1. pañcanidānalakṣaṇam

Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1

பஞ்சநிதாநலக்ஷணம் | ப்ரணம்ய ஜகதுத்பத்திஸ்திதிஸஂஹாரகாரணம் | ஸ்வர்காபவர்கயோர்த்வாரஂ த்ரைலோக்யஶரணஂ ஶிவம் ||௧||

ஶ்ரீகணேஶாய நமஃ| ஶஶிருசிரஹரார்தவ்யக்தஸக்தார்ததேஹோ திஶது கநகநாபஃ பத்மநாபஃ ஶ்ரியஂ வஃ| த்ரிதஶஸரிதஶீதத்யோதஜாவாரிமத்யப்ரமிபவமிவ நாபௌ வாரிஜஂ யஸ்ய ரேஜே||௧|| பட்டாரஜேஜ்ஜடகதாதர வாப்யசந்த்ரஶ்ரீசக்ரபாணிபகுலேஶ்வரஸேநபோஜைஃ| ஈஶாநகார்திகஸுகீர ஸுதீரவைத்யைர்மைத்ரேயமாதவமுகைர்லிகிதஂ விசிந்த்ய||௨|| தந்த்ராந்தராண்யபி விலோக்ய மமைஷ யத்நஃ ஸத்பிர்விதேய இஹ தோஷவிதௌ ஸமாதிஃ| மர்த்யைரஸர்வவிதுரைர்விஹிதே க்வ நாம க்ரந்தேऽஸ்தி தோஷவிரஹஃ ஸுசிரந்தநேऽபி||௩|| தத்தத்க்ரந்ததருப்யோ வ்யாக்யாகுஸுமரஸலேஶமாஹத்ய| ப்ரமரேணேவ மயாऽயஂ வ்யாக்யாமதுகோஶ ஆரப்தஃ||௪|| உபயுக்தமிஹாநுக்தஂ நிதாநஂ மாதவேந யத்| க்ரந்தவ்யாக்யாப்ரஸங்கேந மயா ததபி லிக்யதே||௫|| அத ப்ரதிதஸர்வாயுர்வேதபோதவிஶுத்தபுத்திஃ ஶ்ரீமாதவகரோ விகாரநிகரஹேத்வாதிதத்த்வபுபுத்ஸோத்ஸுகசிகித்ஸகஜநாநுஜிகக்ஷயா விதித்ஸிதக்ரந்தஸந்தர்பாரம்பே தத்ப்ரத்யூஹவ்யூஹவ்யபோஹஹேதுஂ பரமாப்தாசாரபரம்பராபரிப்ராப்தஂ ஸ்வேஷ்டதேவதாப்ரணாமஂ ப்ராக் ப்ராணைஷீத்; க்ரந்தஶ்ரோதணாமபி விஶ்வேஶ்வரமஹேஶ்வரஸ்ய ப்ரணாமாநுவாதமாத்ராதபி விக்நோபஶமோ பவதீத்யபிப்ராயேண தஂ க்ரந்தாதௌ நிபத்தவாந்– ப்ரணம்யேத்யாதி| அத்ர ப்ரஶப்தோ பக்த்யதிஶயக்யாபகஃ| நிபந்தநக்ரியாபேக்ஷயா ப்ரணாமஸ்ய பூர்வகாலபாவித்வாத் ப்ரணமேஃ க்த்வாப்ரத்யயஃ| ஜகச்சப்தேநோத்பத்திமந்தஃ க்ஷித்யாதயோऽபிதீயந்தே; தேஷாமுத்பத்தௌ ஸ்வகாரணஸமவாயே, ஸ்திதௌ கதிசித்காலாவஸ்தாநே, ஸஂஹாரே ப்ரத்வஂஸே, காரணஂ கர்தாரம்| ஸ்வர்கஃ ஸுகம், அபவர்கோ மோக்ஷஃ ஆத்யந்திகதுஃகநிவத்திலக்ஷணஃ, தயோர்த்வாரமுபாயஂ ப்ரதாநகாரணம்| ஏதேந ஸகலபுருஷார்தஹேதுத்வமுக்தஂ, ஸுகாவாப்திதுஃகஹாநிவ்யதிரிக்தஸ்ய புருஷார்தஸ்யாபாவாத்| அத ஏவ த்ரைலோக்யஶரணஂ த்ரைலோக்யரக்ஷிதாரம்| ந சோக்தஜகத்ஸ்திதிகாரணத்வேந பௌநருக்த்யஂ, ஜகச்சப்தேநோத்பத்திமதாமேவாபிதாநாத்| அத்ர து த்ரைலோக்யஶப்தோ புவநத்ரயவர்திசேதநாசேதநஸமூஹவாசீ, லோகஶப்தஸ்ய புவநஜநயோரபிதாயகத்வாத்| ததா சாமரஃ– “லோகஸ்து புவநே ஜநே” (அ. கோ. கா. ௩ வ. ௩) இதி| த்ரைலோக்யமிதி ஸ்வார்தே ஷ்யஞ்; சாதுர்வர்ண்யவத்| ஹராதிபர்யாயாந் பரித்யஜ்ய ஶிவபதநிர்தேஶேந க்ரந்தஸ்ய ததத்யேதணாஂ ச ஸகலகல்யாணமபிலஷந் ஶிவபதஂ நிபத்தவாந்; ஶிவகாரித்வேநைவ மஹேஶ்வரஸ்ய ஶிவபதாபிதாநமிதி||௧||

Adhikarana granthasyAbhidheyAdayaH (2-3) · Śloka 3

நாநாமுநீநாஂ வசநைரிதாநீஂ ஸமாஸதஃ ஸத்பிஷஜாஂ நியோகாத் | ஸோபத்ரவாரிஷ்டநிதாநலிங்கோ நிபத்யதே ரோகவிநிஶ்சயோऽயம் ||௨|| நாநாதந்த்ரவிஹீநாநாஂ பிஷஜாமல்பமேதஸாம் | ஸுகஂ விஜ்ஞாதுமாதங்கமயமேவ பவிஷ்யதி ||௩||

அபிதேயஸம்பந்தப்ரயோஜநோபதேஶமந்தரேண ப்ரேக்ஷாவதாஂ ந ப்ரவத்திஃ ஸ்யாத் இதி, அதஸ்ததபிதாநார்தஂ ஶ்லோகத்வயமாஹ– நாநேத்யாதி| ரோகாணாஂ விஶேஷேண வாதஜத்வாதிஸாத்யாஸாத்யத்வாதிரூபேண நிஶ்சயோ ஜ்ஞாநஂ யேந ஸ ரோகவிநிஶ்சயோ க்ரந்தோ நிபத்யதேऽபிதீயதே, ‘அஸ்மாபிஃ’ இதி ஶேஷஃ| தஸ்ய விஶேஷணம்– ஸோபத்ரவேத்யாதி| ஸஹ உபத்ரவாதிபிர்வர்ததே யஃ ஸ ததா; ஏதேந விஶேஷணத்வாரேண உபத்ரவாரிஷ்டநிதாநலிங்கஸ்வரூபமபிதேயமுக்தஂ பவதி, ஏதத்வ்யதிரிக்தஸ்யாபிதேயஸ்யாபாவாத்; ததா ஸதி உபத்ரவாதிபிரபிதேயைஃ ஸஹ க்ரந்தஸ்ய வாச்யவாசகலக்ஷணஃ ஸம்பந்தோऽயபிஹிதஃ| தத்ர, உபத்ரவோ ரோகாரம்பகதோஷப்ரகோபஜந்யோऽந்யவிகாரஃ, உக்தஂ ச சரகே– “வ்யாதேருபரி யோ வ்யாதிர்பவத்யுத்தரகாலஜஃ| உபக்ரமாவிரோதீ ச ஸ உபத்ரவ உச்யதே||” இதி; நியதமரணக்யாபகஂ லிங்கமரிஷ்டஂ; நிதாநஂ ரோகோத்பாதகோ ஹேதுஃ; லிங்கஂ ரோகக்யாபகோ ஹேதுஃ| தேந ‘லிங்க்யதே ஜ்ஞாயதே வ்யாதிரநேந’ இதி பா.[ “லிங்க்யந்தே ஜ்ஞாயந்தே வ்யாதயோऽநேந” இதி வ்யுத்பத்த்யா பூர்வரூபரூபோபஶயஸம்ப்ராப்தயோऽபிதீயந்தே| யத்யபி நிதாநமபி ரோகவிஶேஷஂ போதயதி, ததாऽப்யுத்பத்திஜ்ஞப்திஹேதுத்வேந காரணத்வைவித்யப்ரதிபாதநார்தஂ தஸ்ய பதகபிதாநம்| ஏஷாஂ சோபத்ரவாதீநாஂ விஸ்தராபிதாநஂ யதாவஸரஂ கரிஷ்யதே| நநு, ரோகநிதாநாதிதத்த்வமதிஸூக்ஷ்மத்வேநாஸர்வஜ்ஞஸ்ய ஜ்ஞாநவிஷயஃ, தத் கதஂ ததுபதேஶே ப்ரேக்ஷாவதாஂ ப்ரவத்திரித்யத ஆஹ– நாநாமுநீநாமித்யாதி| ஏதேந க்ரந்தஸ்ய ப்ராமாண்யஂ ப்ரவத்த்யங்கத்வமுக்தஂ பவதி; முநயோ ஹி தபோயோகர்திபலாத்த்ரைகாலிகநிகிலஜ்ஞாநஶாலிநஃ புருஷாதிஶயா உச்யந்தே| நநு, யத்யேவம்பூதஃ கஸ்யசித்க்ரந்தோऽந்யோऽப்யாஸ்தே, தேநைவ வ்யவஹாரஸித்தேஃ கதகார்யத்வேநாஸ்ய நிஷ்ப்ரயோஜநதா ஸ்யாதித்யத ஆஹ– இதாநீமித்யாதி| இதாநீமஸ்மாபிரேவ ப்ராதம்யேந நாநாமுநீநாஂ வசநைரேவஂவிதோ நிபந்தஃ க்ரியதே| ஸமாஸத இதி ஸங்க்ஷேபதஃ| ஏதேநால்பபுத்தீநாமதிவிஸ்தரத்வேநாப்ரவத்த்யங்கதாதோஷஃ பரிஹதோ பவதி| நநு, கதேऽபி க்ரந்தேऽநுபாதேயபுருஷப்ரணீதத்வேந ந கஶ்சித்பிஷக் ப்ரவர்திஷ்யத இதி க்ரந்தஸ்ய வையர்த்யஂ ஸ்யாதித்யத ஆஹ– ஸத்பிஷஜாஂ நியோகாதிதி| நியோகோ நியோஜநம் “அஸ்மதுபகாராய க்ரந்தஃ க்ரியதாம்” இத்யேவஂ ப்ரார்தநேத்யர்தஃ; அதவா நியோக ஆஜ்ஞா, ஏதேநாத்மநஃ ஸவிநயத்வமுக்தஂ பவதீத்யர்தஃ| நாநாதந்த்ரேத்யாதி| ஸுகஂ யதா பவதி ததா ஆதங்கஂ ரோகஂ விஜ்ஞாதுமயமேவ க்ரந்தோ பவிஷ்யதி, ‘காரணம்’ இதி ஶேஷஃ| ஏதேந ரோகஜ்ஞாநஂ ப்ரயோஜநமித்யுக்தஂ, பலஂ சாஸ்ய சிகித்ஸிதமிதி மந்தவ்யம் யதுக்தஂ சரகே– “ரோகமாதௌ பரீக்ஷேத ததோऽநந்தரமௌஷதம்| ததஃ கர்ம பிஷக் பஶ்சாஜ்ஜ்ஞாநபூர்வஂ ஸமாசரேத்||” இதி (ச. ஸூ. அ. ௨௦)| நநு, நாநாமுநீநாஂ வசநைரேவ ரோகஜ்ஞாநஂ பவிஷ்யதி, கிமநேந ததுபஜீவிநா க்ரந்தேநேத்யத ஆஹ– அல்பமேதஸாமிதி அல்பமேதஸாம் அல்பபுத்தீநாம்; மஹாபுத்தயோ ஹி அதிவிஸ்தரதுரதிகமநாதந்த்ராத்யயநக்ஷமா பவந்தி, ந த்வல்பபுத்தய இதி| மஹாதியாமபி ஆலஸ்யாநாஸாதிததுருபபாதாஶேஷஸஂஹிதாநாமயமேவ ரோகஜ்ஞாநாய பவிஷ்யதீத்யாஹ– நாநாதந்த்ரேத்யாதி||௨-௩||

Adhikarana vyAdherj~jAnopAyAH (4) · Śloka 4

நிதாநஂ பூர்வரூபாணி ரூபாண்யுபஶயஸ்ததா | ஸம்ப்ராப்திஶ்சேதி விஜ்ஞாநஂ ரோகாணாஂ பஞ்சதா ஸ்மதம் ||௪|| (வா. நி. அ. ௧) |

வ்யாதேர்ஜ்ஞாதவ்யஸ்ய பஞ்ச ஜ்ஞாநோபாயா பவந்தீதி தாநாஹ– நிதாநமித்யாதி| ஏதே பஞ்ச வ்யஸ்தாஃ ஸமஸ்தாஶ்ச வ்யாதிபோதகாஃ| ந ச ஸமஸ்தபக்ஷே கதகரணத்வஂ வாச்யஂ, ப்ரமாணஸம்ப்லவஸ்யாபி தஷ்டத்வாத்| ( அநுமிதவஹ்நௌ ப்ரத்யக்ஷோபமாநஶப்தாநாமபி ஸ்திதிஸத்த்வாத்) ந யோ ஹ்யநுமாநேந ப்ரதீதோ வஹ்நிஃ ஸ ஏவ ப்ரத்யக்ஷாகமாப்யாஂ நோபலப்யதே [ ந வா நிதாநாதீநி ப்ரேக்ஷாவந்தோ யே நைவமாலோசயேயுஃ; ( கிந்து யே ப்ரேக்ஷாவந்தே நிதாநாதீநி ஸ்யுரித்யேவ வேத்ஸ்யந்தி) ஏகேநைவ ப்ரதிபாதிதோ வ்யாதிரிதி வயமிஹோதாஸ்மஹே ( ந மந்யாமஹே)| கிஞ்ச, ஏகேந ப்ரதிபாதிதேऽபி வ்யாதாவபரேऽவஶ்யமபிதாதவ்யாஃ, பிந்நப்ரயோஜநத்வாத்| ததாஹி– யதி நிதாநஂ நோச்யதே ததா தத்பரிவர்ஜநஂ கதஂ லப்யதே? உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “ வாதாதீநாஂ ப்ரதீகாரஃ ப்ரோக்தோ விஸ்தரதஃ புநஃ| ஸங்க்ஷேபதஃ க்ரியாயோகோ நிதாநபரிவர்ஜநம்||” இதி (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧)| கிஞ்ச, யதா– மத்பக்ஷணாத் பாண்டுரோகஃ, மக்ஷிகாபக்ஷணாச்ச சர்திரவஸீயதே; ந து ததா நிதாநேந ஸர்வத்ர நியதரோகாத்யவஸாயஃ, ஜ்வரகுல்மாதீநாமேககாரணத்வாத்| யதாஹ சரகஃ– “ஏகோ ஹேதுரநேகஸ்ய ததைகஸ்யைக ஏவ ஹி| வ்யாதேரேகஸ்ய பஹவோ பஹூநாஂ பஹவஸ்ததா||” இதி (ச. நி. அ. ௮)| அபி ச கதாசித் ப்ரத்யாஸந்நஂ நிதாநஂ பாதித்வா விப்ரகஷ்டநிதாநகதோ தோஷஸஞ்சயோ வ்யாதிஂ குர்யாத், தஸ்மாத் கேவலாந்நிதாநாந்ந வ்யாதிஜ்ஞாநஂ பவதீதி பூர்வரூபாதீநாமுபாதாநமிதி வாப்யசந்த்ரஃ| அஸதி பூர்வரூபாபிதாநே தத்ரோக்தஃ க்ரியாவிஶேஷோ ந ஸங்கச்சதே| உக்தஂ ஹி சரகே– “ ஜ்வரஸ்ய பூர்வரூபே லக்வஶநமபதர்பணஂ வா||” இதி (ச. நி. அ. ௧)| ததா ச ஸுஶ்ருதே– வாதிகஜ்வரபூர்வரூபே கதபாநமிதி| ததாऽஸாத்யத்வஂ ச நோபலப்யேத| உக்தஂ ச சரகே– “பூர்வரூபாணி ஸர்வாணி ஜ்வரோக்தாந்யதிமாத்ரயா| யஂ விஶந்தி விஶத்யேநஂ மத்யுர்ஜ்வரபுரஃஸரஃ|| அந்யஸ்யாபி ச ரோகஸ்ய பூர்வரூபாணி யஂ நரம்| விஶந்த்யநேந கல்பேந தஸ்யாபி மரணஂ த்ருவம்||” (ச. இ. அ. ௫) இதி| ததா ரக்தபித்தப்ரமேஹயோர்விஶேஷஜ்ஞாநஂ ச ந ஜாயதே| உக்தஂ ச சரகே– “ஹாரித்ரவர்ணஂ ருதிரஂ ச மூத்ரஂ விநா ப்ரமேஹஸ்ய ஹி பூர்வரூபைஃ| யோ மூத்ரயேத்தஂ ந வதேத் ப்ரமேஹஂ ரக்தஸ்ய பித்தஸ்ய ஹி ஸ ப்ரகோபஃ||” இதி (ச. சி. அ. ௬)| அஸதி ரூபாபிதாநே வ்யாதேரஶேஷேண ஸ்வரூபமேவ ந வ்யவச்சித்யதே; கிஂ ச ஸாத்யாஸாத்யத்வஂ ச ந ஜ்ஞாயதே| ததா ஹி ஸுகஸாத்யலக்ஷணே சரகஃ– “ஹேதவஃ பூர்வரூபாணி ரூபாண்யல்பாநி யஸ்ய வை| ந ச துல்யகுணோ தூஷ்யோ ந தோஷஃ ப்ரகதிர்பவேத்||” இதி (ச. ஸூ. அ. ௧௦); கஷ்டஸாத்யலக்ஷணே சரகஃ– “நிமித்தபூர்வரூபாணாஂ ரூபாணாஂ மத்யமே பலே|” (ச. ஸூ. அ. ௧௦) இதி; ததா– “ஸர்வஸம்பூர்ணலக்ஷணஃ| ஸந்நிபாதஜ்வரோऽஸாத்யஃ” (ச. ஸூ. அ. ௩) இதி| அஸத்யுபஶயாபிதாநே ஸங்கீர்ணலக்ஷணேऽநபிவ்யக்தக்லஷணே வா வ்யாதௌ விஶேஷபோதோ ந ஸ்யாத்| ததுக்தஂ சரகே– “கூடலிங்கஂ வ்யாதிமுபஶயாநுபஶயாப்யாஂ” (பரீக்ஷேத) (ச. வி. அ. ௪) இதி| அஸத்யாஂ ச ஸம்ப்ராப்தௌ பூர்வரூபாதிப்ரதீதஸ்யாபி வ்யாதேஶ்சிகித்ஸோபயோகிநோஂऽஶாஂஶவிகல்பநாபலகாலாதேரப்ரதீதேஶ்சிகித்ஸாவிஶேஷோ ந ஸ்யாத்| தஸ்மாத் பஞ்சாபி நிதாநாதயோ வக்தவ்யாஃ| பஞ்சவிதமப்யேதத்வ்யாத்யுத்பத்திஜ்ஞப்திஹேதுபூதஂ நிதாநஶப்தேநோச்யதே| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ஹேதுலக்ஷணநிர்தேஶாந்நிதாநாநி” (ஸு. ஸூ. அ. ௩) இதி| தத்ரைவஂ நிதாநஶப்தநிருக்திஃ– “நிர்திஶ்யதே வ்யாதிரநேநேதி நிதாநஂ”; “திஶேஃ பஷோதராதித்வாத்ரூபஸித்திஃ|” இதி கதாதரஃ; “நிஶ்சித்ய தீயதே ப்ரதிபாத்யதே வ்யாதிரநேநேதி நிதாநம்||” இதி ஜேஜ்ஜடஃ| பட்டாரஹரிசந்த்ரேணாபி தந்த்ரயுக்த்யாதிவிவரணப்ரஸ்தாவே ஏஷைவ நிருக்திருக்தா| நிஶப்தோ நிஶ்சயே| ததா ச வரருசேருபஸர்கஸூத்ரம்– “நி நிஶ்சயநிஷேதயோஃ” இதி| லோகேऽபி ‘அத்ய தே நிதாநஂ கரிஷ்யாமி’ இத்யுக்தே நிஶ்சயஂ கரிஷ்யாமீத்யவகம்யதே| நிதாநமிதி கரணே ல்யுட்; தேந ‘வ்யாதிநிஶ்சயகரணஂ நிதாநம்’ இதி நிதாநாதிபஞ்சகஸாமாந்யலக்ஷணம்| நிதாநஶப்தோऽயஂ நிதாநவிஶேஷே ஜாதௌ ச வர்ததே; யதா– தணஶப்தஃ தணவிஶேஷே தணஜாதௌ ச வர்ததே| யத்து, பட்டாரஹரிசந்த்ரேண நிதாநஸ்தாநே– “யா கௌஃ ஸுதோஹா பவதி ந தாஂ நிததீத|” இதி வ்யாஸப்ரயோகமுபந்யஸ்ய நிபந்தார்தோ நிதாநஶப்தோ வ்யாக்யாதஃ ‘நிதீயதே நிபத்யதே ஹேத்வாதிஸம்பத்தோ வ்யாதிரநேந’ இதி கத்வா; தத்து நிதாநஸ்தாநரூபக்ரந்தாபிப்ராயேண, நஹி ஹேத்வாதயோ ஹேத்வாதிஸம்பத்தஂ வ்யாதிஂ ப்ரதிபாதயந்தி ||௪||

Adhikarana nidAnalakShaNam (5) · Śloka 5

நிமித்தஹேத்வாயதநப்ரத்யயோத்தாநகாரணைஃ | நிதாநமாஹுஃ பர்யாயைஃ... |௫| (வா. நி. அ. ௧) |

ஏஷாஂ நிதாநாதீநாஂ மத்யே ஸமாநாஸமாநஜாதீயவ்யாவர்தகஂ காரணரூபநிதாநஸ்ய லக்ஷணமாஹ– நிமித்தேத்யாதிநா பர்யாயைரித்யந்தேந| ஏதைஃ ஶப்தைர்யோऽர்தோऽபிதீயதே தந்நிதாநஂ; யதா– “புத்திருபலப்திர்ஜ்ஞாநமித்யநர்தாந்தரம்|” (ந்யா. த. ப்ர. ஆ. ஸூ. ௧௫) இதி| நநு, கிஂ மிலிதைரேகைகஶோ வா? நாத்யஃ, ஏகார்தாபிதாயிநாஂ ஶப்தாநாஂ மிலிதாநாமப்ரயோகாத்; த்விதீயஶ்சேத்ததா ஸவ்யபிசாரஃ; நிமித்தஸ்ய ஶகுநாதௌ, ஹேதோஃ ப்ரயோஜகே கர்தரி, ஆயதநஸ்ய ஸ்தாநே, ப்ரத்யயஸ்ய லடாதௌ, உத்தாநஸ்ய உத்கமநோத்ஸர்கயோஶ்ச தர்ஶநாத்| நைவஂ, ஶகுநாதீநாஂ நிமித்தாதிபிஃ ஸர்வைரநபிதாநாத்| அத ஏவாஹ– பர்யாயைரிதி| நஹி தேஷாஂ தே பர்யாயாஃ, யதஃ க்ரமேணைகார்தவாசகாஃ ஶப்தாஃ பரஸ்பரஂ பர்யாயா உச்யந்தே| தஸ்மாந்நிமித்தாதிஶப்தைஃ பர்யாயைரபிதீயமாநத்வஂ நிதாநத்வம்| ஏதச்ச பர்யாயகதநஂ ஶாஸ்த்ரே வ்யவஹாரார்தம்| இதஂ து ஸங்க்ஷேபதோ லக்ஷணம்– “ஸேதிகர்தவ்யதாகோ ரோகோத்பாதகஹேதுர்நிதாநம்|” இதி| யந்மதே தோஷேதிகர்தவ்யதாரூபா ஸம்ப்ராப்திரிஷ்யதே தந்மதே ஸம்ப்ராப்திவ்யுதாஸார்தஂ ‘ஸேதிகர்தவ்யதாக’ இதி பதஂ, தஸ்யா தோஷேதிகர்தவ்யதாரூபாயா இதிகர்தவ்யதாந்தராபாவாத்| யந்மதே வ்யாதிஜந்ம ஸம்ப்ராப்திஃ, தந்மதே ‘வ்யாத்யுத்பத்திஹேதுர்நிதாநம்’ இதி லக்ஷணம்| உபயத்ராபி ‘உத்பத்தி’ ஏதத்பதஂ ஜ்ஞப்திஹேதுபூர்வரூபாதிவ்யவச்சேதார்தம்| ஸ ச ஹேதுரநேகதா; தத்ர ப்ரதமஶ்சதுர்விதஃ, யதாஹ உபகல்பநீயாத்யாயே ஹரிசந்த்ரஃ– “ஸந்நிகஷ்டவிப்ரகஷ்டவ்யபிசாரிப்ராதாநிகபேதாச்சதுர்தா|” இதி| ஸந்நிகஷ்டோ யதா– நக்தந்திநர்துபுக்தாஂஶா தோஷப்ரகோபஸ்ய ஹேதவஃ, ந தே சயாதிகமபேக்ஷந்தே| விப்ரகஷ்டோ யதா– “ஹேமந்தே நிசிதஃ ஶ்லேஷ்மா வஸந்தே கபரோககத்|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬௪); கிஂவா ஸந்நிகஷ்டோ ஜ்வரஸ்ய ரூக்ஷாதிஸேவா, விப்ரகஷ்டோ ருத்ரகோபஃ| வ்யபிசாரீ யதா– யோ துர்பலத்வாத்வ்யாத்யதிகரணாஸமர்தஃ| யதாஹ சரகஃ– “( நிதாநாதிவிஶேஷா) அபலீயாஂஸோऽதவாऽநுபந்த்நந்தி, ந ததா விகாராபிநிர்வதிஃ|” இதி (ச. நி. அ. ௪)| ப்ராதாநிகோ யதா– விஷாதிஃ; த்ரிவிதோ வா, அஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகப்ரஜ்ஞாபராதபரிணாமபேதாத்| தத்ர, அஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகோऽயோகாதியோகமித்யாயோகயுக்தா ரூபரஸாதயஃ, ப்ரஜ்ஞாபராதோ மித்யாஜ்ஞாநாதிஃ, பரிணாமோऽயோகாதியுக்தா துஸ்வபாவஜாஃ ஶீதாதயஃ| “அதர்மஸ்ய ச ரோகஹேதோரத்ரைவாந்தர்பாவஃ” இதி பட்டாரஹரிசந்த்ரஃ, தஸ்யாபி காலாந்தரபரிணதஸ்ய துஃககர்தத்வாத்| சக்ரஸ்து ப்ரஜ்ஞாபராதே தஸ்யாந்தர்பாவமாஹ; மித்யாஜ்ஞாநகதப்ரஹ்மவதாதிஜந்மநோऽதர்மஸ்ய ப்ரஜ்ஞாபராத ஏவ மூலஂ; பலாபலஂ த்வத்ர ந நிரூப்யதே, ரோககாரணத்வேநாதர்மஸ்ய ஸர்வதா ஸித்தத்வாதிதி| தோஷவ்யாத்யுபயஹேதுபேதாச்ச ஸ த்ரிவிதஃ| தோஷஹேதவோ யதா– சயப்ரகோபப்ரஶமநிமித்தா யதர்தூத்பந்நா மதுராதயஃ| வ்யாதிஹேதவோ யதா– மத்பக்ஷணஂ பாண்டுரோகஸ்ய காரணம்| யத்யபி மதபி தோஷஂ ப்ரகோபயத்யேவ; யதுக்தஂ சரகே– “கஷாயா மாருதஂ, பித்தமூஷரா, மதுரா கபம்|” இதி (ச. சி. அ. ௧௬) ததாऽபி தஜ்ஜைர்தோஷைஃ பாண்டுரோக ஏவாரப்யதே ந த்வந்யோ விகார இதி வ்யாதிஹேதுதா பவதி| உபயஹேதுர்யதா வாதரக்தே– “ஹஸ்த்யஶ்வோஷ்ட்ரைர்கச்சதஶ்சாஶ்நதஶ்ச” (ஸு. நி. அ. ௧) இத்யாதி| தத்ர யத்யபி தோஷப்ரகோபபூர்வகமேவ வ்யாதிஜநநஂ, ததாऽபி தோஷவத்வ்யாதாவபி தஸ்ய காரணத்வமிதி போதயதி| தேந தத்ர ந வ்யாதிஹரமாத்ரஂ பேஷஜஂ ப்ரயோஜ்யஂ, கிந்தூபயப்ரத்யநீகம்| ந ச வாச்யஂ காரணபூததோஷநிவத்த்யைவ கார்யபூதஸ்ய வ்யாதேர்நிவத்திரிதி; யதஃ ப்ரதிநியதஶக்திகாநி பேஷஜத்ரவ்யாணி பவந்தி; கதமந்யதா ஶ்லைஷ்மிகதிமிரே ஶ்லேஷ்மஹரமேவ வமநஂ ந ப்ரயுஜ்யதே| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ந வாமயேத்தைமிரிகஂ ந குல்மிநஂ ந சாபி பாண்டூதரரோகபீடிதம்|” (ஸு. சி. அ. ௩௩) இதி| ஸ ஏவோத்பாதகவ்யஞ்ஜகபேதாச்ச த்விதா| தத்ரோத்பாதகோ யதா– ஹேமந்தஜோ மதுரரஸஃ கபஸ்ய| வ்யஞ்ஜகோ யதா– தஸ்யைவ கபஸ்ய வ்யஞ்ஜகோ வஸந்தே ஸூர்யஸந்தாபஃ இதி பட்டாரஹரிசந்த்ரஃ| தத்ர வ்யஞ்ஜகஃ ப்ரேரக இத்யர்தஃ| பாஹ்யாப்யந்தரபேதாச்ச த்விதா| தத்ர பாஹ்யா ஆஹாராசாரகாலாதயஃ| ஏததபிப்ராயேண தீஸடாசார்யஃ– “வ்யாயாமாதபதர்பணாத் ப்ரபதநாத்பங்காத் க்ஷயாஜ்ஜாகராத்வேகாநாஂ ச விதாரணாததிஶுசஃ ஶைத்யாததித்ராஸதஃ| ரூக்ஷக்ஷோபகஷாயதிக்தகடுகைரேபிஃ ப்ரகோபஂ வ்ரஜேத்வாயுர்வாரிதராகமே பரிணதே சாந்நேऽபராஹ்ணேऽபி ச|| கட்வம்லோஷ்ணவிதாஹிதீக்ஷ்ணலவணக்ரோதோபவாஸாதபஸ்த்ரீஸம்பர்கதிலாதஸீததி-ஸுராஶுக்தாரநாலாதிபிஃ| புக்தே ஜீர்யதி போஜநே ச ஶரதி க்ரீஷ்மே ஸதி ப்ராணிநாஂ மத்யாஹ்நே ச ததாऽர்தராத்ரிஸமயே பித்தஂ ப்ரகோபஂ வ்ரஜேத்|| குருமதுரரஸாதிஸ்நிக்ததுக்தேக்ஷுபக்ஷ்யத்ரவததிதிநநித்ராபூபஸர்பிஷ்ப்ரபூரைஃ| துஹிநபதநகாலே ஶ்லேஷ்மணஃ ஸம்ப்ரகோபஃ ப்ரபவதி திவஸாதௌ புக்தமாத்ரே வஸந்தே||” (ச. க. அ. ௨௯-௩௧) இதி| ஆப்யந்தரா யதா– தோஷா தூஷ்யாஶ்ச| தத்ர தோஷோऽபி ப்ரகுபிதஃ ப்ராகதாதிபேதாதநேகதா| ப்ராகதோ யதா– வஸந்தே ஶ்லேஷ்மா, ஶரதி பித்தஂ, ப்ராவஷி வாயுஃ| வைகதஸ்து யதா– வஸந்தே பித்தஂ வாயுர்வா, வர்ஷாஸு கபஃ பித்தஂ வா, ஶரதி கபோ வாயுர்வா| அஸ்ய ப்ரயோஜநஂ ஸுகஸாத்யத்வாதி| யதுக்தஂ சரகே– “ப்ராகதஃ ஸுகஸாத்யஸ்து வஸந்தஶரதுத்பவஃ|” (ச. சி. அ. ௩) இத்யாதி| அநுபந்த்யாநுபந்தபேதாச்ச த்விதா| அநுபந்த்யஃ ப்ரதாநம், அநுபந்தோऽப்ரதாநம்| யதாஹ சரகஃ– “ஸ்வதந்த்ரோ வ்யக்தலிங்கோ யதோக்தஸமுத்தாநோபஶமோ பவத்யநுபந்த்யஃ, தத்விபரீதலக்ஷணஸ்த்வநுபந்தஃ|” (ச. வி. அ. ௬) இதி| அஸ்ய ப்ரயோஜநஂ ஸஂஸர்கஜே வ்யாதாவநுபந்த்யோ விஶேஷேண சிகித்ஸ்யோऽநுபந்தாவிரோதேந| ததுக்தஂ சரகே– “தத்ரோபத்ரவஸ்ய ப்ராயஃ ப்ரதாநப்ரஶமாத் ப்ரஶமஃ|” (ச. சி. அ. ௨௧) இதி| உபத்ரவோऽநுபந்தஃ| ப்ரகதிவிகதிதோ யதா– வாதப்ரகதேர்வாதரோகஃ கஷ்டஸாத்யோ பவதி, கபபித்தப்ரகதேஸ்து ஸுகஸாத்யஃ| யதாஹ ஸுகஸாத்யலக்ஷணே சரகஃ– “ந ச துல்யகுணோ தூஷ்யோ ந தோஷஃ ப்ரகதிர்பவேத்” (ச. ஸூ. அ. ௧௦) இதி| ஆஶயாபகர்ஷதோ யதா– யதா ஸ்வமாநஸ்திதமேவ தோஷஂ ஸ்வாஶயாதாகஷ்ய வாயுஃ ஸ்தாநாந்தரஂ கமயதி ததா ஸ்வமாநஸ்தோऽபி ஸ விகாரஂ ஜநயதி| யதாஹ சரகஃ– “ப்ரகதிஸ்தஂ யதா பித்தஂ மாருதஃ ஶ்லேஷ்மணஃ க்ஷயே| ஸ்தாநாதாதாய காத்ரேஷு யத்ர யத்ர விஸர்பதி|| ததா பேதஶ்ச தாஹஶ்ச தத்ர தத்ராநவஸ்திதஃ| காத்ரதேஶே பவத்யஸ்ய ஶ்ரமோ தௌர்பல்யமேவ ச||” இதி (ச. ஸூ. அ. ௧௭)| அஸ்ய ப்ரயோஜநஂ வாதஸ்யைவ தத்ர விகுணஸ்ய ஸ்வஸ்தாநாநயநஂ கார்யஂ, நது பித்தஸ்ய ஹ்ராஸநஂ; “யே த்வேநாஂ பித்தஸ்ய ஸ்தாநாகஷ்டிஂ ந விதந்தி, தே தாஹோபலம்பேந பித்தவத்திஂ மந்யமாநாஃ பித்தஂ ஹ்ராஸயந்தஃ பித்தக்ஷயலக்ஷணஂ ரோகாந்தரமேவோத்பாதயந்த ஆதுரமதிபாதயந்தி|” இதி பட்டாரஹரிசந்த்ரஃ| அந்யே த்வாஹுஃ– ப்ராஜகாதிபேதேந ஸர்வதேஹஸ்திதே பித்தே யதா ஸ்வாஶயாகஷ்டஂ பித்தமவயவாந்தரமநிலேந ப்ராபிதஂ ததா ததவயவாந்தரஸ்தஂ பித்தமாகந்துபித்தஸம்பந்தேநாதிகமேவ ஜாதஂ, ததஶ்ச பித்தவத்திலக்ஷணைவேயஂ துஷ்டிர்ந துஷ்ட்யந்தரம், அந்யதா தாஹ ஏவ ந ஸ்யாத் நஹி ஸ்வமாநஸ்தோ தோஷோ விகாரஂ ஜநயதீதி| பட்டாரஹரிசந்த்ரஸ்ய த்வயமபிப்ராயஃ– யத்யப்யேவஂ ததாऽபி சிகித்ஸாபேதார்தஂ வத்திக்ஷயவ்யதிரிக்தஸ்தாநாந்தரகதிரூபோ துஷ்டிவிஶேஷோऽவஶ்யமேவேஷ்டவ்யஃ, அந்யதா வத்தஂ பித்தமிதி மத்வா விரேசநஂ பித்தஹ்ராஸநஂ வா கார்யஂ, நச தத்தத்ர யோக்யஂ, கிஂ து ஸ்வஸ்தாநாநயநம்| யச்சோக்தஂ சரகேண– “க்ஷயஃ ஸ்தாநஂ ச வத்திஶ்ச விஜ்ஞேயா த்ரிவிதா கதிஃ|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இத்யாதி, தத் ப்ராயிகமிதி| கதிதோ யதா– கதிர்தோஷாணாஂ க்ஷீணவத்தத்வாதயஃ| யதுக்தஂ சரகே “க்ஷயஃ ஸ்தாநஂ ச வத்திஶ்ச தோஷாணாஂ த்ரிவிதா கதிஃ| ஊர்த்வஂ சாதஶ்ச திர்யக்ச விஜ்ஞேயா த்ரிவிதா பரா|| த்ரிவிதா சாபரா கோஷ்டஶாகாமர்மாஸ்திஸந்திஷு|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி|| அத்ர ஸ்தாநமிதி ஸமத்வம்| தத்ர க்ஷயாதிலக்ஷணஂ யதா– “தோஷாஃ ப்ரவத்தாஃ ஸ்வஂ லிங்கஂ தர்ஶயந்தி யதாபலம்| க்ஷீணா ஜஹதி ஸ்வஂ லிங்கஂ, ஸமாஃ ஸ்வஂ கர்ம குர்வதே||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭)– இதி| ஸ்வஂ லிங்கமிதி குபிதஸ்ய வாயோ ரௌக்ஷ்யாதயோ தர்மாஃ, கர்மாணி ச ஸ்ரஂஸஶூலாதீநி| யதாஹ சரகபாடஸஂவாதீ ஸுதாந்தஸேநஃ– “ஆத்மாநஸ்தம்பரௌக்ஷ்யஸ்புடநவிமதநக்ஷோபகம்பப்ரதோதாஃ, கண்டத்வஂஸாவஸாதௌ ஶ்ரமகவிலபநஂ ஸ்ரஂஸஶூலப்ரபேதாஃ| பாருஷ்யஂ கர்ணநாதோ விஷமபரிணதிப்ரஂஶதஷ்டிப்ரமோஹா, விஸ்பந்தோத்கட்டநாநி க்லபநமஶயநஂ தாடநஂ பீடநஂ ச|| நாமோந்நாமௌ விஷாதோ ப்ரமபரிபதநஂ ஜம்பணஂ ரோமஹர்ஷோ, விக்ஷேபாக்ஷேபஶோஷக்ரஹணஶுஷிரதாச்சேதநஂ வேஷ்டநஂ ச| வர்ணஃ ஶ்யாவோऽருணோ வா தடபி ச மஹதீ ஸ்வாபவிஶ்லேஷஸங்கா, வித்யாத் கர்மாண்யமூநி ப்ரகுபிதமருதஃ ஸ்யாத் கஷாயோ ரஸஶ்ச|| விஸ்போடாம்லகதூமகாஃ ப்ரலபநஂ ஸ்வேதஸ்ருதிர்மூர்சநஂ, தௌர்கந்த்யஂ தரணஂ மதோ விஸரணஂ பாகோऽரதிஸ்தட்ப்ரமௌ| ஊஷ்மாऽதப்திதமஃ ப்ரவேஶதஹநஂ கட்வம்லதிக்தா ரஸா, வர்ணஃ பாண்டுவிவர்ஜிதஃ க்வதிததா கர்மாணி பித்தஸ்ய வை|| தப்திஸ்தந்த்ரா குருதா ஸ்தைமித்யஂ கடிநதா மலாதிக்யம்| ஸ்நேஹாபக்த்யுபலேபாஃ ஶைத்யஂ கண்டூஃ ப்ரஸேகஶ்ச|| சரகர்தத்வஂ ஶோதோ நித்ராதிக்யஂ ரஸௌ படுஸ்வாதூ| வர்ணஃ ஶ்வேதோऽலஸதா கர்மாணி கபஸ்ய ஜாநீயாத்|| த்விதோஷலிங்கஃ ஸஂஸர்கஃ ஸந்நிபாதஸ்த்ரிலிங்ககஃ|” இதி| லிங்கஜ்ஞாநப்ரயோஜநஂ ச சிகித்ஸாபேதார்தம்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “க்ஷீணா வர்தயிதவ்யாஃ, வத்தா ஹ்ராஸயிதவ்யாஃ, ஸமாஃ பாலயிதவ்யாஃ” (ஸு. சி. அ. ௩௩)– இதி| ஊர்த்வாதிகதிர்யதா– ஊர்த்வகஂ ரக்தபித்தமித்யாதி| அஸ்ய ப்ரயோஜநஂ ரக்தபித்தஸ்யோர்த்வகஸ்ய விரேசநம், அதோகஸ்ய வமநம்| யதோக்தஂ சரகே– “ ப்ரதிமார்கஂ ச ஹரணஂ ரக்தபித்தே விதீயதே|” (ச. நி. அ. ௨) இதி| யஸ்து கதிபேதாநபிஜ்ஞஃ ஸஃ “விரேகஃ பித்தஹராணாஂ” (ச. ஸூ. அ. ௨௫) இதி வசநாததோகே ரக்தபித்தே விரேகஂ ப்ரயுஞ்ஜாந ஆதுரஸ்யாநர்தமேவோத்பாதயதி; ஜ்வராதிஷு திர்யக்தோஷகதிஷு யதோக்தஂ சிகித்ஸிதமிதி| வத்தா தோஷாஃ கதாசித் கோஷ்டஂ, கதாசிச்சாகாஃ, கதாசிந்மர்மாஸ்திஸந்தீநாஶ்ரித்ய ருஜந்தி; மர்மாஸ்திஸந்திஷு கதிஃ கச்ச்ரஸாத்யத்வோபாதகத்வாதேகத்வேந நிர்திஷ்டா| கோஷ்ட ஆமாஶயாதிஃ, ஶாகா ரக்தாதயோ தாதவஸ்த்வக்சேதி, சரககதைவேயஂ ஸஞ்ஜ்ஞா| கோஷ்டாத்யபிதாநப்ரயோஜநஂ சிகித்ஸாபேதார்தம்| யதோக்தஂ சரகே– “ஆமாஶயகதே வாதே கபே பக்வாஶயாஶ்ரிதே| ரூக்ஷபூர்வோ ஹிதஃ ஸ்வேதஃ ஸ்நேஹபூர்வஸ்ததைவ ச||” (ச. ஸூ. அ. ௧௪); ததா– “ஸந்ததஂ ரஸரக்தஸ்தஃ ஸோऽந்யேத்யுஃ பிஶிதாஶ்ரிதஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யாதி; ததா– “நாக்நிகர்மோபதேஷ்டவ்யஂ ஸ்நாயுமர்மவ்ரணேஷு ச|” (ச. சி. அ. ௨௫) இதி| ஏதே ச தோஷாஃ ஸாமத்வநிராமத்வாப்யாமபி ஜ்ஞாதவ்யாஃ| யதுக்தம்– “ஊஷ்மணோऽல்பபலத்வேந தாதுமாத்யமபாசிதம்| துஷ்டமாமாஶயகதஂ ரஸமாமஂ ப்ரசக்ஷதே|| ஆமேந தேந ஸஂயுக்தா தோஷா தூஷ்யாஶ்ச தூஷிதாஃ| ஸாமா இத்யுபதிஶ்யந்தே யே ச ரோகாஸ்ததுத்பவாஃ|| ஸ்ரோதோரோதபலப்ரஂஶகௌரவாநிலமூடதாஃ| ஆலஸ்யாபக்திநிஷ்டீவமலபேதாருசிக்லமாஃ|| லிங்கஂ மலாநாஂ ஸாமாநாஂ நிராமாணாஂ விபர்யயஃ|” (வா. ஸூ. அ. ௧௩)| “வாயுஃ ஸாமோ விபந்தாக்நிஸாததந்த்ராந்த்ரகூஜநைஃ|| வேதநாஶோதநிஸ்தோதைஃ க்ரமஶோऽங்காநி பீடயேத்| விசரேத்யுகபச்சாபி கஹ்ணாதி குபிதோ பஶம்| ஸ்நேஹாத்யைர்வத்திமாப்நோதி ஸூர்யமேகோதயே நிஶி| நிராமோ விஶதோ ரூக்ஷோ நிர்விபந்தோऽல்பவேதநஃ|| விபரீதகுணைஃ ஶாந்திஂ ஸ்நிக்தைர்யாதி விஶேஷதஃ| துர்கந்தஂ ஹரிதஂ ஶ்யாவஂ பித்தமம்லஂ ஸ்திரஂ குரு|| அம்லிகாகண்டஹத்தாஹகரஂ ஸாமஂ விநிர்திஶேத்| ஆதாம்ரஂ பித்தமத்யுஷ்ணஂ ரஸே கடுகமஸ்திரம்|| பக்வஂ விகந்தஂ விஜ்ஞேயஂ ருசிபக்தபலப்ரதம்| ஆவிலஸ்தந்துலஃ ஸ்த்யாநஃ கண்டதேஶேऽவதிஷ்டதே| ஸாமோ பலாஸோ துர்கந்தஃ க்ஷுதுத்காரவிகாதகத்|| பேநவாந் பிண்டிதஃ பாண்டுர்நிஃஸாரோऽகந்த ஏவ ச| பக்வஃ ஸ ஏவ விஜ்ஞேயஶ்சேதவாந் வக்த்ரஶுத்திகத்||” இதி| அஸ்ய ப்ரயோஜநஂ ஸாமே பாசநஂ, நிராமே ஶமநமிதி| ஏதே ச தோஷாஃ பரஸ்பரஸம்பத்தாஸ்தரதமாதிபேதேந த்விஷஷ்டிதா பவந்தி| ததுதாஹரணாநி விஸ்தரத்வாபத்தேரத்ர ந லிக்யந்தே, ஸௌஶ்ருததோஷபேதவிகல்பாத்யாயே (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬௬) த்ரஷ்டவ்யாநி| உக்தஹேதுதோஷபேதயோஃ ஸங்க்ரஹஶ்லோகௌ– “சத்வாரோ வ்யபிசாரிதூரநிகடப்ராதாநிகத்வாத், புநஸ்தேऽஸாத்ம்யேந்த்ரியகார்தயுக்பரிணதிப்ரஜ்ஞாபராதாத்த்ரிதா| ருக்தோஷோபயகாரணாதபி ததா, த்வௌ வ்யஞ்ஜகோத்பாதகௌ, பாஹ்யாப்யந்தரபேததோऽபி கதிதா ஹேதோஃ ப்ரபேதா அமீ|| தோஷஸ்ய ச ப்ராகதவைகதாப்யாஂ, பேதோऽநுபந்த்யாதபி சாநுபந்தாத்| ததா ப்ரகத்யப்ரகதித்வயோகாத்ததாऽऽஶயாகர்ஷவஶாத்கதேஶ்ச||” இதி நிதாநம்|௫|–

Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (5-6) · Śloka 6

...ப்ராக்ரூபஂ யேந லக்ஷ்யதே ||௫|| உத்பித்ஸுராமயோ தோஷவிஶேஷேணாநதிஷ்டிதஃ | லிங்கமவ்யக்தமல்பத்வாத்வ்யாதீநாஂ தத்யதாயதம் ||௬|| (வா. நி. அ. ௧) |

நிதாநாநந்தரீயகத்வாத் பூர்வரூபாதீநாஂ ததநந்தரஂ ப்ராக்ரூபமாஹ– ப்ராக்ரூபமித்யாதி| த்விவிதஂ ஹி பூர்வரூபஂ பவதி, ஸாமாந்யஂ விஶிஷ்டஂ ச| தத்ர ஸாமாந்யஂ யேந தோஷதூஷ்யஸம்மூர்சநாவஸ்தாஜநிதேந பாவிஜ்வராதிவ்யாதிமாத்ரஂ ப்ரதீயதே, ந து வாதாதிஜநிதத்வாதிவிஶேஷஃ| யதா– ‘ஶ்ரமோऽரதிர்விவர்ணத்வஂ’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯); இத்யாதி, ததா தேவகுருவிப்ரத்வேஷாதி; ஸாமாந்யாபிப்ராயேணைவத தந்த்ராந்தரம்– “வ்யாதேர்ஜாதிர்புபூஷா ச பூர்வரூபேண லக்ஷ்யதே| பாவஃ கிமாத்மகத்வஂ ச லக்ஷ்யதே லக்ஷணேந ஹி||” இதி| ததாऽऽஹ பராஶரஃ– “பூர்வரூபஂ நாம யேந பாவிவ்யாதிவிஶேஷோ லக்ஷ்யதே ந து தோஷவிஶேஷஃ|” இதி| விஶிஷ்டஂ யதா– உரஃக்ஷதாதௌ லிங்காந்யேவ வாதாதிஜாந்யவ்யக்தாநி| யதுக்தஂ தத்ரைவ– “அவ்யக்தஂ லக்ஷணஂ தஸ்ய பூர்வரூபமிதி ஸ்மதம்|” (ச. சி. அ. ௧௧) இதி ததா ஸுஶ்ருதஃ– “ஸாமாந்யதோ விஶேஷாத்து ஜம்பாऽத்யர்தஂ ஸமீரணாத்| பித்தாந்நயநயோர்தாஹஃ கபாதந்நாருசிஸ்ததா||” இதி (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) ஹாரீதேऽப்யுக்தம்– “இதி பூர்வரூபமஷ்டாநாஂ ஜ்வராணாஂ ஸாமாந்யதஃ, விஶேஷதஸ்து ஜம்பாங்கமர்தபூயிஷ்டஂ ஹதயோத்வேகி வாதஜம்|” இத்யாதி| நநு, சாத்யர்தஂ வ்யக்தத்வஂ ததஶ்ச ஜம்பாதேரபி ரூபத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத; யத்வக்ஷ்யதி– “ததேவ வ்யக்ததாஂ யாதஂ ரூபமித்யபிதீயதே|” (வா. நி. அ. ௧) இதி| உச்யதே– யதா ஶ்ரமாதய இதரரோகவ்யதிரிக்தஂ பாவிஜ்வரமாத்ரஂ போதயந்தி ந து வாதஜத்வாதிவிஶேஷமித்யதஸ்தேஷாமவ்யக்தத்வஂ, ததா பித்தாதிஜ்வரவ்யதிரிக்தஂ பவிஷ்யத்வாதஜ்வரமாத்ரஂ போதயந்தி ஜம்பாதயஃ, ந து வாதஸ்ய ரூக்ஷஶீததாதுக்ஷயாவரணாதிஜந்யத்வரூபவிஶேஷஂ போதயந்தி; இத்யதோऽவ்யக்தவாதஜ்வரபோதகத்வாதவ்யக்தத்வமேவ ஜம்பாதீநாமிதி ஜேஜ்ஜடவாப்யசந்த்ரமாதவகரகார்திககுண்டாதயோ வ்யாசக்ஷதே| அந்யே த்வாஹுஃ– ப்ரபூதாவ்யக்தபூர்வரூபஸஹசரிதஸ்ய வ்யக்தஸ்யாபி ஜம்பாதேஃ பூர்வரூபவ்யபதேஶஃ; யதா– மாஷராஶிஃ; சத்ரிணோ கச்சந்த்யேவமாதி| ந ச வ்யக்தத்வேந ரூபாதபேதஃ; நியமேந பூர்வரூபரூபயோர்பாவிவர்தமாநவ்யாதிபோதகத்வாதிதி| தத்ர விஶிஷ்டஂ ப்ராக்ரூபஂ ரூபாவஸ்தாயாமநுவர்ததே ஏவ, தஸ்யைவாபிவ்யக்தஸ்ய ரூபத்வாத்; ந து தோஷதூஷ்யஸம்மூர்சநாவஸ்தாஜநிதஂ ரோமஹர்ஷபாலப்ரத்வேஷாதிகஂ நியமேநாநுர்வதே, யத்யநுவர்தேத ததா ஸர்வஜ்வராணாமஸாத்யத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத| ஏததபிப்ராயேண, “பூர்வரூபாணி ஸர்வாணி ஜ்வரோக்தாந்யதிமாத்ரயா| யஂ விஶந்தி விஶத்யேநஂ மத்யுர்ஜ்வரபுரஃஸரஃ||” (ச. இ. அ. ௫)– இதி சரகவசநமித்யாஹுஃ| ததேவஂ த்விவிதே பூர்வரூபே வ்யவஸ்திதே ஸாமாந்யபூர்வரூபமாஹ– ப்ராக்ரூபமித்யாதி| யேந ஶ்ரமாதிநா, உத்பித்ஸுஃ ஸாமக்ரீஸாகல்யாதுத்பாதேச்சுஃ, ஆமயோ ரோகஃ, தோஷவிஶேஷேண வாதாதிஜந்யாஸாதாரணவேபத்வாதிநா, அநதிஷ்டிதோऽஸம்பத்தோ, லக்ஷ்யதே ஜ்ஞாயதே, தத் ப்ராக்ரூபமிதி| விஶிஷ்டப்ராக்ரூபமாஹ– லிங்கமவ்யக்தமல்பத்வாத்வ்யாதீநாஂ தத்யதாயதமிதி| ப்ராக்ரூபமித்யநேந பூர்வோக்தேந ஸம்பந்தஃ| லிங்கஂ லக்ஷணம்; அவ்யக்தஂ நாத்யபிவ்யக்தம், அத்ர ஹேதுரல்பத்வாதணுத்வாத், நத்வாவரணாதியோகாதவ்யக்தமித்யர்தஃ; யதாயதஂ யஸ்ய வ்யாதேர்யத்ரூபஂ ததேவாவ்யக்தஂ தஸ்ய பூர்வரூபமித்யர்தஃ| அந்யே து பூர்வரூபலக்ஷணமாஹுஃ– “ஸ்தாநஸஂஶ்ரயிணஃ க்ருத்தா பாவிவ்யாதிப்ரபோதகம்| தோஷாஃ குர்வந்தி யல்லிங்கஂ பூர்வரூபஂ ததுச்யதே||” இதி| தந்நாதியுக்தஂ, ராஜயக்ஷ்மணஃ பூர்வரூபஸ்ய தணகேஶநிபாதாதேரதஷ்டஜந்யஸ்யாவ்யாபகத்வாத்| யதாஹ சரகஃ– “யக்ஷ்மிணாஂ கூணகேஶாநாஂ தணாநாஂ பதநாநி ச| ப்ராயோऽந்நபாநே, கேஶாநாஂ நகாநாஂ சாபிவர்தநம்||” (ச. சி. அ. ௮) இதி| ந ச ததபி தோஷஜஂ, தோஷாணாஂ தணாதிபிரஸம்பந்தாத், அஸம்பத்தஸ்ய ச பாவஸ்ய காரணத்வேநாதஷ்டத்வாத்; பரம்பரயா து ஸம்பந்தகல்பநயாऽதிப்ரஸங்காத், ஸர்வஂ ஸர்வஸ்ய காரணஂ ஸ்யாத்| ஏதத்தோஷபரிஜிஹீர்ஷயைவ பரமகுஶலேந வாக்படேநாதஷ்டதோஷஜஸர்வபூர்வரூபோபஸங்க்ராஹகஂ யேநேதிபதஂ நிபத்தமிதி சரகேநோக்தஂ மத்வா ததீயபூர்வரூபலக்ஷணமேவ மாதவகரோ லிகிதவாந்| ஸங்க்ஷேபதஸ்து லக்ஷணம்– “பாவிவ்யாதிபோதகமேவ லிங்கஂ பூர்வரூபம்|” இதி| ஏவகாரேண நிதாநோபஶயயோஃ ஸம்ப்ராப்தேஶ்ச தோஷேதிகர்தவ்யதாரூபாயா வ்யவச்சேதஃ, தேஷாஂ தஜ்ஜாதீயாநாமுத்பந்நாநுத்பந்நவ்யாதிபோதகத்வாத்| ததா ஹி– நிதாநஂ மத்பக்ஷணரூபஂ பாவிபாண்டுரோகமநுபஶயரூபஂ ச வர்தமாநவிஶிஷ்டவ்யாதிஂ போதயதி; உபஶயோऽபி பூர்வரூபாவஸ்தாப்ரயுக்தோ பாவிவிஶிஷ்டவ்யாதிஂ ஜ்ஞாபயதி, ரூபாவஸ்தாப்ரயுக்தஶ்ச வர்தமாநவிஶிஷ்டவ்யாதிஂ ஜ்ஞாபயதி; ஸம்ப்ராப்திஶ்ச பூர்வரூபஸ்ய மத்யாஹ்நாதாவுத்பத்திப்ரகோபாப்யாஂ பவிஷ்யத்விஶிஷ்டவ்யாதிஂ, ரூபஸ்ய ச மத்யாஹ்நப்ரகோபாதிநா வர்தமாநவிஶிஷ்டவ்யாதிஂ ஜ்ஞாபயதி; இத்யேஷாமுத்பந்நாநுத்பந்நவ்யாதிபோதகத்வம்| நநு, யதா பூர்வரூபவிஶேஷஂ ஸ்மத்வோத்பந்நவ்யாதேர்விஶேஷாவதாரணஂ ததா பூர்வரூபமபி வர்தமாநவ்யாதிபோதகஂ, யதோக்தஂ ரக்தபித்தப்ரமேஹரூபஸந்தேஹே சரகேண– “ஹாரித்ரவர்ணஂ ருதிரஂ ச மூத்ரஂ விநா ப்ரமேஹஸ்ய ஹி பூர்வரூபைஃ|” (ச. சி. அ. ௬) இத்யாதி| அத்ரோச்யதே– கிஂ வ்யாதிஜந்மநஃ பூர்வஂ பூர்வரூபஂ கஹீதஂ ந வா? ஆத்யே பாவிவ்யாதிபோதகத்வமேவ; த்விதீயே ஸ்மரணோத்பத்திரேவ ந ஸ்யாத், அநுபவாபாவாத்| அதோச்யதே– பூர்வரூபஂ தந்தாதீநாஂ மலாட்யத்வாதிரூபஂ ஸ்வரூபேணாநுபூதமேவ, கிந்து ப்ரமேஹபூர்வரூபதயா ந ப்ரதிபாதம்; உத்பந்நே து வ்யாதௌ தத் ஸ்மதஂ ப்ரமேஹவிஶேஷமவதாரயதி| ஏவஂ தர்ஹி பூர்வரூபஸ்மரணஂ காரணஂ ந து பூர்வரூபஂ, ரூபாவஸ்தாயாஂ தஸ்ய வ்யபகதத்வாத்| ஸ்மரணஂ ந ப்ரமாணமிதி சேத், ஸத்யஂ; கிந்து (பூர்வாநுபவஜநிதஸஂஸ்காரோபஸ்தித)ஸ்மரணஸஹகதஂ பூர்வரூபஂ வ்யாதிவிஶேஷபோதகஂ, ந து கேவலஂ ஸ்மரணஂ; யதா– ஸஂஸ்காரோபஸ்தாபிதஸ்மரணஸஹகதஂ சக்ஷுஃ ப்ரத்யபிஜ்ஞாயாஂ ப்ராகவஸ்தாவிஶிஷ்டகடாவபோதகம்– ஸோऽயஂ கட இதி| ஏவஂ ஸ்மரணவதாப்தோபதேஶேऽபி வாச்யஂ, தஸ்ய ச லிங்கபதேந வ்யுதாஸஃ; பாவிபதேந ரூபஸ்ய; லிங்கபதேந சக்ஷுராதேஃ, தஸ்ய கடஜ்ஞாநாதிஸாதாரணத்வேநாலிங்கத்வாத்; அஸாதாரணஂ ஹி லிங்கஂ பவதி| ஏதச்ச பூர்வரூபமவித்யமாநஸ்யாபி வ்யாதேர்லிங்கஂ பவத்யேவ; யதா– விஶிஷ்டமேகோதயோ வஷ்டேஃ| இதி பூர்வரூபம்||௫-௬||

Adhikarana rUpalakShaNam (7) · Śloka 7

ததேவ வ்யக்ததாஂ யாதஂ ரூபமித்யபிதீயதே | ஸஂஸ்தாநஂ வ்யஞ்ஜநஂ லிட்கஂ லக்ஷணஂ சிஹ்நமாகதிஃ ||௭|| (வா. நி. அ. ௧) |

யத்யபி பூர்வரூபாநந்தரஂ ஸம்ப்ராப்திர்பவதி, ததாऽபி வ்யாதிஸ்வரூபஜ்ஞாநார்தஂ ரூபமாஹ– ததேவேத்யாதி| ததேவ பூர்வரூபமேவ| வ்யக்ததாமுத்பூததாமிதி| நநு வ்யக்தத்வஂ பூர்வரூபஸ்ய கிஂ கார்த்ஸ்யேந, ஏகதேஶேந வா? ஆத்யே ஸர்வஜ்வராணாமஸாத்யத்வஂ ஸ்யாத்; யதுக்தஂ சரகே– “பூர்வரூபாணி ஸர்வாணி” (ச. இ. அ. ௫) இத்யாதி; த்விதீயே ஹி “ஜம்பாऽத்யர்தஂ ஸமீரணாத்| பித்தாந்நயநயோர்தாஹஃ” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யாதேரபி பூர்வரூபஸ்ய ரூபத்வப்ரஸங்கஃ? நைவம், அநப்யுபகமாந்ந கத்ஸ்நஸ்ய நாப்யேகதேஶஸ்ய, கிந்த்வநிர்தாரிதைகத்வாநேகத்வவிஶேஷஸ்ய பூர்வரூபமாத்ரஸ்ய வ்யக்தஸ்ய வ்யாதேர்லிங்கத்வஂ; யதா– தார்ணபார்ணாதிவிஶேஷவிரஹேண தூமமாத்ரஸ்ய வஹ்நிபோதகத்வம்| ஏவஂ வ்யவஸ்திதே யதா ஸர்வஸ்யாபிவ்யக்திஸ்ததா ந ஸாத்யத்வம், அந்யதா து ஸாத்யத்வம்| ந ச ஜம்பாதே ரூபத்வப்ரஸங்கஃ, தஸ்ய ப்ராகேவ வ்யக்தத்வாத்; அவ்யக்தஂ ஸத்வ்யக்ததாஂ யாதஂ தஸ்ய ரூபத்வேநாபிதாநாத்; அபரப்ரபூதாவ்யக்தலிங்கஸஹசரிதத்வேந பூர்வரூபரூபயோரஸமாநகாலத்வேந ச ரூபத்வாயோகாதிதி ஈஶ்வரஸேநஸ்த்வாஹ– “ வ்யாதேஃ ஸ்வரூபஂ யத்வ்யக்தஂ தத்ரூபம்” இதி| தந்ந, விகல்பாஸஹத்வாத்| ததா ஹி– ஸ்வரூபமிதி கிஂ ஸ்வஂ ரூபஂ ஸ்வரூபம்? ஆஹோஸ்வித் ஸ்வீயஂ ரூபஂ ஸ்வரூபஂ? ஸ்வீயமபி தர்மஃ, கார்யஂ வா? ந தாவத் ஸ்வரூபஂ, ஸ்வாத்மநி க்ரியாவிரோதாத்; ரூபஂ ஹி வ்யாதிப்ரதிபத்திநிமித்தமுக்தஂ, தச்சேத் வ்யாதிஸ்வபாவ ஏவ தர்ஹி வ்யாதிஸ்வபாவாதேவ வ்யாதிஸ்வபாவஃ ப்ரதீயத இதி வ்யக்தஃ ஸ்வாத்மநி க்ரியாவிரோதஃ| நாபி தர்மஃ, சரகோக்தகஷ்ணத்வங்நகவிண்மூத்ரத்வாதேரர்ஶோரூபத்வாநுபபத்தேஃ| நஹி கஷ்ணத்வங்நகாதிகமர்ஶோதர்மஃ, அதந்நிஷ்டத்வாத்; தர்மாணாஂ ச தர்மிநிஷ்டத்வாத், அந்யதாऽதிப்ரஸங்காத்| நாபி கார்யம், உபத்ரவாதேரபி ரூபத்வப்ரஸங்காத்| ததபி கச்ச்ரஸாத்யாஸாத்யவ்யாதேர்லிங்கமிதி சேத், நைவம்; அஸாத்யத்வாதேரேவ தல்லிங்கஂ, ந து வ்யாதேஃ; தஸ்ய பூர்வமேவ ஜ்ஞாதத்வாத், பேதேநோபாதாநாச்ச; ததுக்தம்– “ஸோபத்ரவாரிஷ்டநிதாநலிங்கோ நிபத்யதே ரோகவிநிஶ்சயோऽயம்|” இதி, நநு, உபத்ரவோ ந வ்யாதேஃ கார்யஂ, கிந்து வ்யாத்யாரம்பகதோஷஸ்ய; யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ஸ தந்மூலமூல ஏவோபத்ரவஸஞ்ஜ்ஞகஃ|” இதி (ஸு. ஸூ. அ. ௩௫); வ்யாசக்ஷதே ச டீகாகதஃ– “ தந்மூலஂ தஸ்ய வ்யாதேர்மூலஂ தோஷரூபஂ மூலஂ யஸ்ய ஸ தந்மூலஃ|” இதி| நைவம், அபசாரேண மூலபூததோஷோபபஂஹணலப்தபலஶ்சேத்வ்யாதிருபத்ரவஂ கரோதி தேந ‘ தந்மூலமூல’ இத்யுக்தவாந்| அத ஏவாஹ சரகஃ– “கஶ்சித்தி ரோகோ ரோகஸ்ய ஹேதுர்பூத்வா ப்ரஶாம்யதி|” (ச. நி. அ. ௮) இத்யாதி| ஸர்வமேவைதத்ஸ்வரூபஶப்தவாச்யஂ க்வசித்கிஞ்சிதிதி; ததா ச ஸதி ந வ்யபிசார இதி கேசித்| ததாऽபி வ்யவஸ்தாமாத்ரஂ ஸ்யாந்ந து லக்ஷணம், ஏகஸ்ய ஸகலரூபஸங்க்ராஹகஸ்ய தர்மஸ்யாபாவாத், உபத்ரவஸ்யாபி வ்யாதிஸ்வரூபத்வாபத்தேஶ்சேதி| தஸ்மாத் “உத்பந்நவ்யாதிபோதகமேவ லிங்கஂ ரூபம்” இதி லக்ஷணம்| ‘உத்பந்ந’ இதி பதஂ பூர்வரூபவ்யவச்சேதார்தம்; ஏவகாரேண நிதாநஸம்ப்ராப்த்யுபஶயா வ்யவச்சித்யந்தே, தேஷாமுத்பந்நாநுத்பந்நவ்யாதிபோதகத்வாத்; தச்ச தர்ஶிதமேவ; லிங்கபதேந சக்ஷுராதேர்வ்யுதாஸஃ; யந்மதே வ்யாதிஜந்மரூபா ஸம்ப்ராப்திஸ்தந்மதே தஸ்யா லிங்கபதேந வ்யவச்சேதஃ, ந ஹி ஸா வ்யாதிஜ்ஞாநே லிங்கஂ, கிந்து காரணமாத்ரம்| ஶாஸ்த்ரே வ்யவஹாரார்தஂ நிதாநவல்லக்ஷணார்தஂ ச ரூபபர்யாயாநாஹ– ஸஂஸ்தாநமித்யாதி| நநு, ரூபேண வ்யாதிர்ஜ்ஞாயதே, ந ச ரூபவ்யதிரேகேண வ்யாதிருபலப்யதே; யதோ மிலிதா அருச்யாதய ஏவ ஜ்வரஃ, காஸாத்யேகாதஶரூபாண்யேவ ராஜயக்ஷ்மா| உச்யதே– நைவஂ, ததாவிததோஷதூஷ்யஸம்மூர்சநாவிஶேஷோ ஜ்வராதிரூபோ வ்யாதிஃ, தத்கார்யாஶ்சாருச்யாதயஃ ; கிஞ்ச அருச்யாதய ஏவ ப்ரத்யேகஶோ ரூபாணி, தத்ஸமுதாயோ வ்யாதிஃ, யதஃ ஸமுதாயிப்யோऽந்ய ஏவ ஸமுதாயஃ, யதா– கதிரதரூணாஂ வநமிதி; அந்யே து ராஹோஃ ஶிரஃ, ஶிலாபுத்ரஸ்ய ஶரீரமிதிவதஸத்யபி பேதே பேதவிவக்ஷயா ஸமர்தயந்தி; நையாயிகாஸ்து தத்ராபி பேதமாபாதயந்தி| நநு, “விகாரோ துஃகமேவ ச|” இதி (ச. ஸூ. அ. ௯) சரகவசநாத்துஃகஸ்யாத்மகுணஸ்ய கதமருச்யாதிஸமுதாயத்வஂ? நைவஂ, துஃகயதீதி துஃகமிதி வ்யுத்பத்த்யா துஃகஹேதோர்தாதுவைஷம்யாதேர்வ்யாதித்வஸ்வீகாராத்| அருச்யாதயஸ்து ஸ்வரூபேண விகாரா ஏவ, யதா த்வந்யப்ரதிபாதகாஸ்ததா லிங்காந்யேவோச்யந்தே| யதாஹ சரகஃ– “ஜ்ஞாநார்தஂ யாநி சோக்தாநி வ்யாதிலிங்காநி ஸங்க்ரஹே| வ்யாதயஸ்தே ததாத்வே து லிங்காநீஷ்டாநி நாமயாஃ||” இதி (ச. நி. அ. ௮)| இதி ரூபலக்ஷணம்||௭||

Adhikarana upashayalakShaNam (8-9) · Śloka 9

ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தவிபர்யஸ்தார்தகாரிணாம் | ஔஷதாந்நவிஹாராணாமுபயோகஂ ஸுகாவஹம் ||௮|| வித்யாதுபஶயஂ வ்யாதேஃ ஸ ஹி ஸாத்ம்யமிதி ஸ்மதஃ | விபரீதோऽநுபஶயோ வ்யாத்யஸாத்ம்யாபிஸஞ்ஜ்ஞிதஃ ||௯|| (வா. நி. அ. ௧) |

உபஶயமாஹ– ஹேதுவ்யாதீத்யாதி| ஹேதுர்பாஹ்ய ஆப்யந்தரஶ்ச, வ்யாதிர்ஜ்வராதிஃ, ஏதயோர்ஹேதுவ்யாத்யோர்வ்யஸ்தஸமஸ்தயோர்விபர்யஸ்தா விபரீதாஃ, ஏதயோரேவ வ்யஸ்தஸமஸ்தயோர்விபர்யஸ்தார்தகாரிணோ நிதாநஸமாநதர்மிணோऽபி ப்ரபாவாத்ரோகப்ரஶமகாரிணஃ; ஏவஂவிதா யே ஔஷதாந்நவிஹாரா பேஷஜாஹாராசாராஸ்தேஷாமுபயோகமாசரணஂ ஸுகாவஹஂ ஸுககரமுபஶயஂ வித்யாதுபஶயாக்யஂ ஜாநீயாத்வ்யாதேஃ| தஸ்ய பர்யாயமாஹ– ஸ ஹி ஸாத்ம்யமிதி ஸ்மத இதி| சரகேऽப்யுக்தம்– “ஸாத்ம்யார்தோ ஹ்யுபஶயார்தஃ” இதி (ச. நி. அ. ௧)| ஹிஶப்தஃ பாதபூரணே| ஸுகாவஹமிதி ஸுகஂ ரோகநிவத்திலக்ஷணஂ; யதா வ்யபதிஶந்தி லோகே– ‘பாராபகமே ஸுகிநஃ ஸஂவத்தாஃ ஸ்ம’ இதி, தத் ஸுகமாவஹதி ஸம்யகாயத்த்யாऽநுபந்தேந ச கரோதீதி ஸுகாவஹம்| ஏதேந ஸதாஹதஷ்ணாநவஜ்வரிணஃ ஶீதலஜலபாநஂ தத்காலஸுககரமபி நோபஶய இதி தாத்பர்யார்தஃ| அத்ர, ஔஷதாந்நவிஹாராணாமித்யுபலக்ஷணஂ; தேந தேஶகாலாவபி போத்தவ்யௌ| அத ஏவ வத்தவாக்படேந வ்யாத்யாதிவிபரீதமபிதாய “ஏதேந தேஶகாலாவபி வ்யாக்யாதௌ” (வ. வா. நி. அ. ௧) இத்யாக்யாதம்| ஸுதாந்தஸேநோऽப்யாஹ– “ஸுகாநுபந்தோ யோ ஹேதுர்வ்யாத்யாதிவிபரீதகஃ| தேஶாதிகஶ்சோபஶயோ ஜ்ஞேயோऽநுபஶயோऽந்யதா||” இதி| ஸங்க்ஷேபதஸ்து லக்ஷணம்– “ஔஷதாதிஜநிதஃ ஸுகாநுபந்த உபஶயஃ” இதி| ஸ்ரக்சந்தநவநிதாத்யுபபோகஜநிதஸுகநிவத்த்யர்தமௌஷதாதிபதம், அநுபந்தஶப்தஶ்ச அபத்யஜநிதததாத்வஸுகவ்யவச்சேதார்தஃ| ஏததப்யுதாஹரணதர்ஶநபரஂ, ந து லக்ஷணம்; ஔஷதாதீநாஂ ஹேதுவிபரீதாதீநாஂ ச பரஸ்பரவ்யபிசாரேண லக்ஷணத்வாயோகாத்| தஸ்மாத் ‘ஸம்யக்வ்யாதிஜதுஃகோபஶமஹேதுருபஶயஃ’, ‘ஸாத்ம்யமுபஶயஃ’ இதி வா லக்ஷணம்; ‘ஔஷதஜநிதஃ ஸுகாநுபந்த உபஶயஃ’ இதி வா லக்ஷணம்| சரகே; ஆஹாராசாரதேஶகாலலங்கநாதீநாஂ த்ரவ்யாத்ரவ்யபூதாநாமௌஷதத்வேநாபிதாநாத்| அதைஷாமுதாஹரணாநி; தத்ர ஹேதுவிபரீதாநி; ஔஷதஂ யதா– ஶீதகபஜ்வரே ஶுண்ட்யாத்யுஷ்ணஂ பேஷஜம்| யதுக்தம்– “ஶீதேநோஷ்ணகதாந்ரோகாந் ஶமயந்தி பிஷக்விதஃ| யே து ஶீதகதா ரோகாஸ்தேஷாமுஷ்ணஂ பிஷக்ஜிதம்||” இதி (ச. வி. அ. ௩)| அந்நஂ யதா– ஶ்ரமாநிலஜே ஜ்வரே ரஸௌதநம்| விஹாரோ யதா– திவாஸ்வப்நோத்தே கபே ராத்ரௌ ஜாகரணமிதி| அத வ்யாதிவிபரீதாநி| ஔஷதஂ யதா– அதிஸாரே ஸ்தம்பநஂ பாடாதி, ததா ஶிரீஷோ விஷஂ ஹந்தி, கதிரஃ குஷ்டஂ, ஹரித்ரா ப்ரமேஹமிதி; நைதே தோஷமபேக்ஷந்தே ப்ரபாவாத்ரோகப்ரஶமகாரிண இதி| வாப்யசந்த்ரஸ்த்வாஹ– “ஜ்வராதிவ்யாதிஹரஂ யத்த்ரவ்யஂ ததபி தோஷப்ரத்யநீகஂ”, கிந்து தோஷப்ரத்யநீகாதஸ்யாயஂ பேதஃ– யத்தோஷப்ரத்யநீகஂ தந்நாவஶ்யஂ வ்யாதிஹரஂ; யதா– வமநலங்கநே கபஹரே ந கபகுல்மஂ ஹரதஃ; உக்தஂ ஹி சரகே– “கபே லங்கநஸாத்யே து கர்தரி ஜ்வரகுல்மயோஃ| துல்யேऽபி தேஶகாலாதௌ லங்கநஂ ந ச ஸம்மதம்||” இதி; ததா– “ந வாமயேத்தைமிரிகஂ ந குல்மிநஂ ந சாபி பாண்டூதரரோகபீடிதம்|” இதி; (ஸு. சி. அ. ௩௩); “யத்து வ்யாதிஹரஂ ததவஶ்யஂ தோஷஹரஂ, தத்வ்யாதிஂ ஶமயத்ததாரம்பகதோஷமபி ஶமயதி; அந்யதா ஸ ரோகோ ஜித ஏவ ந ஸ்யாத், காரணதாதவஸ்த்யாத்” இதி| தந்நாதிஸங்கதமித்யந்யே; யதோ தோஷஸ்தத்ர ஸமவாயீ நிமித்தஂ வா; ந ச ஸமவாயிநிமித்தாபாவப்ரயுக்தோ நியமேந கார்யாபாவஃ, கிந்த்வஸமவாயிநிமித்தாபாவப்ரயுக்தோऽபி; யதா– கபாலமாலாஸஂயோகஸ்யாஸமவாயிகாரணஸ்ய விநாஶாதபி கடாபாவஃ; ததா– ரோகேऽபி ஸம்ப்ராப்திலக்ஷணஸ்ய ஸஂயோகஸ்ய விநாஶாத்ரோகஸ்யாபி விநாஶஃ, தோஷஸ்து ஸ்வதஃ க்ரியாந்தரேண வா நிவர்ததே; கிஞ்ச யதி வ்யாதிப்ரத்யநீகமவஶ்யஂ தோஷஂ நிவர்தயேதிதி ஸ்வீக்ரியதே, ததோபயப்ரத்யநீகாத்பேதோ துருபபாதஃ ஸ்யாதிதி| நநு, யதி நிமித்தகாரணஂ தோஷஸ்தத்கதஂ ததாரப்தவிகாரே வமநாதிநா தோஷஹரணஂ விதீயதே? நஹி தண்டகுலாலாத்யுச்சேதே கடோச்சேத இதி| உச்யதே, யத்ர யாவந்நிமித்தகாரணஸ்தாயிகார்யஂ தத்ர நிமித்தகாரணோச்சேதாதபி கார்யநாஶஃ; யதா– வர்திதைலநாஶாதபி ப்ரதீபநாஶஃ; ததாபூதாஶ்ச தோஷாஃ ப்ராயஶ இதி| அந்நஂ யதா– அதிஸாரே ஸ்தம்பநஂ மஸூராதி| விஹாரோ யதா– உதாவர்தே ப்ரவாஹணஂ; மந்த்ரௌஷதிதாரணபல்யுபஹாரநியமப்ராயஶ்சித்தஹோமகுருதேவஶுஶ்ரூஷாதயோऽபி வ்யாதிவிபரீதா விஹாரா இதி வாப்யசந்த்ரஃ| அத ஹேதுவ்யாதிவிபரீதாநி– ஔஷதஂ யதா– வாதஶோதே தஶமூலஂ வாதஹரஂ ஶோதஹரஂ ச| யதுக்தஂ சரகே ஷட்விரேசநஶதாஶ்ரிதீயேऽத்யாயே ‘பாடலா’ இத்யாதி யாவத்– “தஶேமாநி ஶோதஹராணி” இதி (ச. ஸூ. அ. ௪) அந்நஂ யதா– வாதகபக்ரஹண்யாஂ தக்ரஂ, ஶீதவாதோத்தே ஜ்வரே பேயா; ஸா ஹ்யுஷ்ணவீர்யத்வாத்வாதஂ ஹந்தி ப்ரபாவாஜ்ஜ்வரஂ ச| யதுக்தஂ சரகே– “ ஜ்வரக்ந்யோ ஜ்வரஸாத்ம்யத்வாத்” இதி (ச. சி. அ. ௩); ஸுஶ்ருதேऽபி– “ஜ்வரே சைவாதிஸாரே ச யவாகூஃ ஸர்வதா ஹிதா|” இதி (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௦)| விஹாரோ யதா– ஸ்நிக்ததிவாஸ்வப்நப்ரஜாதாயாஂ தந்த்ராயாஂ ரூக்ஷஂ தந்த்ராவிபரீதஂ ராத்ரிஜாகரணமிதி| அத ஹேதுவிபரீதார்தகாரீணி; ஔஷதஂ யதா– பித்தப்ரதாநே பச்யமாநே வ்ரணஶோதே பித்தகர உஷ்ண உபநாஹஃ| அந்நஂ யதா– பச்யமாநே வ்ரணஶோதேऽந்நஂ விதாஹி| விஹாரோ யதா– வாதோந்மாதே த்ராஸநமிதி| அத வ்யாதிவிபரீதார்தகாரீணி; ஔஷதஂ யதா– சர்த்யாஂ வமநகாரகஂ மதநபலாதி| அந்நஂ யதா– அதிஸாரே விரேசநார்தஂ விரேசநஂ க்ஷீரம் | விஹாரோ யதா– சர்த்யாஂ வமநார்தஂ ப்ரவாஹணமிதி| அத ஹேதுவ்யாதிவிபரீதார்தகாரீணி; ஔஷதஂ யதா– அக்நிப்லுஷ்டே உஷ்ணோऽகுர்வாதிலேபஃ, விஷே வா விஷம்| அந்நஂ யதா– மத்யபாநோத்தே மதாத்யயே மதகாரகஂ மத்யம்| விஹாரோ யதா– வ்யாயாமஜநிதஸம்மூடவாதே ஜலப்ரதரணரூபோ வ்யாயாம இதி| நநு சர்த்யாஂ பஹுஶ்லேஷ்மஜாயாஂ வமநயோக்யாயாஂ யதி வமநஂ ந க்ரியதே ததா சிராநுவர்தீ ரோகோऽநுச்சேத்யோ வா ஸ்யாத், ததஶ்ச வமநஂ ப்ரயுக்தஂ தோஷப்ரத்யநீகமேவ பவதி; யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “சர்திஷு பஹுதோஷாஸு வமநஂ ஹிதமுச்யதே|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௯) இதி, ததா ஆமாதிஸாரே க்ஷீரஸ்ய விரேகித்வேநாமநிஃ ஸரணாத்தேதுப்ரத்யநீகமேவ பவதி| ஏவமக்நிப்லுஷ்டேऽப்யுஷ்ணக்ரியயா ரக்தஸ்ய விலயநேந ஸ்தாநாந்தரகமநாத் ஹேதுப்ரத்யநீகமேவ; அந்யதா தாஹப்ரகுபிதஂ ரக்தஂ தத்ரஸ்தஂ பாகமாரபேத்; யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “அக்நிநா கோபிதஂ ரக்தஂ பஶஂ ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி| ததஸ்தேநைவ வேகேந பித்தமஸ்யாப்யுதீர்யதே||” இதி (ஸு. ஸூ. அ. ௧௨); ஶீதக்ரியா ச தத்ர நிஷித்தா, ரக்தஸ்ய ஸ்த்யாநத்வஹேதுத்வாத்; யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ப்ரகத்யா ஹ்யுதகஂ ஶீதஂ ஸ்கந்தயத்யதிஶோணிதம்| தஸ்மாத் ஸுகயதி ஹ்யுஷ்ணஂ நது ஶீதஂ கதஞ்சந||” இதி (ஸு. ஸூ. அ. ௧௨)| ஸ்கந்தயதி ஸ்த்யாநீகரோதி; ததா ஜங்கமவிஷே ஊர்த்வகஸ்வரூபே மௌலவிஷமதோகஸ்வரூபஂ ஹேதுவிபரீதமேவ| யதுக்தஂ சரகே– “விஷஂ விஷக்நமுக்தஂ யத் ப்ரபாவஸ்தத்ர காரணம்| ஊர்த்வாநுலோமிகஂ யச்ச தத் ப்ரபாவப்ரபாவிதம்||” இதி (ச. ஸூ. அ. ௨௬)| அஸ்யாயமர்தஃ– விஷத்வாவிஶேஷேऽபி குதோ கதிபேத இத்யத உக்தம்– தத் ப்ரபாவப்ரபாவிதமிதி; ததா மத்யகதே மதாத்யயே யந்மத்யஂ ததபி மாதுலுங்கசுக்ராதியுதஂ ஸுஶ்ருதாதிபிர்விஹிதஂ கேவலாச்ச த்ரவ்யாந்தரஸஂயுக்தமந்யதேவ, அதவா வாதமதாத்யயே ரூக்ஷமாத்வீகாதிநா ஜநிதே ஸ்நிக்தபைஷ்டிகாதிமத்யஂ ப்ரயுஜ்யமாநஂ ஹேதுவிபரீதமேவ; யச்சோக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “யதா நரேந்த்ரோபஹதஸ்ய கஸ்யசித்பவேத் ப்ரஸாதஸ்தத ஏவ நாந்யதஃ| த்ருவஂ ததா மத்யஹதஸ்ய தேஹிநோ பவேத் ப்ரஸாதஸ்தத ஏவ நாந்யதஃ||” இதி (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭), தந்மத்யஜாதீயாபிப்ராயேணைவ; யச்சோருஸ்தம்பே ஜலப்ரதரணஂ, தத்ராபி ஜலஸ்ய ஶைத்யேந பஹிரகச்சந் தேஹோஷ்மா கும்பகாரபவநந்யாயேநாந்தஃபிண்டிதௌ மேதஃஶ்லேஷ்மாணௌ விலாயயதி, வ்யாயாமஶ்ச தௌ ஶோஷயதி, ததஸ்து நிராவரணோ வாயுஃ ஸ்வமார்கப்ரதிபந்நோ பவதீதி ஹேதுப்ரத்யநீகதைவ; அநேந ந்யாயேந ஸர்வமேவ ததர்தகாரி யதாஸம்பவஂ ஹேதுப்ரத்யநீகாதாவேவாந்தர்பவதீதி| உச்யதே– யத்யப்யேவஂ ததாऽப்யவாந்தரவைதர்ம்யப்ரதிபாதநார்தமாசார்யைஃ பதக்தர்ஶிதம் | ததா சரகேऽப்யுக்தம்– “உபஶயஃ புநர்ஹேதுவ்யாதிவிபரீதாநாஂ விபரீதார்தகாரிணாஂ சௌஷதாஹாரவிஹாராணாமுபயோகஃ ஸுகாநுபந்தஃ|” இதி (ச. நி. அ. ௧)| வைதர்ம்யஂ ச ஹேதுஸமாநதர்மகத்வேऽபி ரோகப்ரஶமகத்வமிதி| விபரீதோऽநுபஶய இதி ஔஷதாதீநாஂ துஃககர உபயோகோऽநுபஶய இத்யர்தஃ| தத்பர்யாயமாஹ– வ்யாத்யஸாத்ம்ய இதி| வ்யாதிக்ரஹணேந தோஷோऽபி போத்யஃ| நநு, அநுபஶயஃ கிஂ வ்யாதிவிஶேஷஂ போதயதி நோ வா? நேதி சேத், நிதாநே ததுபந்யாஸோ வ்யர்தஃ; ப்ரதிபாதயதீதி சேத், ‘விஜ்ஞாநஂ ரோகாணாஂ பஞ்சதா ஸ்மதம்’ இதி வ்யாஹந்யதே, தஸ்ய ஷஷ்டத்வாபத்தேஃ| நைவஂ, ப்ரதிபாதயத்யேவ; யதாஹ சரகஃ– “கூடலிங்கஂ வ்யாதிமுபஶயாநுபஶயாப்யாஂ பரீக்ஷேத|” இதி (ச. வி. அ. ௪)| கிந்து நிதாநே தஸ்யாந்தர்பாவஃ, தோஷஸ்ய ரோகஸ்ய வா வர்தகத்வாத் ( இத்யநுபஶயஸ்ய நிதாநேऽந்தர்பாவாந்ந ஷஷ்டத்வாபத்திஃ, வக்ஷ்யதி ச– ‘நிதாநோக்தாநுபஶயஃ’ இதி|)| இத்யுபஶயலக்ஷணம்||௮-௯||

Adhikarana samprAptilakShaNam (10) · Śloka 10

யதாதுஷ்டேந தோஷேண யதா சாநுவிர்ஸபதா | நிர்வத்திராமயஸ்யாஸௌ ஸம்ப்ராப்திர்ஜாதிராகதிஃ ||௧௦|| (வா. நி. அ. ௧) |

ஸம்ப்ராப்திமாஹ– யதேத்யாதி| நாநாவிதா ஹி தோஷாணாஂ துஷ்டிஃ ப்ராகதீ வைகதீ வா, அநுபந்த்யரூபா அநுபந்தரூபா வா, ஏகஶோ த்விஶோ வா ஸமஸ்தா வா, ரௌக்ஷ்யாதிபிஃ ஸர்வைர்பாவைரல்பைர்வா, ஏவமாதிதுஷ்டிதுஷ்டேந தோஷேண யா ஆமயஸ்ய ரோகஸ்ய நிர்வத்திருத்பத்திஃ ஸா ஸம்ப்ராப்திருச்யதே| யதா சாநுவிஸர்பதேதி அநேகதா தோஷாணாஂ விஸர்பணஂ கதிரூர்த்வாதஸ்திர்யகாதிபேதேந, ததா விஸர்பதா ஸஂஸர்பதா| ஸம்ப்ராப்திபர்யாயாவாஹ ஶாஸ்த்ரே வ்யவஹாரார்தஂ லக்ஷணார்தஂ ச– ஜாதிராகதிரிதி| ஜாத்யாதிபிஃ ஶப்தைர்யாऽபிதீயதே ஸா ஸம்ப்ராப்திரிதி| “ ஜாதிராகதிரித்யர்தஃ ஜந்மாऽபி ஜ்ஞாநகாரணம், அஜாதஸ்ய ஜ்ஞாநாபாவாத்” இத்யாஹ பட்டாரஹரிசந்த்ரஃ| ஏதேநைததுக்தஂ பவதி– நஹி நிதாநாதிவத்போதகத்வேந ஜ்ஞாநகாரணத்வஂ, கிந்து போதவிஷயத்வேந| தந்ந இத்யந்யே, ஆலோகசக்ஷுராதேரிவ ஏவஂவிதஸம்ப்ராப்தேஶ்சிகித்ஸாயாமநுபயோகாத்| ந சாஸ்தி நியமஃ ஜாதமேவ விஜ்ஞாயதே இதி, அஜாதஸ்ய வ்யாதேர்நிதாநபூர்வரூபாப்யாஂ வஷ்ட்யாதேரிவ மேகாதிநா ஜ்ஞாயமாநத்வாத்| அத ஜாதமிதி ஜந்மாவச்சிந்நமுச்யதே, வஷ்ட்யாதிகஂ ச பவிஷ்யஜ்ஜந்மாவச்சிந்நமேவ, யஸ்ய து காலத்ரயேऽபி ஜந்ம நாஸ்தி தந்ந ஜ்ஞாயத ஏவ; ததாऽபி ந வ்யாதிஜந்ம ஸம்ப்ராப்திஃ; ஜந்மவதாலோகசக்ஷுராதேரபி வாச்யத்வாபத்தேஃ, தைரபி விநா ஜ்ஞாநாபாவாத்| தஸ்மாத் ‘தோஷேதிகர்தவ்யதோபலக்ஷிதஂ வ்யாதிஜந்மேஹ ஸம்ப்ராப்திஃ நது கேவலஂ ஜந்ம’ இதி பட்டாரஹரிசந்த்ராபிப்ராயஃ| வாக்படேநாபி ‘யதாதுஷ்டேந’ (வா. நி. அ. ௧) இத்யாதி வததா விஶிஷ்டமேவ வ்யாதிஜந்ம ஸம்ப்ராப்திருக்தா; ததா ஸதி க்ரியாவிஶேஷோऽபி லப்யதே; யதா– ஜ்வரே ஆமாஶயதூஷணாக்நிஹநநாதிபோதே லங்கநபாசநஸ்வேதாதிகரணமிதி| ஸம்ப்ராப்திஶ்சைவஂவிதா யத்யபி தோஷாணாமவாந்தரவ்யாபாரத்வேந தோஷக்ரஹணேநைவ ப்ராப்யதே, ததாऽபி சிகித்ஸாவிஶேஷார்தமேவ பதக் க்ரியதே; யதா– வ்யாதேர்ஜ்ஞாபகத்வாவிஶேஷேऽபி பூர்வரூபமேவ ரூபாத் பதகிதி| தஸ்மாத் “தோஷேதிகர்தவ்யதோபலக்ஷிதஂ வ்யாதிஜந்ம ஸம்ப்ராப்திஃ”, இத்யேவ லக்ஷணம்||௧௦||

Adhikarana samprApteH aupAdhikabhedAH (11-13) · Śloka 13

ஸங்க்யாவிகல்பப்ராதாந்யபலகாலவிஶேஷதஃ | ஸா பித்யதே யதாऽத்ரைவ வக்ஷ்யந்தேऽஷ்டௌ ஜ்வரா இதி ||௧௧|| தோஷாணாஂ ஸமவேதாநாஂ விகல்போஂऽஶாஂஶகல்பநா | ஸ்வாதந்த்ர்யபாரதந்த்ர்யாப்யாஂ வ்யாதேஃ ப்ராதாந்யமாதிஶேத் ||௧௨|| ஹேத்வாதிகார்த்ஸ்ந்யாவயவைர்பலாபலவிஶேஷணம் | நக்தந்திநர்துபுக்தாஂஶைர்வ்யாதிகாலோ யதாமலம் ||௧௩|| (வா. நி. அ. ௧) |

தஸ்யா ஔபாதிகபேதமாஹ– ஸங்க்யேத்யாதிநா, ஸா பித்யத இத்யந்தேந| அத்ர ச ப்ராதாந்யோபாதாநாதப்ராதாந்யஂ ச தத்ப்ரதியோகிதயா போத்தவ்யம்| அத ஏவ ச விவரணே ஸ்வாதந்த்ர்யபாரதந்த்ர்யாப்யாமிதி வக்ஷ்யதி| ஏவஂ பலேऽபி வ்யாக்யேயம்| ஸங்க்யாதிகமேவ விவணோதி– யதேத்யாதி| அஷ்டௌ ஜ்வரா இதி ஸங்க்யாவிவரணம்| அஷ்டத்வஂ ச வாதாதிகாரணபேதாத்; ஏகஜாஸ்த்ரயோ, த்வந்த்வஜாஸ்த்ரயஃ, ஸந்நிபாதஜ ஏக, ஆகந்துஜஶ்சைக இதி| யத்யபி வத்தைர்தோஷைஃ ஸந்நிபாதாஸ்த்ரயோதஶ, யதுக்தஂ சரகே– “த்வ்யுல்பணைகோல்பணைஃ ஷட் ஸ்யுர்ஹீநமத்யாதிகைஶ்ச ஷட்| ஸமைஶ்சைகோ விகாராஸ்தே ஸந்நிபாதாஸ்த்ரயோதஶ||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி; ததாऽப்யத்ர த்ரிதோஷஜத்வஸாமாந்யாத் ஸாந்நிபாதிக ஏகத்வேந கணிதஃ| ஏவஂ காமஶோகபயாத்யநேககாரணஜோऽப்யாகந்துஜ ஆகந்துஜத்வஸாமாந்யாதேகத்வேந நிர்திஷ்ட இத்யஷ்டௌ ஜ்வரா இதி| விகல்பஂ விவணோதி– தோஷாணாமித்யாதி| தோஷாணாஂ ஸமவேதாநாஂ பரஸ்பரஸம்பத்தாநாஂ; தேந த்வந்த்வஸந்நிபாதயோர்க்ரஹணம்| அஂஶாஂஶகல்பநேதி அஂஶா வாதாதிகதரௌக்ஷ்யாதயஃ, தைரேகத்வித்ர்யாதிபிஃ ஸமஸ்தைர்வா வாதாதிகோபாவதாரணஂ விகல்பநா| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ஸர்வைர்பாவைஸ்த்ரிபிர்வாऽபி த்வாப்யாமேகேந வா புநஃ| ஸஂஸர்கே குபிதஃ க்ருத்தஂ தோஷஂ தோஷோऽநுதாவதி||” இதி (ஸு. ஸூ. அ. ௨௧)| ஏவஂவிதஶ்ச தோஷகோபோ நிதாநவைசித்ர்யாத்பவதி| தத்யதா– வாதஸ்ய ரௌக்ஷ்யஶைத்யலாகவவைஶத்யாதிகுணஸ்ய ஏவங்குணஃ கஷாயரஸஃ கலாயஶ்ச ஸர்வைர்பாவைர்வர்தகஃ, ரௌக்ஷ்யஶைத்யலாகவைஸ்தண்டுலீயகஃ, ரௌக்ஷ்யஶைத்யாப்யாஂ காண்டேக்ஷுஃ, ரௌக்ஷ்யேண ஸீதுஃ; ததா பித்தஸ்ய ஸர்வைர்பாவைர்வர்தகஃ கடுகோ ரஸோ மத்யஂ ச, ஹிங்கு கடூஷ்ணதீக்ஷ்ணத்வைஃ, தீப்யகஸ்தைக்ஷ்ண்யௌஷ்ண்யாப்யாம், ஔஷ்ண்யேந திலாஃ; ததா ஶ்லேஷ்மணஃ ஸர்வைர்பாவைர்வர்தகோ மதுரோ ரஸோ மாஹிஷஂ ச பயஃ, ஸ்நேஹகௌரவமாதுர்யை ராஜாதநபலஂ, கஶேருஃ ஶைத்யகௌரவாப்யாஂ, ஶைத்யேந க்ஷீரிணாஂ பலாநீதி| அபரகுணோதாஹரணப்ரகாரா ஜேஜ்ஜடகதாதரவாப்யசந்த்ரவ்யாக்யாவிஶேஷாஶ்ச விஸ்தரத்வாபத்தேரத்ர ந லிகிதாஃ| ப்ராதாந்யஂ விவணோதி– ஸ்வாதந்த்ர்யபாரதந்த்ர்யாப்யாமிதி| அநுபந்த்யாநுபந்தபாவேநேத்யர்தஃ| அத்ராபி ‘தோஷாணாஂ ஸமவேதாநாம்’ இத்யநுவர்தநீயம்| ‘அப்ராதாந்யஂ ச’ இதி ஶேஷஃ, கம்யமாநத்வாந்நோபதர்ஶிதம்| தேந ஸ்வாதந்த்ர்யாத் ப்ராதாந்யஂ, பாரதந்த்ர்யாதப்ராதாந்யமிதி ஸித்யதி| பலஂ விவணோதி– ஹேத்வாதீத்யாதி| ஹேதுபூர்வரூபரூபாணாஂ ஸாகல்யாத்வ்யாதேர்பலவத்த்வஂ, தேஷாமவயவேநைகதேஶேநாபலவத்த்வம்| காலஂ விவணோதி– நக்தமித்யாதி| நக்தஂ ராத்ரிஃ, திநமஹஃ, தவோ வஸந்தாதயஃ, புக்தமாஹாரஃ, ஏஷாமஂஶைரேகதேஶைஃ; வ்யாதிகாலோ வ்யாதிவத்திஹாநிஹேதுகாலஃ| அத்ர, தோரஂஶாஃ கதிபயாந்யஹோராத்ராணி, யதாஹ வாக்படஃ– “த்வோரந்த்யாதிஸப்தாஹாவதுஸந்திரிதி ஸ்மதஃ|” இதி (வா. ஸூ. அ. ௩); அத வா ஸஂவத்ஸரரூபஸ்ய காலஸ்ய துரூபோஂऽஶ த்வஂஶ இத்யேவமபி யோஜ்யஂ; நத்வேகஸ்ய தோர்திநாதிவதாதிமத்யாந்தா த்வஂஶாஃ, தோஃ ஸமுதிதஸ்ய தத்ர காரணத்வேநோக்தத்வாத்| யதாமலஂ யதாதோஷஂ; தத்யதா– ராத்ரேராதௌ ஶ்லேஷ்மா, மத்யே பித்தஂ, ஶேஷே வாயுஃ; ஏவஂ திநஸ்ய; வஸந்தே கபஸ்ய, ஶரதி பித்தஸ்ய, வர்ஷாஸு வாயோஃ கோபஃ; ஏவஂ புக்தாதௌ புக்தமாத்ரே கபஸ்ய, மத்யே பச்யமாநாவஸ்தாயாஂ பித்தஸ்ய, அந்தே ஸம்யக்பரிணதே புக்தே வாயோஃ ப்ரகோப இதி| ததுக்தஂ வாக்படேநைவ– “தே வ்யாபிநோऽபி ஹந்நாப்யோரதோமத்யோர்த்வஸஂஶ்ரயாஃ| வயோऽஹோராத்ரிபுக்தாநாஂ தேऽந்தமத்யாதிகாஃ க்ரமாத்||” இதி (வா. ஸூ. அ. ௧)| அத்ர தே இதி க்ரமேண வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணஃ| நநு, ஸம்ப்ராப்திபேதே சரகேண ஸங்க்யாதிவத்விதிரப்யுக்தஃ; யதா– “த்விவிதா வ்யாதயோ நிஜாகந்துபேதேந” (ச. நி. அ. ௧), “த்ரிவிதஂ ரக்தபித்தம்” (ச. ஸூ. அ. ௧௧) இத்யாதி; தத் குதோऽத்ர விதிர்நோக்தஃ? உச்யதே, ஸங்க்யாக்ரஹணேந விதேரவரோதஃ, தஸ்யாவ்யபிசரிதஸங்க்யாயோகித்வாத்| விதிஸங்க்யயோஶ்சாயஂ பேதஃ– விதிர்ஹி ப்ரகாரஃ, ஸ சாபிந்நஜாதீயாநாமேவ கஸ்யசித்தர்மாந்தரஸ்யாந்வயாத்பவதி, யதா– ரக்தபித்தத்வாவிஶேஷேऽபி ஊர்த்வகாதிப்ரகாரோ பவதி; ஸங்க்யா து பிந்நத்வமாத்ரேऽபி; யதா– சத்வாரோ கடாஃ, அஷ்டௌ ஜ்வரா இதி| அத்ரைவ விதிர்ஹி ப்ரகாரஃ, ஸ ச பிந்நேஷு ந யுக்தஃ, அதஃ ஸங்க்யாதிபிந்நேஷு வ்யாதிஷு காரணதர்மாநுகதஃ ப்ரகாரோ யுஜ்யதே| ததா ச ந்யாயவிதோ ப்ருவதே– “ஸமாநேந தர்மேண பரிக்ரஹோ பேதாநாஂ யத்ர க்ரியதே ஸ விதிஃ, ஸங்க்யா து பேதமாத்ரம்|” இதி; வையாகரணா அபி வ்யாசக்ஷதே– “அந்வயவாந் ப்ரகாரோ, நிரந்வயோ பேதஃ” இதி வாப்யசந்த்ரோ லிகிதவாந்| நநு யதாஂऽஶாஂஶவிகல்பநாதிநா ஜ்வரோ ஜ்ஞாயதே ந ததா ஸங்க்யயா| உச்யதே– ஸங்க்யாபேதேந வ்யாதேர்தோஷபேதோ ஜ்ஞாயதே, யதோ ஜ்வராதிகஂ ஸ்வரூபதோ ஜ்ஞாத்வா சிகித்ஸார்தஂ விஶேஷோ ஜிஜ்ஞாஸ்யஃ, கதமோऽயஂ ஜ்வரஃ? இதி; தஸ்மிந் ஜ்ஞாதே விஶேஷோ பவதீதி பரம்பரயா காரணத்வஂ ஸங்க்யாயாஃ| அத்ர யதுத்பந்ந ஏவாஸௌ தோஷபேதாத்பிந்நோ ஜா(ஜ்ஞா)தஸ்ததோ யுக்தமஸ்ய பர்யேஷணஂ கதமோऽயமிதி| குதஃ? சிகித்ஸாவிஶேஷார்தம்| இதி ஸம்ப்ராப்திலக்ஷணம்||௧௧-௧௩||

Adhikarana nidAnapa~jcakopasaMhAraH (14) · Śloka 14

இதி ப்ரோக்தோ நிதாநார்தஃ ஸ வ்யாஸேநோபதேக்ஷ்யதே |௧௪| (வா. நி. அ. ௧) |

உக்தஂ நிதாநபஞ்சகமுபஸஂஹரதி– இதீத்யாதி| இதிஶப்தஃ ஸமாப்தௌ| நிதாநஶப்தோऽத்ர ஸாமாந்யவசநஃ, அர்தோऽபிதேயஃ| தந்நிதாநஂ ஸங்க்ஷேபேண ஸ்வரூபலக்ஷணமாத்ரேணோக்தம், அதுநா வ்யாஸேந விஸ்தரேணோபதேக்ஷ்யதே கதயிஷ்யதே; ஸகலேந க்ரந்தேந ப்ரதிரோகஂ நிதாநபூர்வரூபாதய ஏவ தத்தத்விஶேஷைர்வக்தவ்யா இத்யர்தஃ|௧௪|–

Adhikarana vAtAdeH sarvarogeShvavyabhicaritakAraNatvam (14) · Śloka 15

ஸர்வேஷாமேவ ரோகாணாஂ நிதாநஂ குபிதா மலாஃ ||௧௪|| தத்ப்ரகோபஸ்ய து ப்ரோக்தஂ விவிதாஹிதஸேவநம் |௧௫| (வா. நி. அ. ௧) |

த்விவிதஂ ஹி ரோகஸ்ய காரணஂ விப்ரகஷ்டஂ ஸந்நிகஷ்டஂ ச; தத்ர விப்ரகஷ்டஂ விருத்தாஹாராதி, ஸந்நிகஷ்டஂ வாதாதி, தஸ்ய வாதாதேஃ ஸர்வரோகேஷ்வவ்யபிசரிதகாரணத்வமாஹ– ஸர்வேஷாமித்யாதி| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “நாஸ்தி ரோகோ விநா தோஷைர்யஸ்மாத்தஸ்மாத்விசக்ஷணஃ அநுக்தமபி தோஷாணாஂ லிங்கைர்வ்யாதிமுபாசரேத்|” (ஸு. ஸூ. அ. ௩௫/௧௯) இதி (ஸு. ஸூ. அ. ௩௫)| ஆகந்துவ்யாதிஷு யத்யப்யுத்பத்தௌ தோஷகோபோ நாஸ்தி, ததாऽப்யுத்பத்த்யநந்தரமவஶ்யம்பாவீ; உத்பந்நத்ரவ்யே குணயோகவத்| யதுக்தஂ சரகே– “ஆகந்துர்ஹி வ்யதாபூர்வஸமுத்பந்நோ ஜகந்யஂ வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ வைஷம்யமாபாதயதி|” இதி (ச. ஸூ. அ. ௨௦)| நிதாநஂ காரணம்| மலா தோஷாஃ, மலிநீகரணாத்| நநு, வாதாதீநாஂ கிமிதஂ தோஷத்வம்?; அத்ராஹுரேகே– ஸ்வாதந்த்ர்யேண தூஷகத்வஂ தோஷத்வம் இதி; ரஸாதிதூஷ்யவ்யவச்சேதார்தஂ ‘ஸ்வாதந்த்ர்யேண’ இதி பதஂ, தே ஹி வாதாதிதுஷ்டாஃ ஸந்தோ தூஷ்யாந்தரதூஷகாஃ| அத்ராஹுரந்யே– கிமிதஂ ஸ்வாதந்த்ர்யஂ? கிஂ தோஷாந்தரநிரபேக்ஷத்வஂ? ஹேத்வந்தரநிரபேக்ஷத்வஂ வா? ஆத்யே வாதஸ்யைவ தோஷத்வஂ ஸ்யாத், நது வாதஸாபேக்ஷயோஃ கபபித்தயோஃ; யதுக்தம்– “பித்தஂ பங்கு கபஃ பங்குஃ பங்கவோ மலதாதவஃ| வாயுநா யத்ர நீயந்தே தத்ர கச்சந்தி மேகவத்||” இதி; த்விதீயே வாதஸ்யாபி ந தோஷத்வஂ, கபபித்தயோரிவ நிதாநஸாபேக்ஷஸ்யைவ தஸ்ய தூஷகத்வாத்; தஸ்மாத் “ப்ரகத்யாரம்பகத்வே ஸதி துஷ்டிகர்தத்வஂ தோஷத்வம்” இதி லக்ஷணம்| ரஸரக்தாதிநிவத்த்யர்தஂ ‘ப்ரகத்யாரம்பகத்வம்’ இதி விஶேஷணம்| நஹி வாதாதிப்ரகதிவச்சாஸ்த்ரே ரஸரக்தாதிப்ரகதிருக்தா; வாதாதிப்ரகதித்வஂ ச ஶரீரஸ்ய வாதாதிதூஷிதஶுக்ரஶோணிதாரப்தத்வம் | யதாஹ சரகஃ– “தோஷாநுஶயிதா ஹ்யேஷாஂ தேஹப்ரகதிருச்யதே|”; ததா– “வாதலாத்யாஃ ஸதாऽऽதுராஃ|” இதி (ச. ஸூ. அ. ௭)| ஸுஶ்ருதேநாபி ப்ரகதிலக்ஷணே “வாதப்ரகதிஃ ஸ்புடிதகரசரணோ ஜாகருகோऽநவஸ்திதசித்தஃ” (ஸு. ஶா. அ. ௪) இத்யாத்யுக்தம்| ப்ரகதிரோகயோஶ்சாயஂ பேதஃ– ப்ரகதிரபத்யஸேவயா நாத்யந்தஂ பாததே, யதுக்தம்– “விஷஜாதோ யதா கீடோ விஷேண ந விபத்யதே| தத்வத் ப்ரகதிபிர்தேஹஸ்தஜ்ஜாதத்வாந்ந பாத்யதே||” (ஸு. ஶா. அ. ௪) இதி ஸங்க்ஷேபஃ| விஸ்தரஸ்து ஸுஶ்ருதஶ்லோகவார்திகே ப்ரஶ்நவிதாநாக்யே டீகாஸு ச த்ரஷ்டவ்யஃ| நநு, ‘ப்ரகத்யாரம்பகத்வஂ தோஷத்வம்’ இத்யேவாஸ்து| ஸத்யஂ, விபக்ஷாத்வ்யாவத்திர்பவத்யேவ, கிந்து தோஷஸ்வரூபஂ நோக்தஂ ஸ்யாதிதி| ஸுஶ்ருதாதிபிர்வாதாதேரிவ ப்ரகோபகாலப்ரகோபணநிர்ஹரணஸ்தாநவிஶேஷரோகவிஶேஷலிங்கவிஶேஷ-சிகித்ஸாவிஶேஷாணாமபிதாநாத்ரக்தஸ்யாபி தோஷத்வஂ பூர்வடீகாகாரைராஷாடதர்மஸ்வாமிதாஸாதிபிஃ ஸ்வீகதஂ ததப்யேதேந வ்யவச்சிந்நம், அதுநாதநைரஸ்வீக்ரியமாணத்வாத்| நநு, தோஷாஶ்சேத் காரணஂ தர்ஹி தேஷாஂ ஸர்வதா தேஹே ஸத்பாவாத் ஸர்வதா ரோகோத்பாதகத்வப்ரஸங்க இத்யத ஆஹ– குபிதா இதி, விகதிமாபந்நாஃ| நநு, தத்ப்ரகோபஃ ஸ்வபாவாத், காரணாந்தராத்வா? நாத்யஃ, பூர்வவத்ப்ரஸங்காத்; அத காரணாந்தராதிதி கிஂ ததித்யாஹ– விவிதாஹிதஸேவநமிதி| விவிதஸ்ய நாநாவிதஸ்ய, அஹிதஸ்ய அஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகப்ரஜ்ஞாபராதபரிணாமலக்ஷணஸ்ய ஸேவநமிதி||௧௪||-

Adhikarana rogANAM nidAnArthakartRutvam (15) · Śloka 15

நிதாநார்தகரோ ரோகோ ரோகஸ்யாப்யுபஜாயதே ||௧௫||

நநு, கிமேததேவ நிதாநம், உதாந்யதப்யஸ்தீத்யதஶ்சரகவசநமுபந்யஸ்யதி– நிதாநார்தகர இத்யாதி| அபிஶப்தோऽத்ர பிந்நக்ரமே| ரோகோऽபி நிதாநார்தகரோ ரோகஸ்ய| அஸ்யாயமர்தஃ– நிதாநேந யோऽர்தஃ க்ரியதே வ்யாத்யாக்யஃ, ஸ ரோகேணாபீதி| ரோகோऽபி ரோககர இதி வாச்யே யந்நிதாநார்தகர இத்யகரோத், தேநைவஂ கமயதி– ரோகோऽபி ரோகாந்தரஂ குர்வாணோ நிதாநாந்தரோபபஂஹிதபல ஏவ கரோதி; ஏவஂ ரோகோ ரோகஸ்ய நிதாநமுபஜாயதே இத்யேவ யோஜநா||௧௫||

Adhikarana nidAnArthakararogAH (16-18) · Śloka 18

தத்யதா ஜ்வரஸந்தாபாத்ரக்தபித்தமுதீர்யதே | ரக்தபித்தாஜ்ஜ்வரஸ்தாப்யாஂ ஶோஷஸ்யாப்யுபஜாயதே ||௧௬|| ப்லீஹாபிவத்த்யா ஜடரஂ ஜடராச்சோத ஏவ ச | அர்ஶோப்யோ ஜாடரஂ துஃகஂ குல்மஶ்சாப்யுபஜாயதே ||௧௭|| (திவாஸ்வாபாதிதோஷைஶ்ச ப்ரதிஶ்யாயஶ்ச ஜாயதே) | ப்ரதிஶ்யாயாததோ காஸஃ காஸாத் ஸஞ்ஜாயதே க்ஷயஃ | க்ஷயோ ரோகஸ்ய ஹேதுத்வே ஶோஷஸ்யாப்யுபஜாயதே ||௧௮|| (சி. நி. அ. ௮) |

அத்ரைவ தஷ்டாந்தமாஹ– தத்யதேத்யாதி| தாப்யாமிதி ரக்தபித்தாத் ஜ்வராச்ச| துஃகமிதி துஃகயதீதி துஃகஂ பீடாகரம்| அயஂ ச துஃகஶப்தோ லிங்கவிபரிணாமேந ஸர்வேஷ்வேவ ஜ்வராதிஷு யோஜ்ய இதி வாப்யசந்த்ரஃ| குல்மஶ்சாப்யுபஜாயத இதி அர்ஶோப்ய ஏவ| காஸாத் ஸஞ்ஜாயதே க்ஷய இதி ‘ஓஜஃ ப்ரபதீநாம்’ இதி ஶேஷஃ| ஸ ச க்ஷயோ ரோகஸ்ய ஹேதுத்வே உபஜாயதே| கஸ்ய ரோகஸ்யேத்யாஹ– ஶோஷஸ்யேதி, ராஜயக்ஷ்மணஃ| அத்ர கேசித் ஹரிசந்த்ராதிபிர்வ்யாக்யாதஂ பாடாந்தரஂ படந்தி– “க்ஷயோ ரோகஸ்ய ஹேதுத்வே ஶோஷஶ்சாப்யுபஜாயதே|” இதி அஸ்யார்தஃ– க்ஷயோ ராஜயக்ஷ்மா, உரோக உரஃக்ஷதஃ, ஸமாஹாரத்வந்த்வேநைகவசநஂ, தஸ்ய ஹேதுத்வே ஶோஷோ தாதுக்ஷய உபஜாயத இதி| நநு, சரகே ஸர்வஂ நிதாநஂ த்ரைவித்யேந ஸங்கஹீதஂ ‘அஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோக’ (ச. ஸூ. அ. ௧௧) இத்யாதிநா, ததஶ்ச ரோகஸ்யாபி நிதாநத்வமாசக்ஷாணஃ ஸ்வோக்தஂ நிதாநத்ரைவித்யஸங்க்ரஹஂ கதஂ ந விருணத்தி?; அத்ரைகே ஸமாதிமபிதததி– த்ரிவிதஂ யந்நிதாநமுக்தஂ தத் ஸர்வவ்யாதிவிஷயம், இதஂ து ப்ரதிநியதவிஷயஂ, யதோ ந ஸர்வே ரோகா ரோகாஜ்ஜாயந்தே, கிஂ தர்ஹி கஶ்சிதேவ வ்யாதிஃ குதஶ்சித்ரோகாதிதி சதுர்தமேவைதந்நிதாநஂ ரோகாக்யமிதி| அந்யே த்வாஹுஃ– ரோகஸ்ய ரோகோऽபி நிதாநஂ பவந் த்ரிவிதநிதாநவ்யதிரேகேண ந பவத்யேவ; யதோ யாவதயஂ ஜ்வரோऽஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகாதிபிருபபஂஹிதபலோ ந பவதி ந தாவத்ரக்தபித்தமாரபதே, தஸ்மாத் வ்யாத்யுத்பாதே த்ரிவித ஏவ ஹேதுஃ ஸாக்ஷாத் பாரம்பர்யேண வேதி||௧௬-௧௮||

Adhikarana rogANAM kadA nidAnArthakartRutvaM? (19) · Śloka 19

தே பூர்வஂ கேவலா ரோகாஃ பஶ்சாத்தேத்வர்தகாரிணஃ |௧௯| (ச. நி. அ. ௮) |

நநு, ய இமே ரோகா ரோகாந்தரஸ்ய நிதாநத்வேநோக்தாஸ்தே கிமுத்பந்நமாத்ரா ஏவ ரோகஂ ஜநயந்தி உதாநந்தரகாலமித்யத ஆஹ– தே பூர்வமித்யாதி| தே வ்யாதய உபபஂஹகஹேத்வலாபாத் ப்ராக் கேவலாஃ ஸ்வதந்த்ராஃ ஸந்தோ ரோகா ஏவ ருஜாகர்தத்வாத்; பஶ்சாதுபபஂஹகஹேதுலாபாத், ஹேதோர்நிதாநஸ்ய யோऽர்தோ யத்ப்ரயோஜநஂ வ்யாதிஜநநாக்யஂ தத் குர்வந்தி| யதா– ஜ்வரோ ரக்தபித்தமிதி|௧௯|–

Adhikarana rogajanakasya vyAdhervaicitryam (19-20) · Śloka 20

கஶ்சித்தி ரோகோ ரோகஸ்ய ஹேதுர்பூத்வா ப்ரஶாம்யதி ||௧௯|| ந ப்ரஶாம்யதி சாப்யந்யோ ஹேதுத்வஂ குருதேऽபி ச | ஏவஂ கச்ச்ரதமா நணாஂ தஶ்யந்தே வ்யாதிஸங்கராஃ ||௨௦|| (ச. நி. அ. ௮) |

தஸ்யைவ ரோகஜநகஸ்ய வ்யாதேர்வைசித்ர்யமாஹ– கஶ்சிதித்யாதி| ஏவமுக்தப்ரகாரேண; வ்யாதிஸங்கரா வ்யாதிமேலகாஃ தஶ்யந்தே| யதா– ப்ரதிஶ்யாயோ ந நிவர்ததே காஸஶ்ச ஜாயதே, அர்ஶோ ந நிவர்ததே ஜடரகுல்மௌ ஸ்யாதாமிதி| கச்ச்ரதமத்வஂ சைஷாஂ பஹுவிததுஃகஜநகத்வாத், ப்ராயோ விருத்தோபக்ரமாச்சேதி||௧௯-௨௦||

Adhikarana nidAnapa~jcakasyAvashyaj~jAtavyatA (21) · Śloka 21

தஸ்மாத்யத்நேந ஸத்வைத்யைரிச்சத்பிஃ ஸித்திமுத்ததாம் | ஜ்ஞாதவ்யோ வக்ஷ்யதே யோऽயஂ ஜ்வராதீநாஂ விநிஶ்சயஃ ||௨௧||

உக்தநிதாநபஞ்சகஸ்ய ரோகநிவத்திலக்ஷணஸித்திஹேதுத்வேநாவஶ்யஂ ஜ்ஞாதவ்யதாமாஹ– தஸ்மாதித்யாதி| உத்ததாஂ பஹுவிஷயத்வேந மஹதீம்| விநிஶ்சயோ நிதாநமிதி| அத வக்ஷ்யமாணவிகாரேஷு ப்ரகதிஸமஸமவாயவிகதிவிஷமஸமவாயாதிஜ்ஞாநார்தஂ சரகோக்தா வாதாதிகுணாஃ லிக்யந்தே– “ரூக்ஷஃ ஶீதோ லகுஃ ஸூக்ஷ்மஶ்சலோऽத விஶதஃ கரஃ| விபரீதகுணைர்த்ரவ்யைர்மாருதஃ ஸம்ப்ரஶாம்யதி|| ஸஸ்நேஹமுஷ்ணஂ தீக்ஷ்ணஂ ச த்ரவமம்லஂ ஸரஂ கடு| விபரீதகுணைஃ பித்தஂ த்ரவ்யைராஶு ப்ரஶாம்யதி|| குருஶீதமதுஸ்நிக்தமதுரஸ்திரபிச்சிலாஃ| ஶ்லேஷ்மணஃ ப்ரஶமஂ யாந்தி விபரீதகுணைர்குணாஃ||” இதி (ச. ஸூ. அ. ௧)||௨௧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே பஞ்சநிதாநலக்ஷணஂ ஸமாப்தம் ||௧||

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ பஞ்சநிதாநலக்ஷணஂ ஸமாப்தம்||௧||