1. pañcanidānalakṣaṇam

Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1

ಪಞ್ಚನಿದಾನಲಕ್ಷಣಮ್ | ಪ್ರಣಮ್ಯ ಜಗದುತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಿತಿಸಂಹಾರಕಾರಣಮ್ | ಸ್ವರ್ಗಾಪವರ್ಗಯೋರ್ದ್ವಾರಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಶರಣಂ ಶಿವಮ್ ||೧||

ಶ್ರೀಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ| ಶಶಿರುಚಿರಹರಾರ್ಧವ್ಯಕ್ತಸಕ್ತಾರ್ಧದೇಹೋ ದಿಶತು ಘನಘನಾಭಃ ಪದ್ಮನಾಭಃ ಶ್ರಿಯಂ ವಃ| ತ್ರಿದಶಸರಿದಶೀತದ್ಯೋತಜಾವಾರಿಮಧ್ಯಭ್ರಮಿಭವಮಿವ ನಾಭೌ ವಾರಿಜಂ ಯಸ್ಯ ರೇಜೇ||೧|| ಭಟ್ಟಾರಜೇಜ್ಜಟಗದಾಧರ ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿಬಕುಲೇಶ್ವರಸೇನಭೋಜೈಃ| ಈಶಾನಕಾರ್ತಿಕಸುಕೀರ ಸುಧೀರವೈದ್ಯೈರ್ಮೈತ್ರೇಯಮಾಧವಮುಖೈರ್ಲಿಖಿತಂ ವಿಚಿನ್ತ್ಯ||೨|| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾಣ್ಯಪಿ ವಿಲೋಕ್ಯ ಮಮೈಷ ಯತ್ನಃ ಸದ್ಭಿರ್ವಿಧೇಯ ಇಹ ದೋಷವಿಧೌ ಸಮಾಧಿಃ| ಮರ್ತ್ಯೈರಸರ್ವವಿದುರೈರ್ವಿಹಿತೇ ಕ್ವ ನಾಮ ಗ್ರನ್ಥೇಽಸ್ತಿ ದೋಷವಿರಹಃ ಸುಚಿರನ್ತನೇಽಪಿ||೩|| ತತ್ತದ್ಗ್ರನ್ಥತರುಭ್ಯೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಕುಸುಮರಸಲೇಶಮಾಹೃತ್ಯ| ಭ್ರಮರೇಣೇವ ಮಯಾಽಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಮಧುಕೋಶ ಆರಬ್ಧಃ||೪|| ಉಪಯುಕ್ತಮಿಹಾನುಕ್ತಂ ನಿದಾನಂ ಮಾಧವೇನ ಯತ್| ಗ್ರನ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಮಯಾ ತದಪಿ ಲಿಖ್ಯತೇ||೫|| ಅಥ ಪ್ರಥಿತಸರ್ವಾಯುರ್ವೇದಬೋಧವಿಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿಃ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರೋ ವಿಕಾರನಿಕರಹೇತ್ವಾದಿತತ್ತ್ವಬುಭುತ್ಸೋತ್ಸುಕಚಿಕಿತ್ಸಕಜನಾನುಜಿಘೃಕ್ಷಯಾ ವಿಧಿತ್ಸಿತಗ್ರನ್ಥಸನ್ದರ್ಭಾರಮ್ಭೇ ತತ್ಪ್ರತ್ಯೂಹವ್ಯೂಹವ್ಯಪೋಹಹೇತುಂ ಪರಮಾಪ್ತಾಚಾರಪರಮ್ಪರಾಪರಿಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸ್ವೇಷ್ಟದೇವತಾಪ್ರಣಾಮಂ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರಾಣೈಷೀತ್; ಗ್ರನ್ಥಶ್ರೋತೄಣಾಮಪಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಮಹೇಶ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಣಾಮಾನುವಾದಮಾತ್ರಾದಪಿ ವಿಘ್ನೋಪಶಮೋ ಭವತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತಂ ಗ್ರನ್ಥಾದೌ ನಿಬದ್ಧವಾನ್– ಪ್ರಣಮ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪ್ರಶಬ್ದೋ ಭಕ್ತ್ಯತಿಶಯಖ್ಯಾಪಕಃ| ನಿಬನ್ಧನಕ್ರಿಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಣಾಮಸ್ಯ ಪೂರ್ವಕಾಲಭಾವಿತ್ವಾತ್ ಪ್ರಣಮೇಃ ಕ್ತ್ವಾಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಜಗಚ್ಛಬ್ದೇನೋತ್ಪತ್ತಿಮನ್ತಃ ಕ್ಷಿತ್ಯಾದಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ; ತೇಷಾಮುತ್ಪತ್ತೌ ಸ್ವಕಾರಣಸಮವಾಯೇ, ಸ್ಥಿತೌ ಕತಿಚಿತ್ಕಾಲಾವಸ್ಥಾನೇ, ಸಂಹಾರೇ ಪ್ರಧ್ವಂಸೇ, ಕಾರಣಂ ಕರ್ತಾರಮ್| ಸ್ವರ್ಗಃ ಸುಖಮ್, ಅಪವರ್ಗೋ ಮೋಕ್ಷಃ ಆತ್ಯನ್ತಿಕದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ, ತಯೋರ್ದ್ವಾರಮುಪಾಯಂ ಪ್ರಧಾನಕಾರಣಮ್| ಏತೇನ ಸಕಲಪುರುಷಾರ್ಥಹೇತುತ್ವಮುಕ್ತಂ, ಸುಖಾವಾಪ್ತಿದುಃಖಹಾನಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಾರ್ಥಸ್ಯಾಭಾವಾತ್| ಅತ ಏವ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಶರಣಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಕ್ಷಿತಾರಮ್| ನ ಚೋಕ್ತಜಗತ್ಸ್ಥಿತಿಕಾರಣತ್ವೇನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ, ಜಗಚ್ಛಬ್ದೇನೋತ್ಪತ್ತಿಮತಾಮೇವಾಭಿಧಾನಾತ್| ಅತ್ರ ತು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಶಬ್ದೋ ಭುವನತ್ರಯವರ್ತಿಚೇತನಾಚೇತನಸಮೂಹವಾಚೀ, ಲೋಕಶಬ್ದಸ್ಯ ಭುವನಜನಯೋರಭಿಧಾಯಕತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚಾಮರಃ– “ಲೋಕಸ್ತು ಭುವನೇ ಜನೇ” (ಅ. ಕೋ. ಕಾ. ೩ ವ. ೩) ಇತಿ| ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಿತಿ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ಷ್ಯಞ್; ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯವತ್| ಹರಾದಿಪರ್ಯಾಯಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಶಿವಪದನಿರ್ದೇಶೇನ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ತದಧ್ಯೇತೄಣಾಂ ಚ ಸಕಲಕಲ್ಯಾಣಮಭಿಲಷನ್ ಶಿವಪದಂ ನಿಬದ್ಧವಾನ್; ಶಿವಕಾರಿತ್ವೇನೈವ ಮಹೇಶ್ವರಸ್ಯ ಶಿವಪದಾಭಿಧಾನಮಿತಿ||೧||

Adhikarana granthasyAbhidheyAdayaH (2-3) · Śloka 3

ನಾನಾಮುನೀನಾಂ ವಚನೈರಿದಾನೀಂ ಸಮಾಸತಃ ಸದ್ಭಿಷಜಾಂ ನಿಯೋಗಾತ್ | ಸೋಪದ್ರವಾರಿಷ್ಟನಿದಾನಲಿಙ್ಗೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ ರೋಗವಿನಿಶ್ಚಯೋಽಯಮ್ ||೨|| ನಾನಾತನ್ತ್ರವಿಹೀನಾನಾಂ ಭಿಷಜಾಮಲ್ಪಮೇಧಸಾಮ್ | ಸುಖಂ ವಿಜ್ಞಾತುಮಾತಙ್ಕಮಯಮೇವ ಭವಿಷ್ಯತಿ ||೩||

ಅಭಿಧೇಯಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರಯೋಜನೋಪದೇಶಮನ್ತರೇಣ ಪ್ರೇಕ್ಷಾವತಾಂ ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ ಇತಿ, ಅತಸ್ತದಭಿಧಾನಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕದ್ವಯಮಾಹ– ನಾನೇತ್ಯಾದಿ| ರೋಗಾಣಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ವಾತಜತ್ವಾದಿಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿರೂಪೇಣ ನಿಶ್ಚಯೋ ಜ್ಞಾನಂ ಯೇನ ಸ ರೋಗವಿನಿಶ್ಚಯೋ ಗ್ರನ್ಥೋ ನಿಬಧ್ಯತೇಽಭಿಧೀಯತೇ, ‘ಅಸ್ಮಾಭಿಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್– ಸೋಪದ್ರವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಹ ಉಪದ್ರವಾದಿಭಿರ್ವರ್ತತೇ ಯಃ ಸ ತಥಾ; ಏತೇನ ವಿಶೇಷಣದ್ವಾರೇಣ ಉಪದ್ರವಾರಿಷ್ಟನಿದಾನಲಿಙ್ಗಸ್ವರೂಪಮಭಿಧೇಯಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ, ಏತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯಾಭಿಧೇಯಸ್ಯಾಭಾವಾತ್; ತಥಾ ಸತಿ ಉಪದ್ರವಾದಿಭಿರಭಿಧೇಯೈಃ ಸಹ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ವಾಚ್ಯವಾಚಕಲಕ್ಷಣಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಯಭಿಹಿತಃ| ತತ್ರ, ಉಪದ್ರವೋ ರೋಗಾರಮ್ಭಕದೋಷಪ್ರಕೋಪಜನ್ಯೋಽನ್ಯವಿಕಾರಃ, ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇ– “ವ್ಯಾಧೇರುಪರಿ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಭವತ್ಯುತ್ತರಕಾಲಜಃ| ಉಪಕ್ರಮಾವಿರೋಧೀ ಚ ಸ ಉಪದ್ರವ ಉಚ್ಯತೇ||” ಇತಿ; ನಿಯತಮರಣಖ್ಯಾಪಕಂ ಲಿಙ್ಗಮರಿಷ್ಟಂ; ನಿದಾನಂ ರೋಗೋತ್ಪಾದಕೋ ಹೇತುಃ; ಲಿಙ್ಗಂ ರೋಗಖ್ಯಾಪಕೋ ಹೇತುಃ| ತೇನ ‘ಲಿಙ್ಗ್ಯತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ ವ್ಯಾಧಿರನೇನ’ ಇತಿ ಪಾ.[ “ಲಿಙ್ಗ್ಯನ್ತೇ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ ವ್ಯಾಧಯೋಽನೇನ” ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಪೂರ್ವರೂಪರೂಪೋಪಶಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ| ಯದ್ಯಪಿ ನಿದಾನಮಪಿ ರೋಗವಿಶೇಷಂ ಬೋಧಯತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಜ್ಞಪ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ ಕಾರಣದ್ವೈವಿಧ್ಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ತಸ್ಯ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಮ್| ಏಷಾಂ ಚೋಪದ್ರವಾದೀನಾಂ ವಿಸ್ತರಾಭಿಧಾನಂ ಯಥಾವಸರಂ ಕರಿಷ್ಯತೇ| ನನು, ರೋಗನಿದಾನಾದಿತತ್ತ್ವಮತಿಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವೇನಾಸರ್ವಜ್ಞಸ್ಯ ಜ್ಞಾನವಿಷಯಃ, ತತ್ ಕಥಂ ತದುಪದೇಶೇ ಪ್ರೇಕ್ಷಾವತಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತ್ಯತ ಆಹ– ನಾನಾಮುನೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಙ್ಗತ್ವಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ; ಮುನಯೋ ಹಿ ತಪೋಯೋಗರ್ಧಿಬಲಾತ್ತ್ರೈಕಾಲಿಕನಿಖಿಲಜ್ಞಾನಶಾಲಿನಃ ಪುರುಷಾತಿಶಯಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಮ್ಭೂತಃ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಗ್ರನ್ಥೋಽನ್ಯೋಽಪ್ಯಾಸ್ತೇ, ತೇನೈವ ವ್ಯವಹಾರಸಿದ್ಧೇಃ ಕೃತಕಾರ್ಯತ್ವೇನಾಸ್ಯ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನತಾ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯತ ಆಹ– ಇದಾನೀಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇದಾನೀಮಸ್ಮಾಭಿರೇವ ಪ್ರಾಥಮ್ಯೇನ ನಾನಾಮುನೀನಾಂ ವಚನೈರೇವಂವಿಧೋ ನಿಬನ್ಧಃ ಕ್ರಿಯತೇ| ಸಮಾಸತ ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಃ| ಏತೇನಾಲ್ಪಬುದ್ಧೀನಾಮತಿವಿಸ್ತರತ್ವೇನಾಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಙ್ಗತಾದೋಷಃ ಪರಿಹೃತೋ ಭವತಿ| ನನು, ಕೃತೇಽಪಿ ಗ್ರನ್ಥೇಽನುಪಾದೇಯಪುರುಷಪ್ರಣೀತತ್ವೇನ ನ ಕಶ್ಚಿದ್ಭಿಷಕ್ ಪ್ರವರ್ತಿಷ್ಯತ ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ವೈಯರ್ಥ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯತ ಆಹ– ಸದ್ಭಿಷಜಾಂ ನಿಯೋಗಾದಿತಿ| ನಿಯೋಗೋ ನಿಯೋಜನಮ್ “ಅಸ್ಮದುಪಕಾರಾಯ ಗ್ರನ್ಥಃ ಕ್ರಿಯತಾಮ್” ಇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರಾರ್ಥನೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಥವಾ ನಿಯೋಗ ಆಜ್ಞಾ, ಏತೇನಾತ್ಮನಃ ಸವಿನಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನಾನಾತನ್ತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಖಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಆತಙ್ಕಂ ರೋಗಂ ವಿಜ್ಞಾತುಮಯಮೇವ ಗ್ರನ್ಥೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ, ‘ಕಾರಣಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏತೇನ ರೋಗಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ಫಲಂ ಚಾಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್ ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ರೋಗಮಾದೌ ಪರೀಕ್ಷೇತ ತತೋಽನನ್ತರಮೌಷಧಮ್| ತತಃ ಕರ್ಮ ಭಿಷಕ್ ಪಶ್ಚಾಜ್ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಂ ಸಮಾಚರೇತ್||” ಇತಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೦)| ನನು, ನಾನಾಮುನೀನಾಂ ವಚನೈರೇವ ರೋಗಜ್ಞಾನಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ, ಕಿಮನೇನ ತದುಪಜೀವಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನೇತ್ಯತ ಆಹ– ಅಲ್ಪಮೇಧಸಾಮಿತಿ ಅಲ್ಪಮೇಧಸಾಮ್ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧೀನಾಮ್; ಮಹಾಬುದ್ಧಯೋ ಹಿ ಅತಿವಿಸ್ತರದುರಧಿಗಮನಾತನ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನಕ್ಷಮಾ ಭವನ್ತಿ, ನ ತ್ವಲ್ಪಬುದ್ಧಯ ಇತಿ| ಮಹಾಧಿಯಾಮಪಿ ಆಲಸ್ಯಾನಾಸಾದಿತದುರುಪಪಾದಾಶೇಷಸಂಹಿತಾನಾಮಯಮೇವ ರೋಗಜ್ಞಾನಾಯ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಹ– ನಾನಾತನ್ತ್ರೇತ್ಯಾದಿ||೨-೩||

Adhikarana vyAdherj~jAnopAyAH (4) · Śloka 4

ನಿದಾನಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ರೂಪಾಣ್ಯುಪಶಯಸ್ತಥಾ | ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚೇತಿ ವಿಜ್ಞಾನಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೪|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) |

ವ್ಯಾಧೇರ್ಜ್ಞಾತವ್ಯಸ್ಯ ಪಞ್ಚ ಜ್ಞಾನೋಪಾಯಾ ಭವನ್ತೀತಿ ತಾನಾಹ– ನಿದಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಪಞ್ಚ ವ್ಯಸ್ತಾಃ ಸಮಸ್ತಾಶ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕಾಃ| ನ ಚ ಸಮಸ್ತಪಕ್ಷೇ ಕೃತಕರಣತ್ವಂ ವಾಚ್ಯಂ, ಪ್ರಮಾಣಸಮ್ಪ್ಲವಸ್ಯಾಪಿ ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ( ಅನುಮಿತವಹ್ನೌ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋಪಮಾನಶಬ್ದಾನಾಮಪಿ ಸ್ಥಿತಿಸತ್ತ್ವಾತ್) ನ ಯೋ ಹ್ಯನುಮಾನೇನ ಪ್ರತೀತೋ ವಹ್ನಿಃ ಸ ಏವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಗಮಾಭ್ಯಾಂ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ [ ನ ವಾ ನಿದಾನಾದೀನಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಾವನ್ತೋ ಯೇ ನೈವಮಾಲೋಚಯೇಯುಃ; ( ಕಿನ್ತು ಯೇ ಪ್ರೇಕ್ಷಾವನ್ತೇ ನಿದಾನಾದೀನಿ ಸ್ಯುರಿತ್ಯೇವ ವೇತ್ಸ್ಯನ್ತಿ) ಏಕೇನೈವ ಪ್ರತಿಪಾದಿತೋ ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ವಯಮಿಹೋದಾಸ್ಮಹೇ ( ನ ಮನ್ಯಾಮಹೇ)| ಕಿಞ್ಚ, ಏಕೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧಾವಪರೇಽವಶ್ಯಮಭಿಧಾತವ್ಯಾಃ, ಭಿನ್ನಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾತ್| ತಥಾಹಿ– ಯದಿ ನಿದಾನಂ ನೋಚ್ಯತೇ ತದಾ ತತ್ಪರಿವರ್ಜನಂ ಕಥಂ ಲಭ್ಯತೇ? ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ ವಾತಾದೀನಾಂ ಪ್ರತೀಕಾರಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವಿಸ್ತರತಃ ಪುನಃ| ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಃ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗೋ ನಿದಾನಪರಿವರ್ಜನಮ್||” ಇತಿ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧)| ಕಿಞ್ಚ, ಯಥಾ– ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಾತ್ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ, ಮಕ್ಷಿಕಾಭಕ್ಷಣಾಚ್ಚ ಛರ್ದಿರವಸೀಯತೇ; ನ ತು ತಥಾ ನಿದಾನೇನ ಸರ್ವತ್ರ ನಿಯತರೋಗಾಧ್ಯವಸಾಯಃ, ಜ್ವರಗುಲ್ಮಾದೀನಾಮೇಕಕಾರಣತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಏಕೋ ಹೇತುರನೇಕಸ್ಯ ತಥೈಕಸ್ಯೈಕ ಏವ ಹಿ| ವ್ಯಾಧೇರೇಕಸ್ಯ ಬಹವೋ ಬಹೂನಾಂ ಬಹವಸ್ತಥಾ||” ಇತಿ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೮)| ಅಪಿ ಚ ಕದಾಚಿತ್ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಂ ನಿದಾನಂ ಬಾಧಿತ್ವಾ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟನಿದಾನಕೃತೋ ದೋಷಸಞ್ಚಯೋ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ತಸ್ಮಾತ್ ಕೇವಲಾನ್ನಿದಾನಾನ್ನ ವ್ಯಾಧಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತೀತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನಾಮುಪಾದಾನಮಿತಿ ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಃ| ಅಸತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಭಿಧಾನೇ ತತ್ರೋಕ್ತಃ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷೋ ನ ಸಙ್ಗಚ್ಛತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪೇ ಲಘ್ವಶನಮಪತರ್ಪಣಂ ವಾ||” ಇತಿ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೧)| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ– ವಾತಿಕಜ್ವರಪೂರ್ವರೂಪೇ ಘೃತಪಾನಮಿತಿ| ತಥಾಽಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಚ ನೋಪಲಭ್ಯೇತ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇ– “ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಜ್ವರೋಕ್ತಾನ್ಯತಿಮಾತ್ರಯಾ| ಯಂ ವಿಶನ್ತಿ ವಿಶತ್ಯೇನಂ ಮೃತ್ಯುರ್ಜ್ವರಪುರಃಸರಃ|| ಅನ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಚ ರೋಗಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಯಂ ನರಮ್| ವಿಶನ್ತ್ಯನೇನ ಕಲ್ಪೇನ ತಸ್ಯಾಪಿ ಮರಣಂ ಧ್ರುವಮ್||” (ಚ. ಇ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ತಥಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹಯೋರ್ವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಂ ಚ ನ ಜಾಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇ– “ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣಂ ರುಧಿರಂ ಚ ಮೂತ್ರಂ ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ ಹಿ ಪೂರ್ವರೂಪೈಃ| ಯೋ ಮೂತ್ರಯೇತ್ತಂ ನ ವದೇತ್ ಪ್ರಮೇಹಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಹಿ ಸ ಪ್ರಕೋಪಃ||” ಇತಿ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬)| ಅಸತಿ ರೂಪಾಭಿಧಾನೇ ವ್ಯಾಧೇರಶೇಷೇಣ ಸ್ವರೂಪಮೇವ ನ ವ್ಯವಚ್ಛಿದ್ಯತೇ; ಕಿಂ ಚ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಚ ನ ಜ್ಞಾಯತೇ| ತಥಾ ಹಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣೇ ಚರಕಃ– “ಹೇತವಃ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ರೂಪಾಣ್ಯಲ್ಪಾನಿ ಯಸ್ಯ ವೈ| ನ ಚ ತುಲ್ಯಗುಣೋ ದೂಷ್ಯೋ ನ ದೋಷಃ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭವೇತ್||” ಇತಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೦); ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣೇ ಚರಕಃ– “ನಿಮಿತ್ತಪೂರ್ವರೂಪಾಣಾಂ ರೂಪಾಣಾಂ ಮಧ್ಯಮೇ ಬಲೇ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ; ತಥಾ– “ಸರ್ವಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಃ| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೋಽಸಾಧ್ಯಃ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅಸತ್ಯುಪಶಯಾಭಿಧಾನೇ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಲಕ್ಷಣೇಽನಭಿವ್ಯಕ್ತಕ್ಲಷಣೇ ವಾ ವ್ಯಾಧೌ ವಿಶೇಷಬೋಧೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಯಾನುಪಶಯಾಭ್ಯಾಂ” (ಪರೀಕ್ಷೇತ) (ಚ. ವಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ಅಸತ್ಯಾಂ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಪೂರ್ವರೂಪಾದಿಪ್ರತೀತಸ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಾಧೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿನೋಂಽಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪನಾಬಲಕಾಲಾದೇರಪ್ರತೀತೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಞ್ಚಾಪಿ ನಿದಾನಾದಯೋ ವಕ್ತವ್ಯಾಃ| ಪಞ್ಚವಿಧಮಪ್ಯೇತದ್ವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಜ್ಞಪ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ನಿದಾನಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಹೇತುಲಕ್ಷಣನಿರ್ದೇಶಾನ್ನಿದಾನಾನಿ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತತ್ರೈವಂ ನಿದಾನಶಬ್ದನಿರುಕ್ತಿಃ– “ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ ವ್ಯಾಧಿರನೇನೇತಿ ನಿದಾನಂ”; “ದಿಶೇಃ ಪೃಷೋದರಾದಿತ್ವಾದ್ರೂಪಸಿದ್ಧಿಃ|” ಇತಿ ಗದಾಧರಃ; “ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ದೀಯತೇ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ ವ್ಯಾಧಿರನೇನೇತಿ ನಿದಾನಮ್||” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರೇಣಾಪಿ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾದಿವಿವರಣಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಏಷೈವ ನಿರುಕ್ತಿರುಕ್ತಾ| ನಿಶಬ್ದೋ ನಿಶ್ಚಯೇ| ತಥಾ ಚ ವರರುಚೇರುಪಸರ್ಗಸೂತ್ರಮ್– “ನಿ ನಿಶ್ಚಯನಿಷೇಧಯೋಃ” ಇತಿ| ಲೋಕೇಽಪಿ ‘ಅದ್ಯ ತೇ ನಿದಾನಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ’ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ನಿಶ್ಚಯಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮೀತ್ಯವಗಮ್ಯತೇ| ನಿದಾನಮಿತಿ ಕರಣೇ ಲ್ಯುಟ್; ತೇನ ‘ವ್ಯಾಧಿನಿಶ್ಚಯಕರಣಂ ನಿದಾನಮ್’ ಇತಿ ನಿದಾನಾದಿಪಞ್ಚಕಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ನಿದಾನಶಬ್ದೋಽಯಂ ನಿದಾನವಿಶೇಷೇ ಜಾತೌ ಚ ವರ್ತತೇ; ಯಥಾ– ತೃಣಶಬ್ದಃ ತೃಣವಿಶೇಷೇ ತೃಣಜಾತೌ ಚ ವರ್ತತೇ| ಯತ್ತು, ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರೇಣ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ– “ಯಾ ಗೌಃ ಸುದೋಹಾ ಭವತಿ ನ ತಾಂ ನಿದದೀತ|” ಇತಿ ವ್ಯಾಸಪ್ರಯೋಗಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ನಿಬನ್ಧಾರ್ಥೋ ನಿದಾನಶಬ್ದೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ ‘ನಿದೀಯತೇ ನಿಬಧ್ಯತೇ ಹೇತ್ವಾದಿಸಮ್ಬದ್ಧೋ ವ್ಯಾಧಿರನೇನ’ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ; ತತ್ತು ನಿದಾನಸ್ಥಾನರೂಪಗ್ರನ್ಥಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ನಹಿ ಹೇತ್ವಾದಯೋ ಹೇತ್ವಾದಿಸಮ್ಬದ್ಧಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ತಿ ||೪||

Adhikarana nidAnalakShaNam (5) · Śloka 5

ನಿಮಿತ್ತಹೇತ್ವಾಯತನಪ್ರತ್ಯಯೋತ್ಥಾನಕಾರಣೈಃ | ನಿದಾನಮಾಹುಃ ಪರ್ಯಾಯೈಃ... |೫| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) |

ಏಷಾಂ ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸಮಾನಾಸಮಾನಜಾತೀಯವ್ಯಾವರ್ತಕಂ ಕಾರಣರೂಪನಿದಾನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನಿಮಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪರ್ಯಾಯೈರಿತ್ಯನ್ತೇನ| ಏತೈಃ ಶಬ್ದೈರ್ಯೋಽರ್ಥೋಽಭಿಧೀಯತೇ ತನ್ನಿದಾನಂ; ಯಥಾ– “ಬುದ್ಧಿರುಪಲಬ್ಧಿರ್ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್|” (ನ್ಯಾ. ದ. ಪ್ರ. ಆ. ಸೂ. ೧೫) ಇತಿ| ನನು, ಕಿಂ ಮಿಲಿತೈರೇಕೈಕಶೋ ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ಏಕಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯಿನಾಂ ಶಬ್ದಾನಾಂ ಮಿಲಿತಾನಾಮಪ್ರಯೋಗಾತ್; ದ್ವಿತೀಯಶ್ಚೇತ್ತದಾ ಸವ್ಯಭಿಚಾರಃ; ನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಶಕುನಾದೌ, ಹೇತೋಃ ಪ್ರಯೋಜಕೇ ಕರ್ತರಿ, ಆಯತನಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ, ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯ ಲಡಾದೌ, ಉತ್ಥಾನಸ್ಯ ಉದ್ಗಮನೋತ್ಸರ್ಗಯೋಶ್ಚ ದರ್ಶನಾತ್| ನೈವಂ, ಶಕುನಾದೀನಾಂ ನಿಮಿತ್ತಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈರನಭಿಧಾನಾತ್| ಅತ ಏವಾಹ– ಪರ್ಯಾಯೈರಿತಿ| ನಹಿ ತೇಷಾಂ ತೇ ಪರ್ಯಾಯಾಃ, ಯತಃ ಕ್ರಮೇಣೈಕಾರ್ಥವಾಚಕಾಃ ಶಬ್ದಾಃ ಪರಸ್ಪರಂ ಪರ್ಯಾಯಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾನ್ನಿಮಿತ್ತಾದಿಶಬ್ದೈಃ ಪರ್ಯಾಯೈರಭಿಧೀಯಮಾನತ್ವಂ ನಿದಾನತ್ವಮ್| ಏತಚ್ಚ ಪರ್ಯಾಯಕಥನಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಮ್| ಇದಂ ತು ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತೋ ಲಕ್ಷಣಮ್– “ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕೋ ರೋಗೋತ್ಪಾದಕಹೇತುರ್ನಿದಾನಮ್|” ಇತಿ| ಯನ್ಮತೇ ದೋಷೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾರೂಪಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ ತನ್ಮತೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಂ ‘ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕ’ ಇತಿ ಪದಂ, ತಸ್ಯಾ ದೋಷೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾರೂಪಾಯಾ ಇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾನ್ತರಾಭಾವಾತ್| ಯನ್ಮತೇ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ತನ್ಮತೇ ‘ವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಹೇತುರ್ನಿದಾನಮ್’ ಇತಿ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಉಭಯತ್ರಾಪಿ ‘ಉತ್ಪತ್ತಿ’ ಏತತ್ಪದಂ ಜ್ಞಪ್ತಿಹೇತುಪೂರ್ವರೂಪಾದಿವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮ್| ಸ ಚ ಹೇತುರನೇಕಧಾ; ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ, ಯದಾಹ ಉಪಕಲ್ಪನೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ಹರಿಚನ್ದ್ರಃ– “ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟವ್ಯಭಿಚಾರಿಪ್ರಾಧಾನಿಕಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ಧಾ|” ಇತಿ| ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟೋ ಯಥಾ– ನಕ್ತನ್ದಿನರ್ತುಭುಕ್ತಾಂಶಾ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಸ್ಯ ಹೇತವಃ, ನ ತೇ ಚಯಾದಿಕಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ| ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟೋ ಯಥಾ– “ಹೇಮನ್ತೇ ನಿಚಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವಸನ್ತೇ ಕಫರೋಗಕೃತ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೪); ಕಿಂವಾ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಾದಿಸೇವಾ, ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟೋ ರುದ್ರಕೋಪಃ| ವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಯಥಾ– ಯೋ ದುರ್ಬಲತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧ್ಯಧಿಕರಣಾಸಮರ್ಥಃ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “( ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾ) ಅಬಲೀಯಾಂಸೋಽಥವಾಽನುಬನ್ಧ್ನನ್ತಿ, ನ ತದಾ ವಿಕಾರಾಭಿನಿರ್ವೃತಿಃ|” ಇತಿ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೪)| ಪ್ರಾಧಾನಿಕೋ ಯಥಾ– ವಿಷಾದಿಃ; ತ್ರಿವಿಧೋ ವಾ, ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಪರಿಣಾಮಭೇದಾತ್| ತತ್ರ, ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗೋಽಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಯುಕ್ತಾ ರೂಪರಸಾದಯಃ, ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧೋ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಾದಿಃ, ಪರಿಣಾಮೋಽಯೋಗಾದಿಯುಕ್ತಾ ಋತುಸ್ವಭಾವಜಾಃ ಶೀತಾದಯಃ| “ಅಧರ್ಮಸ್ಯ ಚ ರೋಗಹೇತೋರತ್ರೈವಾನ್ತರ್ಭಾವಃ” ಇತಿ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಃ, ತಸ್ಯಾಪಿ ಕಾಲಾನ್ತರಪರಿಣತಸ್ಯ ದುಃಖಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ಚಕ್ರಸ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧೇ ತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಭಾವಮಾಹ; ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಕೃತಬ್ರಹ್ಮವಧಾದಿಜನ್ಮನೋಽಧರ್ಮಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವ ಮೂಲಂ; ಬಲಾಬಲಂ ತ್ವತ್ರ ನ ನಿರೂಪ್ಯತೇ, ರೋಗಕಾರಣತ್ವೇನಾಧರ್ಮಸ್ಯ ಸರ್ವಥಾ ಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ| ದೋಷವ್ಯಾಧ್ಯುಭಯಹೇತುಭೇದಾಚ್ಚ ಸ ತ್ರಿವಿಧಃ| ದೋಷಹೇತವೋ ಯಥಾ– ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮನಿಮಿತ್ತಾ ಯಥರ್ತೂತ್ಪನ್ನಾ ಮಧುರಾದಯಃ| ವ್ಯಾಧಿಹೇತವೋ ಯಥಾ– ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಕಾರಣಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಮೃದಪಿ ದೋಷಂ ಪ್ರಕೋಪಯತ್ಯೇವ; ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಕಷಾಯಾ ಮಾರುತಂ, ಪಿತ್ತಮೂಷರಾ, ಮಧುರಾ ಕಫಮ್|” ಇತಿ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) ತಥಾಽಪಿ ತಜ್ಜೈರ್ದೋಷೈಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗ ಏವಾರಭ್ಯತೇ ನ ತ್ವನ್ಯೋ ವಿಕಾರ ಇತಿ ವ್ಯಾಧಿಹೇತುತಾ ಭವತಿ| ಉಭಯಹೇತುರ್ಯಥಾ ವಾತರಕ್ತೇ– “ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವೋಷ್ಟ್ರೈರ್ಗಚ್ಛತಶ್ಚಾಶ್ನತಶ್ಚ” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಪೂರ್ವಕಮೇವ ವ್ಯಾಧಿಜನನಂ, ತಥಾಽಪಿ ದೋಷವದ್ವ್ಯಾಧಾವಪಿ ತಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಮಿತಿ ಬೋಧಯತಿ| ತೇನ ತತ್ರ ನ ವ್ಯಾಧಿಹರಮಾತ್ರಂ ಭೇಷಜಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ, ಕಿನ್ತೂಭಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಮ್| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಕಾರಣಭೂತದೋಷನಿವೃತ್ತ್ಯೈವ ಕಾರ್ಯಭೂತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ನಿವೃತ್ತಿರಿತಿ; ಯತಃ ಪ್ರತಿನಿಯತಶಕ್ತಿಕಾನಿ ಭೇಷಜದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ಕಥಮನ್ಯಥಾ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕತಿಮಿರೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಮೇವ ವಮನಂ ನ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ನ ವಾಮಯೇತ್ತೈಮಿರಿಕಂ ನ ಗುಲ್ಮಿನಂ ನ ಚಾಪಿ ಪಾಣ್ಡೂದರರೋಗಪೀಡಿತಮ್|” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩೩) ಇತಿ| ಸ ಏವೋತ್ಪಾದಕವ್ಯಞ್ಜಕಭೇದಾಚ್ಚ ದ್ವಿಧಾ| ತತ್ರೋತ್ಪಾದಕೋ ಯಥಾ– ಹೇಮನ್ತಜೋ ಮಧುರರಸಃ ಕಫಸ್ಯ| ವ್ಯಞ್ಜಕೋ ಯಥಾ– ತಸ್ಯೈವ ಕಫಸ್ಯ ವ್ಯಞ್ಜಕೋ ವಸನ್ತೇ ಸೂರ್ಯಸನ್ತಾಪಃ ಇತಿ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಃ| ತತ್ರ ವ್ಯಞ್ಜಕಃ ಪ್ರೇರಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಭೇದಾಚ್ಚ ದ್ವಿಧಾ| ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಾ ಆಹಾರಾಚಾರಕಾಲಾದಯಃ| ಏತದಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತೀಸಟಾಚಾರ್ಯಃ– “ವ್ಯಾಯಾಮಾದಪತರ್ಪಣಾತ್ ಪ್ರಪತನಾದ್ಭಙ್ಗಾತ್ ಕ್ಷಯಾಜ್ಜಾಗರಾದ್ವೇಗಾನಾಂ ಚ ವಿಧಾರಣಾದತಿಶುಚಃ ಶೈತ್ಯಾದತಿತ್ರಾಸತಃ| ರೂಕ್ಷಕ್ಷೋಭಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕೈರೇಭಿಃ ಪ್ರಕೋಪಂ ವ್ರಜೇದ್ವಾಯುರ್ವಾರಿಧರಾಗಮೇ ಪರಿಣತೇ ಚಾನ್ನೇಽಪರಾಹ್ಣೇಽಪಿ ಚ|| ಕಟ್ವಮ್ಲೋಷ್ಣವಿದಾಹಿತೀಕ್ಷ್ಣಲವಣಕ್ರೋಧೋಪವಾಸಾತಪಸ್ತ್ರೀಸಮ್ಪರ್ಕತಿಲಾತಸೀದಧಿ-ಸುರಾಶುಕ್ತಾರನಾಲಾದಿಭಿಃ| ಭುಕ್ತೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಭೋಜನೇ ಚ ಶರದಿ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸತಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಚ ತಥಾಽರ್ಧರಾತ್ರಿಸಮಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಂ ವ್ರಜೇತ್|| ಗುರುಮಧುರರಸಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧದುಗ್ಧೇಕ್ಷುಭಕ್ಷ್ಯದ್ರವದಧಿದಿನನಿದ್ರಾಪೂಪಸರ್ಪಿಷ್ಪ್ರಪೂರೈಃ| ತುಹಿನಪತನಕಾಲೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸಮ್ಪ್ರಕೋಪಃ ಪ್ರಭವತಿ ದಿವಸಾದೌ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ವಸನ್ತೇ||” (ಚ. ಕ. ಅ. ೨೯-೩೧) ಇತಿ| ಆಭ್ಯನ್ತರಾ ಯಥಾ– ದೋಷಾ ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚ| ತತ್ರ ದೋಷೋಽಪಿ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಪ್ರಾಕೃತಾದಿಭೇದಾದನೇಕಧಾ| ಪ್ರಾಕೃತೋ ಯಥಾ– ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಶರದಿ ಪಿತ್ತಂ, ಪ್ರಾವೃಷಿ ವಾಯುಃ| ವೈಕೃತಸ್ತು ಯಥಾ– ವಸನ್ತೇ ಪಿತ್ತಂ ವಾಯುರ್ವಾ, ವರ್ಷಾಸು ಕಫಃ ಪಿತ್ತಂ ವಾ, ಶರದಿ ಕಫೋ ವಾಯುರ್ವಾ| ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ತು ವಸನ್ತಶರದುದ್ಭವಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧಭೇದಾಚ್ಚ ದ್ವಿಧಾ| ಅನುಬನ್ಧ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನಮ್, ಅನುಬನ್ಧೋಽಪ್ರಧಾನಮ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗೋ ಯಥೋಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನೋಪಶಮೋ ಭವತ್ಯನುಬನ್ಧ್ಯಃ, ತದ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಸ್ತ್ವನುಬನ್ಧಃ|” (ಚ. ವಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಂಸರ್ಗಜೇ ವ್ಯಾಧಾವನುಬನ್ಧ್ಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯೋಽನುಬನ್ಧಾವಿರೋಧೇನ| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ತತ್ರೋಪದ್ರವಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಧಾನಪ್ರಶಮಾತ್ ಪ್ರಶಮಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ| ಉಪದ್ರವೋಽನುಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿತೋ ಯಥಾ– ವಾತಪ್ರಕೃತೇರ್ವಾತರೋಗಃ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ, ಕಫಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇಸ್ತು ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ| ಯದಾಹ ಸುಖಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣೇ ಚರಕಃ– “ನ ಚ ತುಲ್ಯಗುಣೋ ದೂಷ್ಯೋ ನ ದೋಷಃ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭವೇತ್” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ| ಆಶಯಾಪಕರ್ಷತೋ ಯಥಾ– ಯದಾ ಸ್ವಮಾನಸ್ಥಿತಮೇವ ದೋಷಂ ಸ್ವಾಶಯಾದಾಕೃಷ್ಯ ವಾಯುಃ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಂ ಗಮಯತಿ ತದಾ ಸ್ವಮಾನಸ್ಥೋಽಪಿ ಸ ವಿಕಾರಂ ಜನಯತಿ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ಮಾರುತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕ್ಷಯೇ| ಸ್ಥಾನಾದಾದಾಯ ಗಾತ್ರೇಷು ಯತ್ರ ಯತ್ರ ವಿಸರ್ಪತಿ|| ತದಾ ಭೇದಶ್ಚ ದಾಹಶ್ಚ ತತ್ರ ತತ್ರಾನವಸ್ಥಿತಃ| ಗಾತ್ರದೇಶೇ ಭವತ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರಮೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮೇವ ಚ||” ಇತಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭)| ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ವಾತಸ್ಯೈವ ತತ್ರ ವಿಗುಣಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾನಯನಂ ಕಾರ್ಯಂ, ನತು ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಹ್ರಾಸನಂ; “ಯೇ ತ್ವೇನಾಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಾಕೃಷ್ಟಿಂ ನ ವಿದನ್ತಿ, ತೇ ದಾಹೋಪಲಮ್ಭೇನ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಂ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಹ್ರಾಸಯನ್ತಃ ಪಿತ್ತಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಂ ರೋಗಾನ್ತರಮೇವೋತ್ಪಾದಯನ್ತ ಆತುರಮತಿಪಾತಯನ್ತಿ|” ಇತಿ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಭ್ರಾಜಕಾದಿಭೇದೇನ ಸರ್ವದೇಹಸ್ಥಿತೇ ಪಿತ್ತೇ ಯದಾ ಸ್ವಾಶಯಾಕೃಷ್ಟಂ ಪಿತ್ತಮವಯವಾನ್ತರಮನಿಲೇನ ಪ್ರಾಪಿತಂ ತದಾ ತದವಯವಾನ್ತರಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಮಾಗನ್ತುಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೇನಾಧಿಕಮೇವ ಜಾತಂ, ತತಶ್ಚ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಲಕ್ಷಣೈವೇಯಂ ದುಷ್ಟಿರ್ನ ದುಷ್ಟ್ಯನ್ತರಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ದಾಹ ಏವ ನ ಸ್ಯಾತ್ ನಹಿ ಸ್ವಮಾನಸ್ಥೋ ದೋಷೋ ವಿಕಾರಂ ಜನಯತೀತಿ| ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಸ್ಯ ತ್ವಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ– ಯದ್ಯಪ್ಯೇವಂ ತಥಾಽಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಿರೂಪೋ ದುಷ್ಟಿವಿಶೇಷೋಽವಶ್ಯಮೇವೇಷ್ಟವ್ಯಃ, ಅನ್ಯಥಾ ವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಮಿತಿ ಮತ್ವಾ ವಿರೇಚನಂ ಪಿತ್ತಹ್ರಾಸನಂ ವಾ ಕಾರ್ಯಂ, ನಚ ತತ್ತತ್ರ ಯೋಗ್ಯಂ, ಕಿಂ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಾನಯನಮ್| ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ– “ಕ್ಷಯಃ ಸ್ಥಾನಂ ಚ ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ತ್ರಿವಿಧಾ ಗತಿಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದಿ, ತತ್ ಪ್ರಾಯಿಕಮಿತಿ| ಗತಿತೋ ಯಥಾ– ಗತಿರ್ದೋಷಾಣಾಂ ಕ್ಷೀಣವೃದ್ಧತ್ವಾದಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ “ಕ್ಷಯಃ ಸ್ಥಾನಂ ಚ ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ತ್ರಿವಿಧಾ ಗತಿಃ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ತಿರ್ಯಕ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ತ್ರಿವಿಧಾ ಪರಾ|| ತ್ರಿವಿಧಾ ಚಾಪರಾ ಕೋಷ್ಠಶಾಖಾಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ|| ಅತ್ರ ಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಸಮತ್ವಮ್| ತತ್ರ ಕ್ಷಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಯಥಾ– “ದೋಷಾಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ ಸ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯನ್ತಿ ಯಥಾಬಲಮ್| ಕ್ಷೀಣಾ ಜಹತಿ ಸ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಂ, ಸಮಾಃ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವತೇ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭)– ಇತಿ| ಸ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಕುಪಿತಸ್ಯ ವಾಯೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಯೋ ಧರ್ಮಾಃ, ಕರ್ಮಾಣಿ ಚ ಸ್ರಂಸಶೂಲಾದೀನಿ| ಯದಾಹ ಚರಕಪಾಠಸಂವಾದೀ ಸುದಾನ್ತಸೇನಃ– “ಆಧ್ಮಾನಸ್ತಮ್ಭರೌಕ್ಷ್ಯಸ್ಫುಟನವಿಮಥನಕ್ಷೋಭಕಮ್ಪಪ್ರತೋದಾಃ, ಕಣ್ಠಧ್ವಂಸಾವಸಾದೌ ಶ್ರಮಕವಿಲಪನಂ ಸ್ರಂಸಶೂಲಪ್ರಭೇದಾಃ| ಪಾರುಷ್ಯಂ ಕರ್ಣನಾದೋ ವಿಷಮಪರಿಣತಿಭ್ರಂಶದೃಷ್ಟಿಪ್ರಮೋಹಾ, ವಿಸ್ಪನ್ದೋದ್ಘಟ್ಟನಾನಿ ಗ್ಲಪನಮಶಯನಂ ತಾಡನಂ ಪೀಡನಂ ಚ|| ನಾಮೋನ್ನಾಮೌ ವಿಷಾದೋ ಭ್ರಮಪರಿಪತನಂ ಜೃಮ್ಭಣಂ ರೋಮಹರ್ಷೋ, ವಿಕ್ಷೇಪಾಕ್ಷೇಪಶೋಷಗ್ರಹಣಶುಷಿರತಾಚ್ಛೇದನಂ ವೇಷ್ಟನಂ ಚ| ವರ್ಣಃ ಶ್ಯಾವೋಽರುಣೋ ವಾ ತೃಡಪಿ ಚ ಮಹತೀ ಸ್ವಾಪವಿಶ್ಲೇಷಸಙ್ಗಾ, ವಿದ್ಯಾತ್ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಮೂನಿ ಪ್ರಕುಪಿತಮರುತಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕಷಾಯೋ ರಸಶ್ಚ|| ವಿಸ್ಫೋಟಾಮ್ಲಕಧೂಮಕಾಃ ಪ್ರಲಪನಂ ಸ್ವೇದಸ್ರುತಿರ್ಮೂರ್ಛನಂ, ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ದರಣಂ ಮದೋ ವಿಸರಣಂ ಪಾಕೋಽರತಿಸ್ತೃಡ್ಭ್ರಮೌ| ಊಷ್ಮಾಽತೃಪ್ತಿತಮಃ ಪ್ರವೇಶದಹನಂ ಕಟ್ವಮ್ಲತಿಕ್ತಾ ರಸಾ, ವರ್ಣಃ ಪಾಣ್ಡುವಿವರ್ಜಿತಃ ಕ್ವಥಿತತಾ ಕರ್ಮಾಣಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವೈ|| ತೃಪ್ತಿಸ್ತನ್ದ್ರಾ ಗುರುತಾ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಕಠಿನತಾ ಮಲಾಧಿಕ್ಯಮ್| ಸ್ನೇಹಾಪಕ್ತ್ಯುಪಲೇಪಾಃ ಶೈತ್ಯಂ ಕಣ್ಡೂಃ ಪ್ರಸೇಕಶ್ಚ|| ಚರಕರ್ತೃತ್ವಂ ಶೋಥೋ ನಿದ್ರಾಧಿಕ್ಯಂ ರಸೌ ಪಟುಸ್ವಾದೂ| ವರ್ಣಃ ಶ್ವೇತೋಽಲಸತಾ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕಫಸ್ಯ ಜಾನೀಯಾತ್|| ದ್ವಿದೋಷಲಿಙ್ಗಃ ಸಂಸರ್ಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಕಃ|” ಇತಿ| ಲಿಙ್ಗಜ್ಞಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಕ್ಷೀಣಾ ವರ್ಧಯಿತವ್ಯಾಃ, ವೃದ್ಧಾ ಹ್ರಾಸಯಿತವ್ಯಾಃ, ಸಮಾಃ ಪಾಲಯಿತವ್ಯಾಃ” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩೩)– ಇತಿ| ಊರ್ಧ್ವಾದಿಗತಿರ್ಯಥಾ– ಊರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ ವಿರೇಚನಮ್, ಅಧೋಗಸ್ಯ ವಮನಮ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗಂ ಚ ಹರಣಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ವಿಧೀಯತೇ|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಯಸ್ತು ಗತಿಭೇದಾನಭಿಜ್ಞಃ ಸಃ “ವಿರೇಕಃ ಪಿತ್ತಹರಾಣಾಂ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ ವಚನಾದಧೋಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ವಿರೇಕಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜಾನ ಆತುರಸ್ಯಾನರ್ಥಮೇವೋತ್ಪಾದಯತಿ; ಜ್ವರಾದಿಷು ತಿರ್ಯಗ್ದೋಷಗತಿಷು ಯಥೋಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತಿ| ವೃದ್ಧಾ ದೋಷಾಃ ಕದಾಚಿತ್ ಕೋಷ್ಠಂ, ಕದಾಚಿಚ್ಛಾಖಾಃ, ಕದಾಚಿನ್ಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧೀನಾಶ್ರಿತ್ಯ ರುಜನ್ತಿ; ಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು ಗತಿಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವೋಪಾದಕತ್ವಾದೇಕತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ| ಕೋಷ್ಠ ಆಮಾಶಯಾದಿಃ, ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯೋ ಧಾತವಸ್ತ್ವಕ್ಚೇತಿ, ಚರಕಕೃತೈವೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಕೋಷ್ಠಾದ್ಯಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಮ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಆಮಾಶಯಗತೇ ವಾತೇ ಕಫೇ ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಿತೇ| ರೂಕ್ಷಪೂರ್ವೋ ಹಿತಃ ಸ್ವೇದಃ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಸ್ತಥೈವ ಚ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೪); ತಥಾ– “ಸನ್ತತಂ ರಸರಕ್ತಸ್ಥಃ ಸೋಽನ್ಯೇದ್ಯುಃ ಪಿಶಿತಾಶ್ರಿತಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯಾದಿ; ತಥಾ– “ನಾಗ್ನಿಕರ್ಮೋಪದೇಷ್ಟವ್ಯಂ ಸ್ನಾಯುಮರ್ಮವ್ರಣೇಷು ಚ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ| ಏತೇ ಚ ದೋಷಾಃ ಸಾಮತ್ವನಿರಾಮತ್ವಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಊಷ್ಮಣೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವೇನ ಧಾತುಮಾದ್ಯಮಪಾಚಿತಮ್| ದುಷ್ಟಮಾಮಾಶಯಗತಂ ರಸಮಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ|| ಆಮೇನ ತೇನ ಸಂಯುಕ್ತಾ ದೋಷಾ ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚ ದೂಷಿತಾಃ| ಸಾಮಾ ಇತ್ಯುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಯೇ ಚ ರೋಗಾಸ್ತದುದ್ಭವಾಃ|| ಸ್ರೋತೋರೋಧಬಲಭ್ರಂಶಗೌರವಾನಿಲಮೂಢತಾಃ| ಆಲಸ್ಯಾಪಕ್ತಿನಿಷ್ಠೀವಮಲಭೇದಾರುಚಿಕ್ಲಮಾಃ|| ಲಿಙ್ಗಂ ಮಲಾನಾಂ ಸಾಮಾನಾಂ ನಿರಾಮಾಣಾಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ|” (ವಾ. ಸೂ. ಅ. ೧೩)| “ವಾಯುಃ ಸಾಮೋ ವಿಬನ್ಧಾಗ್ನಿಸಾದತನ್ದ್ರಾನ್ತ್ರಕೂಜನೈಃ|| ವೇದನಾಶೋಥನಿಸ್ತೋದೈಃ ಕ್ರಮಶೋಽಙ್ಗಾನಿ ಪೀಡಯೇತ್| ವಿಚರೇದ್ಯುಗಪಚ್ಚಾಪಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಕುಪಿತೋ ಭೃಶಮ್| ಸ್ನೇಹಾದ್ಯೈರ್ವೃದ್ಧಿಮಾಪ್ನೋತಿ ಸೂರ್ಯಮೇಘೋದಯೇ ನಿಶಿ| ನಿರಾಮೋ ವಿಶದೋ ರೂಕ್ಷೋ ನಿರ್ವಿಬನ್ಧೋಽಲ್ಪವೇದನಃ|| ವಿಪರೀತಗುಣೈಃ ಶಾನ್ತಿಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೈರ್ಯಾತಿ ವಿಶೇಷತಃ| ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಹರಿತಂ ಶ್ಯಾವಂ ಪಿತ್ತಮಮ್ಲಂ ಸ್ಥಿರಂ ಗುರು|| ಅಮ್ಲಿಕಾಕಣ್ಠಹೃದ್ದಾಹಕರಂ ಸಾಮಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್| ಆತಾಮ್ರಂ ಪಿತ್ತಮತ್ಯುಷ್ಣಂ ರಸೇ ಕಟುಕಮಸ್ಥಿರಮ್|| ಪಕ್ವಂ ವಿಗನ್ಧಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ರುಚಿಪಕ್ತೃಬಲಪ್ರದಮ್| ಆವಿಲಸ್ತನ್ತುಲಃ ಸ್ತ್ಯಾನಃ ಕಣ್ಠದೇಶೇಽವತಿಷ್ಠತೇ| ಸಾಮೋ ಬಲಾಸೋ ದುರ್ಗನ್ಧಃ ಕ್ಷುದುದ್ಗಾರವಿಘಾತಕೃತ್|| ಫೇನವಾನ್ ಪಿಣ್ಡಿತಃ ಪಾಣ್ಡುರ್ನಿಃಸಾರೋಽಗನ್ಧ ಏವ ಚ| ಪಕ್ವಃ ಸ ಏವ ವಿಜ್ಞೇಯಶ್ಛೇದವಾನ್ ವಕ್ತ್ರಶುದ್ಧಿಕೃತ್||” ಇತಿ| ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾಮೇ ಪಾಚನಂ, ನಿರಾಮೇ ಶಮನಮಿತಿ| ಏತೇ ಚ ದೋಷಾಃ ಪರಸ್ಪರಸಮ್ಬದ್ಧಾಸ್ತರತಮಾದಿಭೇದೇನ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಧಾ ಭವನ್ತಿ| ತದುದಾಹರಣಾನಿ ವಿಸ್ತರತ್ವಾಪತ್ತೇರತ್ರ ನ ಲಿಖ್ಯನ್ತೇ, ಸೌಶ್ರುತದೋಷಭೇದವಿಕಲ್ಪಾಧ್ಯಾಯೇ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೬) ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾನಿ| ಉಕ್ತಹೇತುದೋಷಭೇದಯೋಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕೌ– “ಚತ್ವಾರೋ ವ್ಯಭಿಚಾರಿದೂರನಿಕಟಪ್ರಾಧಾನಿಕತ್ವಾತ್, ಪುನಸ್ತೇಽಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಕಾರ್ಥಯುಕ್ಪರಿಣತಿಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾತ್ತ್ರಿಧಾ| ರುಗ್ದೋಷೋಭಯಕಾರಣಾದಪಿ ತಥಾ, ದ್ವೌ ವ್ಯಞ್ಜಕೋತ್ಪಾದಕೌ, ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಭೇದತೋಽಪಿ ಕಥಿತಾ ಹೇತೋಃ ಪ್ರಭೇದಾ ಅಮೀ|| ದೋಷಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಾಕೃತವೈಕೃತಾಭ್ಯಾಂ, ಭೇದೋಽನುಬನ್ಧ್ಯಾದಪಿ ಚಾನುಬನ್ಧಾತ್| ತಥಾ ಪ್ರಕೃತ್ಯಪ್ರಕೃತಿತ್ವಯೋಗಾತ್ತಥಾಽಽಶಯಾಕರ್ಷವಶಾದ್ಗತೇಶ್ಚ||” ಇತಿ ನಿದಾನಮ್|೫|–

Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (5-6) · Śloka 6

...ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಯೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ||೫|| ಉತ್ಪಿತ್ಸುರಾಮಯೋ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣಾನಧಿಷ್ಠಿತಃ | ಲಿಙ್ಗಮವ್ಯಕ್ತಮಲ್ಪತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತದ್ಯಥಾಯಥಮ್ ||೬|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) |

ನಿದಾನಾನನ್ತರೀಯಕತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನಾಂ ತದನನ್ತರಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಾಹ– ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿವಿಧಂ ಹಿ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಭವತಿ, ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಚ| ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಯೇನ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಛನಾವಸ್ಥಾಜನಿತೇನ ಭಾವಿಜ್ವರಾದಿವ್ಯಾಧಿಮಾತ್ರಂ ಪ್ರತೀಯತೇ, ನ ತು ವಾತಾದಿಜನಿತತ್ವಾದಿವಿಶೇಷಃ| ಯಥಾ– ‘ಶ್ರಮೋಽರತಿರ್ವಿವರ್ಣತ್ವಂ’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯); ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ ದೇವಗುರುವಿಪ್ರದ್ವೇಷಾದಿ; ಸಾಮಾನ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವತ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್– “ವ್ಯಾಧೇರ್ಜಾತಿರ್ಬುಭೂಷಾ ಚ ಪೂರ್ವರೂಪೇಣ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಭಾವಃ ಕಿಮಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಚ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಲಕ್ಷಣೇನ ಹಿ||” ಇತಿ| ತಥಾಽಽಹ ಪರಾಶರಃ– “ಪೂರ್ವರೂಪಂ ನಾಮ ಯೇನ ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷೋ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ನ ತು ದೋಷವಿಶೇಷಃ|” ಇತಿ| ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಯಥಾ– ಉರಃಕ್ಷತಾದೌ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇವ ವಾತಾದಿಜಾನ್ಯವ್ಯಕ್ತಾನಿ| ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರೈವ– “ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೧) ಇತಿ ತಥಾ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ವಿಶೇಷಾತ್ತು ಜೃಮ್ಭಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ಸಮೀರಣಾತ್| ಪಿತ್ತಾನ್ನಯನಯೋರ್ದಾಹಃ ಕಫಾದನ್ನಾರುಚಿಸ್ತಥಾ||” ಇತಿ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಹಾರೀತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಇತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಮಷ್ಟಾನಾಂ ಜ್ವರಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ, ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಜೃಮ್ಭಾಙ್ಗಮರ್ದಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಹೃದಯೋದ್ವೇಗಿ ವಾತಜಮ್|” ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ವ್ಯಕ್ತತ್ವಂ ತತಶ್ಚ ಜೃಮ್ಭಾದೇರಪಿ ರೂಪತ್ವಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ; ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ– “ತದೇವ ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಯಾತಂ ರೂಪಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|” (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಯಥಾ ಶ್ರಮಾದಯ ಇತರರೋಗವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ಭಾವಿಜ್ವರಮಾತ್ರಂ ಬೋಧಯನ್ತಿ ನ ತು ವಾತಜತ್ವಾದಿವಿಶೇಷಮಿತ್ಯತಸ್ತೇಷಾಮವ್ಯಕ್ತತ್ವಂ, ತಥಾ ಪಿತ್ತಾದಿಜ್ವರವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ಭವಿಷ್ಯದ್ವಾತಜ್ವರಮಾತ್ರಂ ಬೋಧಯನ್ತಿ ಜೃಮ್ಭಾದಯಃ, ನ ತು ವಾತಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಶೀತಧಾತುಕ್ಷಯಾವರಣಾದಿಜನ್ಯತ್ವರೂಪವಿಶೇಷಂ ಬೋಧಯನ್ತಿ; ಇತ್ಯತೋಽವ್ಯಕ್ತವಾತಜ್ವರಬೋಧಕತ್ವಾದವ್ಯಕ್ತತ್ವಮೇವ ಜೃಮ್ಭಾದೀನಾಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಮಾಧವಕರಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಾದಯೋ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಪ್ರಭೂತಾವ್ಯಕ್ತಪೂರ್ವರೂಪಸಹಚರಿತಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಜೃಮ್ಭಾದೇಃ ಪೂರ್ವರೂಪವ್ಯಪದೇಶಃ; ಯಥಾ– ಮಾಷರಾಶಿಃ; ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತ್ಯೇವಮಾದಿ| ನ ಚ ವ್ಯಕ್ತತ್ವೇನ ರೂಪಾದಭೇದಃ; ನಿಯಮೇನ ಪೂರ್ವರೂಪರೂಪಯೋರ್ಭಾವಿವರ್ತಮಾನವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕತ್ವಾದಿತಿ| ತತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಮನುವರ್ತತೇ ಏವ, ತಸ್ಯೈವಾಭಿವ್ಯಕ್ತಸ್ಯ ರೂಪತ್ವಾತ್; ನ ತು ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಛನಾವಸ್ಥಾಜನಿತಂ ರೋಮಹರ್ಷಬಾಲಪ್ರದ್ವೇಷಾದಿಕಂ ನಿಯಮೇನಾನುರ್ವತೇ, ಯದ್ಯನುವರ್ತೇತ ತದಾ ಸರ್ವಜ್ವರಾಣಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ| ಏತದಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, “ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಜ್ವರೋಕ್ತಾನ್ಯತಿಮಾತ್ರಯಾ| ಯಂ ವಿಶನ್ತಿ ವಿಶತ್ಯೇನಂ ಮೃತ್ಯುರ್ಜ್ವರಪುರಃಸರಃ||” (ಚ. ಇ. ಅ. ೫)– ಇತಿ ಚರಕವಚನಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ತದೇವಂ ದ್ವಿವಿಧೇ ಪೂರ್ವರೂಪೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ಸಾಮಾನ್ಯಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೇನ ಶ್ರಮಾದಿನಾ, ಉತ್ಪಿತ್ಸುಃ ಸಾಮಗ್ರೀಸಾಕಲ್ಯಾದುತ್ಪಾದೇಚ್ಛುಃ, ಆಮಯೋ ರೋಗಃ, ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ ವಾತಾದಿಜನ್ಯಾಸಾಧಾರಣವೇಪಥ್ವಾದಿನಾ, ಅನಧಿಷ್ಠಿತೋಽಸಮ್ಬದ್ಧೋ, ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ, ತತ್ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಿತಿ| ವಿಶಿಷ್ಟಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಾಹ– ಲಿಙ್ಗಮವ್ಯಕ್ತಮಲ್ಪತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತದ್ಯಥಾಯಥಮಿತಿ| ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಿತ್ಯನೇನ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಲಿಙ್ಗಂ ಲಕ್ಷಣಮ್; ಅವ್ಯಕ್ತಂ ನಾತ್ಯಭಿವ್ಯಕ್ತಮ್, ಅತ್ರ ಹೇತುರಲ್ಪತ್ವಾದಣುತ್ವಾತ್, ನತ್ವಾವರಣಾದಿಯೋಗಾದವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯಥಾಯಥಂ ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಯದ್ರೂಪಂ ತದೇವಾವ್ಯಕ್ತಂ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪೂರ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಮಾಹುಃ– “ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಿಣಃ ಕ್ರುದ್ಧಾ ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿಪ್ರಬೋಧಕಮ್| ದೋಷಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ತದುಚ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ತನ್ನಾತಿಯುಕ್ತಂ, ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ತೃಣಕೇಶನಿಪಾತಾದೇರದೃಷ್ಟಜನ್ಯಸ್ಯಾವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಯಕ್ಷ್ಮಿಣಾಂ ಘೂಣಕೇಶಾನಾಂ ತೃಣಾನಾಂ ಪತನಾನಿ ಚ| ಪ್ರಾಯೋಽನ್ನಪಾನೇ, ಕೇಶಾನಾಂ ನಖಾನಾಂ ಚಾಭಿವರ್ಧನಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ನ ಚ ತದಪಿ ದೋಷಜಂ, ದೋಷಾಣಾಂ ತೃಣಾದಿಭಿರಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್, ಅಸಮ್ಬದ್ಧಸ್ಯ ಚ ಭಾವಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವೇನಾದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್; ಪರಮ್ಪರಯಾ ತು ಸಮ್ಬನ್ಧಕಲ್ಪನಯಾಽತಿಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್, ಸರ್ವಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ಸ್ಯಾತ್| ಏತದ್ದೋಷಪರಿಜಿಹೀರ್ಷಯೈವ ಪರಮಕುಶಲೇನ ವಾಗ್ಭಟೇನಾದೃಷ್ಟದೋಷಜಸರ್ವಪೂರ್ವರೂಪೋಪಸಙ್ಗ್ರಾಹಕಂ ಯೇನೇತಿಪದಂ ನಿಬದ್ಧಮಿತಿ ಚರಕೇನೋಕ್ತಂ ಮತ್ವಾ ತದೀಯಪೂರ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಮೇವ ಮಾಧವಕರೋ ಲಿಖಿತವಾನ್| ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಸ್ತು ಲಕ್ಷಣಮ್– “ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕಮೇವ ಲಿಙ್ಗಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್|” ಇತಿ| ಏವಕಾರೇಣ ನಿದಾನೋಪಶಯಯೋಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಶ್ಚ ದೋಷೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾರೂಪಾಯಾ ವ್ಯವಚ್ಛೇದಃ, ತೇಷಾಂ ತಜ್ಜಾತೀಯಾನಾಮುತ್ಪನ್ನಾನುತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹಿ– ನಿದಾನಂ ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣರೂಪಂ ಭಾವಿಪಾಣ್ಡುರೋಗಮನುಪಶಯರೂಪಂ ಚ ವರ್ತಮಾನವಿಶಿಷ್ಟವ್ಯಾಧಿಂ ಬೋಧಯತಿ; ಉಪಶಯೋಽಪಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾಪ್ರಯುಕ್ತೋ ಭಾವಿವಿಶಿಷ್ಟವ್ಯಾಧಿಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ, ರೂಪಾವಸ್ಥಾಪ್ರಯುಕ್ತಶ್ಚ ವರ್ತಮಾನವಿಶಿಷ್ಟವ್ಯಾಧಿಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ; ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಾದಾವುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕೋಪಾಭ್ಯಾಂ ಭವಿಷ್ಯದ್ವಿಶಿಷ್ಟವ್ಯಾಧಿಂ, ರೂಪಸ್ಯ ಚ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಪ್ರಕೋಪಾದಿನಾ ವರ್ತಮಾನವಿಶಿಷ್ಟವ್ಯಾಧಿಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ; ಇತ್ಯೇಷಾಮುತ್ಪನ್ನಾನುತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕತ್ವಮ್| ನನು, ಯದಾ ಪೂರ್ವರೂಪವಿಶೇಷಂ ಸ್ಮೃತ್ವೋತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧೇರ್ವಿಶೇಷಾವಧಾರಣಂ ತದಾ ಪೂರ್ವರೂಪಮಪಿ ವರ್ತಮಾನವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕಂ, ಯಥೋಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹರೂಪಸನ್ದೇಹೇ ಚರಕೇಣ– “ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣಂ ರುಧಿರಂ ಚ ಮೂತ್ರಂ ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ ಹಿ ಪೂರ್ವರೂಪೈಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ– ಕಿಂ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮನಃ ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಗೃಹೀತಂ ನ ವಾ? ಆದ್ಯೇ ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕತ್ವಮೇವ; ದ್ವಿತೀಯೇ ಸ್ಮರಣೋತ್ಪತ್ತಿರೇವ ನ ಸ್ಯಾತ್, ಅನುಭವಾಭಾವಾತ್| ಅಥೋಚ್ಯತೇ– ಪೂರ್ವರೂಪಂ ದನ್ತಾದೀನಾಂ ಮಲಾಢ್ಯತ್ವಾದಿರೂಪಂ ಸ್ವರೂಪೇಣಾನುಭೂತಮೇವ, ಕಿನ್ತು ಪ್ರಮೇಹಪೂರ್ವರೂಪತಯಾ ನ ಪ್ರತಿಭಾತಮ್; ಉತ್ಪನ್ನೇ ತು ವ್ಯಾಧೌ ತತ್ ಸ್ಮೃತಂ ಪ್ರಮೇಹವಿಶೇಷಮವಧಾರಯತಿ| ಏವಂ ತರ್ಹಿ ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಮರಣಂ ಕಾರಣಂ ನ ತು ಪೂರ್ವರೂಪಂ, ರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ತಸ್ಯ ವ್ಯಪಗತತ್ವಾತ್| ಸ್ಮರಣಂ ನ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಚೇತ್, ಸತ್ಯಂ; ಕಿನ್ತು (ಪೂರ್ವಾನುಭವಜನಿತಸಂಸ್ಕಾರೋಪಸ್ಥಿತ)ಸ್ಮರಣಸಹಕೃತಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಬೋಧಕಂ, ನ ತು ಕೇವಲಂ ಸ್ಮರಣಂ; ಯಥಾ– ಸಂಸ್ಕಾರೋಪಸ್ಥಾಪಿತಸ್ಮರಣಸಹಕೃತಂ ಚಕ್ಷುಃ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾಯಾಂ ಪ್ರಾಗವಸ್ಥಾವಿಶಿಷ್ಟಘಟಾವಬೋಧಕಮ್– ಸೋಽಯಂ ಘಟ ಇತಿ| ಏವಂ ಸ್ಮರಣವದಾಪ್ತೋಪದೇಶೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ಚ ಲಿಙ್ಗಪದೇನ ವ್ಯುದಾಸಃ; ಭಾವಿಪದೇನ ರೂಪಸ್ಯ; ಲಿಙ್ಗಪದೇನ ಚಕ್ಷುರಾದೇಃ, ತಸ್ಯ ಘಟಜ್ಞಾನಾದಿಸಾಧಾರಣತ್ವೇನಾಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್; ಅಸಾಧಾರಣಂ ಹಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಭವತಿ| ಏತಚ್ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಮವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಿಙ್ಗಂ ಭವತ್ಯೇವ; ಯಥಾ– ವಿಶಿಷ್ಟಮೇಘೋದಯೋ ವೃಷ್ಟೇಃ| ಇತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್||೫-೬||

Adhikarana rUpalakShaNam (7) · Śloka 7

ತದೇವ ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಯಾತಂ ರೂಪಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ | ಸಂಸ್ಥಾನಂ ವ್ಯಞ್ಜನಂ ಲಿಡ್ಗಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಹ್ನಮಾಕೃತಿಃ ||೭|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) |

ಯದ್ಯಪಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾನನ್ತರಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ರೂಪಮಾಹ– ತದೇವೇತ್ಯಾದಿ| ತದೇವ ಪೂರ್ವರೂಪಮೇವ| ವ್ಯಕ್ತತಾಮುದ್ಭೂತತಾಮಿತಿ| ನನು ವ್ಯಕ್ತತ್ವಂ ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ಕಿಂ ಕಾರ್ತ್ಸ್ಯೇನ, ಏಕದೇಶೇನ ವಾ? ಆದ್ಯೇ ಸರ್ವಜ್ವರಾಣಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್; ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ” (ಚ. ಇ. ಅ. ೫) ಇತ್ಯಾದಿ; ದ್ವಿತೀಯೇ ಹಿ “ಜೃಮ್ಭಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ಸಮೀರಣಾತ್| ಪಿತ್ತಾನ್ನಯನಯೋರ್ದಾಹಃ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯಾದೇರಪಿ ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ರೂಪತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಃ? ನೈವಮ್, ಅನಭ್ಯುಪಗಮಾನ್ನ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ನಾಪ್ಯೇಕದೇಶಸ್ಯ, ಕಿನ್ತ್ವನಿರ್ಧಾರಿತೈಕತ್ವಾನೇಕತ್ವವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಿಙ್ಗತ್ವಂ; ಯಥಾ– ತಾರ್ಣಪಾರ್ಣಾದಿವಿಶೇಷವಿರಹೇಣ ಧೂಮಮಾತ್ರಸ್ಯ ವಹ್ನಿಬೋಧಕತ್ವಮ್| ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ಯದಾ ಸರ್ವಸ್ಯಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸ್ತದಾ ನ ಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ತು ಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ನ ಚ ಜೃಮ್ಭಾದೇ ರೂಪತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಗೇವ ವ್ಯಕ್ತತ್ವಾತ್; ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಸದ್ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಯಾತಂ ತಸ್ಯ ರೂಪತ್ವೇನಾಭಿಧಾನಾತ್; ಅಪರಪ್ರಭೂತಾವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗಸಹಚರಿತತ್ವೇನ ಪೂರ್ವರೂಪರೂಪಯೋರಸಮಾನಕಾಲತ್ವೇನ ಚ ರೂಪತ್ವಾಯೋಗಾದಿತಿ ಈಶ್ವರಸೇನಸ್ತ್ವಾಹ– “ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸ್ವರೂಪಂ ಯದ್ವ್ಯಕ್ತಂ ತದ್ರೂಪಮ್” ಇತಿ| ತನ್ನ, ವಿಕಲ್ಪಾಸಹತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹಿ– ಸ್ವರೂಪಮಿತಿ ಕಿಂ ಸ್ವಂ ರೂಪಂ ಸ್ವರೂಪಮ್? ಆಹೋಸ್ವಿತ್ ಸ್ವೀಯಂ ರೂಪಂ ಸ್ವರೂಪಂ? ಸ್ವೀಯಮಪಿ ಧರ್ಮಃ, ಕಾರ್ಯಂ ವಾ? ನ ತಾವತ್ ಸ್ವರೂಪಂ, ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ಕ್ರಿಯಾವಿರೋಧಾತ್; ರೂಪಂ ಹಿ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಮುಕ್ತಂ, ತಚ್ಚೇದ್ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವ ಏವ ತರ್ಹಿ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾದೇವ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಃ ಪ್ರತೀಯತ ಇತಿ ವ್ಯಕ್ತಃ ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ಕ್ರಿಯಾವಿರೋಧಃ| ನಾಪಿ ಧರ್ಮಃ, ಚರಕೋಕ್ತಕೃಷ್ಣತ್ವಙ್ನಖವಿಣ್ಮೂತ್ರತ್ವಾದೇರರ್ಶೋರೂಪತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಃ| ನಹಿ ಕೃಷ್ಣತ್ವಙ್ನಖಾದಿಕಮರ್ಶೋಧರ್ಮಃ, ಅತನ್ನಿಷ್ಠತ್ವಾತ್; ಧರ್ಮಾಣಾಂ ಚ ಧರ್ಮಿನಿಷ್ಠತ್ವಾತ್, ಅನ್ಯಥಾಽತಿಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್| ನಾಪಿ ಕಾರ್ಯಮ್, ಉಪದ್ರವಾದೇರಪಿ ರೂಪತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್| ತದಪಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧೇರ್ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಚೇತ್, ನೈವಮ್; ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಾದೇರೇವ ತಲ್ಲಿಙ್ಗಂ, ನ ತು ವ್ಯಾಧೇಃ; ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮೇವ ಜ್ಞಾತತ್ವಾದ್, ಭೇದೇನೋಪಾದಾನಾಚ್ಚ; ತದುಕ್ತಮ್– “ಸೋಪದ್ರವಾರಿಷ್ಟನಿದಾನಲಿಙ್ಗೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ ರೋಗವಿನಿಶ್ಚಯೋಽಯಮ್|” ಇತಿ, ನನು, ಉಪದ್ರವೋ ನ ವ್ಯಾಧೇಃ ಕಾರ್ಯಂ, ಕಿನ್ತು ವ್ಯಾಧ್ಯಾರಮ್ಭಕದೋಷಸ್ಯ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸ ತನ್ಮೂಲಮೂಲ ಏವೋಪದ್ರವಸಞ್ಜ್ಞಕಃ|” ಇತಿ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೫); ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಚ ಟೀಕಾಕೃತಃ– “ ತನ್ಮೂಲಂ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಮೂಲಂ ದೋಷರೂಪಂ ಮೂಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತನ್ಮೂಲಃ|” ಇತಿ| ನೈವಮ್, ಅಪಚಾರೇಣ ಮೂಲಭೂತದೋಷೋಪಬೃಂಹಣಲಬ್ಧಬಲಶ್ಚೇದ್ವ್ಯಾಧಿರುಪದ್ರವಂ ಕರೋತಿ ತೇನ ‘ ತನ್ಮೂಲಮೂಲ’ ಇತ್ಯುಕ್ತವಾನ್| ಅತ ಏವಾಹ ಚರಕಃ– “ಕಶ್ಚಿದ್ಧಿ ರೋಗೋ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೮) ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಮೇವೈತತ್ಸ್ವರೂಪಶಬ್ದವಾಚ್ಯಂ ಕ್ವಚಿತ್ಕಿಞ್ಚಿದಿತಿ; ತಥಾ ಚ ಸತಿ ನ ವ್ಯಭಿಚಾರ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ತಥಾಽಪಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಮಾತ್ರಂ ಸ್ಯಾನ್ನ ತು ಲಕ್ಷಣಮ್, ಏಕಸ್ಯ ಸಕಲರೂಪಸಙ್ಗ್ರಾಹಕಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯಾಭಾವಾತ್, ಉಪದ್ರವಸ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವರೂಪತ್ವಾಪತ್ತೇಶ್ಚೇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ “ಉತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕಮೇವ ಲಿಙ್ಗಂ ರೂಪಮ್” ಇತಿ ಲಕ್ಷಣಮ್| ‘ಉತ್ಪನ್ನ’ ಇತಿ ಪದಂ ಪೂರ್ವರೂಪವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮ್; ಏವಕಾರೇಣ ನಿದಾನಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಶಯಾ ವ್ಯವಚ್ಛಿದ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಮುತ್ಪನ್ನಾನುತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕತ್ವಾತ್; ತಚ್ಚ ದರ್ಶಿತಮೇವ; ಲಿಙ್ಗಪದೇನ ಚಕ್ಷುರಾದೇರ್ವ್ಯುದಾಸಃ; ಯನ್ಮತೇ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮರೂಪಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಸ್ತನ್ಮತೇ ತಸ್ಯಾ ಲಿಙ್ಗಪದೇನ ವ್ಯವಚ್ಛೇದಃ, ನ ಹಿ ಸಾ ವ್ಯಾಧಿಜ್ಞಾನೇ ಲಿಙ್ಗಂ, ಕಿನ್ತು ಕಾರಣಮಾತ್ರಮ್| ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ನಿದಾನವಲ್ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ರೂಪಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ– ಸಂಸ್ಥಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ರೂಪೇಣ ವ್ಯಾಧಿರ್ಜ್ಞಾಯತೇ, ನ ಚ ರೂಪವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ವ್ಯಾಧಿರುಪಲಭ್ಯತೇ; ಯತೋ ಮಿಲಿತಾ ಅರುಚ್ಯಾದಯ ಏವ ಜ್ವರಃ, ಕಾಸಾದ್ಯೇಕಾದಶರೂಪಾಣ್ಯೇವ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಉಚ್ಯತೇ– ನೈವಂ, ತಥಾವಿಧದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಛನಾವಿಶೇಷೋ ಜ್ವರಾದಿರೂಪೋ ವ್ಯಾಧಿಃ, ತತ್ಕಾರ್ಯಾಶ್ಚಾರುಚ್ಯಾದಯಃ ; ಕಿಞ್ಚ ಅರುಚ್ಯಾದಯ ಏವ ಪ್ರತ್ಯೇಕಶೋ ರೂಪಾಣಿ, ತತ್ಸಮುದಾಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ, ಯತಃ ಸಮುದಾಯಿಭ್ಯೋಽನ್ಯ ಏವ ಸಮುದಾಯಃ, ಯಥಾ– ಖದಿರತರೂಣಾಂ ವನಮಿತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ರಾಹೋಃ ಶಿರಃ, ಶಿಲಾಪುತ್ರಸ್ಯ ಶರೀರಮಿತಿವದಸತ್ಯಪಿ ಭೇದೇ ಭೇದವಿವಕ್ಷಯಾ ಸಮರ್ಥಯನ್ತಿ; ನೈಯಾಯಿಕಾಸ್ತು ತತ್ರಾಪಿ ಭೇದಮಾಪಾದಯನ್ತಿ| ನನು, “ವಿಕಾರೋ ದುಃಖಮೇವ ಚ|” ಇತಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೯) ಚರಕವಚನಾದ್ದುಃಖಸ್ಯಾತ್ಮಗುಣಸ್ಯ ಕಥಮರುಚ್ಯಾದಿಸಮುದಾಯತ್ವಂ? ನೈವಂ, ದುಃಖಯತೀತಿ ದುಃಖಮಿತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ದುಃಖಹೇತೋರ್ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಾದೇರ್ವ್ಯಾಧಿತ್ವಸ್ವೀಕಾರಾತ್| ಅರುಚ್ಯಾದಯಸ್ತು ಸ್ವರೂಪೇಣ ವಿಕಾರಾ ಏವ, ಯದಾ ತ್ವನ್ಯಪ್ರತಿಪಾದಕಾಸ್ತದಾ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇವೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಯಾನಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ವ್ಯಾಧಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ| ವ್ಯಾಧಯಸ್ತೇ ತದಾತ್ವೇ ತು ಲಿಙ್ಗಾನೀಷ್ಟಾನಿ ನಾಮಯಾಃ||” ಇತಿ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೮)| ಇತಿ ರೂಪಲಕ್ಷಣಮ್||೭||

Adhikarana upashayalakShaNam (8-9) · Śloka 9

ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಮ್ | ಔಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಣಾಮುಪಯೋಗಂ ಸುಖಾವಹಮ್ ||೮|| ವಿದ್ಯಾದುಪಶಯಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸ ಹಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ | ವಿಪರೀತೋಽನುಪಶಯೋ ವ್ಯಾಧ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಾಭಿಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ ||೯|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) |

ಉಪಶಯಮಾಹ– ಹೇತುವ್ಯಾಧೀತ್ಯಾದಿ| ಹೇತುರ್ಬಾಹ್ಯ ಆಭ್ಯನ್ತರಶ್ಚ, ವ್ಯಾಧಿರ್ಜ್ವರಾದಿಃ, ಏತಯೋರ್ಹೇತುವ್ಯಾಧ್ಯೋರ್ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಯೋರ್ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾ ವಿಪರೀತಾಃ, ಏತಯೋರೇವ ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಯೋರ್ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣೋ ನಿದಾನಸಮಾನಧರ್ಮಿಣೋಽಪಿ ಪ್ರಭಾವಾದ್ರೋಗಪ್ರಶಮಕಾರಿಣಃ; ಏವಂವಿಧಾ ಯೇ ಔಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾ ಭೇಷಜಾಹಾರಾಚಾರಾಸ್ತೇಷಾಮುಪಯೋಗಮಾಚರಣಂ ಸುಖಾವಹಂ ಸುಖಕರಮುಪಶಯಂ ವಿದ್ಯಾದುಪಶಯಾಖ್ಯಂ ಜಾನೀಯಾದ್ವ್ಯಾಧೇಃ| ತಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯಮಾಹ– ಸ ಹಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಮೃತ ಇತಿ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಸಾತ್ಮ್ಯಾರ್ಥೋ ಹ್ಯುಪಶಯಾರ್ಥಃ” ಇತಿ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೧)| ಹಿಶಬ್ದಃ ಪಾದಪೂರಣೇ| ಸುಖಾವಹಮಿತಿ ಸುಖಂ ರೋಗನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಂ; ಯಥಾ ವ್ಯಪದಿಶನ್ತಿ ಲೋಕೇ– ‘ಭಾರಾಪಗಮೇ ಸುಖಿನಃ ಸಂವೃತ್ತಾಃ ಸ್ಮ’ ಇತಿ, ತತ್ ಸುಖಮಾವಹತಿ ಸಮ್ಯಗಾಯತ್ತ್ಯಾಽನುಬನ್ಧೇನ ಚ ಕರೋತೀತಿ ಸುಖಾವಹಮ್| ಏತೇನ ಸದಾಹತೃಷ್ಣಾನವಜ್ವರಿಣಃ ಶೀತಲಜಲಪಾನಂ ತತ್ಕಾಲಸುಖಕರಮಪಿ ನೋಪಶಯ ಇತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ| ಅತ್ರ, ಔಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಣಾಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ; ತೇನ ದೇಶಕಾಲಾವಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯೌ| ಅತ ಏವ ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟೇನ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿವಿಪರೀತಮಭಿಧಾಯ “ಏತೇನ ದೇಶಕಾಲಾವಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೌ” (ವೃ. ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಸುದಾನ್ತಸೇನೋಽಪ್ಯಾಹ– “ಸುಖಾನುಬನ್ಧೋ ಯೋ ಹೇತುರ್ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿವಿಪರೀತಕಃ| ದೇಶಾದಿಕಶ್ಚೋಪಶಯೋ ಜ್ಞೇಯೋಽನುಪಶಯೋಽನ್ಯಥಾ||” ಇತಿ| ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಸ್ತು ಲಕ್ಷಣಮ್– “ಔಷಧಾದಿಜನಿತಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧ ಉಪಶಯಃ” ಇತಿ| ಸ್ರಕ್ಚನ್ದನವನಿತಾದ್ಯುಪಭೋಗಜನಿತಸುಖನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮೌಷಧಾದಿಪದಮ್, ಅನುಬನ್ಧಶಬ್ದಶ್ಚ ಅಪಥ್ಯಜನಿತತದಾತ್ವಸುಖವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಃ| ಏತದಪ್ಯುದಾಹರಣದರ್ಶನಪರಂ, ನ ತು ಲಕ್ಷಣಮ್; ಔಷಧಾದೀನಾಂ ಹೇತುವಿಪರೀತಾದೀನಾಂ ಚ ಪರಸ್ಪರವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಲಕ್ಷಣತ್ವಾಯೋಗಾತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ‘ಸಮ್ಯಗ್ವ್ಯಾಧಿಜದುಃಖೋಪಶಮಹೇತುರುಪಶಯಃ’, ‘ಸಾತ್ಮ್ಯಮುಪಶಯಃ’ ಇತಿ ವಾ ಲಕ್ಷಣಮ್; ‘ಔಷಧಜನಿತಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧ ಉಪಶಯಃ’ ಇತಿ ವಾ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಚರಕೇ; ಆಹಾರಾಚಾರದೇಶಕಾಲಲಙ್ಘನಾದೀನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾದ್ರವ್ಯಭೂತಾನಾಮೌಷಧತ್ವೇನಾಭಿಧಾನಾತ್| ಅಥೈಷಾಮುದಾಹರಣಾನಿ; ತತ್ರ ಹೇತುವಿಪರೀತಾನಿ; ಔಷಧಂ ಯಥಾ– ಶೀತಕಫಜ್ವರೇ ಶುಣ್ಠ್ಯಾದ್ಯುಷ್ಣಂ ಭೇಷಜಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಶೀತೇನೋಷ್ಣಕೃತಾನ್ರೋಗಾನ್ ಶಮಯನ್ತಿ ಭಿಷಗ್ವಿದಃ| ಯೇ ತು ಶೀತಕೃತಾ ರೋಗಾಸ್ತೇಷಾಮುಷ್ಣಂ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್||” ಇತಿ (ಚ. ವಿ. ಅ. ೩)| ಅನ್ನಂ ಯಥಾ– ಶ್ರಮಾನಿಲಜೇ ಜ್ವರೇ ರಸೌದನಮ್| ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ– ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋತ್ಥೇ ಕಫೇ ರಾತ್ರೌ ಜಾಗರಣಮಿತಿ| ಅಥ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾನಿ| ಔಷಧಂ ಯಥಾ– ಅತಿಸಾರೇ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಪಾಠಾದಿ, ತಥಾ ಶಿರೀಷೋ ವಿಷಂ ಹನ್ತಿ, ಖದಿರಃ ಕುಷ್ಠಂ, ಹರಿದ್ರಾ ಪ್ರಮೇಹಮಿತಿ; ನೈತೇ ದೋಷಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ಪ್ರಭಾವಾದ್ರೋಗಪ್ರಶಮಕಾರಿಣ ಇತಿ| ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– “ಜ್ವರಾದಿವ್ಯಾಧಿಹರಂ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ತದಪಿ ದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ”, ಕಿನ್ತು ದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಾದಸ್ಯಾಯಂ ಭೇದಃ– ಯದ್ದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ತನ್ನಾವಶ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಹರಂ; ಯಥಾ– ವಮನಲಙ್ಘನೇ ಕಫಹರೇ ನ ಕಫಗುಲ್ಮಂ ಹರತಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ಕಫೇ ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯೇ ತು ಕರ್ತರಿ ಜ್ವರಗುಲ್ಮಯೋಃ| ತುಲ್ಯೇಽಪಿ ದೇಶಕಾಲಾದೌ ಲಙ್ಘನಂ ನ ಚ ಸಮ್ಮತಮ್||” ಇತಿ; ತಥಾ– “ನ ವಾಮಯೇತ್ತೈಮಿರಿಕಂ ನ ಗುಲ್ಮಿನಂ ನ ಚಾಪಿ ಪಾಣ್ಡೂದರರೋಗಪೀಡಿತಮ್|” ಇತಿ; (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩೩); “ಯತ್ತು ವ್ಯಾಧಿಹರಂ ತದವಶ್ಯಂ ದೋಷಹರಂ, ತದ್ವ್ಯಾಧಿಂ ಶಮಯತ್ತದಾರಮ್ಭಕದೋಷಮಪಿ ಶಮಯತಿ; ಅನ್ಯಥಾ ಸ ರೋಗೋ ಜಿತ ಏವ ನ ಸ್ಯಾತ್, ಕಾರಣತಾದವಸ್ಥ್ಯಾತ್” ಇತಿ| ತನ್ನಾತಿಸಙ್ಗತಮಿತ್ಯನ್ಯೇ; ಯತೋ ದೋಷಸ್ತತ್ರ ಸಮವಾಯೀ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ; ನ ಚ ಸಮವಾಯಿನಿಮಿತ್ತಾಭಾವಪ್ರಯುಕ್ತೋ ನಿಯಮೇನ ಕಾರ್ಯಾಭಾವಃ, ಕಿನ್ತ್ವಸಮವಾಯಿನಿಮಿತ್ತಾಭಾವಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಪಿ; ಯಥಾ– ಕಪಾಲಮಾಲಾಸಂಯೋಗಸ್ಯಾಸಮವಾಯಿಕಾರಣಸ್ಯ ವಿನಾಶಾದಪಿ ಘಟಾಭಾವಃ; ತಥಾ– ರೋಗೇಽಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸಂಯೋಗಸ್ಯ ವಿನಾಶಾದ್ರೋಗಸ್ಯಾಪಿ ವಿನಾಶಃ, ದೋಷಸ್ತು ಸ್ವತಃ ಕ್ರಿಯಾನ್ತರೇಣ ವಾ ನಿವರ್ತತೇ; ಕಿಞ್ಚ ಯದಿ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಮವಶ್ಯಂ ದೋಷಂ ನಿವರ್ತಯೇದಿತಿ ಸ್ವೀಕ್ರಿಯತೇ, ತದೋಭಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಾದ್ಭೇದೋ ದುರುಪಪಾದಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ನನು, ಯದಿ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣಂ ದೋಷಸ್ತತ್ಕಥಂ ತದಾರಬ್ಧವಿಕಾರೇ ವಮನಾದಿನಾ ದೋಷಹರಣಂ ವಿಧೀಯತೇ? ನಹಿ ದಣ್ಡಕುಲಾಲಾದ್ಯುಚ್ಛೇದೇ ಘಟೋಚ್ಛೇದ ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ, ಯತ್ರ ಯಾವನ್ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣಸ್ಥಾಯಿಕಾರ್ಯಂ ತತ್ರ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣೋಚ್ಛೇದಾದಪಿ ಕಾರ್ಯನಾಶಃ; ಯಥಾ– ವರ್ತಿತೈಲನಾಶಾದಪಿ ಪ್ರದೀಪನಾಶಃ; ತಥಾಭೂತಾಶ್ಚ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಾಯಶ ಇತಿ| ಅನ್ನಂ ಯಥಾ– ಅತಿಸಾರೇ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಮಸೂರಾದಿ| ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ– ಉದಾವರ್ತೇ ಪ್ರವಾಹಣಂ; ಮನ್ತ್ರೌಷಧಿಧಾರಣಬಲ್ಯುಪಹಾರನಿಯಮಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಹೋಮಗುರುದೇವಶುಶ್ರೂಷಾದಯೋಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾ ವಿಹಾರಾ ಇತಿ ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಃ| ಅಥ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾನಿ– ಔಷಧಂ ಯಥಾ– ವಾತಶೋಥೇ ದಶಮೂಲಂ ವಾತಹರಂ ಶೋಥಹರಂ ಚ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ‘ಪಾಟಲಾ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್– “ದಶೇಮಾನಿ ಶೋಥಹರಾಣಿ” ಇತಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೪) ಅನ್ನಂ ಯಥಾ– ವಾತಕಫಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ ತಕ್ರಂ, ಶೀತವಾತೋತ್ಥೇ ಜ್ವರೇ ಪೇಯಾ; ಸಾ ಹ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾದ್ವಾತಂ ಹನ್ತಿ ಪ್ರಭಾವಾಜ್ಜ್ವರಂ ಚ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ ಜ್ವರಘ್ನ್ಯೋ ಜ್ವರಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾತ್” ಇತಿ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩); ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ– “ಜ್ವರೇ ಚೈವಾತಿಸಾರೇ ಚ ಯವಾಗೂಃ ಸರ್ವದಾ ಹಿತಾ|” ಇತಿ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೦)| ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ– ಸ್ನಿಗ್ಧದಿವಾಸ್ವಪ್ನಪ್ರಜಾತಾಯಾಂ ತನ್ದ್ರಾಯಾಂ ರೂಕ್ಷಂ ತನ್ದ್ರಾವಿಪರೀತಂ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಮಿತಿ| ಅಥ ಹೇತುವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರೀಣಿ; ಔಷಧಂ ಯಥಾ– ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೇ ಪಚ್ಯಮಾನೇ ವ್ರಣಶೋಥೇ ಪಿತ್ತಕರ ಉಷ್ಣ ಉಪನಾಹಃ| ಅನ್ನಂ ಯಥಾ– ಪಚ್ಯಮಾನೇ ವ್ರಣಶೋಥೇಽನ್ನಂ ವಿದಾಹಿ| ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ– ವಾತೋನ್ಮಾದೇ ತ್ರಾಸನಮಿತಿ| ಅಥ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರೀಣಿ; ಔಷಧಂ ಯಥಾ– ಛರ್ದ್ಯಾಂ ವಮನಕಾರಕಂ ಮದನಫಲಾದಿ| ಅನ್ನಂ ಯಥಾ– ಅತಿಸಾರೇ ವಿರೇಚನಾರ್ಥಂ ವಿರೇಚನಂ ಕ್ಷೀರಮ್ | ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ– ಛರ್ದ್ಯಾಂ ವಮನಾರ್ಥಂ ಪ್ರವಾಹಣಮಿತಿ| ಅಥ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರೀಣಿ; ಔಷಧಂ ಯಥಾ– ಅಗ್ನಿಪ್ಲುಷ್ಟೇ ಉಷ್ಣೋಽಗುರ್ವಾದಿಲೇಪಃ, ವಿಷೇ ವಾ ವಿಷಮ್| ಅನ್ನಂ ಯಥಾ– ಮದ್ಯಪಾನೋತ್ಥೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಮದಕಾರಕಂ ಮದ್ಯಮ್| ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ– ವ್ಯಾಯಾಮಜನಿತಸಮ್ಮೂಢವಾತೇ ಜಲಪ್ರತರಣರೂಪೋ ವ್ಯಾಯಾಮ ಇತಿ| ನನು ಛರ್ದ್ಯಾಂ ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಯಾಂ ವಮನಯೋಗ್ಯಾಯಾಂ ಯದಿ ವಮನಂ ನ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಚಿರಾನುವರ್ತೀ ರೋಗೋಽನುಚ್ಛೇದ್ಯೋ ವಾ ಸ್ಯಾತ್, ತತಶ್ಚ ವಮನಂ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಮೇವ ಭವತಿ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಛರ್ದಿಷು ಬಹುದೋಷಾಸು ವಮನಂ ಹಿತಮುಚ್ಯತೇ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೯) ಇತಿ, ತಥಾ ಆಮಾತಿಸಾರೇ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ವಿರೇಕಿತ್ವೇನಾಮನಿಃ ಸರಣಾದ್ಧೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಮೇವ ಭವತಿ| ಏವಮಗ್ನಿಪ್ಲುಷ್ಟೇಽಪ್ಯುಷ್ಣಕ್ರಿಯಯಾ ರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಲಯನೇನ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗಮನಾತ್ ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಮೇವ; ಅನ್ಯಥಾ ದಾಹಪ್ರಕುಪಿತಂ ರಕ್ತಂ ತತ್ರಸ್ಥಂ ಪಾಕಮಾರಭೇತ್; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಅಗ್ನಿನಾ ಕೋಪಿತಂ ರಕ್ತಂ ಭೃಶಂ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ತತಸ್ತೇನೈವ ವೇಗೇನ ಪಿತ್ತಮಸ್ಯಾಪ್ಯುದೀರ್ಯತೇ||” ಇತಿ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೨); ಶೀತಕ್ರಿಯಾ ಚ ತತ್ರ ನಿಷಿದ್ಧಾ, ರಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ತ್ಯಾನತ್ವಹೇತುತ್ವಾತ್; ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಹ್ಯುದಕಂ ಶೀತಂ ಸ್ಕನ್ದಯತ್ಯತಿಶೋಣಿತಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಸುಖಯತಿ ಹ್ಯುಷ್ಣಂ ನತು ಶೀತಂ ಕಥಞ್ಚನ||” ಇತಿ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೨)| ಸ್ಕನ್ದಯತಿ ಸ್ತ್ಯಾನೀಕರೋತಿ; ತಥಾ ಜಙ್ಗಮವಿಷೇ ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ವರೂಪೇ ಮೌಲವಿಷಮಧೋಗಸ್ವರೂಪಂ ಹೇತುವಿಪರೀತಮೇವ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ವಿಷಂ ವಿಷಘ್ನಮುಕ್ತಂ ಯತ್ ಪ್ರಭಾವಸ್ತತ್ರ ಕಾರಣಮ್| ಊರ್ಧ್ವಾನುಲೋಮಿಕಂ ಯಚ್ಚ ತತ್ ಪ್ರಭಾವಪ್ರಭಾವಿತಮ್||” ಇತಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೬)| ಅಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ– ವಿಷತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಕುತೋ ಗತಿಭೇದ ಇತ್ಯತ ಉಕ್ತಮ್– ತತ್ ಪ್ರಭಾವಪ್ರಭಾವಿತಮಿತಿ; ತಥಾ ಮದ್ಯಕೃತೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಯನ್ಮದ್ಯಂ ತದಪಿ ಮಾತುಲುಙ್ಗಚುಕ್ರಾದಿಯುತಂ ಸುಶ್ರುತಾದಿಭಿರ್ವಿಹಿತಂ ಕೇವಲಾಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯುಕ್ತಮನ್ಯದೇವ, ಅಥವಾ ವಾತಮದಾತ್ಯಯೇ ರೂಕ್ಷಮಾಧ್ವೀಕಾದಿನಾ ಜನಿತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಪೈಷ್ಟಿಕಾದಿಮದ್ಯಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಂ ಹೇತುವಿಪರೀತಮೇವ; ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಯಥಾ ನರೇನ್ದ್ರೋಪಹತಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಭವೇತ್ ಪ್ರಸಾದಸ್ತತ ಏವ ನಾನ್ಯತಃ| ಧ್ರುವಂ ತಥಾ ಮದ್ಯಹತಸ್ಯ ದೇಹಿನೋ ಭವೇತ್ ಪ್ರಸಾದಸ್ತತ ಏವ ನಾನ್ಯತಃ||” ಇತಿ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭), ತನ್ಮದ್ಯಜಾತೀಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ; ಯಚ್ಚೋರುಸ್ತಮ್ಭೇ ಜಲಪ್ರತರಣಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಜಲಸ್ಯ ಶೈತ್ಯೇನ ಬಹಿರಗಚ್ಛನ್ ದೇಹೋಷ್ಮಾ ಕುಮ್ಭಕಾರಪವನನ್ಯಾಯೇನಾನ್ತಃಪಿಣ್ಡಿತೌ ಮೇದಃಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ವಿಲಾಯಯತಿ, ವ್ಯಾಯಾಮಶ್ಚ ತೌ ಶೋಷಯತಿ, ತತಸ್ತು ನಿರಾವರಣೋ ವಾಯುಃ ಸ್ವಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪನ್ನೋ ಭವತೀತಿ ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕತೈವ; ಅನೇನ ನ್ಯಾಯೇನ ಸರ್ವಮೇವ ತದರ್ಥಕಾರಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಾದಾವೇವಾನ್ತರ್ಭವತೀತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಯದ್ಯಪ್ಯೇವಂ ತಥಾಽಪ್ಯವಾನ್ತರವೈಧರ್ಮ್ಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಾಚಾರ್ಯೈಃ ಪೃಥಗ್ದರ್ಶಿತಮ್ | ತಥಾ ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಉಪಶಯಃ ಪುನರ್ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾನಾಂ ವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಂ ಚೌಷಧಾಹಾರವಿಹಾರಾಣಾಮುಪಯೋಗಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧಃ|” ಇತಿ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೧)| ವೈಧರ್ಮ್ಯಂ ಚ ಹೇತುಸಮಾನಧರ್ಮಕತ್ವೇಽಪಿ ರೋಗಪ್ರಶಮಕತ್ವಮಿತಿ| ವಿಪರೀತೋಽನುಪಶಯ ಇತಿ ಔಷಧಾದೀನಾಂ ದುಃಖಕರ ಉಪಯೋಗೋಽನುಪಶಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ಪರ್ಯಾಯಮಾಹ– ವ್ಯಾಧ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯ ಇತಿ| ವ್ಯಾಧಿಗ್ರಹಣೇನ ದೋಷೋಽಪಿ ಬೋಧ್ಯಃ| ನನು, ಅನುಪಶಯಃ ಕಿಂ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಂ ಬೋಧಯತಿ ನೋ ವಾ? ನೇತಿ ಚೇತ್, ನಿದಾನೇ ತದುಪನ್ಯಾಸೋ ವ್ಯರ್ಥಃ; ಪ್ರತಿಪಾದಯತೀತಿ ಚೇತ್, ‘ವಿಜ್ಞಾನಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಸ್ಮೃತಮ್’ ಇತಿ ವ್ಯಾಹನ್ಯತೇ, ತಸ್ಯ ಷಷ್ಠತ್ವಾಪತ್ತೇಃ| ನೈವಂ, ಪ್ರತಿಪಾದಯತ್ಯೇವ; ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಯಾನುಪಶಯಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ|” ಇತಿ (ಚ. ವಿ. ಅ. ೪)| ಕಿನ್ತು ನಿದಾನೇ ತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಭಾವಃ, ದೋಷಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ವಾ ವರ್ಧಕತ್ವಾತ್ ( ಇತ್ಯನುಪಶಯಸ್ಯ ನಿದಾನೇಽನ್ತರ್ಭಾವಾನ್ನ ಷಷ್ಠತ್ವಾಪತ್ತಿಃ, ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚ– ‘ನಿದಾನೋಕ್ತಾನುಪಶಯಃ’ ಇತಿ|)| ಇತ್ಯುಪಶಯಲಕ್ಷಣಮ್||೮-೯||

Adhikarana samprAptilakShaNam (10) · Śloka 10

ಯಥಾದುಷ್ಟೇನ ದೋಷೇಣ ಯಥಾ ಚಾನುವಿರ್ಸಪತಾ | ನಿರ್ವೃತ್ತಿರಾಮಯಸ್ಯಾಸೌ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಜಾತಿರಾಗತಿಃ ||೧೦|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) |

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾವಿಧಾ ಹಿ ದೋಷಾಣಾಂ ದುಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಾಕೃತೀ ವೈಕೃತೀ ವಾ, ಅನುಬನ್ಧ್ಯರೂಪಾ ಅನುಬನ್ಧರೂಪಾ ವಾ, ಏಕಶೋ ದ್ವಿಶೋ ವಾ ಸಮಸ್ತಾ ವಾ, ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈರ್ಭಾವೈರಲ್ಪೈರ್ವಾ, ಏವಮಾದಿದುಷ್ಟಿದುಷ್ಟೇನ ದೋಷೇಣ ಯಾ ಆಮಯಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ನಿರ್ವೃತ್ತಿರುತ್ಪತ್ತಿಃ ಸಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರುಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ ಚಾನುವಿಸರ್ಪತೇತಿ ಅನೇಕಧಾ ದೋಷಾಣಾಂ ವಿಸರ್ಪಣಂ ಗತಿರೂರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗಾದಿಭೇದೇನ, ತಥಾ ವಿಸರ್ಪತಾ ಸಂಸರ್ಪತಾ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪರ್ಯಾಯಾವಾಹ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ– ಜಾತಿರಾಗತಿರಿತಿ| ಜಾತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಶಬ್ದೈರ್ಯಾಽಭಿಧೀಯತೇ ಸಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತಿ| “ ಜಾತಿರಾಗತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ಜನ್ಮಾಽಪಿ ಜ್ಞಾನಕಾರಣಮ್, ಅಜಾತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾಭಾವಾತ್” ಇತ್ಯಾಹ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಃ| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ– ನಹಿ ನಿದಾನಾದಿವದ್ಬೋಧಕತ್ವೇನ ಜ್ಞಾನಕಾರಣತ್ವಂ, ಕಿನ್ತು ಬೋಧವಿಷಯತ್ವೇನ| ತನ್ನ ಇತ್ಯನ್ಯೇ, ಆಲೋಕಚಕ್ಷುರಾದೇರಿವ ಏವಂವಿಧಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮನುಪಯೋಗಾತ್| ನ ಚಾಸ್ತಿ ನಿಯಮಃ ಜಾತಮೇವ ವಿಜ್ಞಾಯತೇ ಇತಿ, ಅಜಾತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪಾಭ್ಯಾಂ ವೃಷ್ಟ್ಯಾದೇರಿವ ಮೇಘಾದಿನಾ ಜ್ಞಾಯಮಾನತ್ವಾತ್| ಅಥ ಜಾತಮಿತಿ ಜನ್ಮಾವಚ್ಛಿನ್ನಮುಚ್ಯತೇ, ವೃಷ್ಟ್ಯಾದಿಕಂ ಚ ಭವಿಷ್ಯಜ್ಜನ್ಮಾವಚ್ಛಿನ್ನಮೇವ, ಯಸ್ಯ ತು ಕಾಲತ್ರಯೇಽಪಿ ಜನ್ಮ ನಾಸ್ತಿ ತನ್ನ ಜ್ಞಾಯತ ಏವ; ತಥಾಽಪಿ ನ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ; ಜನ್ಮವದಾಲೋಕಚಕ್ಷುರಾದೇರಪಿ ವಾಚ್ಯತ್ವಾಪತ್ತೇಃ, ತೈರಪಿ ವಿನಾ ಜ್ಞಾನಾಭಾವಾತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ‘ದೋಷೇತಿಕರ್ತವ್ಯತೋಪಲಕ್ಷಿತಂ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮೇಹ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ನತು ಕೇವಲಂ ಜನ್ಮ’ ಇತಿ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಾಭಿಪ್ರಾಯಃ| ವಾಗ್ಭಟೇನಾಪಿ ‘ಯಥಾದುಷ್ಟೇನ’ (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿ ವದತಾ ವಿಶಿಷ್ಟಮೇವ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರುಕ್ತಾ; ತಥಾ ಸತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷೋಽಪಿ ಲಭ್ಯತೇ; ಯಥಾ– ಜ್ವರೇ ಆಮಾಶಯದೂಷಣಾಗ್ನಿಹನನಾದಿಬೋಧೇ ಲಙ್ಘನಪಾಚನಸ್ವೇದಾದಿಕರಣಮಿತಿ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚೈವಂವಿಧಾ ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷಾಣಾಮವಾನ್ತರವ್ಯಾಪಾರತ್ವೇನ ದೋಷಗ್ರಹಣೇನೈವ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಾರ್ಥಮೇವ ಪೃಥಕ್ ಕ್ರಿಯತೇ; ಯಥಾ– ವ್ಯಾಧೇರ್ಜ್ಞಾಪಕತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಪೂರ್ವರೂಪಮೇವ ರೂಪಾತ್ ಪೃಥಗಿತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ “ದೋಷೇತಿಕರ್ತವ್ಯತೋಪಲಕ್ಷಿತಂ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ”, ಇತ್ಯೇವ ಲಕ್ಷಣಮ್||೧೦||

Adhikarana samprApteH aupAdhikabhedAH (11-13) · Śloka 13

ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಕಲ್ಪಪ್ರಾಧಾನ್ಯಬಲಕಾಲವಿಶೇಷತಃ | ಸಾ ಭಿದ್ಯತೇ ಯಥಾಽತ್ರೈವ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತಿ ||೧೧|| ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮವೇತಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪೋಂಽಶಾಂಶಕಲ್ಪನಾ | ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾದಿಶೇತ್ ||೧೨|| ಹೇತ್ವಾದಿಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾವಯವೈರ್ಬಲಾಬಲವಿಶೇಷಣಮ್ | ನಕ್ತನ್ದಿನರ್ತುಭುಕ್ತಾಂಶೈರ್ವ್ಯಾಧಿಕಾಲೋ ಯಥಾಮಲಮ್ ||೧೩|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) |

ತಸ್ಯಾ ಔಪಾಧಿಕಭೇದಮಾಹ– ಸಙ್ಖ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ, ಸಾ ಭಿದ್ಯತ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೋಪಾದಾನಾದಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚ ತತ್ಪ್ರತಿಯೋಗಿತಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅತ ಏವ ಚ ವಿವರಣೇ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಏವಂ ಬಲೇಽಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಕಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿವರಣಮ್| ಅಷ್ಟತ್ವಂ ಚ ವಾತಾದಿಕಾರಣಭೇದಾತ್; ಏಕಜಾಸ್ತ್ರಯೋ, ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತಜ ಏಕ, ಆಗನ್ತುಜಶ್ಚೈಕ ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ವೃದ್ಧೈರ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾಸ್ತ್ರಯೋದಶ, ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣೈಃ ಷಟ್ ಸ್ಯುರ್ಹೀನಮಧ್ಯಾಧಿಕೈಶ್ಚ ಷಟ್| ಸಮೈಶ್ಚೈಕೋ ವಿಕಾರಾಸ್ತೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾಸ್ತ್ರಯೋದಶ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ; ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕ ಏಕತ್ವೇನ ಗಣಿತಃ| ಏವಂ ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ಯನೇಕಕಾರಣಜೋಽಪ್ಯಾಗನ್ತುಜ ಆಗನ್ತುಜತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದೇಕತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಇತ್ಯಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತಿ| ವಿಕಲ್ಪಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ದೋಷಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮವೇತಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರಸಮ್ಬದ್ಧಾನಾಂ; ತೇನ ದ್ವನ್ದ್ವಸನ್ನಿಪಾತಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಅಂಶಾಂಶಕಲ್ಪನೇತಿ ಅಂಶಾ ವಾತಾದಿಗತರೌಕ್ಷ್ಯಾದಯಃ, ತೈರೇಕದ್ವಿತ್ರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ವಾ ವಾತಾದಿಕೋಪಾವಧಾರಣಂ ವಿಕಲ್ಪನಾ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸರ್ವೈರ್ಭಾವೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ವಾಽಪಿ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮೇಕೇನ ವಾ ಪುನಃ| ಸಂಸರ್ಗೇ ಕುಪಿತಃ ಕ್ರುದ್ಧಂ ದೋಷಂ ದೋಷೋಽನುಧಾವತಿ||” ಇತಿ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೧)| ಏವಂವಿಧಶ್ಚ ದೋಷಕೋಪೋ ನಿದಾನವೈಚಿತ್ರ್ಯಾದ್ಭವತಿ| ತದ್ಯಥಾ– ವಾತಸ್ಯ ರೌಕ್ಷ್ಯಶೈತ್ಯಲಾಘವವೈಶದ್ಯಾದಿಗುಣಸ್ಯ ಏವಙ್ಗುಣಃ ಕಷಾಯರಸಃ ಕಲಾಯಶ್ಚ ಸರ್ವೈರ್ಭಾವೈರ್ವರ್ಧಕಃ, ರೌಕ್ಷ್ಯಶೈತ್ಯಲಾಘವೈಸ್ತಣ್ಡುಲೀಯಕಃ, ರೌಕ್ಷ್ಯಶೈತ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಕಾಣ್ಡೇಕ್ಷುಃ, ರೌಕ್ಷ್ಯೇಣ ಸೀಧುಃ; ತಥಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸರ್ವೈರ್ಭಾವೈರ್ವರ್ಧಕಃ ಕಟುಕೋ ರಸೋ ಮದ್ಯಂ ಚ, ಹಿಙ್ಗು ಕಟೂಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವೈಃ, ದೀಪ್ಯಕಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾಭ್ಯಾಮ್, ಔಷ್ಣ್ಯೇನ ತಿಲಾಃ; ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸರ್ವೈರ್ಭಾವೈರ್ವರ್ಧಕೋ ಮಧುರೋ ರಸೋ ಮಾಹಿಷಂ ಚ ಪಯಃ, ಸ್ನೇಹಗೌರವಮಾಧುರ್ಯೈ ರಾಜಾದನಫಲಂ, ಕಶೇರುಃ ಶೈತ್ಯಗೌರವಾಭ್ಯಾಂ, ಶೈತ್ಯೇನ ಕ್ಷೀರಿಣಾಂ ಫಲಾನೀತಿ| ಅಪರಗುಣೋದಾಹರಣಪ್ರಕಾರಾ ಜೇಜ್ಜಟಗದಾಧರವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾವಿಶೇಷಾಶ್ಚ ವಿಸ್ತರತ್ವಾಪತ್ತೇರತ್ರ ನ ಲಿಖಿತಾಃ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾಭ್ಯಾಮಿತಿ| ಅನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧಭಾವೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ‘ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮವೇತಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯನುವರ್ತನೀಯಮ್| ‘ಅಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಗಮ್ಯಮಾನತ್ವಾನ್ನೋಪದರ್ಶಿತಮ್| ತೇನ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ, ಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾದಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತಿ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಬಲಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ಹೇತ್ವಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಹೇತುಪೂರ್ವರೂಪರೂಪಾಣಾಂ ಸಾಕಲ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧೇರ್ಬಲವತ್ತ್ವಂ, ತೇಷಾಮವಯವೇನೈಕದೇಶೇನಾಬಲವತ್ತ್ವಮ್| ಕಾಲಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ನಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಕ್ತಂ ರಾತ್ರಿಃ, ದಿನಮಹಃ, ಋತವೋ ವಸನ್ತಾದಯಃ, ಭುಕ್ತಮಾಹಾರಃ, ಏಷಾಮಂಶೈರೇಕದೇಶೈಃ; ವ್ಯಾಧಿಕಾಲೋ ವ್ಯಾಧಿವೃದ್ಧಿಹಾನಿಹೇತುಕಾಲಃ| ಅತ್ರ, ಋತೋರಂಶಾಃ ಕತಿಪಯಾನ್ಯಹೋರಾತ್ರಾಣಿ, ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ಋತ್ವೋರನ್ತ್ಯಾದಿಸಪ್ತಾಹಾವೃತುಸನ್ಧಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ|” ಇತಿ (ವಾ. ಸೂ. ಅ. ೩); ಅಥ ವಾ ಸಂವತ್ಸರರೂಪಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯ ಋತುರೂಪೋಂಽಶ ಋತ್ವಂಶ ಇತ್ಯೇವಮಪಿ ಯೋಜ್ಯಂ; ನತ್ವೇಕಸ್ಯ ಋತೋರ್ದಿನಾದಿವದಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತಾ ಋತ್ವಂಶಾಃ, ಋತೋಃ ಸಮುದಿತಸ್ಯ ತತ್ರ ಕಾರಣತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಯಥಾಮಲಂ ಯಥಾದೋಷಂ; ತದ್ಯಥಾ– ರಾತ್ರೇರಾದೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಮಧ್ಯೇ ಪಿತ್ತಂ, ಶೇಷೇ ವಾಯುಃ; ಏವಂ ದಿನಸ್ಯ; ವಸನ್ತೇ ಕಫಸ್ಯ, ಶರದಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ವರ್ಷಾಸು ವಾಯೋಃ ಕೋಪಃ; ಏವಂ ಭುಕ್ತಾದೌ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ಕಫಸ್ಯ, ಮಧ್ಯೇ ಪಚ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಅನ್ತೇ ಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಣತೇ ಭುಕ್ತೇ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಕೋಪ ಇತಿ| ತದುಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇನೈವ– “ತೇ ವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಾಃ| ವಯೋಽಹೋರಾತ್ರಿಭುಕ್ತಾನಾಂ ತೇಽನ್ತಮಧ್ಯಾದಿಗಾಃ ಕ್ರಮಾತ್||” ಇತಿ (ವಾ. ಸೂ. ಅ. ೧)| ಅತ್ರ ತೇ ಇತಿ ಕ್ರಮೇಣ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ| ನನು, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದೇ ಚರಕೇಣ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿವದ್ವಿಧಿರಪ್ಯುಕ್ತಃ; ಯಥಾ– “ದ್ವಿವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯೋ ನಿಜಾಗನ್ತುಭೇದೇನ” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೧), “ತ್ರಿವಿಧಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೧) ಇತ್ಯಾದಿ; ತತ್ ಕುತೋಽತ್ರ ವಿಧಿರ್ನೋಕ್ತಃ? ಉಚ್ಯತೇ, ಸಙ್ಖ್ಯಾಗ್ರಹಣೇನ ವಿಧೇರವರೋಧಃ, ತಸ್ಯಾವ್ಯಭಿಚರಿತಸಙ್ಖ್ಯಾಯೋಗಿತ್ವಾತ್| ವಿಧಿಸಙ್ಖ್ಯಯೋಶ್ಚಾಯಂ ಭೇದಃ– ವಿಧಿರ್ಹಿ ಪ್ರಕಾರಃ, ಸ ಚಾಭಿನ್ನಜಾತೀಯಾನಾಮೇವ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಧರ್ಮಾನ್ತರಸ್ಯಾನ್ವಯಾದ್ಭವತಿ, ಯಥಾ– ರಕ್ತಪಿತ್ತತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಊರ್ಧ್ವಗಾದಿಪ್ರಕಾರೋ ಭವತಿ; ಸಙ್ಖ್ಯಾ ತು ಭಿನ್ನತ್ವಮಾತ್ರೇಽಪಿ; ಯಥಾ– ಚತ್ವಾರೋ ಘಟಾಃ, ಅಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತಿ| ಅತ್ರೈವ ವಿಧಿರ್ಹಿ ಪ್ರಕಾರಃ, ಸ ಚ ಭಿನ್ನೇಷು ನ ಯುಕ್ತಃ, ಅತಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭಿನ್ನೇಷು ವ್ಯಾಧಿಷು ಕಾರಣಧರ್ಮಾನುಗತಃ ಪ್ರಕಾರೋ ಯುಜ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ನ್ಯಾಯವಿದೋ ಬ್ರುವತೇ– “ಸಮಾನೇನ ಧರ್ಮೇಣ ಪರಿಗ್ರಹೋ ಭೇದಾನಾಂ ಯತ್ರ ಕ್ರಿಯತೇ ಸ ವಿಧಿಃ, ಸಙ್ಖ್ಯಾ ತು ಭೇದಮಾತ್ರಮ್|” ಇತಿ; ವೈಯಾಕರಣಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ– “ಅನ್ವಯವಾನ್ ಪ್ರಕಾರೋ, ನಿರನ್ವಯೋ ಭೇದಃ” ಇತಿ ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರೋ ಲಿಖಿತವಾನ್| ನನು ಯಥಾಂಽಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪನಾದಿನಾ ಜ್ವರೋ ಜ್ಞಾಯತೇ ನ ತಥಾ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ| ಉಚ್ಯತೇ– ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೇನ ವ್ಯಾಧೇರ್ದೋಷಭೇದೋ ಜ್ಞಾಯತೇ, ಯತೋ ಜ್ವರಾದಿಕಂ ಸ್ವರೂಪತೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ವಿಶೇಷೋ ಜಿಜ್ಞಾಸ್ಯಃ, ಕತಮೋಽಯಂ ಜ್ವರಃ? ಇತಿ; ತಸ್ಮಿನ್ ಜ್ಞಾತೇ ವಿಶೇಷೋ ಭವತೀತಿ ಪರಮ್ಪರಯಾ ಕಾರಣತ್ವಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಃ| ಅತ್ರ ಯದುತ್ಪನ್ನ ಏವಾಸೌ ದೋಷಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನೋ ಜಾ(ಜ್ಞಾ)ತಸ್ತತೋ ಯುಕ್ತಮಸ್ಯ ಪರ್ಯೇಷಣಂ ಕತಮೋಽಯಮಿತಿ| ಕುತಃ? ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಾರ್ಥಮ್| ಇತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಮ್||೧೧-೧೩||

Adhikarana nidAnapa~jcakopasaMhAraH (14) · Śloka 14

ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ನಿದಾನಾರ್ಥಃ ಸ ವ್ಯಾಸೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ |೧೪| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) |

ಉಕ್ತಂ ನಿದಾನಪಞ್ಚಕಮುಪಸಂಹರತಿ– ಇತೀತ್ಯಾದಿ| ಇತಿಶಬ್ದಃ ಸಮಾಪ್ತೌ| ನಿದಾನಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನಃ, ಅರ್ಥೋಽಭಿಧೇಯಃ| ತನ್ನಿದಾನಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಮಾತ್ರೇಣೋಕ್ತಮ್, ಅಧುನಾ ವ್ಯಾಸೇನ ವಿಸ್ತರೇಣೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಕಥಯಿಷ್ಯತೇ; ಸಕಲೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪಾದಯ ಏವ ತತ್ತದ್ವಿಶೇಷೈರ್ವಕ್ತವ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೧೪|–

Adhikarana vAtAdeH sarvarogeShvavyabhicaritakAraNatvam (14) · Śloka 15

ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ ||೧೪|| ತತ್ಪ್ರಕೋಪಸ್ಯ ತು ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಿವಿಧಾಹಿತಸೇವನಮ್ |೧೫| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) |

ದ್ವಿವಿಧಂ ಹಿ ರೋಗಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಂ ಚ; ತತ್ರ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಾದಿ, ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಂ ವಾತಾದಿ, ತಸ್ಯ ವಾತಾದೇಃ ಸರ್ವರೋಗೇಷ್ವವ್ಯಭಿಚರಿತಕಾರಣತ್ವಮಾಹ– ಸರ್ವೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ನಾಸ್ತಿ ರೋಗೋ ವಿನಾ ದೋಷೈರ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ ಅನುಕ್ತಮಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಲಿಙ್ಗೈರ್ವ್ಯಾಧಿಮುಪಾಚರೇತ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೫/೧೯) ಇತಿ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೫)| ಆಗನ್ತುವ್ಯಾಧಿಷು ಯದ್ಯಪ್ಯುತ್ಪತ್ತೌ ದೋಷಕೋಪೋ ನಾಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯನನ್ತರಮವಶ್ಯಮ್ಭಾವೀ; ಉತ್ಪನ್ನದ್ರವ್ಯೇ ಗುಣಯೋಗವತ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಆಗನ್ತುರ್ಹಿ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಸಮುತ್ಪನ್ನೋ ಜಘನ್ಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ವೈಷಮ್ಯಮಾಪಾದಯತಿ|” ಇತಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೦)| ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಮ್| ಮಲಾ ದೋಷಾಃ, ಮಲಿನೀಕರಣಾತ್| ನನು, ವಾತಾದೀನಾಂ ಕಿಮಿದಂ ದೋಷತ್ವಮ್?; ಅತ್ರಾಹುರೇಕೇ– ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣ ದೂಷಕತ್ವಂ ದೋಷತ್ವಮ್ ಇತಿ; ರಸಾದಿದೂಷ್ಯವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಂ ‘ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣ’ ಇತಿ ಪದಂ, ತೇ ಹಿ ವಾತಾದಿದುಷ್ಟಾಃ ಸನ್ತೋ ದೂಷ್ಯಾನ್ತರದೂಷಕಾಃ| ಅತ್ರಾಹುರನ್ಯೇ– ಕಿಮಿದಂ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಂ? ಕಿಂ ದೋಷಾನ್ತರನಿರಪೇಕ್ಷತ್ವಂ? ಹೇತ್ವನ್ತರನಿರಪೇಕ್ಷತ್ವಂ ವಾ? ಆದ್ಯೇ ವಾತಸ್ಯೈವ ದೋಷತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್, ನತು ವಾತಸಾಪೇಕ್ಷಯೋಃ ಕಫಪಿತ್ತಯೋಃ; ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪಿತ್ತಂ ಪಙ್ಗು ಕಫಃ ಪಙ್ಗುಃ ಪಙ್ಗವೋ ಮಲಧಾತವಃ| ವಾಯುನಾ ಯತ್ರ ನೀಯನ್ತೇ ತತ್ರ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಮೇಘವತ್||” ಇತಿ; ದ್ವಿತೀಯೇ ವಾತಸ್ಯಾಪಿ ನ ದೋಷತ್ವಂ, ಕಫಪಿತ್ತಯೋರಿವ ನಿದಾನಸಾಪೇಕ್ಷಸ್ಯೈವ ತಸ್ಯ ದೂಷಕತ್ವಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ “ಪ್ರಕೃತ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವೇ ಸತಿ ದುಷ್ಟಿಕರ್ತೃತ್ವಂ ದೋಷತ್ವಮ್” ಇತಿ ಲಕ್ಷಣಮ್| ರಸರಕ್ತಾದಿನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವಮ್’ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್| ನಹಿ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಿವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರೇ ರಸರಕ್ತಾದಿಪ್ರಕೃತಿರುಕ್ತಾ; ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ ಚ ಶರೀರಸ್ಯ ವಾತಾದಿದೂಷಿತಶುಕ್ರಶೋಣಿತಾರಬ್ಧತ್ವಮ್ | ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ದೋಷಾನುಶಯಿತಾ ಹ್ಯೇಷಾಂ ದೇಹಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ|”; ತಥಾ– “ವಾತಲಾದ್ಯಾಃ ಸದಾಽಽತುರಾಃ|” ಇತಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೭)| ಸುಶ್ರುತೇನಾಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಲಕ್ಷಣೇ “ವಾತಪ್ರಕೃತಿಃ ಸ್ಫುಟಿತಕರಚರಣೋ ಜಾಗರುಕೋಽನವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತಃ” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಪ್ರಕೃತಿರೋಗಯೋಶ್ಚಾಯಂ ಭೇದಃ– ಪ್ರಕೃತಿರಪಥ್ಯಸೇವಯಾ ನಾತ್ಯನ್ತಂ ಬಾಧತೇ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ವಿಷಜಾತೋ ಯಥಾ ಕೀಟೋ ವಿಷೇಣ ನ ವಿಪದ್ಯತೇ| ತದ್ವತ್ ಪ್ರಕೃತಿಭಿರ್ದೇಹಸ್ತಜ್ಜಾತತ್ವಾನ್ನ ಬಾಧ್ಯತೇ||” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ| ವಿಸ್ತರಸ್ತು ಸುಶ್ರುತಶ್ಲೋಕವಾರ್ತಿಕೇ ಪ್ರಶ್ನವಿಧಾನಾಖ್ಯೇ ಟೀಕಾಸು ಚ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ನನು, ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ ದೋಷತ್ವಮ್’ ಇತ್ಯೇವಾಸ್ತು| ಸತ್ಯಂ, ವಿಪಕ್ಷಾದ್ವ್ಯಾವೃತ್ತಿರ್ಭವತ್ಯೇವ, ಕಿನ್ತು ದೋಷಸ್ವರೂಪಂ ನೋಕ್ತಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಸುಶ್ರುತಾದಿಭಿರ್ವಾತಾದೇರಿವ ಪ್ರಕೋಪಕಾಲಪ್ರಕೋಪಣನಿರ್ಹರಣಸ್ಥಾನವಿಶೇಷರೋಗವಿಶೇಷಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷ-ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಾಣಾಮಭಿಧಾನಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷತ್ವಂ ಪೂರ್ವಟೀಕಾಕಾರೈರಾಷಾಢಧರ್ಮಸ್ವಾಮಿದಾಸಾದಿಭಿಃ ಸ್ವೀಕೃತಂ ತದಪ್ಯೇತೇನ ವ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಮ್, ಅಧುನಾತನೈರಸ್ವೀಕ್ರಿಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ನನು, ದೋಷಾಶ್ಚೇತ್ ಕಾರಣಂ ತರ್ಹಿ ತೇಷಾಂ ಸರ್ವದಾ ದೇಹೇ ಸದ್ಭಾವಾತ್ ಸರ್ವದಾ ರೋಗೋತ್ಪಾದಕತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತ್ಯತ ಆಹ– ಕುಪಿತಾ ಇತಿ, ವಿಕೃತಿಮಾಪನ್ನಾಃ| ನನು, ತತ್ಪ್ರಕೋಪಃ ಸ್ವಭಾವಾತ್, ಕಾರಣಾನ್ತರಾದ್ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ಪೂರ್ವವತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್; ಅಥ ಕಾರಣಾನ್ತರಾದಿತಿ ಕಿಂ ತದಿತ್ಯಾಹ– ವಿವಿಧಾಹಿತಸೇವನಮಿತಿ| ವಿವಿಧಸ್ಯ ನಾನಾವಿಧಸ್ಯ, ಅಹಿತಸ್ಯ ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಪರಿಣಾಮಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸೇವನಮಿತಿ||೧೪||-

Adhikarana rogANAM nidAnArthakartRutvam (15) · Śloka 15

ನಿದಾನಾರ್ಥಕರೋ ರೋಗೋ ರೋಗಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ ||೧೫||

ನನು, ಕಿಮೇತದೇವ ನಿದಾನಮ್, ಉತಾನ್ಯದಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯತಶ್ಚರಕವಚನಮುಪನ್ಯಸ್ಯತಿ– ನಿದಾನಾರ್ಥಕರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ| ರೋಗೋಽಪಿ ನಿದಾನಾರ್ಥಕರೋ ರೋಗಸ್ಯ| ಅಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ– ನಿದಾನೇನ ಯೋಽರ್ಥಃ ಕ್ರಿಯತೇ ವ್ಯಾಧ್ಯಾಖ್ಯಃ, ಸ ರೋಗೇಣಾಪೀತಿ| ರೋಗೋಽಪಿ ರೋಗಕರ ಇತಿ ವಾಚ್ಯೇ ಯನ್ನಿದಾನಾರ್ಥಕರ ಇತ್ಯಕರೋತ್, ತೇನೈವಂ ಗಮಯತಿ– ರೋಗೋಽಪಿ ರೋಗಾನ್ತರಂ ಕುರ್ವಾಣೋ ನಿದಾನಾನ್ತರೋಪಬೃಂಹಿತಬಲ ಏವ ಕರೋತಿ; ಏವಂ ರೋಗೋ ರೋಗಸ್ಯ ನಿದಾನಮುಪಜಾಯತೇ ಇತ್ಯೇವ ಯೋಜನಾ||೧೫||

Adhikarana nidAnArthakararogAH (16-18) · Śloka 18

ತದ್ಯಥಾ ಜ್ವರಸನ್ತಾಪಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಮುದೀರ್ಯತೇ | ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಶೋಷಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ ||೧೬|| ಪ್ಲೀಹಾಭಿವೃದ್ಧ್ಯಾ ಜಠರಂ ಜಠರಾಚ್ಛೋಥ ಏವ ಚ | ಅರ್ಶೋಭ್ಯೋ ಜಾಠರಂ ದುಃಖಂ ಗುಲ್ಮಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ ||೧೭|| (ದಿವಾಸ್ವಾಪಾದಿದೋಷೈಶ್ಚ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶ್ಚ ಜಾಯತೇ) | ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾದಥೋ ಕಾಸಃ ಕಾಸಾತ್ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಕ್ಷಯಃ | ಕ್ಷಯೋ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇ ಶೋಷಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ ||೧೮|| (ಚಿ. ನಿ. ಅ. ೮) |

ಅತ್ರೈವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ– ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾತ್ ಜ್ವರಾಚ್ಚ| ದುಃಖಮಿತಿ ದುಃಖಯತೀತಿ ದುಃಖಂ ಪೀಡಾಕರಮ್| ಅಯಂ ಚ ದುಃಖಶಬ್ದೋ ಲಿಙ್ಗವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಜ್ವರಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯ ಇತಿ ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಃ| ಗುಲ್ಮಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಜಾಯತ ಇತಿ ಅರ್ಶೋಭ್ಯ ಏವ| ಕಾಸಾತ್ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಕ್ಷಯ ಇತಿ ‘ಓಜಃ ಪ್ರಭೃತೀನಾಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸ ಚ ಕ್ಷಯೋ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇ ಉಪಜಾಯತೇ| ಕಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯೇತ್ಯಾಹ– ಶೋಷಸ್ಯೇತಿ, ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ಹರಿಚನ್ದ್ರಾದಿಭಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಪಠನ್ತಿ– “ಕ್ಷಯೋ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇ ಶೋಷಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ|” ಇತಿ ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಕ್ಷಯೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ, ಉರೋಗ ಉರಃಕ್ಷತಃ, ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವೇನೈಕವಚನಂ, ತಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇ ಶೋಷೋ ಧಾತುಕ್ಷಯ ಉಪಜಾಯತ ಇತಿ| ನನು, ಚರಕೇ ಸರ್ವಂ ನಿದಾನಂ ತ್ರೈವಿಧ್ಯೇನ ಸಙ್ಗೃಹೀತಂ ‘ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗ’ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತತಶ್ಚ ರೋಗಸ್ಯಾಪಿ ನಿದಾನತ್ವಮಾಚಕ್ಷಾಣಃ ಸ್ವೋಕ್ತಂ ನಿದಾನತ್ರೈವಿಧ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಕಥಂ ನ ವಿರುಣದ್ಧಿ?; ಅತ್ರೈಕೇ ಸಮಾಧಿಮಭಿದಧತಿ– ತ್ರಿವಿಧಂ ಯನ್ನಿದಾನಮುಕ್ತಂ ತತ್ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿವಿಷಯಮ್, ಇದಂ ತು ಪ್ರತಿನಿಯತವಿಷಯಂ, ಯತೋ ನ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾ ರೋಗಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಕಶ್ಚಿದೇವ ವ್ಯಾಧಿಃ ಕುತಶ್ಚಿದ್ರೋಗಾದಿತಿ ಚತುರ್ಥಮೇವೈತನ್ನಿದಾನಂ ರೋಗಾಖ್ಯಮಿತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ರೋಗಸ್ಯ ರೋಗೋಽಪಿ ನಿದಾನಂ ಭವನ್ ತ್ರಿವಿಧನಿದಾನವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ನ ಭವತ್ಯೇವ; ಯತೋ ಯಾವದಯಂ ಜ್ವರೋಽಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದಿಭಿರುಪಬೃಂಹಿತಬಲೋ ನ ಭವತಿ ನ ತಾವದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಾರಭತೇ, ತಸ್ಮಾದ್ ವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪಾದೇ ತ್ರಿವಿಧ ಏವ ಹೇತುಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಾರಮ್ಪರ್ಯೇಣ ವೇತಿ||೧೬-೧೮||

Adhikarana rogANAM kadA nidAnArthakartRutvaM? (19) · Śloka 19

ತೇ ಪೂರ್ವಂ ಕೇವಲಾ ರೋಗಾಃ ಪಶ್ಚಾದ್ಧೇತ್ವರ್ಥಕಾರಿಣಃ |೧೯| (ಚ. ನಿ. ಅ. ೮) |

ನನು, ಯ ಇಮೇ ರೋಗಾ ರೋಗಾನ್ತರಸ್ಯ ನಿದಾನತ್ವೇನೋಕ್ತಾಸ್ತೇ ಕಿಮುತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರಾ ಏವ ರೋಗಂ ಜನಯನ್ತಿ ಉತಾನನ್ತರಕಾಲಮಿತ್ಯತ ಆಹ– ತೇ ಪೂರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇ ವ್ಯಾಧಯ ಉಪಬೃಂಹಕಹೇತ್ವಲಾಭಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ ಕೇವಲಾಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಃ ಸನ್ತೋ ರೋಗಾ ಏವ ರುಜಾಕರ್ತೃತ್ವಾತ್; ಪಶ್ಚಾದುಪಬೃಂಹಕಹೇತುಲಾಭಾತ್, ಹೇತೋರ್ನಿದಾನಸ್ಯ ಯೋಽರ್ಥೋ ಯತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ವ್ಯಾಧಿಜನನಾಖ್ಯಂ ತತ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಯಥಾ– ಜ್ವರೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ|೧೯|–

Adhikarana rogajanakasya vyAdhervaicitryam (19-20) · Śloka 20

ಕಶ್ಚಿದ್ಧಿ ರೋಗೋ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ||೧೯|| ನ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ಚಾಪ್ಯನ್ಯೋ ಹೇತುತ್ವಂ ಕುರುತೇಽಪಿ ಚ | ಏವಂ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಾ ನೄಣಾಂ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವ್ಯಾಧಿಸಙ್ಕರಾಃ ||೨೦|| (ಚ. ನಿ. ಅ. ೮) |

ತಸ್ಯೈವ ರೋಗಜನಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ವೈಚಿತ್ರ್ಯಮಾಹ– ಕಶ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಮುಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ; ವ್ಯಾಧಿಸಙ್ಕರಾ ವ್ಯಾಧಿಮೇಲಕಾಃ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ– ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ನ ನಿವರ್ತತೇ ಕಾಸಶ್ಚ ಜಾಯತೇ, ಅರ್ಶೋ ನ ನಿವರ್ತತೇ ಜಠರಗುಲ್ಮೌ ಸ್ಯಾತಾಮಿತಿ| ಕೃಚ್ಛ್ರತಮತ್ವಂ ಚೈಷಾಂ ಬಹುವಿಧದುಃಖಜನಕತ್ವಾತ್, ಪ್ರಾಯೋ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮಾಚ್ಚೇತಿ||೧೯-೨೦||

Adhikarana nidAnapa~jcakasyAvashyaj~jAtavyatA (21) · Śloka 21

ತಸ್ಮಾದ್ಯತ್ನೇನ ಸದ್ವೈದ್ಯೈರಿಚ್ಛದ್ಭಿಃ ಸಿದ್ಧಿಮುದ್ಧತಾಮ್ | ಜ್ಞಾತವ್ಯೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಯೋಽಯಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ವಿನಿಶ್ಚಯಃ ||೨೧||

ಉಕ್ತನಿದಾನಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ರೋಗನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸಿದ್ಧಿಹೇತುತ್ವೇನಾವಶ್ಯಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯತಾಮಾಹ– ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಧತಾಂ ಬಹುವಿಷಯತ್ವೇನ ಮಹತೀಮ್| ವಿನಿಶ್ಚಯೋ ನಿದಾನಮಿತಿ| ಅಥ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಕಾರೇಷು ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾದಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಚರಕೋಕ್ತಾ ವಾತಾದಿಗುಣಾಃ ಲಿಖ್ಯನ್ತೇ– “ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತೋ ಲಘುಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶ್ಚಲೋಽಥ ವಿಶದಃ ಖರಃ| ವಿಪರೀತಗುಣೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ಮಾರುತಃ ಸಮ್ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ|| ಸಸ್ನೇಹಮುಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ದ್ರವಮಮ್ಲಂ ಸರಂ ಕಟು| ವಿಪರೀತಗುಣೈಃ ಪಿತ್ತಂ ದ್ರವ್ಯೈರಾಶು ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ|| ಗುರುಶೀತಮೃದುಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಸ್ಥಿರಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪ್ರಶಮಂ ಯಾನ್ತಿ ವಿಪರೀತಗುಣೈರ್ಗುಣಾಃ||” ಇತಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧)||೨೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಪಞ್ಚನಿದಾನಲಕ್ಷಣಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಞ್ಚನಿದಾನಲಕ್ಷಣಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧||