం నైవ పశ్యతి | సమంతతః స్థితే దోషే సంకులానీవ పశ్యతి ||36|| దృష్టిమధ్యస్థితే దోషే మహద్ధ్రస్వం చ పశ్యతి | ద్విధా స్థితే ద్విధా పశ్యేద్బహుధా చానవస్థితే ||37|| (సు. ఉ. తం. అ. 7) | దోషే దృష్ట్యాశ్రితే తిర్యక్ స ఏకం మన్యతే ద్విధా ||1||

అధునాధ ఊర్ధ్వమేవం యథాప్రదేశం దృష్టౌ దోషావస్థానే యథా న పశ్యతి యాదృగ్వా పశ్యతి తథా దర్శయితుమాహ– అధఃస్థిత ఇత్యాది| సమీపస్థం దూరస్థం చేతి నైవ పశ్యతీతి సంబంధః| సమంతత ఇతి సర్వతః| సంకులానీవేతి అన్యాన్యరూపేణైవ మిశ్రాణి| అనవస్థిత ఇతి అనియతావస్థాన ఇత్యర్థః||35-37||–

Adhikarana caturthapaTalagatadoShalakShaNam (38-40) · Śloka 40

తిమిరాఖ్యః స వై దోషశ్చతుర్థం పటలం గతః ||38|| రుణద్ధి సర్వతో దృష్టిం లింగనాశమతః పరం | అస్మిన్నపి తమోభూతే నాతిరూఢే మహాగదే ||39|| చంద్రాదిత్యౌ సనక్షత్రావంతరీక్షే చ విద్యుతః | నిర్మలాని చ తేజాంసి భ్రాజిష్ణూన్యథ పశ్యతి ||40|| (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

చతుర్థపటలగతమాహ– తిమిరాఖ్య ఇత్యాది| ఆంధ్యోత్పాదకతయా తిమిరసాధర్మ్యాత్తిమిరాఖ్యః, దోషో రోగః, “దోషా అపి రోగాఖ్యాం లభంతే” ఇత్యాగమాత్; స ఏవ రోగః సర్వతో దృష్టిరోధాల్లింగనాశ ఉచ్యతే; లింగ్యతే జ్ఞాయతేऽనేనేతి లింగమింద్రియం దర్శనశక్తిః, తన్నాశోऽస్మిన్నితి లింగనాశః| లింగనాశమతః పరం ‘వదంతి’ ఇతి శేషః| అస్మిన్నపి తమోభూత ఇతి భూతశబ్దః సాదృశ్యే, రూపస్యానుపలంభాదంధకారసదృశే| నాతిరూఢే నాతివృద్ధే, అతశ్చంద్రాదిత్యాదీని భాస్వంతి వస్తూని పశ్యతి| అంతరీక్షే చేత్యస్యోపాదానం భూమేస్తమోమయత్వాత్, తత్ర చ తమోऽభిభవాత్తాదృశస్య చక్షుషో దర్శనాశక్తేః||38-40||

Adhikarana li~gganAshasya nIlikA-kAcasa~jj~jAntaram (41) · Śloka 41

స ఏవ లింగనాశస్తు నీలికా కాచసంజ్ఞితః |41| (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

తస్యైవ లింగనాశస్య సంజ్ఞాంతరమాహ– స ఏవ లింగనాశస్త్విత్యాది| యస్తృతీయపటలస్థితః కాచసంజ్ఞితో దోషః స ఏవోపేక్షయా చతుర్థే పటలే పునర్లింగనాశో నీలికా చ| తుశబ్దః పునరర్థే| కుతః పునరయమృజురేవ గ్రంథో న లగతి– నీలికాకాచాభ్యాం పర్యాయాభ్యాం సంజ్ఞితో నీలికాకాచసంజ్ఞిత ఇతి; నైవం, తంత్రాంతరే తృతీయపటలస్థితే దోషే కాచాభిధానాత్| యదాహ నిమిః– “కాచ ఇత్యేష విజ్ఞేయో యాప్యస్త్రిపటలోత్థితః| చతుర్థపటలప్రాప్తో లింగనాశః స ఉచ్యతే|| ప్రత్యాఖ్యేయశ్చ కఫజో వ్యాధిః సాధ్యస్తు తద్విదా|” ఇతి| అత్రాపి తత్ప్రత్యయాత్ తృతీయపటలస్థస్య కాచసంజ్ఞా, చతుర్థపటలప్రాప్తస్య ప్రత్యాఖ్యేయత్వం ప్రత్యేతవ్యం| యత్ పునర్లింగనాశోపాదానం తత్ సకలపర్యాయజ్ఞాపకార్థం| గదాధరస్తు “నీలికావిశేషితా కాచసంజ్ఞా నీలికాకాచసంజ్ఞా” ఇత్యాహ; ఏతేన తృతీయపటలస్థదోషే కాచసంజ్ఞా, చతుర్థే తు సా నీలికయా విశిష్యతే ఇతి ఫలతి| ఏకజాతీయతయా త్రిచతుఃపటలయోరపి రోగాణాం షట్త్వమేవ, నతు ద్వాదశత్వం; తేన న సంఖ్యాతిరేకః| ఇదమిదానీం చింత్యతే– తృతీయపటలస్థే దోషే కాచసంజ్ఞా తిమిరసంజ్ఞా చ, తర్హి కథం న షట్సంఖ్యాహానిః? కాచాత్తిమిరస్య భిన్నత్వాత్, ఉక్తం చ– “షడ్ లింగనాశాః” ఇతి; అథ మన్యసే, తిమిరాత్ కాచో న భిద్యతే, తస్యావస్థాంతరత్వాదితి; న, తద్విపరీతసాధకత్వాద్ధేతోః; యతోऽభిష్యందసిరోత్పాతాభ్యామధిమంథసిరాహర్షయోరవస్థాంతరత్వేऽపి భిన్నత్వం ప్రతీయతే| ఉచ్యతే– భవత్యేవం, యద్యవస్థాంతరత్వేऽపి విశిష్టనామప్రాప్తిస్తయోరివాస్య ప్రథమనామపరిత్యాగాత్ స్యాత్; న చైవం, “తిమిరాఖ్యః స వై ద్షః” (సు. ఉ. తం. అ. 7) ఇత్యభిధానాత్ తథాచ ‘తిమిరే రాగిణి’ ఇతి వచనాత్; తస్మాన్నాస్యావస్థాంతరే పూర్వనామపరిత్యాగః, తతస్తిమిరాత్ కాచస్యావస్థాంతరత్వేऽప్యనన్యత్వం సాధు, యథా– సత్యపి యౌవనత్వే యజ్ఞదత్తస్య న స్వాభిధేయహానిః, అతో న సంఖ్యాతిరేకప్రసంగ ఇతి|41|–

Adhikarana doShavisheSheNa rUpavisheShadarshanam (41-46) · Śloka 46

వాతేన చాపి రూపాణి భ్రమంతీవ చ పశ్యతి ||41|| ఆవిలాన్యరుణాభాని వ్యావిద్ధానీవ మానవః | పిత్తేనాదిత్యఖద్యోతశక్రచాపతడిద్గుణాన్ ||42|| నృత్యతశ్చైవ శిఖినః సర్వం నీలం చ పశ్యతి | కఫేన పశ్యేద్రూపాణి స్నిగ్ధాని చ సితాని చ ||43|| (గౌరచామరగౌరాణి శ్వేతాభ్రప్రతిమాని చ | పశ్యేదసూక్ష్మాణ్యత్యర్థం వ్యభ్రే చైవాభ్రసంప్లవం) | సలిలప్లావితానీవ పరిజాడ్యాని మానవః | పశ్యేద్రక్తేన రక్తాని తమాంసి వివిధాని చ ||44|| స సితాన్యపి కృష్ణాని పీతాన్యపి చ మానవః | సన్నిపాతేన చిత్రాణి విప్లుతానీవ పశ్యతి ||45|| బహుధా చ ద్విధా చాపి సర్వాణ్యేవ సమంతతః | హీనాధికాంగాన్యపి తు జ్యోతీంష్యపి చ భూయసా ||46|| (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

దోషవిశేషేణ రూపవిశేషదర్శనమాహ– వాతేనేత్యాది| అవిశేషేణ యదుక్తమేతత్ వాతే తత్ సర్వపటలేషు సంబధ్యతే, తుల్యత్వాన్న్యాయస్య| వ్యావిద్ధానీవ కుటిలానీవ| ఖద్యోతో జ్యోతిరింగణః, శక్రచాప ఇంద్రధనుః, గుణాన్ రూపాణి, ఆదిత్యాదీనాం రూపాణీత్యర్థః| శిఖినో మయూరాన్| సలిలప్లావితానీవ పరిజాడ్యానీతి సలిలప్లవనేనైవ స్తిమితానీత్యర్థః| సితానీతి శ్వేతాని| నను, రక్తేన కథం సితానీత్యుచ్యంతే? శ్లేష్మణా సితరూపస్య దర్శితత్వాత్| నైవం, సితాన్యపి కృష్ణాని పీతాని పశ్యతీతి వ్యాఖ్యానాదదోషః; స ఇతి మానవః| రక్తేన కృష్ణపీతదర్శనం పిత్తసధర్మకత్వాద్రక్తస్య| చిత్రాణీతి నానావర్ణాని| విప్లుతానీవేతి విపరీతాని| విపరీతత్వమేవ వివృణోతి– బహుధేత్యాది| అయమర్థః– సన్నిపాతేన పూర్వప్రకారేణ బహువిధాని ద్వివిధాని వా సర్వాణి ద్రవ్యాణి పశ్యతి, తృతీయపటలే హీనాధికాంగాన్యపీతి గదాధరః||41-46||

Adhikarana parimlAyisa~jj~jakatimiralakShaNam (47) · Śloka 47

పిత్తం కుర్యాత్ పరిమ్లాయి మూర్ఛితం పిత్తతేజసా | పీతా దిశస్తు ఖద్యోతాన్ భాస్కరం చాపి పశ్యతి ||47|| వికీర్యమాణాన్ ఖద్యోతైర్వృక్షాంస్తేజోభిరేవ వా | (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

పిత్తేనాపరం పరిమ్లాయిసంజ్ఞకం తిమిరమాహ– పిత్తం కుర్యాదిత్యాది| పరిమ్లాయీతి పరిమ్లాయి తిమిరం; ఏతచ్చ రక్తమూర్ఛితపిత్తకృతం పీతం నీలం బోద్ధవ్యం| యదాహ సాత్యకిః– “ఏవమేవ తు విజ్ఞేయా నీలాః పిత్తసముత్థితాః| రక్తాః పిత్తోత్థితాః పీతాః||” ఇతి| అత్ర వచనే కాచ ఇతి విశేష్యత్వేన బోద్ధవ్యం| మూర్ఛితం పిత్తతేజసేతి పిత్తస్య తేజో రక్తం, ప్రసాదరూపత్వాత్; తేన మిశ్రితం| అన్యే తు ‘రక్తతేజసా’ ఇతి పఠంతి, రక్తస్య తేజో బలం రక్తతేజః; కేచిత్ ‘భక్తతేజసా’ ఇతి పఠంతి, భక్తస్య అన్నస్య తేజసా ప్రసాదేన రసేనేత్యర్థః; రక్తతేజసేత్యత్రాపి రక్తార్థం తేజో రక్తతేజ ఇతి రస ఏవాభిధాతుం శక్యతే, పిత్తతేజసేత్యత్రాపి పిత్తార్థం తేజః పిత్తతేజః; పిత్తశబ్దేన సమానత్వేన తత్ప్రసాదత్వేన చ రక్తమభిధాయ పూర్వ ఏవార్థః కర్తుం శక్యతే| తథా చ విదేహః– “పిత్తం రక్తప్రసాదేన మూర్ఛయిత్వా చ మారుతం|” ఇత్యారభ్య “ఏష యాప్యః స్మృతః కాచో మ్లాయీనామ్నా శరీరిణాం|” ఇతి| ఇదం త్వన్యత్ర రక్తపిత్తాభ్యాం పఠ్యతే| యదుక్తం – “విదధాతి పరిమ్లాయి పిత్తం రక్తేన సంగతం| తేన పీతా దిశః పశ్యేదుద్యంతమివ భాస్కరం||” ఇతి| అత్రాపి యది రక్తశబ్దేన రక్తార్థం యత్తద్రక్తమితి కుసృష్ట్యా రసోऽభిధీయతే, తదా పూర్వేణ సహ సమానార్థమేవైతద్వచనం స్యాదితి| పరిమ్లాయిరోగే తిమిరవతః పుంసో రాగగ్రహణే లింగమాహ– పీతా దిశ ఇత్యాది| వికీర్యమాణానితి ఆచ్ఛాద్యమానాన్| యాప్యశ్చాయం, తథాహి సాత్యకిః– “తృతీయం పటలం ప్రాప్తం తిమిరం రాగి జాయతే| అరాగి తిమిరం సాధ్యమాద్యం పటలమాశ్రితం|| కృచ్ఛ్రం ద్వితీయే రాగి స్యాత్ తృతీయే యాప్యముచ్యతే|” ఇతి||47||–

Adhikarana li~gganAshasya rAgaiH ShaDvidhatvam (48) · Śloka 48

వక్ష్యామి షడ్విధం రాగైర్లింగనాశమతః పరం ||48||

వాతాదిభేదేన షడ్విధం తిమిరమభిధాయ రాగైః షడ్విధమాహ– వక్ష్యామి షడ్విధం రాగైరిత్యాది| సర్వానుగాం తిమిరసంజ్ఞాం విహాయ లింగనాశసంజ్ఞయా కీర్తనం రాగప్రకర్షప్రాప్తేః||48||

Adhikarana vAtikAdirAgoddeshaH (49) · Śloka 49

రాగోऽరుణో మారుతజః ప్రదిష్టో మ్లాయీ చ నీలశ్చ తథైవ పిత్తాత్ | కఫాత్ సితః శోణితజః సరక్తః సమస్తదోషప్రభవో విచిత్రః ||49|| (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

వాతాదిరాగోద్దేశమాహ– రాగోऽరుణ ఇత్యాది| మ్లాయీ చ నీలశ్చ తథైవ పిత్తాదితి మ్లాయీ పీతనీలో వర్ణః| నను, శేషే పరిమ్లాయి పఠితం తత్ కథమధునా వాతరోగస్యానంతరోక్తిః? నైవం, రాగకాలే వాయురప్యత్రాంశేన వ్యాప్రియతే ఇతి ప్రతిపాదనార్థమితి కార్తికః| పైత్తికరూపద్వయస్యైకత్రాభిధానేన లాఘవం స్యాదితి యుక్తం, యత్తు ప్రాగేవ న కృతం తదేకవికారశంకానిరాసార్థం||49||

Adhikarana vAtikarAgasya vishiShTalakShaNam (50) · Śloka 50

అరుణం మండలం దృష్ట్యాం స్థూలకాచారుణప్రభం |50| (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

ఉద్దేశక్రమేణ వాతికరాగస్యైవ విశిష్టలక్షణమాహ– అరుణం మండలమిత్యాది| అరుణం మండలం కీదృశం భవతీత్యత ఆహ– స్థూలకాచారుణప్రభమితి| స్థూలకాచస్యేవ అరుణా ప్రభా యస్య తత్తథా; ఏతేన బాహుల్యమరుణత్వం చ ప్రతిపాద్యతే| కాచోऽత్రారుణో వివక్షితః|50|–

Adhikarana parimlAyino vishiShTali~ggam (50) · Śloka 50

పరిమ్లాయిని రోగే స్యాన్మ్లాయి నీలం చ మండలం ||50|| దోషక్షయాత్ స్వయం తత్ర కదాచిత్ స్యాత్తు దర్శనం | (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

పరిమ్లాయినో విశిష్టలింగమాహ– పరిమ్లాయినీత్యాది| అత్ర గదాధరస్తు “రక్తజం మండలం దృష్ట్యాం స్థూలకాచానలప్రభం|” ఇతి పఠిత్వా ఏతదపి పరిమ్లాయిలక్షణమాహ, వ్యాచష్టే చ– బాహుల్యేన స్థూలకాచస్యేవ వర్ణతః అనలస్యేవ ప్రభా యస్య తత్తథేతి, అనలప్రభత్వేన పీతం మండలం భవతి; పీతం చేషన్నీలం బోద్ధవ్యం, “మ్లాయి నీలం చ మండలం” ఇత్యభిధానాత్; తథా “పిత్తాన్మండలమానీలం కాంస్యాభం పీతమేవ చ|” (సు. ఉ. తం. అ. 7) ఇత్యుక్తం; ఆనీలమీషన్నీలమిత్యర్థః| మ్లాయీతి మ్లానమితి కార్తికః| దోషక్షయాదితి కర్మక్షయాత్; సత్యపి దోషరూపత్వే దర్శనసద్భావాత్| నను, కిం తర్హి దోషరూపం తాదృశమేవావతిష్ఠతే ఉత క్షీణం వా? తత్ర న తావదాద్యః పక్షః, దోషాణాం కృతకార్యాణాం తథాత్వే దర్శనస్యాసంగతత్వాత్; అథ ద్వితీయస్తదా దోషస్యైవ క్షయాదిత్యాపతితం కిమితి కర్మక్షయాదితి స్వీక్రియతే? నైవం, వినా దోషప్రతీకారం దర్శనోదయాద్వికారస్వభావాదితి కార్తికః| అన్యే తు కాలవశాత్ వాతాదిదోషస్యైవ క్షయాత్ కదాచిద్దర్శనం స్యాదిత్యాహుః, యతః కాలాదిజమపి విశేషం క్వచిల్లక్షణత్వేన పఠత్యేవ, దోషశబ్దేన చ కర్మణోऽభిధానమప్రసిద్ధం; కింవా దోషక్షయే ఏవ కదాచిత్ కర్మక్షయో హేతురిష్యతాం, కర్మణశ్చ కదాచిత్ క్షయో వైచిత్ర్యాత్| అథాత్రైవ కుత ఏవం? ఉచ్యతే– అస్యైవంవిధకర్మజన్యత్వాదితి| గదాధరపాఠే రక్తజమిత్యత్ర రక్తమిత్యుపలక్షణం, తేన రక్తపిత్తజం||50||–

Adhikarana vAtikAdirAgANAmuddiShTAnAM lakShaNam (51-54) · Śloka 54

అరుణం మండలం వాతాచ్చంచలం పరుషం తథా ||51|| పిత్తాన్మండలమానీలం కాంస్యాభం పీతమేవ చ | శ్లేష్మణా బహులం పీతం శంఖకుందేందుపాండురం ||52|| చలత్పద్మపలాశస్థః శుక్లో బిందురివాంభసః | ( సంకుచత్యాతపేऽత్యర్థః ఛాయాయాం విస్తృతో భవేత్) | మృజ్యమానే చ నయనే మండలం తద్విసర్పతి ||53|| ప్రవాలపద్మపత్రాభం మండలం శోణితాత్మకం | దృష్టిరాగో భవేచ్చిత్రో లింగనాశే త్రిదోషజే | యథాస్వం దోషలింగాని సర్వేష్వేవ భవంతి హి ||54|| (సు. ఉ. తం. అ. 7) | ( తథా నరః పిత్తవిదగ్ధదృష్టిః కఫేన చాన్యస్త్వథ ధూమదర్శీ | యో హ్రస్వజాత్యో నకులాంధతా చ గంభీరసంజ్ఞాచ్చ తథైవ దృష్టిః) |

రాగోऽరుణో మారుతజ ఇత్యాది సూత్రం పూర్వోక్తం వివృణోతి– అరుణం మండలం వాతాదిత్యాది| పిత్తాన్మండలమానీలమితి ఆనీలమీషన్నీలం పీతమేవ, తేన రక్తసంబంధే సతి కాంస్యాభం| పీతమేవ చేతి రససంబంధే పీతమేవ, కాంస్యాభమాపాండుపీతమిత్యర్థః| కేచిదత్ర కఫజే పఠంతి– “సంకుచత్యాతపేऽత్యర్థం ఛాయాయాం విస్తృతో భవేత్|” (సు. ఉ. తం. అ. 7) ఇతి| శోణితజే ప్రవాలేత్యాదౌ ప్రవాలం స్వనామఖ్యాతం తదాభం, పద్మపత్రాభం చ రక్తపద్మపుష్పదలాభం| త్రిదోషజే చిత్ర ఇత్యత్ర యథాస్వం వాతాదివర్ణవిభేదేన చిత్రత్వం బోద్ధవ్యం, యథాస్వమిత్యస్య వక్ష్యమాణస్యాత్రాపి సంబంధాత్; తేనాయమర్థః– యథాయథం వాతాదీనాం వర్ణభేదేన చిత్రవర్ణో భవతి, ఉద్దేశోక్తవర్ణచిత్రత్వే సాక్షాదేతాదృశవివరణాభావ ఇతి విశేషః| యథాస్వం దోషలింగానీత్యస్యాభిధానం న్యాయసిద్ధస్యైవార్థస్య ద్యోతనార్థం| దోషలింగాని వాతాదీనాం క్రమేణారుణాదిలింగాన్యుక్తేషు జ్ఞాతవ్యాని||51-54||

Adhikarana dRuShTigatarogANAM sa~gkhyA (55) · Śloka 55

షడ్ లింగనాశాః షడిమే చ రోగా దృష్ట్యాశ్రయాః షట్ చ షడేవ వాచ్యాః |55| (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

అతః పరముక్తవక్ష్యమాణవికారయోః సంఖ్యాభిధానార్థమాహ– షడిత్యాది| షడ్ లింగనాశా ఇత్యుక్తానువాదోऽయం| షడిమే చ రోగా ఇతి పిత్తవిదగ్ధదృష్ట్యాదయో వక్ష్యమాణాః| నను, ఉక్తానువాదో యుక్తః, వక్ష్యమాణానాం పునః కిమర్థం సంఖ్యోక్తిః? నైవం, పిత్తకఫవిదగ్ధదృష్ట్యవస్థాంతరాభ్యాం దివాంధరాత్ర్యంధాభ్యాం సంఖ్యాధిక్యనిరాసార్థం, అత ఏవ షడేవేత్యవధారణం కృతం, షట్ చ షడేవ ఇతి మిలిత్వా ద్వాదశ; అముం చ గ్రంథం కేచిదత్ర సంగ్రహే న పఠంత్యేవ|55|–

Adhikarana pittavidagdhadRuShTilakShaNam (55-56) · Śloka 56

పిత్తేన దుష్టేన సదా తు దృష్టిః పీతా భవేద్యస్య నరస్య కించిత్ ||55|| పీతాని రూపాణి చ తేన పశ్యేత్ స వై నరః పిత్తవిదగ్ధదృష్టిః | ప్రాప్తే తృతీయం పటలం తు దోషే దివా న పశ్యేన్నిశి చేక్షతే సః ||56|| రాత్రౌ చ శీతానుగృహీతదృష్టిః పిత్తాల్పభావాదపి తాని పశ్యేత్ | (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

పిత్తవిదగ్ధదృష్టిలింగమాహ– పిత్తేనేత్యాది| దృష్టిః పీతా భవేదితి ప్రథమద్వితీయయోః పటలయోరితి గమ్యతే, యతః పరతః “ప్రాప్తే తృతీయం పటలం” ఇత్యభిధాస్యతి| నను, యద్యేవం కథం తిమిరాదస్యాః పార్థక్యం? ఉచ్యతే– తృతీయపటలప్రాప్తిమంతరేణ వర్ణాసద్భావాత్| ఏతచ్చ సతి వర్ణే పటలాంతరగతదోషలింగాభావాత్ ప్రత్యేతవ్యం| అస్మిన్నేవ వ్యవస్థానే తాదృక్ స్వరూపో దోషః కథమన్యవికారం కరోతీతి నాశంకనీయం, తజ్జనకకర్మణో భిన్నత్వేన సామగ్రీభేదాత్| అయం దివాంధః, దివా న పశ్యేదితి వచనాత్| తానీతి రూపాణి| దోషే పిత్తే||55-56||–

Adhikarana shleShmavidagdhadRuShTilakShaNam (57-58) · Śloka 58

తథా నరః శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టిస్తాన్యేవ శుక్లాని తు మన్యతే సః ||57|| త్రిషు స్థితోऽల్పః పటలేషు దోషో నక్తాంధ్యమాపాదయతి ప్రసహ్య | దివా స సూర్యానుగృహీతదృష్టిః పశ్యేత్తు రూపాణి కఫాల్పభావాత్ ||58|| (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టిలింగమాహ– తథా నరః శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టిరిత్యాది| ఏతాం చ ప్రథమద్వితీయపటలాశ్రితః శ్లేష్మా జనయతి; పరతః ‘త్రిషు’ ఇత్యుక్తేః| తానీతి రూపాణి| త్రిషు స్థితోऽల్ప ఇత్యనేన దివాదర్శనం ప్రత్యానుకూల్యం ఖ్యాప్యతే, యది హి అనల్పదోషః స్యాత్తదా దివాऽపి దర్శనం న భవేదేవ| దోషోऽత్ర కఫః, తస్యైవ ప్రక్రాంతత్వాత్; అయం నక్తాంధః||57-58||

Adhikarana dhUmadarshIlakShaNam (59) · Śloka 59

శోకజ్వరాయాసశిరోऽభితాపైరభ్యాహతా యస్య నరస్య దృష్టిః | ధూమ్రాంస్తథా పశ్యతి సర్వభావాన్ స ధూమదర్శీతి నరః ప్రదిష్టః ||59|| (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

ధూమదర్శినో లింగమాహ– శోకజ్వరాయాసేత్యాది| శోకాదిభిః కారణైః కుపితేన పిత్తేనాభ్యాహతా ఉపహతా దృష్టిరితి ప్రత్యేతవ్యం, అస్య సుశ్రుతే రోగసంగ్రహే పైత్తికగణేऽభిధానాత్| అయం చ రోగో బాహ్యపటలస్థేన దోషేణ జన్యత ఇతి గదాధరః, తృతీయపటలాశ్రితదోషేణేతి కార్తికః| దివా ధూమాన్ పశ్యతి, న తు నక్తం; తదా పిత్తస్య క్షీణత్వాదితి వ్యాఖ్యానయంతి||59||

Adhikarana hrasvajADyalakShaNam (60) · Śloka 60

యో హ్రస్వజాడ్యో దివసేషు కృచ్ఛ్రాద్ధ్రస్వాని రూపాణి చ తేన పశ్యేత్ |60| (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

హ్రస్వజాడ్యలక్షణమాహ– యో హ్రస్వజాడ్య ఇత్యాది| తేన హ్రస్వజాడ్యేన హ్రస్వాని రూపాణి దివా యః పశ్యేత్ స హ్రస్వజాడ్య ఇతి యోజనా| అత్ర దోషో దృష్టిమధ్యగతః| యదుక్తం– “దృష్టిమధ్యగతే దోషే మహద్ధ్రస్వం చ పశ్యతి|” ఇతి| అయం పైత్తికః|60|–

Adhikarana nakulAndhyalakShaNam (60) · Śloka 60

విద్యోతతే యస్య నరస్య దృష్టిర్దోషాభిపన్నా నకులస్య యద్వత్ ||60|| చిత్రాణి రూపాణి దివా స పశ్యేత్ స వై వికారో నకులాంధ్యసంజ్ఞః | (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

నకులాంధ్యసంజ్ఞమాహ– విద్యోతతే యస్యేత్యాది| నకులస్య యద్వత్ వ్యథా దృష్టిర్విద్యోతతే వర్ణేన ప్రతిభాసతే తథాऽస్యేత్యర్థః| అతః సర్వదృష్టిమండలగతో రాగః సర్వదోషవర్ణశ్చ; దోషాభిపన్నేత్యత్ర దోషశబ్దస్యావిశేషిత్వాదభిశబ్దస్యాభివ్యాప్త్యర్థస్య ప్రయోగాత్| ఏతౌ హ్రస్వజాడ్యనకులాంధ్యౌ చతుఃపటలస్థితదోషజన్యౌ సరాగౌ న సాధ్యౌ| తథాచ విదేహః– “నక్తమంధాస్తు చత్వారో యే పురస్తాత్ ప్రకీర్తితాః| తేషామసాధ్యో నకులో హ్రస్వజాడ్యస్తథైవ చ|| విశేషేణ భవేయాతాం ద్వౌ చతుఃపటలాశ్రితౌ| తౌ చ సంప్రాప్తరాగత్వాదసాధ్యౌ పరికీర్తితౌ||” ఇతి| ఏతౌ చ రాత్ర్యంధౌ ప్రత్యేతవ్యౌ, దివా హ్రస్వచిత్రరూపదర్శనాభిధానేన రాత్రావదర్శనప్రతీతేః| విదేహేన తు నక్తాంధ్యే త్రిత్వేऽపి చత్వార ఇత్యుక్తం, నక్తాంధ్యబాహుల్యేన దివాంధ్యేऽపి తత్ప్రయోగాత్; ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతివత్||60||

Adhikarana gambhIrikAlakShaNam (61) · Śloka 61

దృష్టిర్విరూపా శ్వసనోపసృష్టా సంకోచమభ్యంతరతస్తు యాతి ||61|| రుజావగాఢా చ తమక్షిరోగం గంభీరికేతి ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః | (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

గంభీరికాలక్షణమాహ– దృష్టిరిత్యాది| విరూపా వికృతా| శ్వసనోపసృష్టా వాతోపగతా, సంకోచమభ్యంతరతస్తు యాతీతి అంతఃసంకోచమేతి నిమజ్జతీత్యర్థః; “ సంకుచ్యతేऽభ్యంతరతశ్చ యాతి” ఇతి పాఠాంతరేऽప్యయమేవార్థః, ఇయమవిశేషోక్తిః| సకలపటలగతవాతజన్యా అసాధ్యా, సుశ్రుతే గంభీరికా తథేతి నిర్దేశాత్||61||–

Adhikarana sanimittali~gganAsha-animittali~gganAshalakShaNam (62-64) · Śloka 64

బాహ్యౌ పునర్ద్వావిహ సంప్రదిష్టౌ నిమిత్తతశ్చాప్యనిమిత్తతశ్చ ||62|| నిమిత్తతస్తత్ర శిరోऽభితాపాజ్జ్ఞేయస్త్వభిష్యందనిదర్శనః సః | ( విదార్యతే సీదతి హీయతే వా నృణామభిఘాతహృతా చ దృష్టిః) | సురర్షిగంధర్వమహోరగాణాం సందర్శనేనాపి చ భాస్కరస్య ||63|| హన్యేత దృష్టిర్మనుజస్య యస్య స లింగనాశస్త్వనిమిత్తసంజ్ఞః | తత్రాక్షి విస్పృష్టమివావభాతి వైదూర్యవర్ణా విమలా చ దృష్టిః ||64|| (ఇతి దృష్టిగతాః) | (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

తదేవం శారీరాన్ ద్వాదశ దృష్టిగతవికారానభిధాయ సనిమిత్తానిమిత్తభేదాదాగంతుబాహ్యజౌ నయనవికారౌ (లింగనాశౌ) దర్శయన్నాహ– బాహ్యౌ పునర్ద్వావిహేత్యాది| సంప్రదిష్టౌ కథితావౌపద్రవికాధ్యాయే “ తథా బాహ్యౌ పునర్ద్వౌ” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇత్యాదినా| బహిర్భవౌ బాహ్యౌ, ఆగంతూ ఇత్యర్థః| తత్ర సనిమిత్తం దర్శయన్నాహ– నిమిత్తతస్తత్రేత్యాది| శిరోऽభితాపాదితి శిరో అభి సర్వతస్తప్యతే యేన విషకుసుమగంధవాహిపవనస్పర్శాదినా స శిరోऽభితాపస్తస్మాత్; తేన సమస్తశిరస ఉపతాపాన్నయనగతరుధిరాధికకోపో దృష్టేరపి శక్తేర్వ్యాఘాతః| అభిష్యందనిదర్శన ఇతి రక్తాభిష్యందలింగ ఇతి గదాధరః; సుశ్రుతే రోగసంగ్రహే సర్వజగణే ద్వయోరప్యేతయోః పాఠాత్ సన్నిపాతజాభిష్యందలక్షణ ఇతి కార్తికః| అనిమిత్తమాహ– సురర్షిగంధర్వేత్యాది| అనుపలభ్యమానవిశిష్టసురాదిదర్శననిమిత్తమాహుః| సందర్శనేన సమ్యగ్దర్శనేన, హన్యేత హంతుం సంభావ్యేత, న త్వవశ్యం హన్యేత ఇత్యభిప్రాయః| (దృష్టిరితి దర్శనముపలబ్ధిరిత్యర్థః, న తు దృష్టిమండలం, అస్యాదృష్టిగతవికారత్వాత్| లింగనాశప్రయోగశ్చాత్ర రూపగ్రహణాభావసామాన్యాన్న తు రూఢ్యా, తస్య చతుర్థపటలస్థతిమిర ఏవ రూఢత్వాత్|) తచ్చేదం దర్శనం కిమభిష్యందవత్ సకలగోలకోపఘాతకం తిమిరత్వాద్దృష్టిమాత్రోపఘాతకం వేతి శంకానిరాసార్థమాహ– తత్రాక్షీత్యాది| విస్పష్టమివేతి పూర్వావస్థాతో విశేషేణ ప్రసన్నమివ గోలకావచ్ఛిన్నం చక్షురవభాసతే| దృష్టిరపి వైడూర్యవర్ణా శ్యావా దృష్టిః ప్రకృతివర్ణేత్యర్థః| విమలేతి విగతకాచాదిమలా| అయం తాత్పర్యార్థః– పూర్వావస్థాతః శక్తిమాత్రముపహన్యతే, యతో దేవాదయో హి అవయవమదూషయంత ఏవ శక్తిమాత్రముపఘ్నంతి| యదుక్తం చరకే– “దేవాదయోऽష్టౌ హి మహానుభావా న దూషయంతః పురుషస్య దేహం| విశంత్యదృశ్యాస్తరసా యథైవ ఛాయాతపౌ దర్పణసూర్యకాంతౌ||” (చ. చి. అ. 9) ఇతి| ( ఏతౌ చ బాహ్యజౌ దృష్ట్యాధాననిరూపణీయతయా దృష్టిగతావేవ, అత ఏవ తదధికారనిర్దిష్టౌ, శారీరాభిప్రాయేణ ద్వాదశవిధత్వముక్తం, తేన న సంఖ్యాతిరేకః,) ద్వావప్యేతావసాధ్యౌ|| ఇతి దృష్టిగతాః||62-64||

Adhikarana prastAryarmalakShaNam (65) · Śloka 65

ప్రస్తార్యర్మ తను స్తీర్ణం శ్యావం రక్తనిభం సితే |65|

అథ మండలగతనిదానాభిధానపారిశేష్యాద్ దృష్టిగతానంతరం శుక్లమండలవర్త్మపక్ష్మమండలగతానాం నిదానాభిధానావసరప్రాప్తౌ వర్త్మాదిమండలప్రతియోగితయా శుక్లమండలస్యాంతర్గతత్వాత్ సౌకుమార్యేణానంతరం కృత్వా చ నిదానోద్దేశారంభః| తత్ర ప్రస్తారిశబ్దాభిధానస్యార్మణో లక్షణమాహ– ప్రస్తారీత్యాది| ప్రస్తారీతి లక్ష్యం, శేషం లక్షణం| తను అబహలం| స్తీర్ణం వితతం| ( శ్యావమీషన్నీలం| రక్తనిభం రక్తవర్ణం| అత్ర శ్యావరక్తయోర్విరోధాత్ సముచ్చయాభావేన వికల్పః| అత ఏవాహ నిమిః– “సమంతాద్విసృతః శ్యావో రక్తో వా మాంససంచయః| సన్నిపాతేన దోషాణాం ప్రస్తార్యర్మ తదుచ్యతే||” ఇతి| గదాధరణ ఈషన్నీలలోహితవర్ణసముచ్చయ ఏవ దర్శితః| సితే శుక్లభాగే)|65|–

Adhikarana shuklArmalakShaNam (65) · Śloka 65

సశ్వేతం మృదు శుక్లార్మ శుక్లే తద్వర్ధతే చిరాత్ ||65||

శుక్లార్మలక్షణమాహ– సశ్వేతమిత్యాది| సశ్వేతం కించిచ్ఛ్వేతం| మృదు కోమలం| పరతో వక్ష్యమాణం మాంసమితి పదం సింహావలోకనన్యాయేన సంబంధనీయం| సశబ్దస్యాధికస్యోపాదానం సమ్యక్ శ్వేతత్వప్రతిపాదనార్థమితి కార్తికః| శుక్లే శుక్లమండలే| చిరాత్ చిరకాలేన తద్వర్ధతే, కఫజత్వాత్||65||

Adhikarana raktArmalakShaNam (66) · Śloka 66

పద్మాభం మృదు రక్తార్మ యన్మాంసం చీయతే సితే |66|

రక్తార్మలక్షణమాహ– పద్మాభమిత్యాది| పద్మాభమరుణపద్మపత్రనిభం| మృదు కోమలం, సితే శుక్లమండలే| చీయతే వృద్ధిముపైతి| ఏతద్రక్తజం|66|–

Adhikarana adhimAMsArmalakShaNam (66) · Śloka 66

పృథు మృద్వధిమాంసార్మ బహులం చ యకృన్నిభం |66|

అధిమాంసార్మలక్షణమాహ– పృథ్విత్యాది| పృథు వితతం, విస్తీర్ణమిత్యర్థః| బహులం స్థూలం| లోహితత్వేన యకృన్నిభం, శ్యావవర్ణసంబంధోऽప్యత్ర జ్ఞేయః; యథాऽऽహ సుశ్రుతః– “విస్తీర్ణం మృదు బహలం యకృత్ప్రకాశం శ్యావం వా తదధికమాంసజార్మ విద్యాత్|” (సు. ఉ. తం. అ. 4) ఇతి| అత్ర శ్యావం వేతి వాశబ్దః సముచ్చయే, తేన శ్యావం లోహితం చేత్యర్థః| ఏతచ్చ త్రిదోషజం, సుశ్రుతే త్రిదోషజప్రకరణే పఠితత్వాత్|66|–

Adhikarana snAyvarmalakShaNam (66) · Śloka 66

స్థిరం ప్రస్తారి మాంసాఢ్యం శుక్లం స్నాయ్వర్మ పంచమం ||66||

స్నాయ్వర్మలక్షణమాహ– స్థిరమిత్యాది| స్థిరం కఠినం| మాంసాఢ్యం బహుమాంసం| శుష్కమవిస్రావి| ఇదం చ ప్రస్తార్యర్మోద్భవం| తథా చ నిమిః– “ప్రస్తారిణోऽర్మణః స్రావం నిరుణద్ధి యదాऽనిలః| వినా స్రావం విశుష్కం తత్ స్నాయ్వర్మేతి ప్రకీర్తితం||” ఇతి| ఇదం తు సన్నిపాతజమపి సాధ్యం||66||

Adhikarana shuktikAlakShaNam (67) · Śloka 67

శ్యావాః స్యుః పిశితనిభాశ్చ బిందవో యే శుక్త్యాభాః సితనియతాః స శుక్తిసంజ్ఞః |67| (సు. ఉ. తం. అ. 7) |

శుక్తికాలక్షణమాహ– శ్యావా ఇత్యాది| శ్యావాః పాండుశ్యామాః, పిశితనిభా ఇతి నియమేన భణితాః, ( తేన పిశితస్యేవ నియమేన భా దీప్తిర్యేషాం తే తథా, సా చ ప్రభా శ్యావా ఇతి సమభివ్యాహారేణ శ్యావవర్ణైవ; నత్వత్ర మాంసస్యోపమానత్వం పిశితనిభశబ్దోऽభిధత్తే, వక్ష్యమాణార్జునే రుధిరోపమశబ్దవత్, మాంసాత్మకత్వాదేవ శుక్తికాయాః)| సితనియతా ఇతి సితే శుక్లమండలే నియతాః; శుక్త్యాభా జలశుక్తినిభాః, వర్ణసామ్యాత్; అత ఏవ శుక్తిసంజ్ఞః| అయం పిత్తజః| అత్ర వాగ్భటః “పిత్తం కుర్యాత్ సితే బిందూనసితశ్యావపీతకాన్| మలాక్తాదర్శతుల్యం వా సర్వం శుక్లం సదాహరుక్|| రోగోऽయం శుక్తికాసంజ్ఞః సశకృద్భేదతృడ్జ్వరః||” (వా. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి|67|–

Adhikarana arjunalakShaNam (67) · Śloka 67

ఏకో యః శశరుధిరోపమశ్చ బిందుః శుక్లస్థో భవతి తమర్జునం వదంతి ||67|| (సు. ఉ. తం. అ. 4) |

అర్జునలక్షణమాహ– ఏక ఇత్యాది| ఏక ఏవ సన్ యః శశరుధిరవల్లోహితో బిందురూపశ్చ వికారస్తమర్జునం వదంతీత్యర్థః| ఉక్తం చ కల్యాణవినిశ్చయ– “శక్రగోపనిభం శుక్లేऽర్జునం రక్తప్రకోపతః|” ఇతి| ఏతేన బిందురూపత్వే నియమో నాస్తీతి జ్ఞేయం| అత ఏవ రవిగుప్త– “కృష్ణభాగే సితం బిందుం శుక్లం విద్యాత్ కఫాత్మకం| రక్తం చ శుక్లభాగస్థమర్జునం శోణితోద్భవం||” ఇతి||67||

Adhikarana piShTakalakShaNam (68) · Śloka 68

శ్లేష్మమారుతకోపేన శుక్లే పిష్టం సమున్నతం | పిష్టవత్ పిష్టకం విద్ధి మలాక్తాదర్శసన్నిభం ||68||

పిష్టకలక్షణమాహ– శ్లేష్మమారుతకోపేనేత్యాది| పిష్టమితి లక్షణపదం| పిష్టవదితి ఆలేపనపిష్టతుల్యం శ్వేతత్వేన| పునః పిష్టకమితి లక్ష్యపదం| సమున్నతముచ్ఛూనం| మలాక్తాదర్శసన్నిభమితి ధూల్యాదిమ్రక్షితదర్పణతుల్యం| అయం కఫవాతజః, అతః కఫేనాచ్ఛతయా, వాతేన కించిత్ శ్యావతయా మలాక్తదర్పణనిభత్వమస్యేత్యర్థః||68||

Adhikarana sirAjAlalakShaNam (69) · Śloka 69

జాలాభః కఠినసిరో మహాన్ సరక్తః సంతానః స్మృత ఇహ జాలసంజ్ఞితస్తు |69| (సు. ఉ. తం. అ. 4) |

సిరాజాలలక్షణమాహ– జాలాభ ఇత్యాది| అనులోమవిలోమసిరానిచయరచితనిరంతరవివరగవాక్షిభావాత్ జాలస్యేవ ఆభా ఆకృతిర్యస్య స తథా| కఠినసిర ఇత్యనేన సిరాణామేవ సంతానోऽయం వికార ఇతి దర్శయతి| సరక్త ఈషల్లోహితః| సంతనోతి ఆచ్ఛాదయతీతి సంతానః, బహులవచనాత్ కర్తరి ఘఞ్| అత్ర బిందుశబ్దోऽనువర్తనీయః, స సర్వత్ర విశేష్యః| జాలసంజ్ఞిత ఇత్యత్ర ‘ సిరాపూర్వ’ ఇతి శేషః, తేన సిరాజాలసంజ్ఞిత ఇత్యర్థః| అయం చ రక్తజః|69|–

Adhikarana sirAjapiDakAlakShaNam (69) · Śloka 69

శుక్లస్థాః సితపిడకాః సిరావృతా యాస్తా బ్రూయాదసితసమీపజాః సిరాజాః |69| (సు. ఉ. తం. అ. 4) |

సిరాజపిడకాలక్షణమాహ– శుక్లస్థా ఇత్యాది| సితపిడకా ఇతి సితవర్ణాః పిడకాః| సిరావృతాః సిరావ్యాప్తాః| అసితసమీపజా ఇతి కృష్ణభాగాభ్యర్ణశుక్లజాః| సిరాపరివృతత్వాత్ సిరాజాః, నతు సాక్షాత్ సిరాజాతా ఇతి గదాధరః| అయం చ త్రిదోషజః, త్రిదోషజసాధ్యప్రకరణే సుశ్రుతేన పఠితత్వాత్|69|–

Adhikarana balAsagrathitalakShaNam (69) · Śloka 69

కాంస్యాభోऽమృదురథ వారిబిందుకల్పో విజ్ఞేయో నయనసితే బలాససంజ్ఞః ||69|| (ఇతి శుక్లజాః) | (సు. ఉ. తం. అ. 4) |

బలాసగ్రథితలక్షణమాహ– కాంస్యాభ ఇత్యాది| కాంస్యస్యేవాభా దీప్తిర్యస్య స తథా సిత ఇత్యర్థః, వారిబిందురివోచ్ఛూనత్వాత్| అమృదుః కఠినః, కఫానిలజత్వాత్| తథా చ విదేహః– “మారుతోత్పీడితః శ్లేష్మా శుక్లభాగే వ్యవస్థితః| జలబిందురివోచ్ఛూనో హ్యమృదుః కఫసంభవః|| బలాసగ్రథితం నామ తం శోథం వృత్తమాదిశేత్|” ఇతి| ( ‘కోషాభ’ ఇతి కశ్చిత్ పఠతి, కోషో మాంసకుడ్మలః, తదాభస్తదాకారః; ఏతావతాऽత్యర్థముచ్ఛూనత్వం ప్రతిపాద్యతే, వారిబిందుకల్ప ఇతి చ ఈషదుచ్ఛూనతాऽపి, నయనసితే శుక్లభాగే ఇత్యర్థః|) బలాససంజ్ఞ ఇత్యత్ర గ్రథితశబ్దలోపః, తేన బలాసగ్రథిత ఇతి సంజ్ఞా| అత్ర సిరోత్పాతసిరాహర్షౌ వాగ్భటేన పఠితౌ| తథా హి– “రక్తరాజీనిభం శుక్లే ఉష్యతేऽపి సవేదనం| అశోథాశ్రూపదేహం చ శిరోత్పాతః సశోణితం| ఉపేక్షితః సిరోత్పాతో రాజీస్తా ఏవ వర్ధయన్| కుర్యాత్ సాస్రం సిరాహర్షం తేనాక్ష్యుద్వీక్షణాక్షమం||” (వా. ఉ. అ. 10) ఇతి|| ఇతి శుక్లజాః||69||

Adhikarana pUyAlasalakShaNam (70) · Śloka 70

పక్వః శోథః సంధిజో యః సతోదః స్రవేత్ పూయం పూతి పూయాలసాఖ్యః |70| (సు. ఉ. తం. అ. 2) |

అథ మండలగతనిదానాభిధానపారిశేష్యాద్వర్త్మమండలగతనిదానాభిధానే ప్రాప్తే కనీనికాసంధ్యాదీనాం వర్త్మమండలాభియోగితయాऽంతర్గతత్వేనాంతరంగత్వాత్ సంధిగతనిదానోద్దేశారంభః| తే చ సంధయః షట్| యదాహ సుశ్రుతః– “పక్ష్మవర్త్మగతః సంధిర్వర్త్మశుక్లగతోऽపరః| శుక్లకృష్ణగతస్త్వన్యః కృష్ణదృష్టిగతస్తథా|| కనీనికాగతో జ్ఞేయః షష్ఠశ్చాపాంగగః స్మృతః|” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి| నాసాసమీపనేత్రాంతః కనీనికా; చక్షుఃపుచ్ఛస్యాధో నేత్రాంతోऽపాంగః| తత్ర పూయాలసలక్షణమాహ– పక్వ ఇత్యాది| సంధిజ ఇతి కనీనికాసంధిజః| యదాహ విదేహః– “శోథక్లేదసమావిష్టం తోదభేదసమాకులం| పూయాలసం తు తం విద్యాత్ సంధౌ కానీనికే నృణాం||” ఇతి| అయం త్రిదోషజః, సుశ్రుతేన సాధ్యత్రిదోషజప్రకరణే పఠితత్వాత్|70|–

Adhikarana shleShmopanAhalakShaNam (70) · Śloka 70

గ్రంథిర్నాల్పో దృష్టిసంధావపాకీ కండూప్రాయో నీరుజస్తూపనాహః ||70|| (సు. ఉ. తం. అ. 2) |

శ్లేష్మోపనాహలక్షణమాహ– గ్రంథిరిత్యాది| నాల్ప ఇతి మహాన్| అపాకీ ఈషత్పాకః; అత ఏవ సుశ్రుతేऽల్పస్రావః పఠితః| దృష్టిసంధావితి కృష్ణదృష్టిమండలయోః సంధావిత్యర్థః| కండూప్రాయః కఫప్రాబల్యాత్| నీరుజోऽల్పరుజ ఇత్యర్థః| తథాచ విదేహః– “వాయుః శ్లేష్మాణమాదాయ దృష్టిసంధౌ వ్యవస్థితః| అరుణం కఠినం గ్రంథిం జనయేదల్పవేదనం|| శ్లేష్మోపనాహం తం విద్యాత్ స్రావాన్ వక్ష్యామ్యతః పరం|” ఇతి| వాతశ్లేష్మజన్యత్వేऽపి శ్లేష్మప్రాబల్యాత్ శ్లేష్మోపనాహవ్యపదేశః| ఆశ్రయప్రభావాదరుణత్వమత్ర||70||

Adhikarana netrasrAvasamprAptiH (71) · Śloka 71

గత్వా సంధీనశ్రుమార్గేణ దోషాః కుర్యుః స్రావాన్ లక్షణైః స్వైరుపేతాన్ | తం హి స్రావం నేత్రనాడీతి చైకే తస్యా లింగం కీర్తయిష్యే చతుర్ధా ||71|| (సు. ఉ. తం. అ. 2) |

చతుర్ణాం స్రావాణాం సంప్రాప్తిమాహ– గత్వా సంధీనిత్యాది| సంధీనితి బహువచననిర్దేశాత్ సర్వనేత్రాంతర్గతాశ్చత్వారః సంధయో గృహ్యంతే| అశ్రుమార్గేణేతి అశ్రువాహిన్యౌ ధమన్యౌ అశ్రుమార్గః, “ద్వే చాశ్రువాహిన్యౌ” (సు. శా. అ. 9) ఇతి సుశ్రుతః; అశ్రువహధమనీభ్యామిత్యర్థః| నను, యద్యశ్రువహధమనీభ్యాం గత్వా దోషాః స్రావానాపాదయంతి, తత్ కథం “ సిరానుసారిభిర్దోషైః” ఇత్యాద్యుక్తా సంప్రాప్తిర్న వ్యాహన్యతే, సిరాధమన్యోరన్యత్వాత్| ఉచ్యతే– సామాన్యవిశేషత్వాత్ సంప్రాప్త్యభిధానద్వయస్య; పూర్వా సంప్రాప్తిః సామాన్యం, ఇతరా చ విశేష ఇతి న విరోధః| అథవా “ సిరాధమనీస్రోతసామవిభాగః” (సు. శా. అ. 9) ఇతి పరకీయమతేన సిరాధమన్యోరైక్యాదవిరోధః| అస్మిన్నర్థే సంప్రాప్త్యుక్త ఏవార్థో నిష్పన్నీక్రియతే| నేత్రనాడీతి చైక ఇతి ‘వదంతి’ ఇతి శేషః, అనిషేధాదనుమతమిదం| ( దోషాః సన్నిపాతశ్లేష్మరక్తపిత్తాత్మకాః| లక్షణైర్దోషలక్షణైః| ఉపేతాన్ పరీతానితి| గదాధరణ ‘లక్షణైః’ ఇత్యస్య స్థానే ‘సర్వతః’ ఇతి పఠితం; దోషాః పరీతాన్ స్వలక్షణైరిత్యర్థవిశేషాదధిగంతవ్యం| చతుర్ధేతి సాన్నిపాతికకఫజరక్తజపిత్తజత్వభేదాత్| వాతజస్తు స్రావో నాస్త్యేవ, వ్యాధిస్వభావాత్; పిత్తజగలగండవత్)||71||

Adhikarana pUyasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

పాకాత్ సంధౌ సంస్రవేద్యస్తు పూయం పూయాస్రావోऽసౌ గదః సర్వజస్తు |72| (సు. ఉ. తం. అ. 2) |

చతుర్విధస్రావమధ్యే పూయాస్రావలక్షణమాహ– పాకాదిత్యాది| సర్వజస్త్రిదోషజ ఇత్యర్థః| అస్య ప్రత్యాఖ్యేయత్వాదగ్రేऽభిధానం, యద్యప్యన్యేऽపి స్రావా అసాధ్యత్వేనోక్తాస్తథాऽపి యాప్యా బోద్ధవ్యాః| ‘పాకః’ ఇతి పాఠే పాకః సంస్రవేత్ పాకవాన్ శోథః స్రవేదిత్యర్థః, ఉపచారాత్; పాకస్య క్రియామాత్రత్వాత్|72|–

Adhikarana shleShmasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

శ్వేతం సాంద్రం పిచ్ఛిలం యః స్రవేత్తు శ్లేష్మాస్రావోऽసౌ వికారో మతస్తు ||72|| (సు. ఉ. తం. అ. 2) |

శ్లేష్మస్రావలక్షణమాహ– శ్వేతమిత్యాది| సాంద్రం ఘనం||72||

Adhikarana raktasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

రక్తస్రావః శోణితోత్థో వికారః స్రవేద్దుష్టం తత్ర రక్తం ప్రభూతం |73| (సు. ఉ. తం. అ. 2) |

రక్తస్రావలక్షణమాహ– రక్తస్రావ ఇత్యాది| రక్తకృతస్రావో రక్తస్రావః ( రక్తస్రావ ఇత్యనేనైవ స్రవేదిత్యస్య లబ్ధత్వాత్తదుక్తిర్నిరంతరస్రావప్రతిపాదనార్థమితి కార్తికః; న చైతత్ ప్రభూతమిత్యనేన గతార్థం, అనిరంతరతయాऽపి ప్రభూతస్రావసంభవాత్)| రక్తస్రావ ఇత్యనేనైవ రక్తజత్వే సిద్ధే శోణితజో వికార ఇతి యదుచ్యతే తదత్యంతకుపితరక్తజత్వప్రతిపాదనార్థం| కార్తికస్త్వాహ– పిత్తలింగపరిగ్రహార్థం, పిత్తేన సహ తుల్యత్వాత్ రక్తస్య| తథాచ క్వచిత్ పాఠః “రక్తస్రావః పిత్తలింగైరుపేతః” ఇతి|73|–

Adhikarana pittasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

హరిద్రాభం పీతముష్ణం జలాభం పిత్తాత్ స్రావః సంస్రవేత్ సంధిమధ్యాత్ ||73|| (సు. ఉ. తం. అ. 2) |

జలస్రావపర్యాయస్య పిత్తస్రావస్య లక్షణమాహ– హరిద్రాభమిత్యాది| హరిద్రాభం పీతలోహితం బోద్ధవ్యం, పరతః పీతమిత్యస్యోక్తేః ( జలాభమితి జలవత్ స్వచ్ఛం| ఉష్ణమితి సర్వత్రైవ సంబధ్యతే| కేచిత్ ‘పీతం’ ఇత్యస్య స్థానే ‘నీలం’ ఇతి పఠంతి| యత్తు ‘జలాభం’ ఇత్యస్య స్థానే ‘జలం వా’ ఇతి, తదసంగతం, సుశ్రుతేనోద్దేశావసరే జలస్రావనామతయాऽస్యోద్దేశాత్; తద్ధి నామ జలవదాస్రావోऽస్యేతి యోగతః సమావేశితం| యదా తు ‘జలం వా’ ఇతి పాఠః స్యాత్తదా కదాచిజ్జలాభతా స్యాదితి న సర్వత్ర యోగవ్యాప్తిరితి)| సంధిమధ్యాదితి అవిశేషోక్తేః సర్వసంధిమధ్యాదితి బోద్ధవ్యం| నను, వాతజస్రావః కుతో నోక్తః, వాతేన స్రావాభావాదితి చేత్; నైవం, వాతాభిష్యందే ‘శిశిరాశ్రుతా’ ఇత్యుక్తేర్వాతజోऽపి స్రావో దర్శితః| ఉచ్యతే– విశిష్టే అక్షిప్రదేశే కేవలవాయోః స్రావజనకత్వం సంబంధితవ్యమభిధానాత్| విదేహేऽపి చత్వార ఏవోక్తాః– “సన్నిపాతాత్ కఫాద్రక్తాత్ పిత్తాత్ స్రావోऽక్షిసంధిషు|” ఇతి||73||

Adhikarana parvaNIlakShaNam (74) · Śloka 74

తామ్రా తన్వీ దాహశూలోపపన్నా రక్తాజ్జ్ఞేయా పర్వణీ వృత్తశోథా | జాతా సంధౌ కృష్ణశుక్లే... |74| (సు. ఉ. తం. అ. 2) |

తదేవమసాధ్యానాం చతుర్ణాం స్రావాణాం లక్షణమభిధాయ పర్వణీలక్షణమాహ– తామ్రేత్యారభ్య కృష్ణశుక్ల ఇత్యంతేన| ఇయం రక్తజా కఫానిలజా చ, రక్తజత్వమత్ర సుశ్రుతే దర్శితమాధిక్యేన|74|–

Adhikarana alajIlakShaNam (74) · Śloka 74

...ऽలజీ స్యాత్ తస్మిన్నేవ ఖ్యాపితా పూర్వలింగై ||74|| (సు. ఉ. తం. అ. 2) |

అలజీలక్షణమాహ– అలజీ స్యాదిత్యాది| తస్మిన్నేవేతి శుక్లకృష్ణసంధౌ, పూర్వలింగైః పర్వణీలక్షణైరుపేతేత్యర్థః| నను, ఏవం సతి స్థానలక్షణయోరభేదేనానయోరభేదః స్యాదితి చేత్; నైవం, తనుత్వస్థూలత్వాభ్యాం పర్వణికాలజ్యోర్భేదాత్| తథాచ విదేహః– “శుక్లకృష్ణాంతఃసంధౌ తు చీయంతేऽసృక్కఫానిలాః| పర్వణీపిడకా తైస్తు జాయతే త్వంకురోపమా|| తామ్రా సదాహచోషోష్ణపీతకాశ్రుసమాకులా| కఫపిత్తే తు సమ్మూర్ఛ్య సహ రక్తేన మారుతః|| శుక్లకృష్ణాంతఃసంధౌ తు జనయేద్గోస్తనాకృతిం| పిడకామలజీం తాం తు విద్ధి తోదాశ్రుసంకులాం||” ఇతి| కార్తికస్త్వభేదానుపపత్తిం శంకమానః పూర్వలింగైరిత్యన్యథా వ్యాచష్టే– పూర్వోక్తాయాః ప్రమేహపిడకాయా అలజ్యా లింగైరిత్యర్థః| ఇయం త్రిదోషజా, అసాధ్యా చ||74||

Adhikarana krimigranthilakShaNam (75) · Śloka 75

క్రిమిగ్రంథిర్వర్త్మనః పక్ష్మణశ్చ కండూం కుర్యుః క్రిమయః సంధిజాతాః | నానారూపా వర్త్మశుక్లాంతసంధౌ చరంత్యంతర్లోచనం దూషయంతః ||75|| (ఇతి సంధిగతాః) | (సు. ఉ. తం. అ. 2) |

క్రిమిగ్రంథిలక్షణమాహ– క్రిమిగ్రంథిరిత్యాది| ( ప్రథమం వర్త్మశుక్లయోః సంధౌ భూత్వా క్రమేణ వర్త్మనః పక్ష్మణశ్చ సంధిజాతాః సంభావితం ప్రాప్తాః క్రిమయో యత్ర కండూం కుర్యుః స క్రిమిగ్రంథిః| స చాయం క్రిమిగ్రంథిర్వర్త్మశుక్లయోః సంధౌ భవతి, తథైవ స్థిత్వా అంతర్లోచనం నయనస్యాభ్యంతరం చరంతి భక్షయంతి, దూషయంతః సంత ఇత్యర్థః| అత్రైవ విదేహః– “వర్త్మశుక్లస్య సంధౌ తు గ్రంథిః పిత్తకఫాత్మకః| ఊష్మణా పచ్యతే గాఢం తత్ర మూర్ఛంతి జంతవః|| సుసూక్ష్మజాతచరణా వర్త్మపక్ష్మసమాశ్రయాః| తతస్తే పూయసంసృష్టాః పతంతి క్రిమయస్తథా|| లక్షణైర్వివిధైర్యుక్తాః సన్నిపాతసముత్థితాః| క్రిమిగ్రంథిం తు తం విద్యాద్దేహినాం నేత్రదూషణం||” ఇతి| కార్తికస్త్వన్యథా పఠిత్వా వ్యాచష్టే– ) “వర్త్మనః పక్ష్మణశ్చాపి కండూం కుర్యుః” ఇత్యభిధానాత్ క్రిమిగ్రంథిః పక్ష్మవర్త్మసంధౌ భవతీతి గమ్యతే, కథమన్యథాऽన్యత్రావస్థితైః క్రిమిభిరన్యత్ర కండూర్జన్యతే ఇతి| ఏతచ్చ న సమ్యక్, వర్త్మశుక్లాంతఃసంధావితి విరోధప్రసంగాత్|| ఇతి సంధిగతాః||75||

Adhikarana utsa~ggapiDakAlakShaNam (76) · Śloka 76

అభ్యంతరముఖీ తామ్రా బాహ్యతో వర్త్మనశ్చ యా | సోత్సంగోత్సంగపిడకా సర్వజా స్థూలకండురా ||76|| (సు. ఉ. తం. అ. 2) |

అథ సంధిగతరోగాభిధానానంతరం పారిశేష్యాత్ వర్త్మశుక్లాంతఃసంధావిత్యత్ర వర్త్మనిర్దేశేన తద్గతరోగనిదానారంభః| నయనగోలకావరకం నిమేషోన్మేషాశ్రయం పటలద్వయం వర్త్మ ఉచ్యతే| సుశ్రుతే ప్రథమోద్దిష్టత్వేన ఉత్సంగపిడకాలక్షణమాహ– అభ్యంతరముఖీత్యాది| వర్త్మన ఏవాభ్యంతరే ముఖం యస్యాః సా తథా| (నను, కథం బాహ్యత ఇతి? ఉచ్యతే– వాస్తూత్సేధేన బహిరప్యున్నతతయా దర్శనాద్బాహ్యత్వం, న తు బాహ్యముఖత్వేన)| బాహ్యత ఇతి సప్తమ్యర్థే తసిల్, ఏవం వర్త్మన ఇత్యత్రాపి| ఇయం విదేహసంవాదాదధరవర్త్మాంతర్జాతా బోధ్యా| తామ్రా తామ్రవర్ణా| సోత్సంగా సా ఉత్సంగా ఉత్సంగినీ, అర్శఆదిత్వాదచ్| ఉత్సంగపిడకేతి ఉత్సంగే క్రోడే బహ్వ్యః పిడకా యస్యాః సా| ( అన్యే తు సోత్సంగా క్రోడీకృతపూయా| ‘ఉత్సంగపిడకా’ ఇతి నామేయం| తత్రాపి కుక్కుటాండరసపూయతా చకారాద్బోద్ధవ్యా) స్థూలకండురేతి స్థూలా చాసౌ కండురా చేతి కర్మధారయః, కండురా కండుమతీ, దోషాణాం కఫప్రాబల్యాత్| చకారేణాత్ర విదేహక్తకాఠిన్యాది సంగృహీతం| తథాచ విదేహః– “వర్త్మోత్సంగేऽధరే జంతోః సన్నిపాతాత్ ప్రజాయతే| అభ్యంతరముఖీ స్థూలా బాహ్యతశ్చాపి దృశ్యతే|| పిడకా పిడకాభిశ్చ చితాऽన్యాభిః సమంతతః| ఉత్సంగపిడకా నామ కఠినా మందవేదనా|| సా ప్రభిన్నా స్రవేత్ స్రావం కుక్కుటాండరసోపమం|” ఇతి| సర్వజేతి సన్నిపాతభవా||76||

Adhikarana kumbhIkAlakShaNam (77) · Śloka 77

వర్త్మాంతే పిడకా ధ్మాతా భిద్యంతే చ స్రవంతి చ | కుంభీకాబీజప్రతిమాః కుంభీకాః సన్నిపాతజాః ||77|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

కుంభీకాలక్షణమాహ– వర్త్మాంత ఇత్యాది| పిడకా ఇతి బహువచననిర్దేశాద్బహ్వ్యః| భిద్యంతే విదీర్యంతే తథా స్రవంతి చ| ధ్మాతా ఇతి భిద్యమానాః స్వయమేవ పూర్ణోదరా భవంతీతి ధ్మాతాః| కుంభీకాబీజప్రతిమా ఇతి కుంభీకా కచ్ఛదేశోద్భవా దాడిమఫలాకారఫలా లతా, తద్బీజేన ప్రతిమా యాసాం తా ఇత్యర్థః; అన్యే ‘కుంభీకబీజసదృశా’ ఇతి పఠంతి, తత్ర కుంభీకః కుంభాడులతా, తద్బీజమపి దాడిమఫలబీజాకారం; తత్సదృశాః పిడకా ఉచ్యంతే| కుంభీశబ్దాత్ ‘ఇవే ప్రతికృతౌ’ ఇతి కన్| ఏషా త్రిదోషజా అసాధ్యా చ||77||

Adhikarana pothakIlakShaNam (78) · Śloka 78

స్రావిణ్యః కండురా గుర్వ్యో రక్తసర్షపసన్నిభాః | రుజావత్యశ్చ పిడకాః పోథక్య ఇతి కీర్తితాః ||78|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

పోథకీనాం లక్షణమాహ– స్రావిణ్య ఇత్యాది| స్రావిణ్యో బహుస్రావాః| గుర్వ్య ఇతి గౌరవయుతాః| రుజావత్య ఇతి రక్తసంబంధాత్, కఫజా అపి వేదనాన్వితాః||78||

Adhikarana vartmasharkarAlakShaNam (79) · Śloka 79

పిడకా యా ఖరా స్థూలా సూక్ష్మాభిరభిసంవృతా | వర్త్మస్థా శర్కరా నామ స రోగో వర్త్మదూషకః ||79|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

వర్త్మశర్కరాలక్షణమాహ– పిడకా యేత్యాది| ఖరా ఖరస్పర్శా| సూక్ష్మాభిరభిసంవృతేతి సూక్ష్మాభిః ప్రకరణాత్ పిడకాభిర్వేష్టితా| అత్రైవ విదేహః– “సుసూక్ష్మపిడకాకీర్ణా యా స్థూలా పిడకా ఖరా| జాయతే సన్నిపాతాత్తు వర్త్మశర్కరికేతి సా||” ఇతి||79||

Adhikarana arshovartmalakShaNam (80) · Śloka 80

ఏర్వారుబీజప్రతిమాః పిడకా మందవేదనాః | శ్లక్ష్ణాః ఖరాశ్చ వర్త్మస్థాస్తదర్శోవర్త్మ కీర్త్యతే ||80|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

అర్శోవర్త్మలక్షణమాహ– ఏర్వారుబీజేత్యాది| ఏర్వారుః గ్రీష్మకర్కటీ| శ్లక్ష్ణా అకర్కశా| వర్త్మస్థా ఇత్యవిశేషితాభిధానాదంతర్బహిశ్చ వర్త్మనో భవతీతి గమ్యతే| ఇయం సన్నిపాతజా| తథాచ నిమిః– “నీరుజా కఠినా వర్త్మపక్ష్మాంతర్బాహ్యతోऽపి వా| పిడకా సన్నిపాతేన తదర్శోవర్త్మ నిర్దిశేత్||” ఇతి||80||

Adhikarana shuShkArsholakShaNam (81) · Śloka 81

దీర్ఘాంకురః ఖరః స్తబ్ధో దారుణోऽభ్యంతరోద్భవః | వ్యాధిరేషోऽభివిఖ్యాతః శుష్కార్శో నామ నామతః ||81|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

శుష్కార్శోలక్షణమాహ– దీర్ఘాంకుర ఇత్యాది| ఖరః కర్కశః| స్తబ్ధః కఠినః, శుష్కత్వాత్| దారుణః బహుదుఃఖదత్వాత్| అభ్యంతరోద్భవ ఇతి వర్త్మాభ్యంతరస్థితః| అభివిఖ్యాతః కథితః| నామతః ప్రసిద్ధితః| సన్నిపాతజమిదం| అత్ర విదేహః– “వర్త్మాభ్యంతర్గతం త్వర్శః శుష్కం స్థూలం చ దారుణం| జాయతే సన్నిపాతేన తచ్ఛుష్కార్శః ప్రకీర్తితం||” ఇతి||81||

Adhikarana a~jjananAmikAlakShaNam (82) · Śloka 82

దాహతోదవతీ తామ్రా పిడకా వర్త్మసంభవా | మృద్వీ మందరుజా సూక్ష్మా జ్ఞేయా సాऽంజననామికా ||82|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

అంజననామికాలక్షణమాహ– దాహతోదవతీత్యాది| ఇయం రక్తజా||82||

Adhikarana bahulavartmalakShaNam (83) · Śloka 83

వర్త్మోపచీయతే యస్య పిడకాభిః సమంతతః | సవర్ణాభిః స్థిరాభిశ్చ విద్యాద్బహులవర్త్మ తత్ ||83|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

బహులవర్త్మలక్షణమాహ– వర్త్మోపచీయత ఇత్యాది| సవర్ణాభిస్త్వక్సమానవర్ణాభిః| ఏతత్ సన్నిపాతాదేవ||83||

Adhikarana vartmabandhakalakShaNam (84) · Śloka 84

కండూమతాऽల్పతోదేన వర్త్మశోథేన యో నరః | న స సంచ్ఛాదయేదక్షి యత్రాసౌ వర్త్మబంధకః ||84|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

వర్త్మబంధకలక్షణమాహ– కండూమతేత్యాది| వర్త్మశోథేనోపలక్షితో నరః స చక్షుర్న సంచ్ఛాదయేత్ సమ్యక్ ఛాదయితుం న శక్నుయాదిత్యర్థః| ఏష సన్నిపాతజః||84||

Adhikarana kliShTavartmalakShaNam (85) · Śloka 85

మృద్వల్పవేదనం తామ్రం యద్వర్త్మ సమమేవ చ | అకస్మాచ్చ భవేద్రక్తం క్లిష్టవర్త్మేతి తద్విదుః ||85|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

క్లిష్టవర్త్మలక్షణమాహ– మృద్వల్పవేదనమిత్యాది| రక్తజత్వేऽప్యస్యాల్పవేదనత్వమధికకఫదూషితత్వాద్రక్తస్య| వర్త్మేతి విదేహదర్శనాద్వర్త్మద్వయం గ్రాహ్యం, అత ఏవ సమం యుగపదేవేత్యర్థః| అకస్మాదిత్యహేతోరనియమేనైవేత్యర్థః| తామ్రమిత్యనేనోపాత్తేऽపి లౌహిత్యే రక్తమిత్యుపాదానం హేత్వనియమప్రయుక్తం కాదాచిత్కం లౌహిత్యమితి ద్యోతయతి| అత్రైవ విదేహః– “ శ్లేష్మరక్తేన దుష్టేన క్లిష్టం మాంసమివోభయం| బంధుజీవనిభం వర్త్మ క్లిష్టవర్త్మ తదుచ్యతే||” ఇతి| అన్యే సమమనుచ్ఛూనం యావదిత్యాచక్షతే| అత్ర పక్షే క్లిష్టత్వం వేదనాతియోగాదవగంతవ్యం||85||

Adhikarana vartmakardamalakShaNam (86) · Śloka 86

క్లిష్టం పునః పిత్తయుతం శోణితం విదహేద్యదా | తతః క్లిన్నత్వమాపన్నముచ్యతే వర్త్మకర్దమః ||86|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

వర్త్మకర్దమలక్షణమాహ– క్లిష్టం పునరిత్యాది| ( క్లిష్టమితి ప్రాగుక్తస్య కర్తృత్వేనాయమర్థః– క్లిష్టం క్లిష్టవర్త్మైవ యదా పిత్తలాభ్యాసాదధికపిత్తం సచ్ఛోణితం విదహేద్విరుద్ధదాహేన సంయోజయేత్తదా క్లిష్టత్వమాపాదయతి, సంక్లేదత్వమాపన్నం వర్త్మ వర్త్మకర్దమ ఉచ్యత ఇతి యోజ్యం|) “తతః కృష్ణత్వమాపన్నం” ఇత్యన్యే పఠంతి| తత్ర కృష్ణత్వం శోణితవిదాహేనైవ| ఏవం చ సతి కృష్ణత్వేన కర్దమసంజ్ఞాసమావేశోऽపి ఘటత ఇతి| కార్తికస్త్వన్యథా వ్యాచష్టే– శోణితమితి కర్తృపదం, తేన శోణితం పిత్తయుక్తం కర్తృభూతం, యదా పూర్వోక్తం క్లిష్టమేవ విదహేదిత్యాది సర్వమపరం సమానం పూర్వేణ| అస్య తు సుశ్రుతే యత్ సాన్నిపాతికత్వముక్తం తత్ కఫపిత్తరక్తారబ్ధత్వాత్; వాతకరణత్వస్యాశ్రుతేః||86||

Adhikarana shyAvavartmalakShaNam (87) · Śloka 87

యద్వర్త్మ బాహ్యతోऽంతశ్చ శ్యావం శూలం సవేదనం | తదాహుః శ్యావవర్త్మేతి వర్త్మరోగవిశారదాః ||87|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

శ్యావవర్త్మలక్షణమాహ– యద్వర్త్మ బాహ్యత ఇత్యాది| బహిరంతశ్చ శ్యావత్వం వాతకృతం| అత్రైవ శూలం చ జాయత ఇత్యస్యాంతే “సవేదనం సకండు చ హ్యల్పక్లేది త్రిదోషజం|” ఇత్యపి కేచిత్ పఠంతి, తదప్యుపపన్నం; కఫాత్ కండూః, అల్పక్లేది పిత్తాత్, సవేదనం వాతాత్| అత్రైవ విదేహః– “దుష్టం శ్లేష్మా మరుత్ పిత్తం వర్త్మనోశ్చీయతే యదా| అగ్నిదగ్ధనిభం శ్యావం శ్యావవర్త్మేతి తద్విదుః||” ఇతి| అత్ర వాతాధికత్వం బోద్ధవ్యం||87||

Adhikarana praklinnavartmalakShaNam (88) · Śloka 88

అరుజం బాహ్యతః శూనం వర్త్మ యస్య నరస్య హి | ప్రక్లిన్నవర్త్మ తద్విద్యాత్ క్లిన్నమత్యర్థమంతతః ||88|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

ప్రక్లిన్నవర్త్మలక్షణమాహ– అరుజమిత్యాది| అరుజమల్పరుజం| బాహ్యతః శూనమితి బహిః శోథయుక్తం| క్లిన్నమత్యర్థమంతత ఇతి అంతత ఉపాంతే క్లేదవత్| గదాధరస్తు క్లిన్నమంతరితి వివృణోతి| ఏతచ్చ చక్షుష్యణ పిల్లాఖ్యయా పఠితం| తథా హి– “భృశం ప్రక్లిద్యతే వర్త్మ కండూమన్మందవేదనం| విద్యాత్ ప్రక్లిన్నవర్త్మేతి తత్ పిల్లం సన్నిపాతజం||” ఇతి| యద్యేవం కథం విదేహేऽక్లిన్నవర్త్మ పిల్లాఖ్యయా నిర్దిశ్యతే?; యథా– “ప్రక్షాలితేऽథవా మృష్టే ఆనహ్యేత పునః పునః| అపరిక్లిన్నవర్త్మేతి తత్ పిల్లమితి నిర్దిశేత్|” ఇతి| తదేవం చక్షుష్యేణాభిధానం విరుధ్యతే| కించ సుశ్రుతే ప్రక్లిన్నవర్త్మ శ్లేష్మసంగ్రహే పఠితం, పిల్లం చ సన్నిపాతజగణే; తత్ కథం ప్రక్లిన్నవర్త్మ పిల్లమితి సంగతం? ఉచ్యతే– అక్లిన్నవర్త్మేవ పిల్లం, తస్య సన్నిపాతజత్వాత్; న తు ప్రక్లిన్నవర్త్మ, తస్య కఫాత్మకత్వాత్; యది తు ప్రక్లిన్నవర్త్మైవ కఫోల్బణసన్నిపాతజం పిల్లత్వేనాభ్యుపగమ్యతే, ఏతత్ ఖ్యాపనాయ చ తస్య కఫజసర్వగణయోర్నివేశః కృత ఇతి స్వీక్రియతే, తదా సన్నిపాతజగణే పిత్తేనాక్లిన్నవర్త్మ న పరిగృహీతం స్యాత్; తతస్తదపరిగ్రహే షట్సప్తతిత్వోపసంహారో నేత్రరోగాణాం న ఘటతే, పంచసప్తతేరభిధానాత్, పిల్లస్య ప్రక్లిన్నవర్త్మస్వరూపత్వేనాపృథక్త్వాత్| నను, ఏవం తర్హి కథం “విద్యాత్ ప్రక్లిన్నవర్త్మేతి తత్ పిల్లం సన్నిపాతజం|” ఇతి సమర్థయితవ్యం? ఉచ్యతే– ( అస్యాయమర్థః ప్రత్యేతవ్యః– యదా తదేవ ప్రక్లిన్నవర్త్మ శ్లేష్మాత్మకమేవ సత్ వాతపిత్తాభ్యాం విశేషకాభ్యాముపనిరుధ్యతే తదా సన్నిపాతజం సత్ అపరిక్లిన్నవర్త్మార్థాంతరమాసాదయత్ పిల్లమిత్యభిధీయతే, తథా చోభయోరప్యవిరోధః, ఉభాభ్యామేవాపరిక్లిన్నవర్త్మన ఏవ పిల్లాఖ్యత్వవర్ణనాదితి| అయం చ వాగ్భటే కఫోత్క్లిన్నాఖ్యతయా నిరుద్ధః) కించ యది ప్రక్లిన్నవర్త్మ పిల్లం తత్ పృథక్త్వేన చాక్లిన్నవర్త్మ అభవిష్యత్, తదాస్యౌపద్రవికే సుశ్రుత దోషాత్మకత్వేన సాధ్యాదిభేదేన చాభిధానమకరిష్యత్, న చ కృతం, తస్మాదక్లిన్నవర్త్మనోऽవస్థాంతరమితి||88||

Adhikarana aklinnavartmalakShaNam (89) · Śloka 89

యస్య ధౌతాన్యధౌతాని సంబధ్యంతే పునః పునః | వర్త్మాన్యపరిపక్వాని విద్యాదక్లిన్నవర్త్మ తత్ ||89|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

అపరిక్లిన్నవర్త్మనో లక్షణమాహ– యస్య ధౌతానీత్యాది| ఏతద్వాగ్భటే పిల్లాఖ్యం| సంబధ్యంతే అన్యోన్యం లగ్నాని భవంతీత్యర్థః| తదిదం సంబద్ధత్వం కిం పూయసంపర్కాదేవ, తథా చ ప్రక్లిన్నత్వమేవ స్యాత్తదర్థమాహ– అపరిపక్వానీతి| ఏతదేవ పిల్లాఖ్యం| అన్యత్ర క్వచిచ్చ పిల్లాఖ్యమన్యథా పఠితం– “పిత్తశ్లేష్మప్రకోపేణ వర్త్మాంతః పరిపాట్యతే| తామ్రం నిర్లోమ తచ్చాపి విశిష్టం పిల్లలక్షణం||” ఇతి| ఏతదనాదృతం, టీకాకృద్భిరవ్యాఖ్యాతత్వాత్| వాగ్భటేన కుకూణకాదీనామష్టాదశానాం పిల్లాఖ్యా కృతా| వర్త్మానీతి బహువచనం నేత్రద్వయే వర్త్మచతుష్టయత్వేన సంగచ్ఛతే, తేన నేత్రద్వయగత ఏవాయం వ్యాధిరితి కార్తికః||89||

Adhikarana vAtahatavartmalakShaNam (90) · Śloka 90

విముక్తసంధి నిశ్చేష్టం వర్త్మ యస్య న మీల్యతే | ఏతద్వాతహతం వర్త్మ జానీయాదక్షిచింతకః ||90|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

వాతహతవర్త్మలక్షణమాహ– విముక్తసంధీత్యాది| విముక్తో విశ్లిష్టో వర్త్మశుక్లగతః సంధిర్యస్మాత్ తత్తథా, స్థానచ్యుతసంధి| నిశ్చేష్టం నిమేషోన్మేషరహితం| సంధివిశ్లేషాదేవ తదాశ్రయాణాం నిమేషోన్మేషకారిణాం సిరాణామపి విశ్లేషేణ నిమేషోన్మేషరహితత్వమిత్యభిప్రాయః| అత ఏవోక్తం– న మీల్యతే న సంకుచతీత్యర్థః| ‘నిమీల్యత’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర నిమీలితమేవ తిష్ఠతీత్యర్థః| ఇదం యుక్తం, దృష్టత్వాత్| ఏతన్న సాధ్యం, సుశ్రుతే అసాధ్యప్రకరణే పఠితత్వాదితి||90||

Adhikarana vartmArbudalakShaNam (91) · Śloka 91

వర్త్మాంతరస్థం విషమం గ్రంథిభూతమవేదనం | ఆచక్షీతార్బుదమితి సరక్తమవిలంబితం ||91|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

అర్బుదలక్షణమాహ– వర్త్మాంతరస్థమిత్యాది| వర్త్మనోऽభ్యంతరస్థం, బాహ్యేऽప్యున్నతత్వదర్శనాద్ విషమం| గ్రంథిభూతం గ్రంథిరూపేణ స్థితం| అవేదనమితి ఈషదర్థే నఞ్, తేన గ్రంథిరివాల్పవేదనమిత్యర్థః; వేదనా చ వాతానుబంధేనైవ| సరక్తమితి కించిద్రక్తం, పిత్తానుబంధాత్| అవిలంబితం శీఘ్రజన్మేత్యర్థః| కేచిదత్ర క్రియావిశేషణం బ్రువతే, తేనాయమర్థః– అవిలంబితం శీఘ్రమాచక్షీతార్బుదమితి; కింత్వేతన్న సంగతం, అస్య వ్యాఖ్యానస్య నిష్ప్రయోజనత్వాత్| అన్యే తు ‘ అవలంబితం’ ఇతి పఠంతి| ఏతత్ సన్నిపాతజం ( అపాకి చ, తచ్చ కఫేన)||91||

Adhikarana nimeShalakShaNam (92) · Śloka 92

నిమేషిణీః సిరా వాయుః ప్రవిష్టః సంధిసంశ్రయాః | ప్రచాలయతి వర్త్మాని నిమేషం నామ తద్విదుః ||92|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

నిమేషలక్షణమాహ– నిమేషిణీరిత్యాది| నిమేషిణీః నిమేషకారికాః సిరాః| సంధిసంశ్రయా ఇతి వర్త్మశుక్లగతా ఇత్యర్థః| అయమసాధ్యో వాతజః| చక్షుష్యణ చ “ఉన్మేషణీః సిరా” ఇత్యుక్తం; యదాహ– “ఉన్మేషణీః సిరా వాయుః ప్రవిశ్య చావతిష్ఠతే| అత్యర్థం చాలయేద్వర్త్మ నిమేషః స న సిధ్యతి||” ఇతి||92||

Adhikarana shoNitArsholakShaNam (93) · Śloka 93

యః స్థితో వర్త్మమధ్యే తు లోహితో మృదురంకురః | తద్రక్తజం శోణితార్శశ్ఛిన్నం ఛిన్నం ప్రవర్ధతే ||93|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

శోణితార్శోలక్షణమాహ– యః స్థిత ఇత్యాది| అంకురాకారో మాంసోచ్ఛ్రయోऽంకురః| ఏతదసాధ్యం; తథా చ విదేహః– “వాయుః శోణితమాదాయ సిరాణాం ప్రముఖే స్థితః| జనయత్యంకురం తామ్రం వర్త్మని చ్ఛిన్నరోహణం|| తచ్ఛోణితార్శోऽసాధ్యం స్యాద్రక్తస్రావ్యథ నీరుజం||” ఇతి||93||

Adhikarana lagaNalakShaNam (94) · Śloka 94

అపాకీ కఠినః స్థూలో గ్రంథిర్వర్త్మభవోऽరుజః , లగణో నామ స వ్యాధిర్లింగతః పరికీర్తితః ||94|| (సు. ఉ. తం. అ. 3) |

లగణలక్షణమాహ– అపాకీత్యాది| అపాకిత్వాదికం శ్లేష్మారబ్ధత్వాదేవ| తథా చ సాత్యకిః– “వర్త్మోపరిష్టాద్యో గ్రంథిః కఠినో న విపచ్యతే| నీరుజో లగణో నామ రోగః శ్లేష్మసముద్భవః||” ఇతి||94||

Adhikarana bisavartmalakShaNam (95) · Śloka 95

త్రయో దోషా బహిఃశోథం కుర్యుశ్ఛిద్రాణి వర్త్మనోః | ప్రస్రవంత్యంతరుదకం బిసవద్బిసవర్త్మ తత్ ||95|| (వా. ఉ. అ. 8) |

బిసవర్త్మలక్షణమాహ– త్రయో దోషా ఇత్యాది| బహిఃశోథమితి బహిరుచ్ఛూనత్వం యథా భవతి తథా వర్త్మనోశ్ఛిద్రాణి దోషాస్త్రయః కుర్యురిత్యర్థః| తాని ఛిద్రాణి అంతర్ముఖాన్యేవ, యదాహ– ప్రస్రవంత్యంతరుదకమితి| ఛిద్రాణీతి బహువచననిర్దేశాద్బహుముఖాని, అత్రాపి దోషాః కుర్యురితి సంబంధః| అత ఏవ బిసవత్ మృణాలవత్; తచ్చానేకచ్ఛిద్రయుక్తం భవతి తద్వత్| అత్రైవ చంద్రికాకారః సుశ్రుతే పఠతి– “శూనం యద్వర్త్మ బహుభిః శ్లక్ష్ణైశ్ఛిద్రైః సమన్వితం| వర్త్మాంతరే బిసమివ బిసవర్త్మేతి తత్ స్మృతం||” (సు. ఉ. తం. అ. 3) ఇతి| సాత్యకిరప్యాహ– “బిసస్యాపాచితస్యేవ బహుమాంససిరాముఖం| బిసవర్త్మేతి జానీయాద్దుశ్చికిత్స్యం త్రిదోషజం||” ఇతి||95||

Adhikarana ku~jcanalakShaNam (96) · Śloka 96

వాతాద్యా వర్త్మసంకోచం జనయంతి మలా యదా | తదా ద్రష్టుం న శక్నోతి కుంచనం నామ తద్విదుః ||96||

కుంచనలక్షణమాహ– వాతాద్యా ఇత్యాది| మలా ఇత్యస్యాభిధానం దుష్టత్వప్రతిపాదనార్థం, యతో మలినీకరణాన్మలా ఇత్యుచ్యంతే| కుంచనం చ కస్యాపి తంత్రస్య మాధవకరేణ లిఖితం న సౌశ్రుతం, తేన సుశ్రుతోక్తషట్సప్తతిసంఖ్యా న హీయతే, ఏవం వక్ష్యమాణేऽపి పక్ష్మశాతే బోద్ధవ్యం||96||

Adhikarana pakShmakopalakShaNam (97-98) · Śloka 98

ప్రచాలితాని వాతేన పక్ష్మాణ్యక్షి విశంతి హి | ఘృష్యంత్యక్షి ముహుస్తాని సంరంభం జనయంతి చ ||97|| అసితే సితభాగే చ మూలకోషాత్ పతంత్యపి | పక్ష్మకోపః స విజ్ఞేయో వ్యాధిః పరమదారుణః ||98||

పక్ష్మకోపలక్షణమాహ– ప్రచాలితానీత్యాది| ప్రచాలితాని ప్రకర్షేణ చాలితాని, ప్రతీపీకృతానీత్యర్థః| పక్ష్మాణి వర్త్మరోమాణి వాతచాలితాని సంతి నేత్రం ప్రవిశంతి అంతర్ముఖాని వర్త్మన ఇత్యర్థః| తాన్యసితే కృష్ణమండలే, సితభాగే శుక్లమండలే వా, అక్షి ఘృష్యంతి ఘర్షయంతీత్యర్థః| అత ఏవ సంరంభం శోథం జనయంతి| మూలకోషాత్ పక్ష్మకోషాత్, పతంత్యపీతి ‘పక్ష్మాణి’ ఇతి శేషః, అపిశబ్దాన్న పతంతి చ| త్రిదోషజశ్చాయం, ప్రచాలనే వాతమాత్రకారణత్వముక్తం; తథా చ| చంద్రికాకారః పాఠాంతరం పఠతి– “పక్ష్మాశయగతా దోషాస్తీక్ష్ణాగ్రాణి ఖరాణి చ| నిర్వర్తయంతి పక్ష్మాణి తైర్ఘృష్టం చాక్షి దూయతే|| ఉద్ధృతైరుద్ధృతైః శాంతిః పక్ష్మభిశ్చోపజాయతే|” (సు. ఉ. తం. అ. 3) ఇతి| అత్ర పక్ష్మాశయో వర్త్మ| విదేహऽప్యాహ– “యస్య వాతసంబంధేన దోషాః ప్రకుపితాస్త్రయః|” ఇత్యాదినేతి| కల్యాణవినిశ్చయ ఉపపక్ష్మ పఠ్యతే– “పక్ష్మోపరోధో వాతేన కోఠోऽంతర్ముఖరోమవాన్| రోమైరంతర్ముఖైరన్యైరుపపక్ష్మ మలైస్త్రిభిః||” ఇతి| ఉపపక్ష్మణి యాదృశీ పూర్వసిద్ధా తాదృశీ అపరాऽంతర్ముఖీ పక్ష్మపంక్తిరితి భేదః; అస్య పక్ష్మోపరోధవిశేషత్వాత్ సమానచికిత్స్యత్వాచ్చ పృథగిహానభిధానం||97-98||

Adhikarana pakShmashAtalakShaNam (99) · Śloka 102

వర్త్మపక్ష్మాశయగతం పిత్తం రోమాణి శాతయేత్ | కండూం దాహం చ కురుతే పక్ష్మశాతం తమాదిశేత్ ||99|| నవ సంధ్యాశ్రయాస్తేషు వర్త్మజాస్త్వేకవింశతిః | శుక్లభాగే దశైకశ్చ చత్వారః కృష్ణభాగజాః ||100|| సర్వాశ్రయాః సప్తదశ దృష్టిజా ద్వాదశైవ తు | బాహ్యజౌ ద్వౌ సమాఖ్యాతౌ రోగౌ పరమదారుణౌ ||101|| భూయ ఏతాన్ ప్రవక్ష్యామి సంఖ్యారూపచికిత్సితైః ||102|| (ఇతి వర్త్మగతాః) | (సు. ఉ. తం. అ. 1) |

పక్ష్మశాతలక్షణమాహ– వర్త్మేత్యాది| పక్ష్మాశయోऽత్ర పక్ష్మమూలం| శాతయేదున్మూలయేదిత్యర్థః| అయం చ కఫపైత్తికః, కండూదాహవత్త్వాత్| అత్ర కృచ్ఛ్రోన్మీలనం వాగ్భటః పఠతి– “రోగాన్ కుర్యుశ్చలస్తత్ర ప్రాప్య వర్త్మాశ్రయాః సిరాః| సుప్తోత్థితస్య కురుతే వర్త్మస్తంభం సవేదనం|| పాంశుపూర్ణాభనేత్రత్వం కృచ్ఛ్రోన్మీలనమశ్రు చ| విమర్దనాత్ స్యాచ్చ శమః కృచ్ఛ్రోన్మీలం వదంతి తం||” (వా. ఉ. అ. 8) ఇతి| అస్య చకారేణ సంగ్రహః| పక్ష్మణాం వర్త్మాశ్రయత్వాదయమఘి వర్త్మరోగ ఏవ| ఇతి వర్త్మగతా ఏకవింశతిర్వ్యాధయః సమాప్తాః| ఇతి వర్త్మగతాః||99||

Adhikarana puShpikA · Śloka 59

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే నేత్రరోగనిదానం సమాప్తం ||59||

ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం నేత్రరోగనిదానం సమాప్తం||59||