1. pañcanidānalakṣaṇam

Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1

പഞ്ചനിദാനലക്ഷണമ് | പ്രണമ്യ ജഗദുത്പത്തിസ്ഥിതിസംഹാരകാരണമ് | സ്വര്ഗാപവര്ഗയോര്ദ്വാരം ത്രൈലോക്യശരണം ശിവമ് ||൧||

ശ്രീഗണേശായ നമഃ| ശശിരുചിരഹരാര്ധവ്യക്തസക്താര്ധദേഹോ ദിശതു ഘനഘനാഭഃ പദ്മനാഭഃ ശ്രിയം വഃ| ത്രിദശസരിദശീതദ്യോതജാവാരിമധ്യഭ്രമിഭവമിവ നാഭൌ വാരിജം യസ്യ രേജേ||൧|| ഭട്ടാരജേജ്ജടഗദാധര വാപ്യചന്ദ്രശ്രീചക്രപാണിബകുലേശ്വരസേനഭോജൈഃ| ഈശാനകാര്തികസുകീര സുധീരവൈദ്യൈര്മൈത്രേയമാധവമുഖൈര്ലിഖിതം വിചിന്ത്യ||൨|| തന്ത്രാന്തരാണ്യപി വിലോക്യ മമൈഷ യത്നഃ സദ്ഭിര്വിധേയ ഇഹ ദോഷവിധൌ സമാധിഃ| മര്ത്യൈരസര്വവിദുരൈര്വിഹിതേ ക്വ നാമ ഗ്രന്ഥേऽസ്തി ദോഷവിരഹഃ സുചിരന്തനേऽപി||൩|| തത്തദ്ഗ്രന്ഥതരുഭ്യോ വ്യാഖ്യാകുസുമരസലേശമാഹൃത്യ| ഭ്രമരേണേവ മയാऽയം വ്യാഖ്യാമധുകോശ ആരബ്ധഃ||൪|| ഉപയുക്തമിഹാനുക്തം നിദാനം മാധവേന യത്| ഗ്രന്ഥവ്യാഖ്യാപ്രസങ്ഗേന മയാ തദപി ലിഖ്യതേ||൫|| അഥ പ്രഥിതസര്വായുര്വേദബോധവിശുദ്ധബുദ്ധിഃ ശ്രീമാധവകരോ വികാരനികരഹേത്വാദിതത്ത്വബുഭുത്സോത്സുകചികിത്സകജനാനുജിഘൃക്ഷയാ വിധിത്സിതഗ്രന്ഥസന്ദര്ഭാരമ്ഭേ തത്പ്രത്യൂഹവ്യൂഹവ്യപോഹഹേതും പരമാപ്താചാരപരമ്പരാപരിപ്രാപ്തം സ്വേഷ്ടദേവതാപ്രണാമം പ്രാക് പ്രാണൈഷീത്; ഗ്രന്ഥശ്രോതൃൗണാമപി വിശ്വേശ്വരമഹേശ്വരസ്യ പ്രണാമാനുവാദമാത്രാദപി വിഘ്നോപശമോ ഭവതീത്യഭിപ്രായേണ തം ഗ്രന്ഥാദൌ നിബദ്ധവാന്– പ്രണമ്യേത്യാദി| അത്ര പ്രശബ്ദോ ഭക്ത്യതിശയഖ്യാപകഃ| നിബന്ധനക്രിയാപേക്ഷയാ പ്രണാമസ്യ പൂര്വകാലഭാവിത്വാത് പ്രണമേഃ ക്ത്വാപ്രത്യയഃ| ജഗച്ഛബ്ദേനോത്പത്തിമന്തഃ ക്ഷിത്യാദയോऽഭിധീയന്തേ; തേഷാമുത്പത്തൌ സ്വകാരണസമവായേ, സ്ഥിതൌ കതിചിത്കാലാവസ്ഥാനേ, സംഹാരേ പ്രധ്വംസേ, കാരണം കര്താരമ്| സ്വര്ഗഃ സുഖമ്, അപവര്ഗോ മോക്ഷഃ ആത്യന്തികദുഃഖനിവൃത്തിലക്ഷണഃ, തയോര്ദ്വാരമുപായം പ്രധാനകാരണമ്| ഏതേന സകലപുരുഷാര്ഥഹേതുത്വമുക്തം, സുഖാവാപ്തിദുഃഖഹാനിവ്യതിരിക്തസ്യ പുരുഷാര്ഥസ്യാഭാവാത്| അത ഏവ ത്രൈലോക്യശരണം ത്രൈലോക്യരക്ഷിതാരമ്| ന ചോക്തജഗത്സ്ഥിതികാരണത്വേന പൌനരുക്ത്യം, ജഗച്ഛബ്ദേനോത്പത്തിമതാമേവാഭിധാനാത്| അത്ര തു ത്രൈലോക്യശബ്ദോ ഭുവനത്രയവര്തിചേതനാചേതനസമൂഹവാചീ, ലോകശബ്ദസ്യ ഭുവനജനയോരഭിധായകത്വാത്| തഥാ ചാമരഃ– “ലോകസ്തു ഭുവനേ ജനേ” (അ. കോ. കാ. ൩ വ. ൩) ഇതി| ത്രൈലോക്യമിതി സ്വാര്ഥേ ഷ്യഞ്; ചാതുര്വര്ണ്യവത്| ഹരാദിപര്യായാന് പരിത്യജ്യ ശിവപദനിര്ദേശേന ഗ്രന്ഥസ്യ തദധ്യേതൃൗണാം ച സകലകല്യാണമഭിലഷന് ശിവപദം നിബദ്ധവാന്; ശിവകാരിത്വേനൈവ മഹേശ്വരസ്യ ശിവപദാഭിധാനമിതി||൧||

Adhikarana granthasyAbhidheyAdayaH (2-3) · Śloka 3

നാനാമുനീനാം വചനൈരിദാനീം സമാസതഃ സദ്ഭിഷജാം നിയോഗാത് | സോപദ്രവാരിഷ്ടനിദാനലിങ്ഗോ നിബധ്യതേ രോഗവിനിശ്ചയോऽയമ് ||൨|| നാനാതന്ത്രവിഹീനാനാം ഭിഷജാമല്പമേധസാമ് | സുഖം വിജ്ഞാതുമാതങ്കമയമേവ ഭവിഷ്യതി ||൩||

അഭിധേയസമ്ബന്ധപ്രയോജനോപദേശമന്തരേണ പ്രേക്ഷാവതാം ന പ്രവൃത്തിഃ സ്യാത് ഇതി, അതസ്തദഭിധാനാര്ഥം ശ്ലോകദ്വയമാഹ– നാനേത്യാദി| രോഗാണാം വിശേഷേണ വാതജത്വാദിസാധ്യാസാധ്യത്വാദിരൂപേണ നിശ്ചയോ ജ്ഞാനം യേന സ രോഗവിനിശ്ചയോ ഗ്രന്ഥോ നിബധ്യതേऽഭിധീയതേ, ‘അസ്മാഭിഃ’ ഇതി ശേഷഃ| തസ്യ വിശേഷണമ്– സോപദ്രവേത്യാദി| സഹ ഉപദ്രവാദിഭിര്വര്തതേ യഃ സ തഥാ; ഏതേന വിശേഷണദ്വാരേണ ഉപദ്രവാരിഷ്ടനിദാനലിങ്ഗസ്വരൂപമഭിധേയമുക്തം ഭവതി, ഏതദ്വ്യതിരിക്തസ്യാഭിധേയസ്യാഭാവാത്; തഥാ സതി ഉപദ്രവാദിഭിരഭിധേയൈഃ സഹ ഗ്രന്ഥസ്യ വാച്യവാചകലക്ഷണഃ സമ്ബന്ധോऽയഭിഹിതഃ| തത്ര, ഉപദ്രവോ രോഗാരമ്ഭകദോഷപ്രകോപജന്യോऽന്യവികാരഃ, ഉക്തം ച ചരകേ– “വ്യാധേരുപരി യോ വ്യാധിര്ഭവത്യുത്തരകാലജഃ| ഉപക്രമാവിരോധീ ച സ ഉപദ്രവ ഉച്യതേ||” ഇതി; നിയതമരണഖ്യാപകം ലിങ്ഗമരിഷ്ടം; നിദാനം രോഗോത്പാദകോ ഹേതുഃ; ലിങ്ഗം രോഗഖ്യാപകോ ഹേതുഃ| തേന ‘ലിങ്ഗ്യതേ ജ്ഞായതേ വ്യാധിരനേന’ ഇതി പാ.[ “ലിങ്ഗ്യന്തേ ജ്ഞായന്തേ വ്യാധയോऽനേന” ഇതി വ്യുത്പത്ത്യാ പൂര്വരൂപരൂപോപശയസമ്പ്രാപ്തയോऽഭിധീയന്തേ| യദ്യപി നിദാനമപി രോഗവിശേഷം ബോധയതി, തഥാऽപ്യുത്പത്തിജ്ഞപ്തിഹേതുത്വേന കാരണദ്വൈവിധ്യപ്രതിപാദനാര്ഥം തസ്യ പൃഥഗഭിധാനമ്| ഏഷാം ചോപദ്രവാദീനാം വിസ്തരാഭിധാനം യഥാവസരം കരിഷ്യതേ| നനു, രോഗനിദാനാദിതത്ത്വമതിസൂക്ഷ്മത്വേനാസര്വജ്ഞസ്യ ജ്ഞാനവിഷയഃ, തത് കഥം തദുപദേശേ പ്രേക്ഷാവതാം പ്രവൃത്തിരിത്യത ആഹ– നാനാമുനീനാമിത്യാദി| ഏതേന ഗ്രന്ഥസ്യ പ്രാമാണ്യം പ്രവൃത്ത്യങ്ഗത്വമുക്തം ഭവതി; മുനയോ ഹി തപോയോഗര്ധിബലാത്ത്രൈകാലികനിഖിലജ്ഞാനശാലിനഃ പുരുഷാതിശയാ ഉച്യന്തേ| നനു, യദ്യേവമ്ഭൂതഃ കസ്യചിദ്ഗ്രന്ഥോऽന്യോऽപ്യാസ്തേ, തേനൈവ വ്യവഹാരസിദ്ധേഃ കൃതകാര്യത്വേനാസ്യ നിഷ്പ്രയോജനതാ സ്യാദിത്യത ആഹ– ഇദാനീമിത്യാദി| ഇദാനീമസ്മാഭിരേവ പ്രാഥമ്യേന നാനാമുനീനാം വചനൈരേവംവിധോ നിബന്ധഃ ക്രിയതേ| സമാസത ഇതി സങ്ക്ഷേപതഃ| ഏതേനാല്പബുദ്ധീനാമതിവിസ്തരത്വേനാപ്രവൃത്ത്യങ്ഗതാദോഷഃ പരിഹൃതോ ഭവതി| നനു, കൃതേऽപി ഗ്രന്ഥേऽനുപാദേയപുരുഷപ്രണീതത്വേന ന കശ്ചിദ്ഭിഷക് പ്രവര്തിഷ്യത ഇതി ഗ്രന്ഥസ്യ വൈയര്ഥ്യം സ്യാദിത്യത ആഹ– സദ്ഭിഷജാം നിയോഗാദിതി| നിയോഗോ നിയോജനമ് “അസ്മദുപകാരായ ഗ്രന്ഥഃ ക്രിയതാമ്” ഇത്യേവം പ്രാര്ഥനേത്യര്ഥഃ; അഥവാ നിയോഗ ആജ്ഞാ, ഏതേനാത്മനഃ സവിനയത്വമുക്തം ഭവതീത്യര്ഥഃ| നാനാതന്ത്രേത്യാദി| സുഖം യഥാ ഭവതി തഥാ ആതങ്കം രോഗം വിജ്ഞാതുമയമേവ ഗ്രന്ഥോ ഭവിഷ്യതി, ‘കാരണമ്’ ഇതി ശേഷഃ| ഏതേന രോഗജ്ഞാനം പ്രയോജനമിത്യുക്തം, ഫലം ചാസ്യ ചികിത്സിതമിതി മന്തവ്യമ് യദുക്തം ചരകേ– “രോഗമാദൌ പരീക്ഷേത തതോऽനന്തരമൌഷധമ്| തതഃ കര്മ ഭിഷക് പശ്ചാജ്ജ്ഞാനപൂര്വം സമാചരേത്||” ഇതി (ച. സൂ. അ. ൨൦)| നനു, നാനാമുനീനാം വചനൈരേവ രോഗജ്ഞാനം ഭവിഷ്യതി, കിമനേന തദുപജീവിനാ ഗ്രന്ഥേനേത്യത ആഹ– അല്പമേധസാമിതി അല്പമേധസാമ് അല്പബുദ്ധീനാമ്; മഹാബുദ്ധയോ ഹി അതിവിസ്തരദുരധിഗമനാതന്ത്രാധ്യയനക്ഷമാ ഭവന്തി, ന ത്വല്പബുദ്ധയ ഇതി| മഹാധിയാമപി ആലസ്യാനാസാദിതദുരുപപാദാശേഷസംഹിതാനാമയമേവ രോഗജ്ഞാനായ ഭവിഷ്യതീത്യാഹ– നാനാതന്ത്രേത്യാദി||൨-൩||

Adhikarana vyAdherj~jAnopAyAH (4) · Śloka 4

നിദാനം പൂര്വരൂപാണി രൂപാണ്യുപശയസ്തഥാ | സമ്പ്രാപ്തിശ്ചേതി വിജ്ഞാനം രോഗാണാം പഞ്ചധാ സ്മൃതമ് ||൪|| (വാ. നി. അ. ൧) |

വ്യാധേര്ജ്ഞാതവ്യസ്യ പഞ്ച ജ്ഞാനോപായാ ഭവന്തീതി താനാഹ– നിദാനമിത്യാദി| ഏതേ പഞ്ച വ്യസ്താഃ സമസ്താശ്ച വ്യാധിബോധകാഃ| ന ച സമസ്തപക്ഷേ കൃതകരണത്വം വാച്യം, പ്രമാണസമ്പ്ലവസ്യാപി ദൃഷ്ടത്വാത്| ( അനുമിതവഹ്നൌ പ്രത്യക്ഷോപമാനശബ്ദാനാമപി സ്ഥിതിസത്ത്വാത്) ന യോ ഹ്യനുമാനേന പ്രതീതോ വഹ്നിഃ സ ഏവ പ്രത്യക്ഷാഗമാഭ്യാം നോപലഭ്യതേ [ ന വാ നിദാനാദീനി പ്രേക്ഷാവന്തോ യേ നൈവമാലോചയേയുഃ; ( കിന്തു യേ പ്രേക്ഷാവന്തേ നിദാനാദീനി സ്യുരിത്യേവ വേത്സ്യന്തി) ഏകേനൈവ പ്രതിപാദിതോ വ്യാധിരിതി വയമിഹോദാസ്മഹേ ( ന മന്യാമഹേ)| കിഞ്ച, ഏകേന പ്രതിപാദിതേऽപി വ്യാധാവപരേऽവശ്യമഭിധാതവ്യാഃ, ഭിന്നപ്രയോജനത്വാത്| തഥാഹി– യദി നിദാനം നോച്യതേ തദാ തത്പരിവര്ജനം കഥം ലഭ്യതേ? ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ വാതാദീനാം പ്രതീകാരഃ പ്രോക്തോ വിസ്തരതഃ പുനഃ| സങ്ക്ഷേപതഃ ക്രിയായോഗോ നിദാനപരിവര്ജനമ്||” ഇതി (സു. ഉ. തം. അ. ൧)| കിഞ്ച, യഥാ– മൃദ്ഭക്ഷണാത് പാണ്ഡുരോഗഃ, മക്ഷികാഭക്ഷണാച്ച ഛര്ദിരവസീയതേ; ന തു തഥാ നിദാനേന സര്വത്ര നിയതരോഗാധ്യവസായഃ, ജ്വരഗുല്മാദീനാമേകകാരണത്വാത്| യദാഹ ചരകഃ– “ഏകോ ഹേതുരനേകസ്യ തഥൈകസ്യൈക ഏവ ഹി| വ്യാധേരേകസ്യ ബഹവോ ബഹൂനാം ബഹവസ്തഥാ||” ഇതി (ച. നി. അ. ൮)| അപി ച കദാചിത് പ്രത്യാസന്നം നിദാനം ബാധിത്വാ വിപ്രകൃഷ്ടനിദാനകൃതോ ദോഷസഞ്ചയോ വ്യാധിം കുര്യാത്, തസ്മാത് കേവലാന്നിദാനാന്ന വ്യാധിജ്ഞാനം ഭവതീതി പൂര്വരൂപാദീനാമുപാദാനമിതി വാപ്യചന്ദ്രഃ| അസതി പൂര്വരൂപാഭിധാനേ തത്രോക്തഃ ക്രിയാവിശേഷോ ന സങ്ഗച്ഛതേ| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “ ജ്വരസ്യ പൂര്വരൂപേ ലഘ്വശനമപതര്പണം വാ||” ഇതി (ച. നി. അ. ൧)| തഥാ ച സുശ്രുതേ– വാതികജ്വരപൂര്വരൂപേ ഘൃതപാനമിതി| തഥാऽസാധ്യത്വം ച നോപലഭ്യേത| ഉക്തം ച ചരകേ– “പൂര്വരൂപാണി സര്വാണി ജ്വരോക്താന്യതിമാത്രയാ| യം വിശന്തി വിശത്യേനം മൃത്യുര്ജ്വരപുരഃസരഃ|| അന്യസ്യാപി ച രോഗസ്യ പൂര്വരൂപാണി യം നരമ്| വിശന്ത്യനേന കല്പേന തസ്യാപി മരണം ധ്രുവമ്||” (ച. ഇ. അ. ൫) ഇതി| തഥാ രക്തപിത്തപ്രമേഹയോര്വിശേഷജ്ഞാനം ച ന ജായതേ| ഉക്തം ച ചരകേ– “ഹാരിദ്രവര്ണം രുധിരം ച മൂത്രം വിനാ പ്രമേഹസ്യ ഹി പൂര്വരൂപൈഃ| യോ മൂത്രയേത്തം ന വദേത് പ്രമേഹം രക്തസ്യ പിത്തസ്യ ഹി സ പ്രകോപഃ||” ഇതി (ച. ചി. അ. ൬)| അസതി രൂപാഭിധാനേ വ്യാധേരശേഷേണ സ്വരൂപമേവ ന വ്യവച്ഛിദ്യതേ; കിം ച സാധ്യാസാധ്യത്വം ച ന ജ്ഞായതേ| തഥാ ഹി സുഖസാധ്യലക്ഷണേ ചരകഃ– “ഹേതവഃ പൂര്വരൂപാണി രൂപാണ്യല്പാനി യസ്യ വൈ| ന ച തുല്യഗുണോ ദൂഷ്യോ ന ദോഷഃ പ്രകൃതിര്ഭവേത്||” ഇതി (ച. സൂ. അ. ൧൦); കഷ്ടസാധ്യലക്ഷണേ ചരകഃ– “നിമിത്തപൂര്വരൂപാണാം രൂപാണാം മധ്യമേ ബലേ|” (ച. സൂ. അ. ൧൦) ഇതി; തഥാ– “സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണഃ| സന്നിപാതജ്വരോऽസാധ്യഃ” (ച. സൂ. അ. ൩) ഇതി| അസത്യുപശയാഭിധാനേ സങ്കീര്ണലക്ഷണേऽനഭിവ്യക്തക്ലഷണേ വാ വ്യാധൌ വിശേഷബോധോ ന സ്യാത്| തദുക്തം ചരകേ– “ഗൂഢലിങ്ഗം വ്യാധിമുപശയാനുപശയാഭ്യാം” (പരീക്ഷേത) (ച. വി. അ. ൪) ഇതി| അസത്യാം ച സമ്പ്രാപ്തൌ പൂര്വരൂപാദിപ്രതീതസ്യാപി വ്യാധേശ്ചികിത്സോപയോഗിനോംऽശാംശവികല്പനാബലകാലാദേരപ്രതീതേശ്ചികിത്സാവിശേഷോ ന സ്യാത്| തസ്മാത് പഞ്ചാപി നിദാനാദയോ വക്തവ്യാഃ| പഞ്ചവിധമപ്യേതദ്വ്യാധ്യുത്പത്തിജ്ഞപ്തിഹേതുഭൂതം നിദാനശബ്ദേനോച്യതേ| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ഹേതുലക്ഷണനിര്ദേശാന്നിദാനാനി” (സു. സൂ. അ. ൩) ഇതി| തത്രൈവം നിദാനശബ്ദനിരുക്തിഃ– “നിര്ദിശ്യതേ വ്യാധിരനേനേതി നിദാനം”; “ദിശേഃ പൃഷോദരാദിത്വാദ്രൂപസിദ്ധിഃ|” ഇതി ഗദാധരഃ; “നിശ്ചിത്യ ദീയതേ പ്രതിപാദ്യതേ വ്യാധിരനേനേതി നിദാനമ്||” ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രേണാപി തന്ത്രയുക്ത്യാദിവിവരണപ്രസ്താവേ ഏഷൈവ നിരുക്തിരുക്താ| നിശബ്ദോ നിശ്ചയേ| തഥാ ച വരരുചേരുപസര്ഗസൂത്രമ്– “നി നിശ്ചയനിഷേധയോഃ” ഇതി| ലോകേऽപി ‘അദ്യ തേ നിദാനം കരിഷ്യാമി’ ഇത്യുക്തേ നിശ്ചയം കരിഷ്യാമീത്യവഗമ്യതേ| നിദാനമിതി കരണേ ല്യുട്; തേന ‘വ്യാധിനിശ്ചയകരണം നിദാനമ്’ ഇതി നിദാനാദിപഞ്ചകസാമാന്യലക്ഷണമ്| നിദാനശബ്ദോऽയം നിദാനവിശേഷേ ജാതൌ ച വര്തതേ; യഥാ– തൃണശബ്ദഃ തൃണവിശേഷേ തൃണജാതൌ ച വര്തതേ| യത്തു, ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രേണ നിദാനസ്ഥാനേ– “യാ ഗൌഃ സുദോഹാ ഭവതി ന താം നിദദീത|” ഇതി വ്യാസപ്രയോഗമുപന്യസ്യ നിബന്ധാര്ഥോ നിദാനശബ്ദോ വ്യാഖ്യാതഃ ‘നിദീയതേ നിബധ്യതേ ഹേത്വാദിസമ്ബദ്ധോ വ്യാധിരനേന’ ഇതി കൃത്വാ; തത്തു നിദാനസ്ഥാനരൂപഗ്രന്ഥാഭിപ്രായേണ, നഹി ഹേത്വാദയോ ഹേത്വാദിസമ്ബദ്ധം വ്യാധിം പ്രതിപാദയന്തി ||൪||

Adhikarana nidAnalakShaNam (5) · Śloka 5

നിമിത്തഹേത്വായതനപ്രത്യയോത്ഥാനകാരണൈഃ | നിദാനമാഹുഃ പര്യായൈഃ... |൫| (വാ. നി. അ. ൧) |

ഏഷാം നിദാനാദീനാം മധ്യേ സമാനാസമാനജാതീയവ്യാവര്തകം കാരണരൂപനിദാനസ്യ ലക്ഷണമാഹ– നിമിത്തേത്യാദിനാ പര്യായൈരിത്യന്തേന| ഏതൈഃ ശബ്ദൈര്യോऽര്ഥോऽഭിധീയതേ തന്നിദാനം; യഥാ– “ബുദ്ധിരുപലബ്ധിര്ജ്ഞാനമിത്യനര്ഥാന്തരമ്|” (ന്യാ. ദ. പ്ര. ആ. സൂ. ൧൫) ഇതി| നനു, കിം മിലിതൈരേകൈകശോ വാ? നാദ്യഃ, ഏകാര്ഥാഭിധായിനാം ശബ്ദാനാം മിലിതാനാമപ്രയോഗാത്; ദ്വിതീയശ്ചേത്തദാ സവ്യഭിചാരഃ; നിമിത്തസ്യ ശകുനാദൌ, ഹേതോഃ പ്രയോജകേ കര്തരി, ആയതനസ്യ സ്ഥാനേ, പ്രത്യയസ്യ ലഡാദൌ, ഉത്ഥാനസ്യ ഉദ്ഗമനോത്സര്ഗയോശ്ച ദര്ശനാത്| നൈവം, ശകുനാദീനാം നിമിത്താദിഭിഃ സര്വൈരനഭിധാനാത്| അത ഏവാഹ– പര്യായൈരിതി| നഹി തേഷാം തേ പര്യായാഃ, യതഃ ക്രമേണൈകാര്ഥവാചകാഃ ശബ്ദാഃ പരസ്പരം പര്യായാ ഉച്യന്തേ| തസ്മാന്നിമിത്താദിശബ്ദൈഃ പര്യായൈരഭിധീയമാനത്വം നിദാനത്വമ്| ഏതച്ച പര്യായകഥനം ശാസ്ത്രേ വ്യവഹാരാര്ഥമ്| ഇദം തു സങ്ക്ഷേപതോ ലക്ഷണമ്– “സേതികര്തവ്യതാകോ രോഗോത്പാദകഹേതുര്നിദാനമ്|” ഇതി| യന്മതേ ദോഷേതികര്തവ്യതാരൂപാ സമ്പ്രാപ്തിരിഷ്യതേ തന്മതേ സമ്പ്രാപ്തിവ്യുദാസാര്ഥം ‘സേതികര്തവ്യതാക’ ഇതി പദം, തസ്യാ ദോഷേതികര്തവ്യതാരൂപായാ ഇതികര്തവ്യതാന്തരാഭാവാത്| യന്മതേ വ്യാധിജന്മ സമ്പ്രാപ്തിഃ, തന്മതേ ‘വ്യാധ്യുത്പത്തിഹേതുര്നിദാനമ്’ ഇതി ലക്ഷണമ്| ഉഭയത്രാപി ‘ഉത്പത്തി’ ഏതത്പദം ജ്ഞപ്തിഹേതുപൂര്വരൂപാദിവ്യവച്ഛേദാര്ഥമ്| സ ച ഹേതുരനേകധാ; തത്ര പ്രഥമശ്ചതുര്വിധഃ, യദാഹ ഉപകല്പനീയാധ്യായേ ഹരിചന്ദ്രഃ– “സന്നികൃഷ്ടവിപ്രകൃഷ്ടവ്യഭിചാരിപ്രാധാനികഭേദാച്ചതുര്ധാ|” ഇതി| സന്നികൃഷ്ടോ യഥാ– നക്തന്ദിനര്തുഭുക്താംശാ ദോഷപ്രകോപസ്യ ഹേതവഃ, ന തേ ചയാദികമപേക്ഷന്തേ| വിപ്രകൃഷ്ടോ യഥാ– “ഹേമന്തേ നിചിതഃ ശ്ലേഷ്മാ വസന്തേ കഫരോഗകൃത്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൬൪); കിംവാ സന്നികൃഷ്ടോ ജ്വരസ്യ രൂക്ഷാദിസേവാ, വിപ്രകൃഷ്ടോ രുദ്രകോപഃ| വ്യഭിചാരീ യഥാ– യോ ദുര്ബലത്വാദ്വ്യാധ്യധികരണാസമര്ഥഃ| യദാഹ ചരകഃ– “( നിദാനാദിവിശേഷാ) അബലീയാംസോऽഥവാऽനുബന്ധ്നന്തി, ന തദാ വികാരാഭിനിര്വൃതിഃ|” ഇതി (ച. നി. അ. ൪)| പ്രാധാനികോ യഥാ– വിഷാദിഃ; ത്രിവിധോ വാ, അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗപ്രജ്ഞാപരാധപരിണാമഭേദാത്| തത്ര, അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗോऽയോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗയുക്താ രൂപരസാദയഃ, പ്രജ്ഞാപരാധോ മിഥ്യാജ്ഞാനാദിഃ, പരിണാമോऽയോഗാദിയുക്താ ഋതുസ്വഭാവജാഃ ശീതാദയഃ| “അധര്മസ്യ ച രോഗഹേതോരത്രൈവാന്തര്ഭാവഃ” ഇതി ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രഃ, തസ്യാപി കാലാന്തരപരിണതസ്യ ദുഃഖകര്തൃത്വാത്| ചക്രസ്തു പ്രജ്ഞാപരാധേ തസ്യാന്തര്ഭാവമാഹ; മിഥ്യാജ്ഞാനകൃതബ്രഹ്മവധാദിജന്മനോऽധര്മസ്യ പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവ മൂലം; ബലാബലം ത്വത്ര ന നിരൂപ്യതേ, രോഗകാരണത്വേനാധര്മസ്യ സര്വഥാ സിദ്ധത്വാദിതി| ദോഷവ്യാധ്യുഭയഹേതുഭേദാച്ച സ ത്രിവിധഃ| ദോഷഹേതവോ യഥാ– ചയപ്രകോപപ്രശമനിമിത്താ യഥര്തൂത്പന്നാ മധുരാദയഃ| വ്യാധിഹേതവോ യഥാ– മൃദ്ഭക്ഷണം പാണ്ഡുരോഗസ്യ കാരണമ്| യദ്യപി മൃദപി ദോഷം പ്രകോപയത്യേവ; യദുക്തം ചരകേ– “കഷായാ മാരുതം, പിത്തമൂഷരാ, മധുരാ കഫമ്|” ഇതി (ച. ചി. അ. ൧൬) തഥാऽപി തജ്ജൈര്ദോഷൈഃ പാണ്ഡുരോഗ ഏവാരഭ്യതേ ന ത്വന്യോ വികാര ഇതി വ്യാധിഹേതുതാ ഭവതി| ഉഭയഹേതുര്യഥാ വാതരക്തേ– “ഹസ്ത്യശ്വോഷ്ട്രൈര്ഗച്ഛതശ്ചാശ്നതശ്ച” (സു. നി. അ. ൧) ഇത്യാദി| തത്ര യദ്യപി ദോഷപ്രകോപപൂര്വകമേവ വ്യാധിജനനം, തഥാऽപി ദോഷവദ്വ്യാധാവപി തസ്യ കാരണത്വമിതി ബോധയതി| തേന തത്ര ന വ്യാധിഹരമാത്രം ഭേഷജം പ്രയോജ്യം, കിന്തൂഭയപ്രത്യനീകമ്| ന ച വാച്യം കാരണഭൂതദോഷനിവൃത്ത്യൈവ കാര്യഭൂതസ്യ വ്യാധേര്നിവൃത്തിരിതി; യതഃ പ്രതിനിയതശക്തികാനി ഭേഷജദ്രവ്യാണി ഭവന്തി; കഥമന്യഥാ ശ്ലൈഷ്മികതിമിരേ ശ്ലേഷ്മഹരമേവ വമനം ന പ്രയുജ്യതേ| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ന വാമയേത്തൈമിരികം ന ഗുല്മിനം ന ചാപി പാണ്ഡൂദരരോഗപീഡിതമ്|” (സു. ചി. അ. ൩൩) ഇതി| സ ഏവോത്പാദകവ്യഞ്ജകഭേദാച്ച ദ്വിധാ| തത്രോത്പാദകോ യഥാ– ഹേമന്തജോ മധുരരസഃ കഫസ്യ| വ്യഞ്ജകോ യഥാ– തസ്യൈവ കഫസ്യ വ്യഞ്ജകോ വസന്തേ സൂര്യസന്താപഃ ഇതി ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രഃ| തത്ര വ്യഞ്ജകഃ പ്രേരക ഇത്യര്ഥഃ| ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദാച്ച ദ്വിധാ| തത്ര ബാഹ്യാ ആഹാരാചാരകാലാദയഃ| ഏതദഭിപ്രായേണ തീസടാചാര്യഃ– “വ്യായാമാദപതര്പണാത് പ്രപതനാദ്ഭങ്ഗാത് ക്ഷയാജ്ജാഗരാദ്വേഗാനാം ച വിധാരണാദതിശുചഃ ശൈത്യാദതിത്രാസതഃ| രൂക്ഷക്ഷോഭകഷായതിക്തകടുകൈരേഭിഃ പ്രകോപം വ്രജേദ്വായുര്വാരിധരാഗമേ പരിണതേ ചാന്നേऽപരാഹ്ണേऽപി ച|| കട്വമ്ലോഷ്ണവിദാഹിതീക്ഷ്ണലവണക്രോധോപവാസാതപസ്ത്രീസമ്പര്കതിലാതസീദധി-സുരാശുക്താരനാലാദിഭിഃ| ഭുക്തേ ജീര്യതി ഭോജനേ ച ശരദി ഗ്രീഷ്മേ സതി പ്രാണിനാം മധ്യാഹ്നേ ച തഥാऽര്ധരാത്രിസമയേ പിത്തം പ്രകോപം വ്രജേത്|| ഗുരുമധുരരസാതിസ്നിഗ്ധദുഗ്ധേക്ഷുഭക്ഷ്യദ്രവദധിദിനനിദ്രാപൂപസര്പിഷ്പ്രപൂരൈഃ| തുഹിനപതനകാലേ ശ്ലേഷ്മണഃ സമ്പ്രകോപഃ പ്രഭവതി ദിവസാദൌ ഭുക്തമാത്രേ വസന്തേ||” (ച. ക. അ. ൨൯-൩൧) ഇതി| ആഭ്യന്തരാ യഥാ– ദോഷാ ദൂഷ്യാശ്ച| തത്ര ദോഷോऽപി പ്രകുപിതഃ പ്രാകൃതാദിഭേദാദനേകധാ| പ്രാകൃതോ യഥാ– വസന്തേ ശ്ലേഷ്മാ, ശരദി പിത്തം, പ്രാവൃഷി വായുഃ| വൈകൃതസ്തു യഥാ– വസന്തേ പിത്തം വായുര്വാ, വര്ഷാസു കഫഃ പിത്തം വാ, ശരദി കഫോ വായുര്വാ| അസ്യ പ്രയോജനം സുഖസാധ്യത്വാദി| യദുക്തം ചരകേ– “പ്രാകൃതഃ സുഖസാധ്യസ്തു വസന്തശരദുദ്ഭവഃ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇത്യാദി| അനുബന്ധ്യാനുബന്ധഭേദാച്ച ദ്വിധാ| അനുബന്ധ്യഃ പ്രധാനമ്, അനുബന്ധോऽപ്രധാനമ്| യദാഹ ചരകഃ– “സ്വതന്ത്രോ വ്യക്തലിങ്ഗോ യഥോക്തസമുത്ഥാനോപശമോ ഭവത്യനുബന്ധ്യഃ, തദ്വിപരീതലക്ഷണസ്ത്വനുബന്ധഃ|” (ച. വി. അ. ൬) ഇതി| അസ്യ പ്രയോജനം സംസര്ഗജേ വ്യാധാവനുബന്ധ്യോ വിശേഷേണ ചികിത്സ്യോऽനുബന്ധാവിരോധേന| തദുക്തം ചരകേ– “തത്രോപദ്രവസ്യ പ്രായഃ പ്രധാനപ്രശമാത് പ്രശമഃ|” (ച. ചി. അ. ൨൧) ഇതി| ഉപദ്രവോऽനുബന്ധഃ| പ്രകൃതിവികൃതിതോ യഥാ– വാതപ്രകൃതേര്വാതരോഗഃ കഷ്ടസാധ്യോ ഭവതി, കഫപിത്തപ്രകൃതേസ്തു സുഖസാധ്യഃ| യദാഹ സുഖസാധ്യലക്ഷണേ ചരകഃ– “ന ച തുല്യഗുണോ ദൂഷ്യോ ന ദോഷഃ പ്രകൃതിര്ഭവേത്” (ച. സൂ. അ. ൧൦) ഇതി| ആശയാപകര്ഷതോ യഥാ– യദാ സ്വമാനസ്ഥിതമേവ ദോഷം സ്വാശയാദാകൃഷ്യ വായുഃ സ്ഥാനാന്തരം ഗമയതി തദാ സ്വമാനസ്ഥോऽപി സ വികാരം ജനയതി| യദാഹ ചരകഃ– “പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ പിത്തം മാരുതഃ ശ്ലേഷ്മണഃ ക്ഷയേ| സ്ഥാനാദാദായ ഗാത്രേഷു യത്ര യത്ര വിസര്പതി|| തദാ ഭേദശ്ച ദാഹശ്ച തത്ര തത്രാനവസ്ഥിതഃ| ഗാത്രദേശേ ഭവത്യസ്യ ശ്രമോ ദൌര്ബല്യമേവ ച||” ഇതി (ച. സൂ. അ. ൧൭)| അസ്യ പ്രയോജനം വാതസ്യൈവ തത്ര വിഗുണസ്യ സ്വസ്ഥാനാനയനം കാര്യം, നതു പിത്തസ്യ ഹ്രാസനം; “യേ ത്വേനാം പിത്തസ്യ സ്ഥാനാകൃഷ്ടിം ന വിദന്തി, തേ ദാഹോപലമ്ഭേന പിത്തവൃദ്ധിം മന്യമാനാഃ പിത്തം ഹ്രാസയന്തഃ പിത്തക്ഷയലക്ഷണം രോഗാന്തരമേവോത്പാദയന്ത ആതുരമതിപാതയന്തി|” ഇതി ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രഃ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– ഭ്രാജകാദിഭേദേന സര്വദേഹസ്ഥിതേ പിത്തേ യദാ സ്വാശയാകൃഷ്ടം പിത്തമവയവാന്തരമനിലേന പ്രാപിതം തദാ തദവയവാന്തരസ്ഥം പിത്തമാഗന്തുപിത്തസമ്ബന്ധേനാധികമേവ ജാതം, തതശ്ച പിത്തവൃദ്ധിലക്ഷണൈവേയം ദുഷ്ടിര്ന ദുഷ്ട്യന്തരമ്, അന്യഥാ ദാഹ ഏവ ന സ്യാത് നഹി സ്വമാനസ്ഥോ ദോഷോ വികാരം ജനയതീതി| ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രസ്യ ത്വയമഭിപ്രായഃ– യദ്യപ്യേവം തഥാऽപി ചികിത്സാഭേദാര്ഥം വൃദ്ധിക്ഷയവ്യതിരിക്തസ്ഥാനാന്തരഗതിരൂപോ ദുഷ്ടിവിശേഷോऽവശ്യമേവേഷ്ടവ്യഃ, അന്യഥാ വൃദ്ധം പിത്തമിതി മത്വാ വിരേചനം പിത്തഹ്രാസനം വാ കാര്യം, നച തത്തത്ര യോഗ്യം, കിം തു സ്വസ്ഥാനാനയനമ്| യച്ചോക്തം ചരകേണ– “ക്ഷയഃ സ്ഥാനം ച വൃദ്ധിശ്ച വിജ്ഞേയാ ത്രിവിധാ ഗതിഃ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇത്യാദി, തത് പ്രായികമിതി| ഗതിതോ യഥാ– ഗതിര്ദോഷാണാം ക്ഷീണവൃദ്ധത്വാദയഃ| യദുക്തം ചരകേ “ക്ഷയഃ സ്ഥാനം ച വൃദ്ധിശ്ച ദോഷാണാം ത്രിവിധാ ഗതിഃ| ഊര്ധ്വം ചാധശ്ച തിര്യക്ച വിജ്ഞേയാ ത്രിവിധാ പരാ|| ത്രിവിധാ ചാപരാ കോഷ്ഠശാഖാമര്മാസ്ഥിസന്ധിഷു|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി|| അത്ര സ്ഥാനമിതി സമത്വമ്| തത്ര ക്ഷയാദിലക്ഷണം യഥാ– “ദോഷാഃ പ്രവൃദ്ധാഃ സ്വം ലിങ്ഗം ദര്ശയന്തി യഥാബലമ്| ക്ഷീണാ ജഹതി സ്വം ലിങ്ഗം, സമാഃ സ്വം കര്മ കുര്വതേ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭)– ഇതി| സ്വം ലിങ്ഗമിതി കുപിതസ്യ വായോ രൌക്ഷ്യാദയോ ധര്മാഃ, കര്മാണി ച സ്രംസശൂലാദീനി| യദാഹ ചരകപാഠസംവാദീ സുദാന്തസേനഃ– “ആധ്മാനസ്തമ്ഭരൌക്ഷ്യസ്ഫുടനവിമഥനക്ഷോഭകമ്പപ്രതോദാഃ, കണ്ഠധ്വംസാവസാദൌ ശ്രമകവിലപനം സ്രംസശൂലപ്രഭേദാഃ| പാരുഷ്യം കര്ണനാദോ വിഷമപരിണതിഭ്രംശദൃഷ്ടിപ്രമോഹാ, വിസ്പന്ദോദ്ഘട്ടനാനി ഗ്ലപനമശയനം താഡനം പീഡനം ച|| നാമോന്നാമൌ വിഷാദോ ഭ്രമപരിപതനം ജൃമ്ഭണം രോമഹര്ഷോ, വിക്ഷേപാക്ഷേപശോഷഗ്രഹണശുഷിരതാച്ഛേദനം വേഷ്ടനം ച| വര്ണഃ ശ്യാവോऽരുണോ വാ തൃഡപി ച മഹതീ സ്വാപവിശ്ലേഷസങ്ഗാ, വിദ്യാത് കര്മാണ്യമൂനി പ്രകുപിതമരുതഃ സ്യാത് കഷായോ രസശ്ച|| വിസ്ഫോടാമ്ലകധൂമകാഃ പ്രലപനം സ്വേദസ്രുതിര്മൂര്ഛനം, ദൌര്ഗന്ധ്യം ദരണം മദോ വിസരണം പാകോऽരതിസ്തൃഡ്ഭ്രമൌ| ഊഷ്മാऽതൃപ്തിതമഃ പ്രവേശദഹനം കട്വമ്ലതിക്താ രസാ, വര്ണഃ പാണ്ഡുവിവര്ജിതഃ ക്വഥിതതാ കര്മാണി പിത്തസ്യ വൈ|| തൃപ്തിസ്തന്ദ്രാ ഗുരുതാ സ്തൈമിത്യം കഠിനതാ മലാധിക്യമ്| സ്നേഹാപക്ത്യുപലേപാഃ ശൈത്യം കണ്ഡൂഃ പ്രസേകശ്ച|| ചരകര്തൃത്വം ശോഥോ നിദ്രാധിക്യം രസൌ പടുസ്വാദൂ| വര്ണഃ ശ്വേതോऽലസതാ കര്മാണി കഫസ്യ ജാനീയാത്|| ദ്വിദോഷലിങ്ഗഃ സംസര്ഗഃ സന്നിപാതസ്ത്രിലിങ്ഗകഃ|” ഇതി| ലിങ്ഗജ്ഞാനപ്രയോജനം ച ചികിത്സാഭേദാര്ഥമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ക്ഷീണാ വര്ധയിതവ്യാഃ, വൃദ്ധാ ഹ്രാസയിതവ്യാഃ, സമാഃ പാലയിതവ്യാഃ” (സു. ചി. അ. ൩൩)– ഇതി| ഊര്ധ്വാദിഗതിര്യഥാ– ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തമിത്യാദി| അസ്യ പ്രയോജനം രക്തപിത്തസ്യോര്ധ്വഗസ്യ വിരേചനമ്, അധോഗസ്യ വമനമ്| യഥോക്തം ചരകേ– “ പ്രതിമാര്ഗം ച ഹരണം രക്തപിത്തേ വിധീയതേ|” (ച. നി. അ. ൨) ഇതി| യസ്തു ഗതിഭേദാനഭിജ്ഞഃ സഃ “വിരേകഃ പിത്തഹരാണാം” (ച. സൂ. അ. ൨൫) ഇതി വചനാദധോഗേ രക്തപിത്തേ വിരേകം പ്രയുഞ്ജാന ആതുരസ്യാനര്ഥമേവോത്പാദയതി; ജ്വരാദിഷു തിര്യഗ്ദോഷഗതിഷു യഥോക്തം ചികിത്സിതമിതി| വൃദ്ധാ ദോഷാഃ കദാചിത് കോഷ്ഠം, കദാചിച്ഛാഖാഃ, കദാചിന്മര്മാസ്ഥിസന്ധീനാശ്രിത്യ രുജന്തി; മര്മാസ്ഥിസന്ധിഷു ഗതിഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വോപാദകത്വാദേകത്വേന നിര്ദിഷ്ടാ| കോഷ്ഠ ആമാശയാദിഃ, ശാഖാ രക്താദയോ ധാതവസ്ത്വക്ചേതി, ചരകകൃതൈവേയം സഞ്ജ്ഞാ| കോഷ്ഠാദ്യഭിധാനപ്രയോജനം ചികിത്സാഭേദാര്ഥമ്| യഥോക്തം ചരകേ– “ആമാശയഗതേ വാതേ കഫേ പക്വാശയാശ്രിതേ| രൂക്ഷപൂര്വോ ഹിതഃ സ്വേദഃ സ്നേഹപൂര്വസ്തഥൈവ ച||” (ച. സൂ. അ. ൧൪); തഥാ– “സന്തതം രസരക്തസ്ഥഃ സോऽന്യേദ്യുഃ പിശിതാശ്രിതഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യാദി; തഥാ– “നാഗ്നികര്മോപദേഷ്ടവ്യം സ്നായുമര്മവ്രണേഷു ച|” (ച. ചി. അ. ൨൫) ഇതി| ഏതേ ച ദോഷാഃ സാമത്വനിരാമത്വാഭ്യാമപി ജ്ഞാതവ്യാഃ| യദുക്തമ്– “ഊഷ്മണോऽല്പബലത്വേന ധാതുമാദ്യമപാചിതമ്| ദുഷ്ടമാമാശയഗതം രസമാമം പ്രചക്ഷതേ|| ആമേന തേന സംയുക്താ ദോഷാ ദൂഷ്യാശ്ച ദൂഷിതാഃ| സാമാ ഇത്യുപദിശ്യന്തേ യേ ച രോഗാസ്തദുദ്ഭവാഃ|| സ്രോതോരോധബലഭ്രംശഗൌരവാനിലമൂഢതാഃ| ആലസ്യാപക്തിനിഷ്ഠീവമലഭേദാരുചിക്ലമാഃ|| ലിങ്ഗം മലാനാം സാമാനാം നിരാമാണാം വിപര്യയഃ|” (വാ. സൂ. അ. ൧൩)| “വായുഃ സാമോ വിബന്ധാഗ്നിസാദതന്ദ്രാന്ത്രകൂജനൈഃ|| വേദനാശോഥനിസ്തോദൈഃ ക്രമശോऽങ്ഗാനി പീഡയേത്| വിചരേദ്യുഗപച്ചാപി ഗൃഹ്ണാതി കുപിതോ ഭൃശമ്| സ്നേഹാദ്യൈര്വൃദ്ധിമാപ്നോതി സൂര്യമേഘോദയേ നിശി| നിരാമോ വിശദോ രൂക്ഷോ നിര്വിബന്ധോऽല്പവേദനഃ|| വിപരീതഗുണൈഃ ശാന്തിം സ്നിഗ്ധൈര്യാതി വിശേഷതഃ| ദുര്ഗന്ധം ഹരിതം ശ്യാവം പിത്തമമ്ലം സ്ഥിരം ഗുരു|| അമ്ലികാകണ്ഠഹൃദ്ദാഹകരം സാമം വിനിര്ദിശേത്| ആതാമ്രം പിത്തമത്യുഷ്ണം രസേ കടുകമസ്ഥിരമ്|| പക്വം വിഗന്ധം വിജ്ഞേയം രുചിപക്തൃബലപ്രദമ്| ആവിലസ്തന്തുലഃ സ്ത്യാനഃ കണ്ഠദേശേऽവതിഷ്ഠതേ| സാമോ ബലാസോ ദുര്ഗന്ധഃ ക്ഷുദുദ്ഗാരവിഘാതകൃത്|| ഫേനവാന് പിണ്ഡിതഃ പാണ്ഡുര്നിഃസാരോऽഗന്ധ ഏവ ച| പക്വഃ സ ഏവ വിജ്ഞേയശ്ഛേദവാന് വക്ത്രശുദ്ധികൃത്||” ഇതി| അസ്യ പ്രയോജനം സാമേ പാചനം, നിരാമേ ശമനമിതി| ഏതേ ച ദോഷാഃ പരസ്പരസമ്ബദ്ധാസ്തരതമാദിഭേദേന ദ്വിഷഷ്ടിധാ ഭവന്തി| തദുദാഹരണാനി വിസ്തരത്വാപത്തേരത്ര ന ലിഖ്യന്തേ, സൌശ്രുതദോഷഭേദവികല്പാധ്യായേ (സു. ഉ. തം. അ. ൬൬) ദ്രഷ്ടവ്യാനി| ഉക്തഹേതുദോഷഭേദയോഃ സങ്ഗ്രഹശ്ലോകൌ– “ചത്വാരോ വ്യഭിചാരിദൂരനികടപ്രാധാനികത്വാത്, പുനസ്തേऽസാത്മ്യേന്ദ്രിയകാര്ഥയുക്പരിണതിപ്രജ്ഞാപരാധാത്ത്രിധാ| രുഗ്ദോഷോഭയകാരണാദപി തഥാ, ദ്വൌ വ്യഞ്ജകോത്പാദകൌ, ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദതോऽപി കഥിതാ ഹേതോഃ പ്രഭേദാ അമീ|| ദോഷസ്യ ച പ്രാകൃതവൈകൃതാഭ്യാം, ഭേദോऽനുബന്ധ്യാദപി ചാനുബന്ധാത്| തഥാ പ്രകൃത്യപ്രകൃതിത്വയോഗാത്തഥാऽऽശയാകര്ഷവശാദ്ഗതേശ്ച||” ഇതി നിദാനമ്|൫|–

Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (5-6) · Śloka 6

...പ്രാഗ്രൂപം യേന ലക്ഷ്യതേ ||൫|| ഉത്പിത്സുരാമയോ ദോഷവിശേഷേണാനധിഷ്ഠിതഃ | ലിങ്ഗമവ്യക്തമല്പത്വാദ്വ്യാധീനാം തദ്യഥായഥമ് ||൬|| (വാ. നി. അ. ൧) |

നിദാനാനന്തരീയകത്വാത് പൂര്വരൂപാദീനാം തദനന്തരം പ്രാഗ്രൂപമാഹ– പ്രാഗ്രൂപമിത്യാദി| ദ്വിവിധം ഹി പൂര്വരൂപം ഭവതി, സാമാന്യം വിശിഷ്ടം ച| തത്ര സാമാന്യം യേന ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ഛനാവസ്ഥാജനിതേന ഭാവിജ്വരാദിവ്യാധിമാത്രം പ്രതീയതേ, ന തു വാതാദിജനിതത്വാദിവിശേഷഃ| യഥാ– ‘ശ്രമോऽരതിര്വിവര്ണത്വം’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯); ഇത്യാദി, തഥാ ദേവഗുരുവിപ്രദ്വേഷാദി; സാമാന്യാഭിപ്രായേണൈവത തന്ത്രാന്തരമ്– “വ്യാധേര്ജാതിര്ബുഭൂഷാ ച പൂര്വരൂപേണ ലക്ഷ്യതേ| ഭാവഃ കിമാത്മകത്വം ച ലക്ഷ്യതേ ലക്ഷണേന ഹി||” ഇതി| തഥാऽऽഹ പരാശരഃ– “പൂര്വരൂപം നാമ യേന ഭാവിവ്യാധിവിശേഷോ ലക്ഷ്യതേ ന തു ദോഷവിശേഷഃ|” ഇതി| വിശിഷ്ടം യഥാ– ഉരഃക്ഷതാദൌ ലിങ്ഗാന്യേവ വാതാദിജാന്യവ്യക്താനി| യദുക്തം തത്രൈവ– “അവ്യക്തം ലക്ഷണം തസ്യ പൂര്വരൂപമിതി സ്മൃതമ്|” (ച. ചി. അ. ൧൧) ഇതി തഥാ സുശ്രുതഃ– “സാമാന്യതോ വിശേഷാത്തു ജൃമ്ഭാऽത്യര്ഥം സമീരണാത്| പിത്താന്നയനയോര്ദാഹഃ കഫാദന്നാരുചിസ്തഥാ||” ഇതി (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഹാരീതേऽപ്യുക്തമ്– “ഇതി പൂര്വരൂപമഷ്ടാനാം ജ്വരാണാം സാമാന്യതഃ, വിശേഷതസ്തു ജൃമ്ഭാങ്ഗമര്ദഭൂയിഷ്ഠം ഹൃദയോദ്വേഗി വാതജമ്|” ഇത്യാദി| നനു, ചാത്യര്ഥം വ്യക്തത്വം തതശ്ച ജൃമ്ഭാദേരപി രൂപത്വം പ്രസജ്യേത; യദ്വക്ഷ്യതി– “തദേവ വ്യക്തതാം യാതം രൂപമിത്യഭിധീയതേ|” (വാ. നി. അ. ൧) ഇതി| ഉച്യതേ– യഥാ ശ്രമാദയ ഇതരരോഗവ്യതിരിക്തം ഭാവിജ്വരമാത്രം ബോധയന്തി ന തു വാതജത്വാദിവിശേഷമിത്യതസ്തേഷാമവ്യക്തത്വം, തഥാ പിത്താദിജ്വരവ്യതിരിക്തം ഭവിഷ്യദ്വാതജ്വരമാത്രം ബോധയന്തി ജൃമ്ഭാദയഃ, ന തു വാതസ്യ രൂക്ഷശീതധാതുക്ഷയാവരണാദിജന്യത്വരൂപവിശേഷം ബോധയന്തി; ഇത്യതോऽവ്യക്തവാതജ്വരബോധകത്വാദവ്യക്തത്വമേവ ജൃമ്ഭാദീനാമിതി ജേജ്ജടവാപ്യചന്ദ്രമാധവകരകാര്തികകുണ്ഡാദയോ വ്യാചക്ഷതേ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– പ്രഭൂതാവ്യക്തപൂര്വരൂപസഹചരിതസ്യ വ്യക്തസ്യാപി ജൃമ്ഭാദേഃ പൂര്വരൂപവ്യപദേശഃ; യഥാ– മാഷരാശിഃ; ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്ത്യേവമാദി| ന ച വ്യക്തത്വേന രൂപാദഭേദഃ; നിയമേന പൂര്വരൂപരൂപയോര്ഭാവിവര്തമാനവ്യാധിബോധകത്വാദിതി| തത്ര വിശിഷ്ടം പ്രാഗ്രൂപം രൂപാവസ്ഥായാമനുവര്തതേ ഏവ, തസ്യൈവാഭിവ്യക്തസ്യ രൂപത്വാത്; ന തു ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ഛനാവസ്ഥാജനിതം രോമഹര്ഷബാലപ്രദ്വേഷാദികം നിയമേനാനുര്വതേ, യദ്യനുവര്തേത തദാ സര്വജ്വരാണാമസാധ്യത്വം പ്രസജ്യേത| ഏതദഭിപ്രായേണ, “പൂര്വരൂപാണി സര്വാണി ജ്വരോക്താന്യതിമാത്രയാ| യം വിശന്തി വിശത്യേനം മൃത്യുര്ജ്വരപുരഃസരഃ||” (ച. ഇ. അ. ൫)– ഇതി ചരകവചനമിത്യാഹുഃ| തദേവം ദ്വിവിധേ പൂര്വരൂപേ വ്യവസ്ഥിതേ സാമാന്യപൂര്വരൂപമാഹ– പ്രാഗ്രൂപമിത്യാദി| യേന ശ്രമാദിനാ, ഉത്പിത്സുഃ സാമഗ്രീസാകല്യാദുത്പാദേച്ഛുഃ, ആമയോ രോഗഃ, ദോഷവിശേഷേണ വാതാദിജന്യാസാധാരണവേപഥ്വാദിനാ, അനധിഷ്ഠിതോऽസമ്ബദ്ധോ, ലക്ഷ്യതേ ജ്ഞായതേ, തത് പ്രാഗ്രൂപമിതി| വിശിഷ്ടപ്രാഗ്രൂപമാഹ– ലിങ്ഗമവ്യക്തമല്പത്വാദ്വ്യാധീനാം തദ്യഥായഥമിതി| പ്രാഗ്രൂപമിത്യനേന പൂര്വോക്തേന സമ്ബന്ധഃ| ലിങ്ഗം ലക്ഷണമ്; അവ്യക്തം നാത്യഭിവ്യക്തമ്, അത്ര ഹേതുരല്പത്വാദണുത്വാത്, നത്വാവരണാദിയോഗാദവ്യക്തമിത്യര്ഥഃ; യഥായഥം യസ്യ വ്യാധേര്യദ്രൂപം തദേവാവ്യക്തം തസ്യ പൂര്വരൂപമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു പൂര്വരൂപലക്ഷണമാഹുഃ– “സ്ഥാനസംശ്രയിണഃ ക്രുദ്ധാ ഭാവിവ്യാധിപ്രബോധകമ്| ദോഷാഃ കുര്വന്തി യല്ലിങ്ഗം പൂര്വരൂപം തദുച്യതേ||” ഇതി| തന്നാതിയുക്തം, രാജയക്ഷ്മണഃ പൂര്വരൂപസ്യ തൃണകേശനിപാതാദേരദൃഷ്ടജന്യസ്യാവ്യാപകത്വാത്| യദാഹ ചരകഃ– “യക്ഷ്മിണാം ഘൂണകേശാനാം തൃണാനാം പതനാനി ച| പ്രായോऽന്നപാനേ, കേശാനാം നഖാനാം ചാഭിവര്ധനമ്||” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി| ന ച തദപി ദോഷജം, ദോഷാണാം തൃണാദിഭിരസമ്ബന്ധാത്, അസമ്ബദ്ധസ്യ ച ഭാവസ്യ കാരണത്വേനാദൃഷ്ടത്വാത്; പരമ്പരയാ തു സമ്ബന്ധകല്പനയാऽതിപ്രസങ്ഗാത്, സര്വം സര്വസ്യ കാരണം സ്യാത്| ഏതദ്ദോഷപരിജിഹീര്ഷയൈവ പരമകുശലേന വാഗ്ഭടേനാദൃഷ്ടദോഷജസര്വപൂര്വരൂപോപസങ്ഗ്രാഹകം യേനേതിപദം നിബദ്ധമിതി ചരകേനോക്തം മത്വാ തദീയപൂര്വരൂപലക്ഷണമേവ മാധവകരോ ലിഖിതവാന്| സങ്ക്ഷേപതസ്തു ലക്ഷണമ്– “ഭാവിവ്യാധിബോധകമേവ ലിങ്ഗം പൂര്വരൂപമ്|” ഇതി| ഏവകാരേണ നിദാനോപശയയോഃ സമ്പ്രാപ്തേശ്ച ദോഷേതികര്തവ്യതാരൂപായാ വ്യവച്ഛേദഃ, തേഷാം തജ്ജാതീയാനാമുത്പന്നാനുത്പന്നവ്യാധിബോധകത്വാത്| തഥാ ഹി– നിദാനം മൃദ്ഭക്ഷണരൂപം ഭാവിപാണ്ഡുരോഗമനുപശയരൂപം ച വര്തമാനവിശിഷ്ടവ്യാധിം ബോധയതി; ഉപശയോऽപി പൂര്വരൂപാവസ്ഥാപ്രയുക്തോ ഭാവിവിശിഷ്ടവ്യാധിം ജ്ഞാപയതി, രൂപാവസ്ഥാപ്രയുക്തശ്ച വര്തമാനവിശിഷ്ടവ്യാധിം ജ്ഞാപയതി; സമ്പ്രാപ്തിശ്ച പൂര്വരൂപസ്യ മധ്യാഹ്നാദാവുത്പത്തിപ്രകോപാഭ്യാം ഭവിഷ്യദ്വിശിഷ്ടവ്യാധിം, രൂപസ്യ ച മധ്യാഹ്നപ്രകോപാദിനാ വര്തമാനവിശിഷ്ടവ്യാധിം ജ്ഞാപയതി; ഇത്യേഷാമുത്പന്നാനുത്പന്നവ്യാധിബോധകത്വമ്| നനു, യദാ പൂര്വരൂപവിശേഷം സ്മൃത്വോത്പന്നവ്യാധേര്വിശേഷാവധാരണം തദാ പൂര്വരൂപമപി വര്തമാനവ്യാധിബോധകം, യഥോക്തം രക്തപിത്തപ്രമേഹരൂപസന്ദേഹേ ചരകേണ– “ഹാരിദ്രവര്ണം രുധിരം ച മൂത്രം വിനാ പ്രമേഹസ്യ ഹി പൂര്വരൂപൈഃ|” (ച. ചി. അ. ൬) ഇത്യാദി| അത്രോച്യതേ– കിം വ്യാധിജന്മനഃ പൂര്വം പൂര്വരൂപം ഗൃഹീതം ന വാ? ആദ്യേ ഭാവിവ്യാധിബോധകത്വമേവ; ദ്വിതീയേ സ്മരണോത്പത്തിരേവ ന സ്യാത്, അനുഭവാഭാവാത്| അഥോച്യതേ– പൂര്വരൂപം ദന്താദീനാം മലാഢ്യത്വാദിരൂപം സ്വരൂപേണാനുഭൂതമേവ, കിന്തു പ്രമേഹപൂര്വരൂപതയാ ന പ്രതിഭാതമ്; ഉത്പന്നേ തു വ്യാധൌ തത് സ്മൃതം പ്രമേഹവിശേഷമവധാരയതി| ഏവം തര്ഹി പൂര്വരൂപസ്മരണം കാരണം ന തു പൂര്വരൂപം, രൂപാവസ്ഥായാം തസ്യ വ്യപഗതത്വാത്| സ്മരണം ന പ്രമാണമിതി ചേത്, സത്യം; കിന്തു (പൂര്വാനുഭവജനിതസംസ്കാരോപസ്ഥിത)സ്മരണസഹകൃതം പൂര്വരൂപം വ്യാധിവിശേഷബോധകം, ന തു കേവലം സ്മരണം; യഥാ– സംസ്കാരോപസ്ഥാപിതസ്മരണസഹകൃതം ചക്ഷുഃ പ്രത്യഭിജ്ഞായാം പ്രാഗവസ്ഥാവിശിഷ്ടഘടാവബോധകമ്– സോऽയം ഘട ഇതി| ഏവം സ്മരണവദാപ്തോപദേശേऽപി വാച്യം, തസ്യ ച ലിങ്ഗപദേന വ്യുദാസഃ; ഭാവിപദേന രൂപസ്യ; ലിങ്ഗപദേന ചക്ഷുരാദേഃ, തസ്യ ഘടജ്ഞാനാദിസാധാരണത്വേനാലിങ്ഗത്വാത്; അസാധാരണം ഹി ലിങ്ഗം ഭവതി| ഏതച്ച പൂര്വരൂപമവിദ്യമാനസ്യാപി വ്യാധേര്ലിങ്ഗം ഭവത്യേവ; യഥാ– വിശിഷ്ടമേഘോദയോ വൃഷ്ടേഃ| ഇതി പൂര്വരൂപമ്||൫-൬||

Adhikarana rUpalakShaNam (7) · Śloka 7

തദേവ വ്യക്തതാം യാതം രൂപമിത്യഭിധീയതേ | സംസ്ഥാനം വ്യഞ്ജനം ലിഡ്ഗം ലക്ഷണം ചിഹ്നമാകൃതിഃ ||൭|| (വാ. നി. അ. ൧) |

യദ്യപി പൂര്വരൂപാനന്തരം സമ്പ്രാപ്തിര്ഭവതി, തഥാऽപി വ്യാധിസ്വരൂപജ്ഞാനാര്ഥം രൂപമാഹ– തദേവേത്യാദി| തദേവ പൂര്വരൂപമേവ| വ്യക്തതാമുദ്ഭൂതതാമിതി| നനു വ്യക്തത്വം പൂര്വരൂപസ്യ കിം കാര്ത്സ്യേന, ഏകദേശേന വാ? ആദ്യേ സര്വജ്വരാണാമസാധ്യത്വം സ്യാത്; യദുക്തം ചരകേ– “പൂര്വരൂപാണി സര്വാണി” (ച. ഇ. അ. ൫) ഇത്യാദി; ദ്വിതീയേ ഹി “ജൃമ്ഭാऽത്യര്ഥം സമീരണാത്| പിത്താന്നയനയോര്ദാഹഃ” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യാദേരപി പൂര്വരൂപസ്യ രൂപത്വപ്രസങ്ഗഃ? നൈവമ്, അനഭ്യുപഗമാന്ന കൃത്സ്നസ്യ നാപ്യേകദേശസ്യ, കിന്ത്വനിര്ധാരിതൈകത്വാനേകത്വവിശേഷസ്യ പൂര്വരൂപമാത്രസ്യ വ്യക്തസ്യ വ്യാധേര്ലിങ്ഗത്വം; യഥാ– താര്ണപാര്ണാദിവിശേഷവിരഹേണ ധൂമമാത്രസ്യ വഹ്നിബോധകത്വമ്| ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ യദാ സര്വസ്യാഭിവ്യക്തിസ്തദാ ന സാധ്യത്വമ്, അന്യഥാ തു സാധ്യത്വമ്| ന ച ജൃമ്ഭാദേ രൂപത്വപ്രസങ്ഗഃ, തസ്യ പ്രാഗേവ വ്യക്തത്വാത്; അവ്യക്തം സദ്വ്യക്തതാം യാതം തസ്യ രൂപത്വേനാഭിധാനാത്; അപരപ്രഭൂതാവ്യക്തലിങ്ഗസഹചരിതത്വേന പൂര്വരൂപരൂപയോരസമാനകാലത്വേന ച രൂപത്വായോഗാദിതി ഈശ്വരസേനസ്ത്വാഹ– “ വ്യാധേഃ സ്വരൂപം യദ്വ്യക്തം തദ്രൂപമ്” ഇതി| തന്ന, വികല്പാസഹത്വാത്| തഥാ ഹി– സ്വരൂപമിതി കിം സ്വം രൂപം സ്വരൂപമ്? ആഹോസ്വിത് സ്വീയം രൂപം സ്വരൂപം? സ്വീയമപി ധര്മഃ, കാര്യം വാ? ന താവത് സ്വരൂപം, സ്വാത്മനി ക്രിയാവിരോധാത്; രൂപം ഹി വ്യാധിപ്രതിപത്തിനിമിത്തമുക്തം, തച്ചേദ് വ്യാധിസ്വഭാവ ഏവ തര്ഹി വ്യാധിസ്വഭാവാദേവ വ്യാധിസ്വഭാവഃ പ്രതീയത ഇതി വ്യക്തഃ സ്വാത്മനി ക്രിയാവിരോധഃ| നാപി ധര്മഃ, ചരകോക്തകൃഷ്ണത്വങ്നഖവിണ്മൂത്രത്വാദേരര്ശോരൂപത്വാനുപപത്തേഃ| നഹി കൃഷ്ണത്വങ്നഖാദികമര്ശോധര്മഃ, അതന്നിഷ്ഠത്വാത്; ധര്മാണാം ച ധര്മിനിഷ്ഠത്വാത്, അന്യഥാऽതിപ്രസങ്ഗാത്| നാപി കാര്യമ്, ഉപദ്രവാദേരപി രൂപത്വപ്രസങ്ഗാത്| തദപി കൃച്ഛ്രസാധ്യാസാധ്യവ്യാധേര്ലിങ്ഗമിതി ചേത്, നൈവമ്; അസാധ്യത്വാദേരേവ തല്ലിങ്ഗം, ന തു വ്യാധേഃ; തസ്യ പൂര്വമേവ ജ്ഞാതത്വാദ്, ഭേദേനോപാദാനാച്ച; തദുക്തമ്– “സോപദ്രവാരിഷ്ടനിദാനലിങ്ഗോ നിബധ്യതേ രോഗവിനിശ്ചയോऽയമ്|” ഇതി, നനു, ഉപദ്രവോ ന വ്യാധേഃ കാര്യം, കിന്തു വ്യാധ്യാരമ്ഭകദോഷസ്യ; യദുക്തം സുശ്രുതേ– “സ തന്മൂലമൂല ഏവോപദ്രവസഞ്ജ്ഞകഃ|” ഇതി (സു. സൂ. അ. ൩൫); വ്യാചക്ഷതേ ച ടീകാകൃതഃ– “ തന്മൂലം തസ്യ വ്യാധേര്മൂലം ദോഷരൂപം മൂലം യസ്യ സ തന്മൂലഃ|” ഇതി| നൈവമ്, അപചാരേണ മൂലഭൂതദോഷോപബൃംഹണലബ്ധബലശ്ചേദ്വ്യാധിരുപദ്രവം കരോതി തേന ‘ തന്മൂലമൂല’ ഇത്യുക്തവാന്| അത ഏവാഹ ചരകഃ– “കശ്ചിദ്ധി രോഗോ രോഗസ്യ ഹേതുര്ഭൂത്വാ പ്രശാമ്യതി|” (ച. നി. അ. ൮) ഇത്യാദി| സര്വമേവൈതത്സ്വരൂപശബ്ദവാച്യം ക്വചിത്കിഞ്ചിദിതി; തഥാ ച സതി ന വ്യഭിചാര ഇതി കേചിത്| തഥാऽപി വ്യവസ്ഥാമാത്രം സ്യാന്ന തു ലക്ഷണമ്, ഏകസ്യ സകലരൂപസങ്ഗ്രാഹകസ്യ ധര്മസ്യാഭാവാത്, ഉപദ്രവസ്യാപി വ്യാധിസ്വരൂപത്വാപത്തേശ്ചേതി| തസ്മാത് “ഉത്പന്നവ്യാധിബോധകമേവ ലിങ്ഗം രൂപമ്” ഇതി ലക്ഷണമ്| ‘ഉത്പന്ന’ ഇതി പദം പൂര്വരൂപവ്യവച്ഛേദാര്ഥമ്; ഏവകാരേണ നിദാനസമ്പ്രാപ്ത്യുപശയാ വ്യവച്ഛിദ്യന്തേ, തേഷാമുത്പന്നാനുത്പന്നവ്യാധിബോധകത്വാത്; തച്ച ദര്ശിതമേവ; ലിങ്ഗപദേന ചക്ഷുരാദേര്വ്യുദാസഃ; യന്മതേ വ്യാധിജന്മരൂപാ സമ്പ്രാപ്തിസ്തന്മതേ തസ്യാ ലിങ്ഗപദേന വ്യവച്ഛേദഃ, ന ഹി സാ വ്യാധിജ്ഞാനേ ലിങ്ഗം, കിന്തു കാരണമാത്രമ്| ശാസ്ത്രേ വ്യവഹാരാര്ഥം നിദാനവല്ലക്ഷണാര്ഥം ച രൂപപര്യായാനാഹ– സംസ്ഥാനമിത്യാദി| നനു, രൂപേണ വ്യാധിര്ജ്ഞായതേ, ന ച രൂപവ്യതിരേകേണ വ്യാധിരുപലഭ്യതേ; യതോ മിലിതാ അരുച്യാദയ ഏവ ജ്വരഃ, കാസാദ്യേകാദശരൂപാണ്യേവ രാജയക്ഷ്മാ| ഉച്യതേ– നൈവം, തഥാവിധദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ഛനാവിശേഷോ ജ്വരാദിരൂപോ വ്യാധിഃ, തത്കാര്യാശ്ചാരുച്യാദയഃ ; കിഞ്ച അരുച്യാദയ ഏവ പ്രത്യേകശോ രൂപാണി, തത്സമുദായോ വ്യാധിഃ, യതഃ സമുദായിഭ്യോऽന്യ ഏവ സമുദായഃ, യഥാ– ഖദിരതരൂണാം വനമിതി; അന്യേ തു രാഹോഃ ശിരഃ, ശിലാപുത്രസ്യ ശരീരമിതിവദസത്യപി ഭേദേ ഭേദവിവക്ഷയാ സമര്ഥയന്തി; നൈയായികാസ്തു തത്രാപി ഭേദമാപാദയന്തി| നനു, “വികാരോ ദുഃഖമേവ ച|” ഇതി (ച. സൂ. അ. ൯) ചരകവചനാദ്ദുഃഖസ്യാത്മഗുണസ്യ കഥമരുച്യാദിസമുദായത്വം? നൈവം, ദുഃഖയതീതി ദുഃഖമിതി വ്യുത്പത്ത്യാ ദുഃഖഹേതോര്ധാതുവൈഷമ്യാദേര്വ്യാധിത്വസ്വീകാരാത്| അരുച്യാദയസ്തു സ്വരൂപേണ വികാരാ ഏവ, യദാ ത്വന്യപ്രതിപാദകാസ്തദാ ലിങ്ഗാന്യേവോച്യന്തേ| യദാഹ ചരകഃ– “ജ്ഞാനാര്ഥം യാനി ചോക്താനി വ്യാധിലിങ്ഗാനി സങ്ഗ്രഹേ| വ്യാധയസ്തേ തദാത്വേ തു ലിങ്ഗാനീഷ്ടാനി നാമയാഃ||” ഇതി (ച. നി. അ. ൮)| ഇതി രൂപലക്ഷണമ്||൭||

Adhikarana upashayalakShaNam (8-9) · Śloka 9

ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്തവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണാമ് | ഔഷധാന്നവിഹാരാണാമുപയോഗം സുഖാവഹമ് ||൮|| വിദ്യാദുപശയം വ്യാധേഃ സ ഹി സാത്മ്യമിതി സ്മൃതഃ | വിപരീതോऽനുപശയോ വ്യാധ്യസാത്മ്യാഭിസഞ്ജ്ഞിതഃ ||൯|| (വാ. നി. അ. ൧) |

ഉപശയമാഹ– ഹേതുവ്യാധീത്യാദി| ഹേതുര്ബാഹ്യ ആഭ്യന്തരശ്ച, വ്യാധിര്ജ്വരാദിഃ, ഏതയോര്ഹേതുവ്യാധ്യോര്വ്യസ്തസമസ്തയോര്വിപര്യസ്താ വിപരീതാഃ, ഏതയോരേവ വ്യസ്തസമസ്തയോര്വിപര്യസ്താര്ഥകാരിണോ നിദാനസമാനധര്മിണോऽപി പ്രഭാവാദ്രോഗപ്രശമകാരിണഃ; ഏവംവിധാ യേ ഔഷധാന്നവിഹാരാ ഭേഷജാഹാരാചാരാസ്തേഷാമുപയോഗമാചരണം സുഖാവഹം സുഖകരമുപശയം വിദ്യാദുപശയാഖ്യം ജാനീയാദ്വ്യാധേഃ| തസ്യ പര്യായമാഹ– സ ഹി സാത്മ്യമിതി സ്മൃത ഇതി| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “സാത്മ്യാര്ഥോ ഹ്യുപശയാര്ഥഃ” ഇതി (ച. നി. അ. ൧)| ഹിശബ്ദഃ പാദപൂരണേ| സുഖാവഹമിതി സുഖം രോഗനിവൃത്തിലക്ഷണം; യഥാ വ്യപദിശന്തി ലോകേ– ‘ഭാരാപഗമേ സുഖിനഃ സംവൃത്താഃ സ്മ’ ഇതി, തത് സുഖമാവഹതി സമ്യഗായത്ത്യാऽനുബന്ധേന ച കരോതീതി സുഖാവഹമ്| ഏതേന സദാഹതൃഷ്ണാനവജ്വരിണഃ ശീതലജലപാനം തത്കാലസുഖകരമപി നോപശയ ഇതി താത്പര്യാര്ഥഃ| അത്ര, ഔഷധാന്നവിഹാരാണാമിത്യുപലക്ഷണം; തേന ദേശകാലാവപി ബോദ്ധവ്യൌ| അത ഏവ വൃദ്ധവാഗ്ഭടേന വ്യാധ്യാദിവിപരീതമഭിധായ “ഏതേന ദേശകാലാവപി വ്യാഖ്യാതൌ” (വൃ. വാ. നി. അ. ൧) ഇത്യാഖ്യാതമ്| സുദാന്തസേനോऽപ്യാഹ– “സുഖാനുബന്ധോ യോ ഹേതുര്വ്യാധ്യാദിവിപരീതകഃ| ദേശാദികശ്ചോപശയോ ജ്ഞേയോऽനുപശയോऽന്യഥാ||” ഇതി| സങ്ക്ഷേപതസ്തു ലക്ഷണമ്– “ഔഷധാദിജനിതഃ സുഖാനുബന്ധ ഉപശയഃ” ഇതി| സ്രക്ചന്ദനവനിതാദ്യുപഭോഗജനിതസുഖനിവൃത്ത്യര്ഥമൌഷധാദിപദമ്, അനുബന്ധശബ്ദശ്ച അപഥ്യജനിതതദാത്വസുഖവ്യവച്ഛേദാര്ഥഃ| ഏതദപ്യുദാഹരണദര്ശനപരം, ന തു ലക്ഷണമ്; ഔഷധാദീനാം ഹേതുവിപരീതാദീനാം ച പരസ്പരവ്യഭിചാരേണ ലക്ഷണത്വായോഗാത്| തസ്മാത് ‘സമ്യഗ്വ്യാധിജദുഃഖോപശമഹേതുരുപശയഃ’, ‘സാത്മ്യമുപശയഃ’ ഇതി വാ ലക്ഷണമ്; ‘ഔഷധജനിതഃ സുഖാനുബന്ധ ഉപശയഃ’ ഇതി വാ ലക്ഷണമ്| ചരകേ; ആഹാരാചാരദേശകാലലങ്ഘനാദീനാം ദ്രവ്യാദ്രവ്യഭൂതാനാമൌഷധത്വേനാഭിധാനാത്| അഥൈഷാമുദാഹരണാനി; തത്ര ഹേതുവിപരീതാനി; ഔഷധം യഥാ– ശീതകഫജ്വരേ ശുണ്ഠ്യാദ്യുഷ്ണം ഭേഷജമ്| യദുക്തമ്– “ശീതേനോഷ്ണകൃതാന്രോഗാന് ശമയന്തി ഭിഷഗ്വിദഃ| യേ തു ശീതകൃതാ രോഗാസ്തേഷാമുഷ്ണം ഭിഷഗ്ജിതമ്||” ഇതി (ച. വി. അ. ൩)| അന്നം യഥാ– ശ്രമാനിലജേ ജ്വരേ രസൌദനമ്| വിഹാരോ യഥാ– ദിവാസ്വപ്നോത്ഥേ കഫേ രാത്രൌ ജാഗരണമിതി| അഥ വ്യാധിവിപരീതാനി| ഔഷധം യഥാ– അതിസാരേ സ്തമ്ഭനം പാഠാദി, തഥാ ശിരീഷോ വിഷം ഹന്തി, ഖദിരഃ കുഷ്ഠം, ഹരിദ്രാ പ്രമേഹമിതി; നൈതേ ദോഷമപേക്ഷന്തേ പ്രഭാവാദ്രോഗപ്രശമകാരിണ ഇതി| വാപ്യചന്ദ്രസ്ത്വാഹ– “ജ്വരാദിവ്യാധിഹരം യദ്ദ്രവ്യം തദപി ദോഷപ്രത്യനീകം”, കിന്തു ദോഷപ്രത്യനീകാദസ്യായം ഭേദഃ– യദ്ദോഷപ്രത്യനീകം തന്നാവശ്യം വ്യാധിഹരം; യഥാ– വമനലങ്ഘനേ കഫഹരേ ന കഫഗുല്മം ഹരതഃ; ഉക്തം ഹി ചരകേ– “കഫേ ലങ്ഘനസാധ്യേ തു കര്തരി ജ്വരഗുല്മയോഃ| തുല്യേऽപി ദേശകാലാദൌ ലങ്ഘനം ന ച സമ്മതമ്||” ഇതി; തഥാ– “ന വാമയേത്തൈമിരികം ന ഗുല്മിനം ന ചാപി പാണ്ഡൂദരരോഗപീഡിതമ്|” ഇതി; (സു. ചി. അ. ൩൩); “യത്തു വ്യാധിഹരം തദവശ്യം ദോഷഹരം, തദ്വ്യാധിം ശമയത്തദാരമ്ഭകദോഷമപി ശമയതി; അന്യഥാ സ രോഗോ ജിത ഏവ ന സ്യാത്, കാരണതാദവസ്ഥ്യാത്” ഇതി| തന്നാതിസങ്ഗതമിത്യന്യേ; യതോ ദോഷസ്തത്ര സമവായീ നിമിത്തം വാ; ന ച സമവായിനിമിത്താഭാവപ്രയുക്തോ നിയമേന കാര്യാഭാവഃ, കിന്ത്വസമവായിനിമിത്താഭാവപ്രയുക്തോऽപി; യഥാ– കപാലമാലാസംയോഗസ്യാസമവായികാരണസ്യ വിനാശാദപി ഘടാഭാവഃ; തഥാ– രോഗേऽപി സമ്പ്രാപ്തിലക്ഷണസ്യ സംയോഗസ്യ വിനാശാദ്രോഗസ്യാപി വിനാശഃ, ദോഷസ്തു സ്വതഃ ക്രിയാന്തരേണ വാ നിവര്തതേ; കിഞ്ച യദി വ്യാധിപ്രത്യനീകമവശ്യം ദോഷം നിവര്തയേദിതി സ്വീക്രിയതേ, തദോഭയപ്രത്യനീകാദ്ഭേദോ ദുരുപപാദഃ സ്യാദിതി| നനു, യദി നിമിത്തകാരണം ദോഷസ്തത്കഥം തദാരബ്ധവികാരേ വമനാദിനാ ദോഷഹരണം വിധീയതേ? നഹി ദണ്ഡകുലാലാദ്യുച്ഛേദേ ഘടോച്ഛേദ ഇതി| ഉച്യതേ, യത്ര യാവന്നിമിത്തകാരണസ്ഥായികാര്യം തത്ര നിമിത്തകാരണോച്ഛേദാദപി കാര്യനാശഃ; യഥാ– വര്തിതൈലനാശാദപി പ്രദീപനാശഃ; തഥാഭൂതാശ്ച ദോഷാഃ പ്രായശ ഇതി| അന്നം യഥാ– അതിസാരേ സ്തമ്ഭനം മസൂരാദി| വിഹാരോ യഥാ– ഉദാവര്തേ പ്രവാഹണം; മന്ത്രൌഷധിധാരണബല്യുപഹാരനിയമപ്രായശ്ചിത്തഹോമഗുരുദേവശുശ്രൂഷാദയോऽപി വ്യാധിവിപരീതാ വിഹാരാ ഇതി വാപ്യചന്ദ്രഃ| അഥ ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാനി– ഔഷധം യഥാ– വാതശോഥേ ദശമൂലം വാതഹരം ശോഥഹരം ച| യദുക്തം ചരകേ ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയേऽധ്യായേ ‘പാടലാ’ ഇത്യാദി യാവത്– “ദശേമാനി ശോഥഹരാണി” ഇതി (ച. സൂ. അ. ൪) അന്നം യഥാ– വാതകഫഗ്രഹണ്യാം തക്രം, ശീതവാതോത്ഥേ ജ്വരേ പേയാ; സാ ഹ്യുഷ്ണവീര്യത്വാദ്വാതം ഹന്തി പ്രഭാവാജ്ജ്വരം ച| യദുക്തം ചരകേ– “ ജ്വരഘ്ന്യോ ജ്വരസാത്മ്യത്വാത്” ഇതി (ച. ചി. അ. ൩); സുശ്രുതേऽപി– “ജ്വരേ ചൈവാതിസാരേ ച യവാഗൂഃ സര്വദാ ഹിതാ|” ഇതി (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦)| വിഹാരോ യഥാ– സ്നിഗ്ധദിവാസ്വപ്നപ്രജാതായാം തന്ദ്രായാം രൂക്ഷം തന്ദ്രാവിപരീതം രാത്രിജാഗരണമിതി| അഥ ഹേതുവിപരീതാര്ഥകാരീണി; ഔഷധം യഥാ– പിത്തപ്രധാനേ പച്യമാനേ വ്രണശോഥേ പിത്തകര ഉഷ്ണ ഉപനാഹഃ| അന്നം യഥാ– പച്യമാനേ വ്രണശോഥേऽന്നം വിദാഹി| വിഹാരോ യഥാ– വാതോന്മാദേ ത്രാസനമിതി| അഥ വ്യാധിവിപരീതാര്ഥകാരീണി; ഔഷധം യഥാ– ഛര്ദ്യാം വമനകാരകം മദനഫലാദി| അന്നം യഥാ– അതിസാരേ വിരേചനാര്ഥം വിരേചനം ക്ഷീരമ് | വിഹാരോ യഥാ– ഛര്ദ്യാം വമനാര്ഥം പ്രവാഹണമിതി| അഥ ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാര്ഥകാരീണി; ഔഷധം യഥാ– അഗ്നിപ്ലുഷ്ടേ ഉഷ്ണോऽഗുര്വാദിലേപഃ, വിഷേ വാ വിഷമ്| അന്നം യഥാ– മദ്യപാനോത്ഥേ മദാത്യയേ മദകാരകം മദ്യമ്| വിഹാരോ യഥാ– വ്യായാമജനിതസമ്മൂഢവാതേ ജലപ്രതരണരൂപോ വ്യായാമ ഇതി| നനു ഛര്ദ്യാം ബഹുശ്ലേഷ്മജായാം വമനയോഗ്യായാം യദി വമനം ന ക്രിയതേ തദാ ചിരാനുവര്തീ രോഗോऽനുച്ഛേദ്യോ വാ സ്യാത്, തതശ്ച വമനം പ്രയുക്തം ദോഷപ്രത്യനീകമേവ ഭവതി; യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ഛര്ദിഷു ബഹുദോഷാസു വമനം ഹിതമുച്യതേ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) ഇതി, തഥാ ആമാതിസാരേ ക്ഷീരസ്യ വിരേകിത്വേനാമനിഃ സരണാദ്ധേതുപ്രത്യനീകമേവ ഭവതി| ഏവമഗ്നിപ്ലുഷ്ടേऽപ്യുഷ്ണക്രിയയാ രക്തസ്യ വിലയനേന സ്ഥാനാന്തരഗമനാത് ഹേതുപ്രത്യനീകമേവ; അന്യഥാ ദാഹപ്രകുപിതം രക്തം തത്രസ്ഥം പാകമാരഭേത്; യദുക്തം സുശ്രുതേ– “അഗ്നിനാ കോപിതം രക്തം ഭൃശം ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി| തതസ്തേനൈവ വേഗേന പിത്തമസ്യാപ്യുദീര്യതേ||” ഇതി (സു. സൂ. അ. ൧൨); ശീതക്രിയാ ച തത്ര നിഷിദ്ധാ, രക്തസ്യ സ്ത്യാനത്വഹേതുത്വാത്; യദാഹ സുശ്രുതഃ– “പ്രകൃത്യാ ഹ്യുദകം ശീതം സ്കന്ദയത്യതിശോണിതമ്| തസ്മാത് സുഖയതി ഹ്യുഷ്ണം നതു ശീതം കഥഞ്ചന||” ഇതി (സു. സൂ. അ. ൧൨)| സ്കന്ദയതി സ്ത്യാനീകരോതി; തഥാ ജങ്ഗമവിഷേ ഊര്ധ്വഗസ്വരൂപേ മൌലവിഷമധോഗസ്വരൂപം ഹേതുവിപരീതമേവ| യദുക്തം ചരകേ– “വിഷം വിഷഘ്നമുക്തം യത് പ്രഭാവസ്തത്ര കാരണമ്| ഊര്ധ്വാനുലോമികം യച്ച തത് പ്രഭാവപ്രഭാവിതമ്||” ഇതി (ച. സൂ. അ. ൨൬)| അസ്യായമര്ഥഃ– വിഷത്വാവിശേഷേऽപി കുതോ ഗതിഭേദ ഇത്യത ഉക്തമ്– തത് പ്രഭാവപ്രഭാവിതമിതി; തഥാ മദ്യകൃതേ മദാത്യയേ യന്മദ്യം തദപി മാതുലുങ്ഗചുക്രാദിയുതം സുശ്രുതാദിഭിര്വിഹിതം കേവലാച്ച ദ്രവ്യാന്തരസംയുക്തമന്യദേവ, അഥവാ വാതമദാത്യയേ രൂക്ഷമാധ്വീകാദിനാ ജനിതേ സ്നിഗ്ധപൈഷ്ടികാദിമദ്യം പ്രയുജ്യമാനം ഹേതുവിപരീതമേവ; യച്ചോക്തം സുശ്രുതേ– “യഥാ നരേന്ദ്രോപഹതസ്യ കസ്യചിദ്ഭവേത് പ്രസാദസ്തത ഏവ നാന്യതഃ| ധ്രുവം തഥാ മദ്യഹതസ്യ ദേഹിനോ ഭവേത് പ്രസാദസ്തത ഏവ നാന്യതഃ||” ഇതി (സു. ഉ. തം. അ. ൪൭), തന്മദ്യജാതീയാഭിപ്രായേണൈവ; യച്ചോരുസ്തമ്ഭേ ജലപ്രതരണം, തത്രാപി ജലസ്യ ശൈത്യേന ബഹിരഗച്ഛന് ദേഹോഷ്മാ കുമ്ഭകാരപവനന്യായേനാന്തഃപിണ്ഡിതൌ മേദഃശ്ലേഷ്മാണൌ വിലായയതി, വ്യായാമശ്ച തൌ ശോഷയതി, തതസ്തു നിരാവരണോ വായുഃ സ്വമാര്ഗപ്രതിപന്നോ ഭവതീതി ഹേതുപ്രത്യനീകതൈവ; അനേന ന്യായേന സര്വമേവ തദര്ഥകാരി യഥാസമ്ഭവം ഹേതുപ്രത്യനീകാദാവേവാന്തര്ഭവതീതി| ഉച്യതേ– യദ്യപ്യേവം തഥാऽപ്യവാന്തരവൈധര്മ്യപ്രതിപാദനാര്ഥമാചാര്യൈഃ പൃഥഗ്ദര്ശിതമ് | തഥാ ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “ഉപശയഃ പുനര്ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാനാം വിപരീതാര്ഥകാരിണാം ചൌഷധാഹാരവിഹാരാണാമുപയോഗഃ സുഖാനുബന്ധഃ|” ഇതി (ച. നി. അ. ൧)| വൈധര്മ്യം ച ഹേതുസമാനധര്മകത്വേऽപി രോഗപ്രശമകത്വമിതി| വിപരീതോऽനുപശയ ഇതി ഔഷധാദീനാം ദുഃഖകര ഉപയോഗോऽനുപശയ ഇത്യര്ഥഃ| തത്പര്യായമാഹ– വ്യാധ്യസാത്മ്യ ഇതി| വ്യാധിഗ്രഹണേന ദോഷോऽപി ബോധ്യഃ| നനു, അനുപശയഃ കിം വ്യാധിവിശേഷം ബോധയതി നോ വാ? നേതി ചേത്, നിദാനേ തദുപന്യാസോ വ്യര്ഥഃ; പ്രതിപാദയതീതി ചേത്, ‘വിജ്ഞാനം രോഗാണാം പഞ്ചധാ സ്മൃതമ്’ ഇതി വ്യാഹന്യതേ, തസ്യ ഷഷ്ഠത്വാപത്തേഃ| നൈവം, പ്രതിപാദയത്യേവ; യദാഹ ചരകഃ– “ഗൂഢലിങ്ഗം വ്യാധിമുപശയാനുപശയാഭ്യാം പരീക്ഷേത|” ഇതി (ച. വി. അ. ൪)| കിന്തു നിദാനേ തസ്യാന്തര്ഭാവഃ, ദോഷസ്യ രോഗസ്യ വാ വര്ധകത്വാത് ( ഇത്യനുപശയസ്യ നിദാനേऽന്തര്ഭാവാന്ന ഷഷ്ഠത്വാപത്തിഃ, വക്ഷ്യതി ച– ‘നിദാനോക്താനുപശയഃ’ ഇതി|)| ഇത്യുപശയലക്ഷണമ്||൮-൯||

Adhikarana samprAptilakShaNam (10) · Śloka 10

യഥാദുഷ്ടേന ദോഷേണ യഥാ ചാനുവിര്സപതാ | നിര്വൃത്തിരാമയസ്യാസൌ സമ്പ്രാപ്തിര്ജാതിരാഗതിഃ ||൧൦|| (വാ. നി. അ. ൧) |

സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– യഥേത്യാദി| നാനാവിധാ ഹി ദോഷാണാം ദുഷ്ടിഃ പ്രാകൃതീ വൈകൃതീ വാ, അനുബന്ധ്യരൂപാ അനുബന്ധരൂപാ വാ, ഏകശോ ദ്വിശോ വാ സമസ്താ വാ, രൌക്ഷ്യാദിഭിഃ സര്വൈര്ഭാവൈരല്പൈര്വാ, ഏവമാദിദുഷ്ടിദുഷ്ടേന ദോഷേണ യാ ആമയസ്യ രോഗസ്യ നിര്വൃത്തിരുത്പത്തിഃ സാ സമ്പ്രാപ്തിരുച്യതേ| യഥാ ചാനുവിസര്പതേതി അനേകധാ ദോഷാണാം വിസര്പണം ഗതിരൂര്ധ്വാധസ്തിര്യഗാദിഭേദേന, തഥാ വിസര്പതാ സംസര്പതാ| സമ്പ്രാപ്തിപര്യായാവാഹ ശാസ്ത്രേ വ്യവഹാരാര്ഥം ലക്ഷണാര്ഥം ച– ജാതിരാഗതിരിതി| ജാത്യാദിഭിഃ ശബ്ദൈര്യാऽഭിധീയതേ സാ സമ്പ്രാപ്തിരിതി| “ ജാതിരാഗതിരിത്യര്ഥഃ ജന്മാऽപി ജ്ഞാനകാരണമ്, അജാതസ്യ ജ്ഞാനാഭാവാത്” ഇത്യാഹ ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രഃ| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി– നഹി നിദാനാദിവദ്ബോധകത്വേന ജ്ഞാനകാരണത്വം, കിന്തു ബോധവിഷയത്വേന| തന്ന ഇത്യന്യേ, ആലോകചക്ഷുരാദേരിവ ഏവംവിധസമ്പ്രാപ്തേശ്ചികിത്സായാമനുപയോഗാത്| ന ചാസ്തി നിയമഃ ജാതമേവ വിജ്ഞായതേ ഇതി, അജാതസ്യ വ്യാധേര്നിദാനപൂര്വരൂപാഭ്യാം വൃഷ്ട്യാദേരിവ മേഘാദിനാ ജ്ഞായമാനത്വാത്| അഥ ജാതമിതി ജന്മാവച്ഛിന്നമുച്യതേ, വൃഷ്ട്യാദികം ച ഭവിഷ്യജ്ജന്മാവച്ഛിന്നമേവ, യസ്യ തു കാലത്രയേऽപി ജന്മ നാസ്തി തന്ന ജ്ഞായത ഏവ; തഥാऽപി ന വ്യാധിജന്മ സമ്പ്രാപ്തിഃ; ജന്മവദാലോകചക്ഷുരാദേരപി വാച്യത്വാപത്തേഃ, തൈരപി വിനാ ജ്ഞാനാഭാവാത്| തസ്മാത് ‘ദോഷേതികര്തവ്യതോപലക്ഷിതം വ്യാധിജന്മേഹ സമ്പ്രാപ്തിഃ നതു കേവലം ജന്മ’ ഇതി ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രാഭിപ്രായഃ| വാഗ്ഭടേനാപി ‘യഥാദുഷ്ടേന’ (വാ. നി. അ. ൧) ഇത്യാദി വദതാ വിശിഷ്ടമേവ വ്യാധിജന്മ സമ്പ്രാപ്തിരുക്താ; തഥാ സതി ക്രിയാവിശേഷോऽപി ലഭ്യതേ; യഥാ– ജ്വരേ ആമാശയദൂഷണാഗ്നിഹനനാദിബോധേ ലങ്ഘനപാചനസ്വേദാദികരണമിതി| സമ്പ്രാപ്തിശ്ചൈവംവിധാ യദ്യപി ദോഷാണാമവാന്തരവ്യാപാരത്വേന ദോഷഗ്രഹണേനൈവ പ്രാപ്യതേ, തഥാऽപി ചികിത്സാവിശേഷാര്ഥമേവ പൃഥക് ക്രിയതേ; യഥാ– വ്യാധേര്ജ്ഞാപകത്വാവിശേഷേऽപി പൂര്വരൂപമേവ രൂപാത് പൃഥഗിതി| തസ്മാത് “ദോഷേതികര്തവ്യതോപലക്ഷിതം വ്യാധിജന്മ സമ്പ്രാപ്തിഃ”, ഇത്യേവ ലക്ഷണമ്||൧൦||

Adhikarana samprApteH aupAdhikabhedAH (11-13) · Śloka 13

സങ്ഖ്യാവികല്പപ്രാധാന്യബലകാലവിശേഷതഃ | സാ ഭിദ്യതേ യഥാऽത്രൈവ വക്ഷ്യന്തേऽഷ്ടൌ ജ്വരാ ഇതി ||൧൧|| ദോഷാണാം സമവേതാനാം വികല്പോംऽശാംശകല്പനാ | സ്വാതന്ത്ര്യപാരതന്ത്ര്യാഭ്യാം വ്യാധേഃ പ്രാധാന്യമാദിശേത് ||൧൨|| ഹേത്വാദികാര്ത്സ്ന്യാവയവൈര്ബലാബലവിശേഷണമ് | നക്തന്ദിനര്തുഭുക്താംശൈര്വ്യാധികാലോ യഥാമലമ് ||൧൩|| (വാ. നി. അ. ൧) |

തസ്യാ ഔപാധികഭേദമാഹ– സങ്ഖ്യേത്യാദിനാ, സാ ഭിദ്യത ഇത്യന്തേന| അത്ര ച പ്രാധാന്യോപാദാനാദപ്രാധാന്യം ച തത്പ്രതിയോഗിതയാ ബോദ്ധവ്യമ്| അത ഏവ ച വിവരണേ സ്വാതന്ത്ര്യപാരതന്ത്ര്യാഭ്യാമിതി വക്ഷ്യതി| ഏവം ബലേऽപി വ്യാഖ്യേയമ്| സങ്ഖ്യാദികമേവ വിവൃണോതി– യഥേത്യാദി| അഷ്ടൌ ജ്വരാ ഇതി സങ്ഖ്യാവിവരണമ്| അഷ്ടത്വം ച വാതാദികാരണഭേദാത്; ഏകജാസ്ത്രയോ, ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതജ ഏക, ആഗന്തുജശ്ചൈക ഇതി| യദ്യപി വൃദ്ധൈര്ദോഷൈഃ സന്നിപാതാസ്ത്രയോദശ, യദുക്തം ചരകേ– “ദ്വ്യുല്ബണൈകോല്ബണൈഃ ഷട് സ്യുര്ഹീനമധ്യാധികൈശ്ച ഷട്| സമൈശ്ചൈകോ വികാരാസ്തേ സന്നിപാതാസ്ത്രയോദശ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി; തഥാऽപ്യത്ര ത്രിദോഷജത്വസാമാന്യാത് സാന്നിപാതിക ഏകത്വേന ഗണിതഃ| ഏവം കാമശോകഭയാദ്യനേകകാരണജോऽപ്യാഗന്തുജ ആഗന്തുജത്വസാമാന്യാദേകത്വേന നിര്ദിഷ്ട ഇത്യഷ്ടൌ ജ്വരാ ഇതി| വികല്പം വിവൃണോതി– ദോഷാണാമിത്യാദി| ദോഷാണാം സമവേതാനാം പരസ്പരസമ്ബദ്ധാനാം; തേന ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതയോര്ഗ്രഹണമ്| അംശാംശകല്പനേതി അംശാ വാതാദിഗതരൌക്ഷ്യാദയഃ, തൈരേകദ്വിത്ര്യാദിഭിഃ സമസ്തൈര്വാ വാതാദികോപാവധാരണം വികല്പനാ| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “സര്വൈര്ഭാവൈസ്ത്രിഭിര്വാऽപി ദ്വാഭ്യാമേകേന വാ പുനഃ| സംസര്ഗേ കുപിതഃ ക്രുദ്ധം ദോഷം ദോഷോऽനുധാവതി||” ഇതി (സു. സൂ. അ. ൨൧)| ഏവംവിധശ്ച ദോഷകോപോ നിദാനവൈചിത്ര്യാദ്ഭവതി| തദ്യഥാ– വാതസ്യ രൌക്ഷ്യശൈത്യലാഘവവൈശദ്യാദിഗുണസ്യ ഏവങ്ഗുണഃ കഷായരസഃ കലായശ്ച സര്വൈര്ഭാവൈര്വര്ധകഃ, രൌക്ഷ്യശൈത്യലാഘവൈസ്തണ്ഡുലീയകഃ, രൌക്ഷ്യശൈത്യാഭ്യാം കാണ്ഡേക്ഷുഃ, രൌക്ഷ്യേണ സീധുഃ; തഥാ പിത്തസ്യ സര്വൈര്ഭാവൈര്വര്ധകഃ കടുകോ രസോ മദ്യം ച, ഹിങ്ഗു കടൂഷ്ണതീക്ഷ്ണത്വൈഃ, ദീപ്യകസ്തൈക്ഷ്ണ്യൌഷ്ണ്യാഭ്യാമ്, ഔഷ്ണ്യേന തിലാഃ; തഥാ ശ്ലേഷ്മണഃ സര്വൈര്ഭാവൈര്വര്ധകോ മധുരോ രസോ മാഹിഷം ച പയഃ, സ്നേഹഗൌരവമാധുര്യൈ രാജാദനഫലം, കശേരുഃ ശൈത്യഗൌരവാഭ്യാം, ശൈത്യേന ക്ഷീരിണാം ഫലാനീതി| അപരഗുണോദാഹരണപ്രകാരാ ജേജ്ജടഗദാധരവാപ്യചന്ദ്രവ്യാഖ്യാവിശേഷാശ്ച വിസ്തരത്വാപത്തേരത്ര ന ലിഖിതാഃ| പ്രാധാന്യം വിവൃണോതി– സ്വാതന്ത്ര്യപാരതന്ത്ര്യാഭ്യാമിതി| അനുബന്ധ്യാനുബന്ധഭാവേനേത്യര്ഥഃ| അത്രാപി ‘ദോഷാണാം സമവേതാനാമ്’ ഇത്യനുവര്തനീയമ്| ‘അപ്രാധാന്യം ച’ ഇതി ശേഷഃ, ഗമ്യമാനത്വാന്നോപദര്ശിതമ്| തേന സ്വാതന്ത്ര്യാത് പ്രാധാന്യം, പാരതന്ത്ര്യാദപ്രാധാന്യമിതി സിധ്യതി| ബലം വിവൃണോതി– ഹേത്വാദീത്യാദി| ഹേതുപൂര്വരൂപരൂപാണാം സാകല്യാദ്വ്യാധേര്ബലവത്ത്വം, തേഷാമവയവേനൈകദേശേനാബലവത്ത്വമ്| കാലം വിവൃണോതി– നക്തമിത്യാദി| നക്തം രാത്രിഃ, ദിനമഹഃ, ഋതവോ വസന്താദയഃ, ഭുക്തമാഹാരഃ, ഏഷാമംശൈരേകദേശൈഃ; വ്യാധികാലോ വ്യാധിവൃദ്ധിഹാനിഹേതുകാലഃ| അത്ര, ഋതോരംശാഃ കതിപയാന്യഹോരാത്രാണി, യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– “ഋത്വോരന്ത്യാദിസപ്താഹാവൃതുസന്ധിരിതി സ്മൃതഃ|” ഇതി (വാ. സൂ. അ. ൩); അഥ വാ സംവത്സരരൂപസ്യ കാലസ്യ ഋതുരൂപോംऽശ ഋത്വംശ ഇത്യേവമപി യോജ്യം; നത്വേകസ്യ ഋതോര്ദിനാദിവദാദിമധ്യാന്താ ഋത്വംശാഃ, ഋതോഃ സമുദിതസ്യ തത്ര കാരണത്വേനോക്തത്വാത്| യഥാമലം യഥാദോഷം; തദ്യഥാ– രാത്രേരാദൌ ശ്ലേഷ്മാ, മധ്യേ പിത്തം, ശേഷേ വായുഃ; ഏവം ദിനസ്യ; വസന്തേ കഫസ്യ, ശരദി പിത്തസ്യ, വര്ഷാസു വായോഃ കോപഃ; ഏവം ഭുക്താദൌ ഭുക്തമാത്രേ കഫസ്യ, മധ്യേ പച്യമാനാവസ്ഥായാം പിത്തസ്യ, അന്തേ സമ്യക്പരിണതേ ഭുക്തേ വായോഃ പ്രകോപ ഇതി| തദുക്തം വാഗ്ഭടേനൈവ– “തേ വ്യാപിനോऽപി ഹൃന്നാഭ്യോരധോമധ്യോര്ധ്വസംശ്രയാഃ| വയോऽഹോരാത്രിഭുക്താനാം തേऽന്തമധ്യാദിഗാഃ ക്രമാത്||” ഇതി (വാ. സൂ. അ. ൧)| അത്ര തേ ഇതി ക്രമേണ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ| നനു, സമ്പ്രാപ്തിഭേദേ ചരകേണ സങ്ഖ്യാദിവദ്വിധിരപ്യുക്തഃ; യഥാ– “ദ്വിവിധാ വ്യാധയോ നിജാഗന്തുഭേദേന” (ച. നി. അ. ൧), “ത്രിവിധം രക്തപിത്തമ്” (ച. സൂ. അ. ൧൧) ഇത്യാദി; തത് കുതോऽത്ര വിധിര്നോക്തഃ? ഉച്യതേ, സങ്ഖ്യാഗ്രഹണേന വിധേരവരോധഃ, തസ്യാവ്യഭിചരിതസങ്ഖ്യായോഗിത്വാത്| വിധിസങ്ഖ്യയോശ്ചായം ഭേദഃ– വിധിര്ഹി പ്രകാരഃ, സ ചാഭിന്നജാതീയാനാമേവ കസ്യചിദ്ധര്മാന്തരസ്യാന്വയാദ്ഭവതി, യഥാ– രക്തപിത്തത്വാവിശേഷേऽപി ഊര്ധ്വഗാദിപ്രകാരോ ഭവതി; സങ്ഖ്യാ തു ഭിന്നത്വമാത്രേऽപി; യഥാ– ചത്വാരോ ഘടാഃ, അഷ്ടൌ ജ്വരാ ഇതി| അത്രൈവ വിധിര്ഹി പ്രകാരഃ, സ ച ഭിന്നേഷു ന യുക്തഃ, അതഃ സങ്ഖ്യാദിഭിന്നേഷു വ്യാധിഷു കാരണധര്മാനുഗതഃ പ്രകാരോ യുജ്യതേ| തഥാ ച ന്യായവിദോ ബ്രുവതേ– “സമാനേന ധര്മേണ പരിഗ്രഹോ ഭേദാനാം യത്ര ക്രിയതേ സ വിധിഃ, സങ്ഖ്യാ തു ഭേദമാത്രമ്|” ഇതി; വൈയാകരണാ അപി വ്യാചക്ഷതേ– “അന്വയവാന് പ്രകാരോ, നിരന്വയോ ഭേദഃ” ഇതി വാപ്യചന്ദ്രോ ലിഖിതവാന്| നനു യഥാംऽശാംശവികല്പനാദിനാ ജ്വരോ ജ്ഞായതേ ന തഥാ സങ്ഖ്യയാ| ഉച്യതേ– സങ്ഖ്യാഭേദേന വ്യാധേര്ദോഷഭേദോ ജ്ഞായതേ, യതോ ജ്വരാദികം സ്വരൂപതോ ജ്ഞാത്വാ ചികിത്സാര്ഥം വിശേഷോ ജിജ്ഞാസ്യഃ, കതമോऽയം ജ്വരഃ? ഇതി; തസ്മിന് ജ്ഞാതേ വിശേഷോ ഭവതീതി പരമ്പരയാ കാരണത്വം സങ്ഖ്യായാഃ| അത്ര യദുത്പന്ന ഏവാസൌ ദോഷഭേദാദ്ഭിന്നോ ജാ(ജ്ഞാ)തസ്തതോ യുക്തമസ്യ പര്യേഷണം കതമോऽയമിതി| കുതഃ? ചികിത്സാവിശേഷാര്ഥമ്| ഇതി സമ്പ്രാപ്തിലക്ഷണമ്||൧൧-൧൩||

Adhikarana nidAnapa~jcakopasaMhAraH (14) · Śloka 14

ഇതി പ്രോക്തോ നിദാനാര്ഥഃ സ വ്യാസേനോപദേക്ഷ്യതേ |൧൪| (വാ. നി. അ. ൧) |

ഉക്തം നിദാനപഞ്ചകമുപസംഹരതി– ഇതീത്യാദി| ഇതിശബ്ദഃ സമാപ്തൌ| നിദാനശബ്ദോऽത്ര സാമാന്യവചനഃ, അര്ഥോऽഭിധേയഃ| തന്നിദാനം സങ്ക്ഷേപേണ സ്വരൂപലക്ഷണമാത്രേണോക്തമ്, അധുനാ വ്യാസേന വിസ്തരേണോപദേക്ഷ്യതേ കഥയിഷ്യതേ; സകലേന ഗ്രന്ഥേന പ്രതിരോഗം നിദാനപൂര്വരൂപാദയ ഏവ തത്തദ്വിശേഷൈര്വക്തവ്യാ ഇത്യര്ഥഃ|൧൪|–

Adhikarana vAtAdeH sarvarogeShvavyabhicaritakAraNatvam (14) · Śloka 15

സര്വേഷാമേവ രോഗാണാം നിദാനം കുപിതാ മലാഃ ||൧൪|| തത്പ്രകോപസ്യ തു പ്രോക്തം വിവിധാഹിതസേവനമ് |൧൫| (വാ. നി. അ. ൧) |

ദ്വിവിധം ഹി രോഗസ്യ കാരണം വിപ്രകൃഷ്ടം സന്നികൃഷ്ടം ച; തത്ര വിപ്രകൃഷ്ടം വിരുദ്ധാഹാരാദി, സന്നികൃഷ്ടം വാതാദി, തസ്യ വാതാദേഃ സര്വരോഗേഷ്വവ്യഭിചരിതകാരണത്വമാഹ– സര്വേഷാമിത്യാദി| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “നാസ്തി രോഗോ വിനാ ദോഷൈര്യസ്മാത്തസ്മാദ്വിചക്ഷണഃ അനുക്തമപി ദോഷാണാം ലിങ്ഗൈര്വ്യാധിമുപാചരേത്|” (സു. സൂ. അ. ൩൫/൧൯) ഇതി (സു. സൂ. അ. ൩൫)| ആഗന്തുവ്യാധിഷു യദ്യപ്യുത്പത്തൌ ദോഷകോപോ നാസ്തി, തഥാऽപ്യുത്പത്ത്യനന്തരമവശ്യമ്ഭാവീ; ഉത്പന്നദ്രവ്യേ ഗുണയോഗവത്| യദുക്തം ചരകേ– “ആഗന്തുര്ഹി വ്യഥാപൂര്വസമുത്പന്നോ ജഘന്യം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൈഷമ്യമാപാദയതി|” ഇതി (ച. സൂ. അ. ൨൦)| നിദാനം കാരണമ്| മലാ ദോഷാഃ, മലിനീകരണാത്| നനു, വാതാദീനാം കിമിദം ദോഷത്വമ്?; അത്രാഹുരേകേ– സ്വാതന്ത്ര്യേണ ദൂഷകത്വം ദോഷത്വമ് ഇതി; രസാദിദൂഷ്യവ്യവച്ഛേദാര്ഥം ‘സ്വാതന്ത്ര്യേണ’ ഇതി പദം, തേ ഹി വാതാദിദുഷ്ടാഃ സന്തോ ദൂഷ്യാന്തരദൂഷകാഃ| അത്രാഹുരന്യേ– കിമിദം സ്വാതന്ത്ര്യം? കിം ദോഷാന്തരനിരപേക്ഷത്വം? ഹേത്വന്തരനിരപേക്ഷത്വം വാ? ആദ്യേ വാതസ്യൈവ ദോഷത്വം സ്യാത്, നതു വാതസാപേക്ഷയോഃ കഫപിത്തയോഃ; യദുക്തമ്– “പിത്തം പങ്ഗു കഫഃ പങ്ഗുഃ പങ്ഗവോ മലധാതവഃ| വായുനാ യത്ര നീയന്തേ തത്ര ഗച്ഛന്തി മേഘവത്||” ഇതി; ദ്വിതീയേ വാതസ്യാപി ന ദോഷത്വം, കഫപിത്തയോരിവ നിദാനസാപേക്ഷസ്യൈവ തസ്യ ദൂഷകത്വാത്; തസ്മാത് “പ്രകൃത്യാരമ്ഭകത്വേ സതി ദുഷ്ടികര്തൃത്വം ദോഷത്വമ്” ഇതി ലക്ഷണമ്| രസരക്താദിനിവൃത്ത്യര്ഥം ‘പ്രകൃത്യാരമ്ഭകത്വമ്’ ഇതി വിശേഷണമ്| നഹി വാതാദിപ്രകൃതിവച്ഛാസ്ത്രേ രസരക്താദിപ്രകൃതിരുക്താ; വാതാദിപ്രകൃതിത്വം ച ശരീരസ്യ വാതാദിദൂഷിതശുക്രശോണിതാരബ്ധത്വമ് | യദാഹ ചരകഃ– “ദോഷാനുശയിതാ ഹ്യേഷാം ദേഹപ്രകൃതിരുച്യതേ|”; തഥാ– “വാതലാദ്യാഃ സദാऽऽതുരാഃ|” ഇതി (ച. സൂ. അ. ൭)| സുശ്രുതേനാപി പ്രകൃതിലക്ഷണേ “വാതപ്രകൃതിഃ സ്ഫുടിതകരചരണോ ജാഗരുകോऽനവസ്ഥിതചിത്തഃ” (സു. ശാ. അ. ൪) ഇത്യാദ്യുക്തമ്| പ്രകൃതിരോഗയോശ്ചായം ഭേദഃ– പ്രകൃതിരപഥ്യസേവയാ നാത്യന്തം ബാധതേ, യദുക്തമ്– “വിഷജാതോ യഥാ കീടോ വിഷേണ ന വിപദ്യതേ| തദ്വത് പ്രകൃതിഭിര്ദേഹസ്തജ്ജാതത്വാന്ന ബാധ്യതേ||” (സു. ശാ. അ. ൪) ഇതി സങ്ക്ഷേപഃ| വിസ്തരസ്തു സുശ്രുതശ്ലോകവാര്തികേ പ്രശ്നവിധാനാഖ്യേ ടീകാസു ച ദ്രഷ്ടവ്യഃ| നനു, ‘പ്രകൃത്യാരമ്ഭകത്വം ദോഷത്വമ്’ ഇത്യേവാസ്തു| സത്യം, വിപക്ഷാദ്വ്യാവൃത്തിര്ഭവത്യേവ, കിന്തു ദോഷസ്വരൂപം നോക്തം സ്യാദിതി| സുശ്രുതാദിഭിര്വാതാദേരിവ പ്രകോപകാലപ്രകോപണനിര്ഹരണസ്ഥാനവിശേഷരോഗവിശേഷലിങ്ഗവിശേഷ-ചികിത്സാവിശേഷാണാമഭിധാനാദ്രക്തസ്യാപി ദോഷത്വം പൂര്വടീകാകാരൈരാഷാഢധര്മസ്വാമിദാസാദിഭിഃ സ്വീകൃതം തദപ്യേതേന വ്യവച്ഛിന്നമ്, അധുനാതനൈരസ്വീക്രിയമാണത്വാത്| നനു, ദോഷാശ്ചേത് കാരണം തര്ഹി തേഷാം സര്വദാ ദേഹേ സദ്ഭാവാത് സര്വദാ രോഗോത്പാദകത്വപ്രസങ്ഗ ഇത്യത ആഹ– കുപിതാ ഇതി, വികൃതിമാപന്നാഃ| നനു, തത്പ്രകോപഃ സ്വഭാവാത്, കാരണാന്തരാദ്വാ? നാദ്യഃ, പൂര്വവത്പ്രസങ്ഗാത്; അഥ കാരണാന്തരാദിതി കിം തദിത്യാഹ– വിവിധാഹിതസേവനമിതി| വിവിധസ്യ നാനാവിധസ്യ, അഹിതസ്യ അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗപ്രജ്ഞാപരാധപരിണാമലക്ഷണസ്യ സേവനമിതി||൧൪||-

Adhikarana rogANAM nidAnArthakartRutvam (15) · Śloka 15

നിദാനാര്ഥകരോ രോഗോ രോഗസ്യാപ്യുപജായതേ ||൧൫||

നനു, കിമേതദേവ നിദാനമ്, ഉതാന്യദപ്യസ്തീത്യതശ്ചരകവചനമുപന്യസ്യതി– നിദാനാര്ഥകര ഇത്യാദി| അപിശബ്ദോऽത്ര ഭിന്നക്രമേ| രോഗോऽപി നിദാനാര്ഥകരോ രോഗസ്യ| അസ്യായമര്ഥഃ– നിദാനേന യോऽര്ഥഃ ക്രിയതേ വ്യാധ്യാഖ്യഃ, സ രോഗേണാപീതി| രോഗോऽപി രോഗകര ഇതി വാച്യേ യന്നിദാനാര്ഥകര ഇത്യകരോത്, തേനൈവം ഗമയതി– രോഗോऽപി രോഗാന്തരം കുര്വാണോ നിദാനാന്തരോപബൃംഹിതബല ഏവ കരോതി; ഏവം രോഗോ രോഗസ്യ നിദാനമുപജായതേ ഇത്യേവ യോജനാ||൧൫||

Adhikarana nidAnArthakararogAH (16-18) · Śloka 18

തദ്യഥാ ജ്വരസന്താപാദ്രക്തപിത്തമുദീര്യതേ | രക്തപിത്താജ്ജ്വരസ്താഭ്യാം ശോഷസ്യാപ്യുപജായതേ ||൧൬|| പ്ലീഹാഭിവൃദ്ധ്യാ ജഠരം ജഠരാച്ഛോഥ ഏവ ച | അര്ശോഭ്യോ ജാഠരം ദുഃഖം ഗുല്മശ്ചാപ്യുപജായതേ ||൧൭|| (ദിവാസ്വാപാദിദോഷൈശ്ച പ്രതിശ്യായശ്ച ജായതേ) | പ്രതിശ്യായാദഥോ കാസഃ കാസാത് സഞ്ജായതേ ക്ഷയഃ | ക്ഷയോ രോഗസ്യ ഹേതുത്വേ ശോഷസ്യാപ്യുപജായതേ ||൧൮|| (ചി. നി. അ. ൮) |

അത്രൈവ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ– തദ്യഥേത്യാദി| താഭ്യാമിതി രക്തപിത്താത് ജ്വരാച്ച| ദുഃഖമിതി ദുഃഖയതീതി ദുഃഖം പീഡാകരമ്| അയം ച ദുഃഖശബ്ദോ ലിങ്ഗവിപരിണാമേന സര്വേഷ്വേവ ജ്വരാദിഷു യോജ്യ ഇതി വാപ്യചന്ദ്രഃ| ഗുല്മശ്ചാപ്യുപജായത ഇതി അര്ശോഭ്യ ഏവ| കാസാത് സഞ്ജായതേ ക്ഷയ ഇതി ‘ഓജഃ പ്രഭൃതീനാമ്’ ഇതി ശേഷഃ| സ ച ക്ഷയോ രോഗസ്യ ഹേതുത്വേ ഉപജായതേ| കസ്യ രോഗസ്യേത്യാഹ– ശോഷസ്യേതി, രാജയക്ഷ്മണഃ| അത്ര കേചിത് ഹരിചന്ദ്രാദിഭിര്വ്യാഖ്യാതം പാഠാന്തരം പഠന്തി– “ക്ഷയോ രോഗസ്യ ഹേതുത്വേ ശോഷശ്ചാപ്യുപജായതേ|” ഇതി അസ്യാര്ഥഃ– ക്ഷയോ രാജയക്ഷ്മാ, ഉരോഗ ഉരഃക്ഷതഃ, സമാഹാരദ്വന്ദ്വേനൈകവചനം, തസ്യ ഹേതുത്വേ ശോഷോ ധാതുക്ഷയ ഉപജായത ഇതി| നനു, ചരകേ സര്വം നിദാനം ത്രൈവിധ്യേന സങ്ഗൃഹീതം ‘അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗ’ (ച. സൂ. അ. ൧൧) ഇത്യാദിനാ, തതശ്ച രോഗസ്യാപി നിദാനത്വമാചക്ഷാണഃ സ്വോക്തം നിദാനത്രൈവിധ്യസങ്ഗ്രഹം കഥം ന വിരുണദ്ധി?; അത്രൈകേ സമാധിമഭിദധതി– ത്രിവിധം യന്നിദാനമുക്തം തത് സര്വവ്യാധിവിഷയമ്, ഇദം തു പ്രതിനിയതവിഷയം, യതോ ന സര്വേ രോഗാ രോഗാജ്ജായന്തേ, കിം തര്ഹി കശ്ചിദേവ വ്യാധിഃ കുതശ്ചിദ്രോഗാദിതി ചതുര്ഥമേവൈതന്നിദാനം രോഗാഖ്യമിതി| അന്യേ ത്വാഹുഃ– രോഗസ്യ രോഗോऽപി നിദാനം ഭവന് ത്രിവിധനിദാനവ്യതിരേകേണ ന ഭവത്യേവ; യതോ യാവദയം ജ്വരോऽസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗാദിഭിരുപബൃംഹിതബലോ ന ഭവതി ന താവദ്രക്തപിത്തമാരഭതേ, തസ്മാദ് വ്യാധ്യുത്പാദേ ത്രിവിധ ഏവ ഹേതുഃ സാക്ഷാത് പാരമ്പര്യേണ വേതി||൧൬-൧൮||

Adhikarana rogANAM kadA nidAnArthakartRutvaM? (19) · Śloka 19

തേ പൂര്വം കേവലാ രോഗാഃ പശ്ചാദ്ധേത്വര്ഥകാരിണഃ |൧൯| (ച. നി. അ. ൮) |

നനു, യ ഇമേ രോഗാ രോഗാന്തരസ്യ നിദാനത്വേനോക്താസ്തേ കിമുത്പന്നമാത്രാ ഏവ രോഗം ജനയന്തി ഉതാനന്തരകാലമിത്യത ആഹ– തേ പൂര്വമിത്യാദി| തേ വ്യാധയ ഉപബൃംഹകഹേത്വലാഭാത് പ്രാക് കേവലാഃ സ്വതന്ത്രാഃ സന്തോ രോഗാ ഏവ രുജാകര്തൃത്വാത്; പശ്ചാദുപബൃംഹകഹേതുലാഭാത്, ഹേതോര്നിദാനസ്യ യോऽര്ഥോ യത്പ്രയോജനം വ്യാധിജനനാഖ്യം തത് കുര്വന്തി| യഥാ– ജ്വരോ രക്തപിത്തമിതി|൧൯|–

Adhikarana rogajanakasya vyAdhervaicitryam (19-20) · Śloka 20

കശ്ചിദ്ധി രോഗോ രോഗസ്യ ഹേതുര്ഭൂത്വാ പ്രശാമ്യതി ||൧൯|| ന പ്രശാമ്യതി ചാപ്യന്യോ ഹേതുത്വം കുരുതേऽപി ച | ഏവം കൃച്ഛ്രതമാ നൃൗണാം ദൃശ്യന്തേ വ്യാധിസങ്കരാഃ ||൨൦|| (ച. നി. അ. ൮) |

തസ്യൈവ രോഗജനകസ്യ വ്യാധേര്വൈചിത്ര്യമാഹ– കശ്ചിദിത്യാദി| ഏവമുക്തപ്രകാരേണ; വ്യാധിസങ്കരാ വ്യാധിമേലകാഃ ദൃശ്യന്തേ| യഥാ– പ്രതിശ്യായോ ന നിവര്തതേ കാസശ്ച ജായതേ, അര്ശോ ന നിവര്തതേ ജഠരഗുല്മൌ സ്യാതാമിതി| കൃച്ഛ്രതമത്വം ചൈഷാം ബഹുവിധദുഃഖജനകത്വാത്, പ്രായോ വിരുദ്ധോപക്രമാച്ചേതി||൧൯-൨൦||

Adhikarana nidAnapa~jcakasyAvashyaj~jAtavyatA (21) · Śloka 21

തസ്മാദ്യത്നേന സദ്വൈദ്യൈരിച്ഛദ്ഭിഃ സിദ്ധിമുദ്ധതാമ് | ജ്ഞാതവ്യോ വക്ഷ്യതേ യോऽയം ജ്വരാദീനാം വിനിശ്ചയഃ ||൨൧||

ഉക്തനിദാനപഞ്ചകസ്യ രോഗനിവൃത്തിലക്ഷണസിദ്ധിഹേതുത്വേനാവശ്യം ജ്ഞാതവ്യതാമാഹ– തസ്മാദിത്യാദി| ഉദ്ധതാം ബഹുവിഷയത്വേന മഹതീമ്| വിനിശ്ചയോ നിദാനമിതി| അഥ വക്ഷ്യമാണവികാരേഷു പ്രകൃതിസമസമവായവികൃതിവിഷമസമവായാദിജ്ഞാനാര്ഥം ചരകോക്താ വാതാദിഗുണാഃ ലിഖ്യന്തേ– “രൂക്ഷഃ ശീതോ ലഘുഃ സൂക്ഷ്മശ്ചലോऽഥ വിശദഃ ഖരഃ| വിപരീതഗുണൈര്ദ്രവ്യൈര്മാരുതഃ സമ്പ്രശാമ്യതി|| സസ്നേഹമുഷ്ണം തീക്ഷ്ണം ച ദ്രവമമ്ലം സരം കടു| വിപരീതഗുണൈഃ പിത്തം ദ്രവ്യൈരാശു പ്രശാമ്യതി|| ഗുരുശീതമൃദുസ്നിഗ്ധമധുരസ്ഥിരപിച്ഛിലാഃ| ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രശമം യാന്തി വിപരീതഗുണൈര്ഗുണാഃ||” ഇതി (ച. സൂ. അ. ൧)||൨൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ പഞ്ചനിദാനലക്ഷണം സമാപ്തമ് ||൧||

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം പഞ്ചനിദാനലക്ഷണം സമാപ്തമ്||൧||