18. pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam

Adhikarana madAtyayanidAnam (1) · Śloka 1

અથ પાનાત્યય-પરમદ-પાનાજીર્ણ-પાનવિભ્રમનિદાનમ્ | યે વિષસ્ય ગુણાઃ પ્રોક્તાસ્તેઽપિ મદ્યે પ્રતિષ્ઠિતાઃ | તેન મિથ્યોપયુક્તેન ભવત્યુગ્રો મદાત્યયઃ ||૧||

‘મૂર્છા મદ્યેન ચ વિષેણ ચ’ ઇતિ વચનાન્મૂર્છાનન્તરં મદ્યવિકારાન્ મદાત્યયાદીનાહ| નનુ, કથં મદ્યં મોહયતીત્યાહ– યે વિષસ્યેત્યાદિ| તે ચ વિષગુણા મૂર્છાધ્યાયે નિદર્શિતાઃ| મિથ્યોપયુક્તેનેતિ અયથાવિધિપીતેન, વિધિશ્ચાયં, તદ્યથા– કુસુમિતલતોપગૂઢૈઃ પ્રરૂઢનિરન્તરનવાઙ્કુરનિકરરોમાઞ્ચૈર્મધુકરમધુરઝઙ્કારસીત્કારૈર્મુક્તકણ્ઠકલકણ્ઠકૂજિતૈર્દક્ષિણસમીરણસમુલ્લસિતપલ્લવકરપ્રચારૈઃ તરુણતરુભિઃ ઉપક્રાન્તલતાભિરતિશોભનેષુ તુષારકરકિરણરાજિપરાજિતાશેષતાપદોષેષુ પ્રદેશેષુ શૃઙ્ગારરસસમુચિતાલઙ્કૃતિકમનીયકામિનીસેવિતં લલિતલલનોપનીયમાનં સુરભિરુચિરરૂપરસોપદંશં કં નામ પરિમિતં પરાર્ધમધુપાનં ન સુખયતિ? ચરકે તુ વિસ્તરેણૈતદુક્તમ્||૧||

Adhikarana madyasvabhAvaH (2-3) · Śloka 3

કિન્તુ મદ્યં સ્વભાવેન યથૈવાન્નં તથા સ્મૃતમ્ | અયુક્તિયુક્તં રોગાય યુક્તિયુક્તં યથાઽમૃતમ્ ||૨|| પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતામન્નં તદયુક્ત્યા હિનસ્ત્યસૂન્ | વિષં પ્રાણહરં તચ્ચ યુક્તિયુક્તં રસાયનમ્ ||૩|| (ચ. ચિ. અ. ૨૪) |

નનુ, વિષસ્ય યે ગુણાસ્તે ચેન્મદ્યેઽપિ સન્તિ, તર્હિ વિષવન્મદ્યમનુપયોજ્યં પ્રસજ્યેત? અત આહ– કિન્ત્વિત્યાદિ| યથૈવાન્નમિતિ દેહધારકસ્વભાવં, તદેવાયુક્તિયુક્તમવિધિયુક્તં રોગાય; તસ્માદહિતમપિ વિશિષ્ટવિધિનોપયુક્તં હિતં, હિતમપ્યવિધિનોપયુક્તમનર્થાય ભવતીતિ| અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ– પ્રાણા ઇત્યાદિ| તદયુક્ત્યેતિ અતિમાત્રત્વાદિના વિસૂચ્યાદિકં કૃત્વા મારયતીત્યર્થઃ| યુક્તિયુક્તમિતિ યથા ચરકરસાયનપ્રયોગે ઉક્તમ્– “દ્વૌ યવાવત્ર હેમ્નસ્તુ તિલં દદ્યાદ્વિષસ્ય ચ|” (ચ. ચિ. અ. ૧) ઇતિ| અત્ર તિલમિતિ તિલપ્રમાણમ્||૨-૩||

Adhikarana vidhinopayuktamadyaphalam (4-6) · Śloka 6

વિધિના માત્રયા કાલે હિતૈરન્નૈર્યથાબલમ્ | પ્રહૃષ્ટો યઃ પિબેન્મદ્યં તસ્ય સ્યાદમૃતોપમમ્ ||૪|| (ચ. ચિ. અ. ૨૪) | સ્નિગ્ધૈસ્તદન્નૈર્માંસૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચ સહ સેવિતમ્ | ભવેદાયુઃપ્રકર્ષાય બલાયોપચયાય ચ ||૫|| કામ્યતા મનસસ્તુષ્ટિસ્તેજો વિક્રમ એવ ચ | વિધિવત્સેવ્યમાને તુ મદ્યે સન્નિહિતા ગુણાઃ ||૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |

વિધિનોપયુક્તસ્ય ફલમાહ– વિધિનેત્યાદિ| કાલ ઇતિ નિત્યગે ચાવસ્થિકે ચ; તદ્યથા– ગ્રીષ્મે શીતમધુરં માધ્વીકાદિ, શીતે ઉષ્ણતીક્ષ્ણં ગૌડિકપૈષ્ટિકાદિ; તથા વાતે સ્નિગ્ધાદિ; એવં વયસ્યુદાહાર્યમ્| હિતૈરન્નૈરિતિ વક્ષ્યમાણસ્નિગ્ધાદિભિર્મદ્યવિપરીતગુણૈઃ| સ્નિગ્ધૈરિત્યુપલક્ષણં, તેનાન્યૈરપિ મદ્યવિપરીતગુણૈરિતિ બોદ્ધવ્યમ્| યદુક્તં સુશ્રુતેન “મદ્યમમ્લં તથા તીક્ષ્ણં સૂક્ષ્મં વિશદમેવ ચ| રૂક્ષમાશુકરં ચૈવ વ્યવાયિ ચ વિકાશિ ચ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) ઇતિ| અમ્લરસત્વં ચાસ્યોદ્ભૂતરસત્વેનોક્તં; યદુક્તમન્યત્ર– “સર્વેષામમ્લજાતીનાં મદ્યં મૂર્ધ્નિ વ્યવસ્થિતમ્||” ઇતિ| મૂર્ધ્નિ વ્યવસ્થિતમુત્કૃષ્ટમ્| અન્યેઽપ્યત્ર રસાઃ સન્તિ| યદાહ ભોજઃ– “મૈરેયં મદિરા સીધુ ચતુર્થં મધુ ચોચ્યતે| એકૈકં ષડ્રસં તત્ર રસતો મદ્યમીરિતમ્||” ઇતિ| અન્નભક્ષ્યશબ્દયોરુપાદાનેન પ્રાયો લેહ્યં દ્રવાન્તરપાનં ચ મદ્યપાનોચિતં ન ભવતીતિ દર્શયતિ| અન્નભક્ષ્યાભ્યાં લબ્ધેઽપિ માંસે માંસગ્રહણં વિશેષેણ હિતત્વોપદર્શનાર્થમ્| બલં શક્તિઃ, ઉપચયઃ સ્થૌલ્યમ્| અપરમપિ વિધિસેવાગુણમાહ– કામ્યતેત્યાદિ| કામ્યતા કમનીયમૂર્તિતા, મનસસ્તુષ્ટિઃ સન્તોષઃ| અથવા કામ્યતા મનસ ઇતિ કમનીયવસ્તુનિ મનોવૃત્તિઃ, તુષ્ટિશ્ચ મનસ એવેતિ યોજ્યમ્| તેજ ઉત્સાહઃ| વિક્રમઃ પરાભિભવાર્થં બલવતી શરીરચેષ્ટા||૪-૬||

Adhikarana prathamamadalakShaNam (7) · Śloka 7

બુદ્ધિસ્મૃતિપ્રીતિકરઃ સુખશ્ચ પાનાન્નનિદ્રારતિવર્ધનશ્ચ | સમ્પાઠગીતસ્વરવર્ધનશ્ચ પ્રોક્તોઽતિરમ્યઃ પ્રથમો મદો હિ ||૭||

ઉક્તવિધિવિપર્યયેણ સેવ્યમાનં મદ્યં મદાત્યયાય સમ્પદ્યતે; સ ચ ત્રિવિધો ભવતિ– પૂર્વો, મધ્યમોઽન્તિમશ્ચેતિ; તેષાં ક્રમેણલક્ષણમાહ– બુદ્ધીત્યાદિ| બુદ્ધિરનુભવઃ, સ્મૃતિરનુભૂતાર્થાનુસન્ધાનમ્| પાનાન્નનિદ્રારતિવર્ધનશ્ચેતિ પાનાદિષુ રતિરનુરાગસ્તદ્વર્ધનઃ| સમ્પાઠઃ સમ્યક્ પાઠઃ| ગયદાસસ્તુ ‘સમ્પાઠ્ય’ ઇતિ પઠિત્વા ગીતનૃત્યવાદ્યાનિ મિલિતાનિ સમ્પાઠ્યમુચ્યતે, ગીતં તુ કેવલમેવેતિ વ્યાચષ્ટે| સ્વરો ધ્વનિઃ| પ્રોક્તોઽતિરમ્ય ઇતિ| નનુ મનોવિકારકારિત્વાત્ કથમસ્યાતિરમ્યતા? ઉચ્યતે– મનોવિકારકારિત્વેઽપિ તદાત્વેન ન દુઃખાવહત્વાત્ અત એવ સુશ્રુતેન માનસવિકારેષુ હર્ષઃ પઠિતઃ||૭||

Adhikarana dvitIyamadalakShaNam (8) · Śloka 8

અવ્યક્તબુદ્ધિસ્મૃતિવાગ્વિચેષ્ટઃ સોન્મત્તલીલાકૃતિરપ્રશાન્તઃ | આલસ્યનિદ્રાભિહતો મુહુશ્ચ મધ્યેન મત્તઃ પુરુષો મદેન ||૮||

દ્વિતીયમદમાહ– અવ્યક્તેત્યાદિ| વિચેષ્ટો વિરુદ્ધચેષ્ટઃ| ઉન્મત્તસ્ય લીલાકૃતિભ્યાં સહ વર્તતે ઇતિ સોન્મત્તલીલાકૃતિઃ; ઉન્મત્તપ્રાય ઇત્યર્થઃ| અપ્રશાન્તઃ પ્રચણ્ડઃ||૮||

Adhikarana tRutIyamadalakShaNam (9) · Śloka 9

ગચ્છેદગમ્યાન્ન ગુરૂંશ્ચ મન્યેત્ ખાદેદભક્ષ્યાણિ ચ નષ્ટસઞ્જ્ઞઃ | બ્રૂયાચ્ચ ગુહ્યાનિ હૃદિ સ્થિતાનિ મદે તૃતીયે પુરુષોઽસ્વતન્ત્રઃ ||૯||

તૃતીયમદમાહ– ગચ્છેદિત્યાદિ| નનુ ચરકે દ્વિતીયતૃતીયયોર્મધ્યે મદાન્તરં પઠિતં, યદાહ– “મધ્યમં મદમુત્ક્રમ્ય મદમપ્રાપ્ય ચોત્તમમ્| ન કિઞ્ચિદશુભં કુર્યુર્નરા રાજસતામસાઃ|| કો મદં તાદૃશં ગચ્છેદુન્માદમિવ ચાપરમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૨૪) ઇતિ; તત્ કુતોઽત્ર ન પઠિતમ્? ઉચ્યતે– દ્વિતીયમદાન્તે તૃતીયમદસ્ય પૂર્વાવસ્થૈવાતિનિન્દનીયા, સુતરાં તૃતીયો મદ ઇતિ પ્રતિપાદનાર્થં તત્પઠિતં, ન તુ તયોઃ પરમાર્થતોઽન્તરાલે પૃથઙ્મદાન્તરમસ્તિ, યથા– “કુમ્ભમીનર્ક્ષયોર્મધ્યે યદા ચરતિ ચન્દ્રમાઃ| નાહરેત્તૃણકાષ્ઠાનિ ન ગચ્છેદ્દક્ષિણાં દિશમ્||” ઇતિ| અત્ર હિ કુમ્ભસ્ય શેષાંશો મીનસ્ય પ્રથમાંશ એતદ્દ્વયં મધ્યશબ્દેનોચ્યતે ઇત્યાહુઃ જેજ્જટાદયઃ, હરિચન્દ્રવ્યાખ્યાનં તુ વિસ્તરત્વાન્ન લિખિતમ્| અગમ્યાન્ ગુરુદારાદીન્ દુષ્ટયાનાદીંશ્ચ| નષ્ટસઞ્જ્ઞ ઇતિ સઞ્જ્ઞા નામોલ્લેખેન જ્ઞાનં, તન્નષ્ટં યસ્ય સ તથા| ગુહ્યાનિ ગોપ્યાનિ| અસ્વતન્ત્રો મદપરવશઃ||૯||

Adhikarana caturthamadalakShaNam (10-11) · Śloka 11

ચતુર્થે તુ મદે મૂઢો ભગ્નદાર્વિવ નિષ્ક્રિયઃ | કાર્યાકાર્યવિભાગજ્ઞો મૃતાદપ્યપરો મૃતઃ ||૧૦|| કો મદં તાદૃશં ગચ્છેદુન્માદમિવ ચાપરમ્ | બહુદોષમિવામૂઢઃ કાન્તારં સ્વવશઃ કૃતી ||૧૧||

ચતુર્થમદમાહ– ચતુર્થે ત્વિત્યાદિ| કાર્યાકાર્યવિભાગજ્ઞઃ કાર્યમકાર્યમિતિ બુદ્ધ્યા જાનાતિ| ‘કાર્યાકાર્યવિભાગજ્ઞઃ’ ઇતિ પાઠે કાર્યાકાર્યવિભાગયોરજ્ઞ ઇત્યર્થઃ| મૃતાદપ્યપરો મૃત ઇતિ મૃતમપેક્ષ્યાપરોઽયં મૃત ઇવ, અત્યન્તાજ્ઞાનસાધર્મ્યાત્| ‘અવરઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે મૃતાદપ્યધમ ઇત્યર્થઃ, તથાવિધાવસ્થાયાઃ સ્વયં કૃતત્વાત્| ક ઇત્યાદિ| કઃ કૃતી કુશલઃ, સુકૃતી વા, કૃતકૃત્યો વા; સ્વવશોઽપરાધીનઃ, તાદૃશમુક્તપ્રકારેણ નિન્દિતં મદં ગચ્છેત્ પ્રાપ્નુયાત્; ન કશ્ચિદેવંવિધં પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ| કમિવેત્યાહ– બહુદોષમિવામૂઢઃ કાન્તારમિતિ બહુદોષં હિંસ્રાદિયુક્તં, કાન્તારં દૂરશૂન્યમધ્વનમ્| યદુક્તં ચરકે– “ગચ્છેદધ્વાનમસ્વન્તં બહુદોષમિવાઽધ્વગઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૪) ઇતિ; એવં વિદેહેઽપિ પઠિતમિતિ| અત્રાસ્વન્તમશોભમાનમનિષ્ટફલત્વેન| નનુ, ચરકવિદેહવાગ્ભટાદિભિશ્ચતુર્થો મદો ન પઠિતસ્તત્કથં સુશ્રુતેન પઠિતઃ? ઉચ્યતે– ચરકે યા દ્વિતીયતૃતીયયોરન્તરાલાવસ્થા પઠિતા, સૈવ સુશ્રુતેન તૃતીયો મદ ઇતિ કૃત્વા પઠિતઃ, યસ્તુ ચરકે તૃતીયઃ સ ચ સુશ્રુતે ચતુર્થઃ પઠિત ઇત્યાવિરોધઃ| વસ્તુગત્યા તુ ત્રય એવ મદા ઇત્યુપપાદિતમ્| નનુ, કિઙ્કારણમેતત્ત્રૈવિધ્યમિતિ ચેત્? ઉચ્યતે– મદ્યં હિ વહ્નિતુલ્યં, યથા હ્યગ્નિઃ સુવર્ણાનામુત્તમમધ્યમાધમાનામભિવ્યઞ્જકસ્તથા મદ્યમપિ પ્રાણિનાં સત્ત્વરજસ્તમોભૂયિષ્ઠાનાં ક્રમેણાભિવ્યઞ્જકમિતિ| તથાહિ ચરકઃ– “પ્રધાનાધમમધ્યાનાં રુક્માણાં વ્યક્તિદર્શકઃ| યથાઽગ્નિરેવં સત્વાદ્યૈર્મદ્યં પ્રકૃતિદર્શકમ્| તસ્માત્ પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયમદાઃ સત્ત્વરજસ્તમોભૂયિષ્ઠાનાં ક્રમેણ ભવન્તીત્યર્થઃ||૧૦-૧૧||

Adhikarana avidhikRutamadyapAnasya vikArAntarahetutvam (12) · Śloka 12

નિર્ભક્તમેકાન્તત એવ મદ્યં નિષેવ્યમાણં મનુજેન નિત્યમ્ | આપાદયેત્કષ્ટતમાન્વિકારાનાપાદયેચ્ચાપિ શરીરભેદમ્ ||૧૨|| (સ. ઉ. અ. ૪૭) |

અવિધિમદ્યપાનસ્ય વિકારાન્તરહેતુત્વમાહ– નિર્ભક્તમિત્યાદિ| નનુ, અયમર્થઃ સ્નિગ્ધૈસ્તદન્નૈરિત્યાદિના યદુક્તં તદ્વિપર્યયેણૈવ લબ્ધઃ, તત્કથં પુનરુચ્યતે? નૈવં, પૂર્વં મદ્યપાનગુણાભિધાનાર્થમુક્તમ્, ઇદં તુ કૃચ્છ્રતમવ્યાધિકર્તૃત્વાભિધાનાર્થમિતિ ભેદઃ| યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થ ઇત્યભિપ્રાયઃ| કષ્ટતમાન્ વિકારાનિતિ વક્ષ્યમાણપાનાત્યયાદીન્| ભેદં વિનાશં શરીરસ્ય||૧૨||

Adhikarana annasahitasyApi madyasya kruddhatvAdikAraNasahitasya vikArakAritvapradarshanam (13-14) · Śloka 14

ક્રુદ્ધેન ભીતેન પિપાસિતેન શોકાભિતપ્તેન બુભુક્ષિતેન | વ્યાયામભારાધ્વપરિક્ષતેન વેગાવરોધાભિહતેન ચાપિ ||૧૩|| અત્યમ્બુભક્ષાવતતોદરેણ સાજીર્ણભુક્તેન તથાઽબલેન | ઉષ્ણાભિતપ્તેન ચ સેવ્યમાનં કરોતિ મદ્યં વિવિધાન્વિકારાન્ ||૧૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |

અન્નસહિતસ્યાપિ મદ્યસ્ય ક્રુદ્ધત્વાદિકારણસહિતસ્ય વિકારકારિત્વપ્રદર્શનાર્થમાહ– ક્રુદ્ધેનેત્યાદિ| પરિક્ષતેન ક્ષીણેન| અવતતં વ્યાપ્તમ્| વિવિધાન્ વિકારાન્ પાનાત્યયાદીનિતિ||૧૩-૧૪||

Adhikarana madyotthavikArabhedAH (15) · Śloka 15

પાનાત્યયં પરમદં પાનાજીર્ણમથાપિ વા | પાનવિભ્રમમુગ્રં ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |

તાનેવ વિવૃણોતિ– પાનાત્યયમિત્યાદિ| નનુ, અયમર્થઃ ‘આપાદયેત્ કષ્ટતમાન્ વિકારાન્’ ઇત્યનેનૈવોક્તત્વાત્ કથં પુનરુક્તઃ? ઉચ્યતે– પૂર્વેણ કષ્ટતમવિકારકારિત્વમુક્તમ્, અનેન તુ નાનાવિધવિકારકારિત્વમિતિ ભેદઃ||૧૫||

Adhikarana vAtika-paittika-shlaiShmikamadAtyayalakShaNam (16-18) · Śloka 18

હિક્કાશ્વાસશિરઃકમ્પપાર્શ્વશૂલપ્રજાગરૈઃ | વિદ્યાદ્બહુપ્રલાપસ્ય વાતપ્રાયં મદાત્યયમ્ ||૧૬|| તૃષ્ણાદાહજ્વરસ્વેદમોહાતીસારવિભ્રમૈઃ | વિદ્યાદ્ધરિતવર્ણસ્ય પિત્તપ્રાયં મદાત્યયમ્ ||૧૭|| છર્દ્યરોચકહૃલ્લાસતન્દ્રાસ્તૈમિત્યગૌરવૈઃ | વિદ્યાચ્છીતપરીતસ્ય કફપ્રાયં મદાત્યયમ્ | જ્ઞેયસ્ત્રિદોષજશ્ચાપિ સર્વલિઙ્ગૈર્મદાત્યયઃ ||૧૮|| (ચ. ચિ. અ. ૨૪) |

તેષામુદ્દિષ્ટાનાં લક્ષણમાહ– હિક્કેત્યાદિ| પ્રજાગરો નિદ્રાવિચ્છેદઃ| વાતપ્રાયમિત્યનેન સર્વે વાતાદિપ્રાયા મદાત્યયાસ્ત્રિદોષજાઃ, ઉદ્ભૂતત્વેન વ્યપદેશ ઇતિ ચરકે દર્શિતમ્| યદાહ– “યે વિષસ્ય ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ સર્વદોષપ્રકોપણાઃ|” ઇત્યારભ્ય યાવત્ “સર્વં મદાત્યયં વિદ્યાત્ત્રિદોષં” (ચ. ચિ. અ. ૨૪) ઇતિ| એવં ચરકસંવાદાત્ સુશ્રુતેઽપિ બોધ્યમ્| વિભ્રમો ભ્રમઃ| હરિતવર્ણસ્યેત્યનેન હરિતવર્ણતાઽપિ લક્ષણમ્||૧૬-૧૮||

Adhikarana paramadalakShaNam (19) · Śloka 19

શ્લેષ્મોચ્છ્રયોઽઙ્ગગુરુતા વિરસાસ્યતા ચ વિણ્મૂત્રસક્તિરથ તન્દ્રિરરોચકશ્ચ | લિઙ્ગં પરસ્ય ચ મદસ્ય વદન્તિ તજ્જ્ઞાસ્તૃષ્ણા રુજા શિરસિ સન્ધિષુ ચાપિ ભેદઃ ||૧૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |

પરમદમાહ– શ્લેષ્મોચ્છ્રય ઇત્યાદિ| શ્લેષ્મોચ્છ્રયશ્ચાત્ર નાસાસ્રાવાદિના જ્ઞેયઃ| સક્તિઃ સઙ્ગઃ, અપ્રવૃત્તિરિતિ યાવત્| તન્દ્રિસ્તન્દ્રા| પરસ્ય મદસ્યેતિ પરમદસ્ય; છન્દોઽનુરોધાદસમાસનિર્દેશઃ||૧૯||

Adhikarana pAnAjIrNalakShaNam (20) · Śloka 20

આધ્માનમુગ્રમથ ચોદ્ગિરણં વિદાહઃ પાનેઽજરાં સમુપગચ્છતિ લક્ષણાનિ |૨૦| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |

પાનાજીર્ણમાહ– આધ્માનમિત્યાદિ| ઉદ્ગિરણં વાન્તિઃ, ઉદ્ગારો વા| પાને મદ્યે, અજરામ્ અજીર્ણમુપગચ્છતિ અપક્વત્વમુપગચ્છતીતિ પાનાજીર્ણવિકાર ઇત્યર્થઃ|૨૦|–

Adhikarana pAnavibhramalakShaNam (20) · Śloka 20

હૃદ્ગાત્રતોદકફસંસ્રવકણ્ઠધૂમા મૂર્છાવમિજ્વરશિરોરુજનપ્રદાહાઃ ||૨૦|| દ્વેષઃ સુરાન્નવિકૃતેષ્વપિ તેષુ તેષુ તં પાનવિભ્રમમુશન્ત્યખિલેન ધીરાઃ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |

પાનવિભ્રમમાહ– હૃદિત્યાદિ| કણ્ઠધૂમઃ કણ્ઠાદ્ધૂમનિર્ગમવત્પીડા| શિરોરુજનં શિરઃશૂલમ્| સુરાન્નવિકૃતેષ્વિતિ સુરાવિકૃતેષુ અન્નવિકૃતેષુ ચ; ભાવે ક્તઃ| તેષુ તેષ્વિતિ નાનાવિકારેષુ સુરામૈરેયપિષ્ટકલડ્ડુકાદિષુ| ઉશન્તિ ઇચ્છન્તિ| એતે ચ પરમદાદયસ્ત્રયો ન ચરકે પઠિતાઃ, સન્નિપાતજેઽન્તર્ભૂતત્વાત્; સુશ્રુતેન તૂક્તત્રિદોષજમદાત્યયાત્ પૃથગેતે પઠિતાઃ, વિકૃત્યા પૂર્વલક્ષણવૈલક્ષણ્યાભિધાનાર્થમિત્યાહુઃ||૨૦||–

Adhikarana pAnAtyayAdInAmasAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21

હીનોત્તરૌષ્ઠમતિશીતમમન્દદાહં તૈલપ્રભાસ્યમપિ પાનહતં ત્યજેત્તુ ||૨૧|| જિહ્વૌષ્ઠદન્તમસિતં ત્વથવાઽપિ નીલં પીતે ચ યસ્ય નયને રુધિરપ્રભે વા | (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |

અસાધ્યલક્ષણમાહ– હીનેત્યાદિ| હીનોત્તરૌષ્ઠં પ્રલમ્બમાનોપરિતનૌષ્ઠમ્| અતિશીતં બહિઃ, અમન્દદાહમભ્યન્તરે| તૈલપ્રભાસ્યં તૈલાક્તમુખમિવ||૨૧||–

Adhikarana pAnAtyayAdInAmupadravAH (22) · Śloka 22

હિક્કાજ્વરૌ વમથુવેપથુપાર્શ્વશૂલાઃ કાસભ્રમાવપિ ચ પાનહતં ભજન્તે ||૨૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |

ઉપદ્રવાનાહ– હિક્કેત્યાદિ| એતૈઃ કૃચ્છ્રસાધ્યં ભવતિ, ન ત્વસાધ્યમ્; અસાધ્યલક્ષણેભ્યઃ પૃથક્પાઠાદિતિ જેજ્જટઃ| ધ્વંસકવિક્ષેપકાખ્યૌ મદ્યવિકારૌ ચરકે પૃથક્ પઠિતૌ; તદ્યથા– “વિચ્છિન્નમદ્યઃ સહસા યોઽતિમદ્યં નિષેવતે| ધ્વંસો વિક્ષેપકશ્ચૈવ રોગસ્તસ્યોપજાયતે|| શ્લેષ્મપ્રસેકઃ કણ્ઠાસ્યશોષઃ શબ્દાસહિષ્ણુતા| તન્દ્રાનિદ્રાભિયોગશ્ચ જ્ઞેયં ધ્વંસકલક્ષણમ્|| હૃત્કણ્ઠરોધઃ સમ્મોહશ્છર્દિરઙ્ગરુજા જ્વરઃ| તૃષ્ણા કાસઃ શિરઃશૂલમેતદ્વિક્ષેપલક્ષણમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૨૪) ઇતિ; તૌ ચ સુશ્રુતેન “વિચ્છિન્નમદ્યઃ સહસા યોઽતિમદ્યં નિષેવતે| તસ્ય પાનાત્યયોદ્દિષ્ટા વિકારાઃ સમ્ભવન્તિ હિ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) ઇત્યનેન સઙ્ગૃહીતૌ બોદ્ધવ્યૌ| ન વા ચિકિત્સાભેદસ્તયોરુક્તઃ; યતશ્ચરક એવોક્તવાન્– “તયોઃ કર્મ ચિકિત્સા ચ વાતિકે યન્મદાત્યયે|” (ચ. ચિ. અ. ૨૪) ઇતિ||૨૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને પાનાત્યયપરમદપાનાજીર્ણપાનવિભ્રમનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૮||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં પાનાત્યયપરમદપાનાજીર્ણપાનવિભ્રમનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૮||