Adhikarana madAtyayanidAnam (1) · Śloka 1
ਅਥ ਪਾਨਾਤ੍ਯਯ-ਪਰਮਦ-ਪਾਨਾਜੀਰ੍ਣ-ਪਾਨਵਿਭ੍ਰਮਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਯੇ ਵਿਸਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇਪਿ ਮਦ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ |
ਤੇਨ ਮਿਥ੍ਯੋਪਯੁਕ੍ਤੇਨ ਭਵਤ੍ਯੁਗ੍ਰੋ ਮਦਾਤ੍ਯਯਃ ||੧||
View original
अथ पानात्यय-परमद-पानाजीर्ण-पानविभ्रमनिदानम् |
ये विषस्य गुणाः प्रोक्तास्तेऽपि मद्ये प्रतिष्ठिताः |
तेन मिथ्योपयुक्तेन भवत्युग्रो मदात्ययः ||१||
‘ਮੂਰ੍ਛਾ ਮਦ੍ਯੇਨ ਚ ਵਿਸੇਣ ਚ’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾਨਨ੍ਤਰਂ ਮਦ੍ਯਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦੀਨਾਹ| ਨਨੁ, ਕਥਂ ਮਦ੍ਯਂ ਮੋਹਯਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਯੇ ਵਿਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਚ ਵਿਸਗੁਣਾ ਮੂਰ੍ਛਾਧ੍ਯਾਯੇ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ| ਮਿਥ੍ਯੋਪਯੁਕ੍ਤੇਨੇਤਿ ਅਯਥਾਵਿਧਿਪੀਤੇਨ, ਵਿਧਿਸ਼੍ਚਾਯਂ, ਤਦ੍ਯਥਾ– ਕੁਸੁਮਿਤਲਤੋਪਗੂਢੈਃ ਪ੍ਰਰੂਢਨਿਰਨ੍ਤਰਨਵਾਙ੍ਕੁਰਨਿਕਰਰੋਮਾਞ੍ਚੈਰ੍ਮਧੁਕਰਮਧੁਰਝਙ੍ਕਾਰਸੀਤ੍ਕਾਰੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤਕਣ੍ਠਕਲਕਣ੍ਠਕੂਜਿਤੈਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਸਮੀਰਣਸਮੁਲ੍ਲਸਿਤਪਲ੍ਲਵਕਰਪ੍ਰਚਾਰੈਃ ਤਰੁਣਤਰੁਭਿਃ ਉਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਲਤਾਭਿਰਤਿਸ਼ੋਭਨੇਸੁ ਤੁਸਾਰਕਰਕਿਰਣਰਾਜਿਪਰਾਜਿਤਾਸ਼ੇਸਤਾਪਦੋਸੇਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਸ਼ਙ੍ਗਾਰਰਸਸਮੁਚਿਤਾਲਙ੍ਕਤਿਕਮਨੀਯਕਾਮਿਨੀਸੇਵਿਤਂ ਲਲਿਤਲਲਨੋਪਨੀਯਮਾਨਂ ਸੁਰਭਿਰੁਚਿਰਰੂਪਰਸੋਪਦਂਸ਼ਂ ਕਂ ਨਾਮ ਪਰਿਮਿਤਂ ਪਰਾਰ੍ਧਮਧੁਪਾਨਂ ਨ ਸੁਖਯਤਿ? ਚਰਕੇ ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੈਤਦੁਕ੍ਤਮ੍||੧||
Adhikarana madyasvabhAvaH (2-3) · Śloka 3
ਕਿਨ੍ਤੁ ਮਦ੍ਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਯਥੈਵਾਨ੍ਨਂ ਤਥਾ ਸ੍ਮਤਮ੍ |
ਅਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਂ ਰੋਗਾਯ ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਂ ਯਥਾਮਤਮ੍ ||੨||
ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਾਣਭਤਾਮਨ੍ਨਂ ਤਦਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਹਿਨਸ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍ |
ਵਿਸਂ ਪ੍ਰਾਣਹਰਂ ਤਚ੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਂ ਰਸਾਯਨਮ੍ ||੩||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੪) |
View original
किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम् |
अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथाऽमृतम् ||२||
प्राणाः प्राणभृतामन्नं तदयुक्त्या हिनस्त्यसून् |
विषं प्राणहरं तच्च युक्तियुक्तं रसायनम् ||३||
(च. चि. अ. २४) |
ਨਨੁ, ਵਿਸਸ੍ਯ ਯੇ ਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਚੇਨ੍ਮਦ੍ਯੇਪਿ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਰ੍ਹਿ ਵਿਸਵਨ੍ਮਦ੍ਯਮਨੁਪਯੋਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ? ਅਤ ਆਹ– ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੈਵਾਨ੍ਨਮਿਤਿ ਦੇਹਧਾਰਕਸ੍ਵਭਾਵਂ, ਤਦੇਵਾਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਮਵਿਧਿਯੁਕ੍ਤਂ ਰੋਗਾਯ; ਤਸ੍ਮਾਦਹਿਤਮਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਵਿਧਿਨੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਹਿਤਂ, ਹਿਤਮਪ੍ਯਵਿਧਿਨੋਪਯੁਕ੍ਤਮਨਰ੍ਥਾਯ ਭਵਤੀਤਿ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ– ਪ੍ਰਾਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਯੁਕ੍ਤ੍ਯੇਤਿ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮਾਰਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਯਥਾ ਚਰਕਰਸਾਯਨਪ੍ਰਯੋਗੇ ਉਕ੍ਤਮ੍– “ਦ੍ਵੌ ਯਵਾਵਤ੍ਰ ਹੇਮ੍ਨਸ੍ਤੁ ਤਿਲਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਸ੍ਯ ਚ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਤਿਲਮਿਤਿ ਤਿਲਪ੍ਰਮਾਣਮ੍||੨-੩||
Adhikarana vidhinopayuktamadyaphalam (4-6) · Śloka 6
ਵਿਧਿਨਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਕਾਲੇ ਹਿਤੈਰਨ੍ਨੈਰ੍ਯਥਾਬਲਮ੍ |
ਪ੍ਰਹਸ੍ਟੋ ਯਃ ਪਿਬੇਨ੍ਮਦ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਮਤੋਪਮਮ੍ ||੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੪) |
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਸ੍ਤਦਨ੍ਨੈਰ੍ਮਾਂਸੈਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਸ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸਹ ਸੇਵਿਤਮ੍ |
ਭਵੇਦਾਯੁਃਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਯ ਬਲਾਯੋਪਚਯਾਯ ਚ ||੫||
ਕਾਮ੍ਯਤਾ ਮਨਸਸ੍ਤੁਸ੍ਟਿਸ੍ਤੇਜੋ ਵਿਕ੍ਰਮ ਏਵ ਚ |
ਵਿਧਿਵਤ੍ਸੇਵ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਮਦ੍ਯੇ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾ ਗੁਣਾਃ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
विधिना मात्रया काले हितैरन्नैर्यथाबलम् |
प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतोपमम् ||४||
(च. चि. अ. २४) |
स्निग्धैस्तदन्नैर्मांसैश्च भक्ष्यैश्च सह सेवितम् |
भवेदायुःप्रकर्षाय बलायोपचयाय च ||५||
काम्यता मनसस्तुष्टिस्तेजो विक्रम एव च |
विधिवत्सेव्यमाने तु मद्ये सन्निहिता गुणाः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਵਿਧਿਨੋਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਫਲਮਾਹ– ਵਿਧਿਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲ ਇਤਿ ਨਿਤ੍ਯਗੇ ਚਾਵਸ੍ਥਿਕੇ ਚ; ਤਦ੍ਯਥਾ– ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸ਼ੀਤਮਧੁਰਂ ਮਾਧ੍ਵੀਕਾਦਿ, ਸ਼ੀਤੇ ਉਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਗੌਡਿਕਪੈਸ੍ਟਿਕਾਦਿ; ਤਥਾ ਵਾਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿ; ਏਵਂ ਵਯਸ੍ਯੁਦਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਹਿਤੈਰਨ੍ਨੈਰਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਭਿਰ੍ਮਦ੍ਯਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨਾਨ੍ਯੈਰਪਿ ਮਦ੍ਯਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ “ਮਦ੍ਯਮਮ੍ਲਂ ਤਥਾ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਵਿਸ਼ਦਮੇਵ ਚ| ਰੂਕ੍ਸਮਾਸ਼ੁਕਰਂ ਚੈਵ ਵ੍ਯਵਾਯਿ ਚ ਵਿਕਾਸ਼ਿ ਚ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) ਇਤਿ| ਅਮ੍ਲਰਸਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯੋਦ੍ਭੂਤਰਸਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਮ੍ਲਜਾਤੀਨਾਂ ਮਦ੍ਯਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਮ੍| ਅਨ੍ਯੇਪ੍ਯਤ੍ਰ ਰਸਾਃ ਸਨ੍ਤਿ| ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਮੈਰੇਯਂ ਮਦਿਰਾ ਸੀਧੁ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਮਧੁ ਚੋਚ੍ਯਤੇ| ਏਕੈਕਂ ਸਡ੍ਰਸਂ ਤਤ੍ਰ ਰਸਤੋ ਮਦ੍ਯਮੀਰਿਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਨਭਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਯੋਰੁਪਾਦਾਨੇਨ ਪ੍ਰਾਯੋ ਲੇਹ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵਾਨ੍ਤਰਪਾਨਂ ਚ ਮਦ੍ਯਪਾਨੋਚਿਤਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਨ੍ਨਭਕ੍ਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਲਬ੍ਧੇਪਿ ਮਾਂਸੇ ਮਾਂਸਗ੍ਰਹਣਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਹਿਤਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਬਲਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਉਪਚਯਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍| ਅਪਰਮਪਿ ਵਿਧਿਸੇਵਾਗੁਣਮਾਹ– ਕਾਮ੍ਯਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਮ੍ਯਤਾ ਕਮਨੀਯਮੂਰ੍ਤਿਤਾ, ਮਨਸਸ੍ਤੁਸ੍ਟਿਃ ਸਨ੍ਤੋਸਃ| ਅਥਵਾ ਕਾਮ੍ਯਤਾ ਮਨਸ ਇਤਿ ਕਮਨੀਯਵਸ੍ਤੁਨਿ ਮਨੋਵਤ੍ਤਿਃ, ਤੁਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਮਨਸ ਏਵੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤੇਜ ਉਤ੍ਸਾਹਃ| ਵਿਕ੍ਰਮਃ ਪਰਾਭਿਭਵਾਰ੍ਥਂ ਬਲਵਤੀ ਸ਼ਰੀਰਚੇਸ੍ਟਾ||੪-੬||
Adhikarana prathamamadalakShaNam (7) · Śloka 7
ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਮਤਿਪ੍ਰੀਤਿਕਰਃ ਸੁਖਸ਼੍ਚ ਪਾਨਾਨ੍ਨਨਿਦ੍ਰਾਰਤਿਵਰ੍ਧਨਸ਼੍ਚ |
ਸਮ੍ਪਾਠਗੀਤਸ੍ਵਰਵਰ੍ਧਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋਤਿਰਮ੍ਯਃ ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਦੋ ਹਿ ||੭||
View original
बुद्धिस्मृतिप्रीतिकरः सुखश्च पानान्ननिद्रारतिवर्धनश्च |
सम्पाठगीतस्वरवर्धनश्च प्रोक्तोऽतिरम्यः प्रथमो मदो हि ||७||
ਉਕ੍ਤਵਿਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਂ ਮਦ੍ਯਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ; ਸ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵਤਿ– ਪੂਰ੍ਵੋ, ਮਧ੍ਯਮੋਨ੍ਤਿਮਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਬੁਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਬੁਦ੍ਧਿਰਨੁਭਵਃ, ਸ੍ਮਤਿਰਨੁਭੂਤਾਰ੍ਥਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਮ੍| ਪਾਨਾਨ੍ਨਨਿਦ੍ਰਾਰਤਿਵਰ੍ਧਨਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਾਨਾਦਿਸੁ ਰਤਿਰਨੁਰਾਗਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਧਨਃ| ਸਮ੍ਪਾਠਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਾਠਃ| ਗਯਦਾਸਸ੍ਤੁ ‘ਸਮ੍ਪਾਠ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਗੀਤਨਤ੍ਯਵਾਦ੍ਯਾਨਿ ਮਿਲਿਤਾਨਿ ਸਮ੍ਪਾਠ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਗੀਤਂ ਤੁ ਕੇਵਲਮੇਵੇਤਿ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ| ਸ੍ਵਰੋ ਧ੍ਵਨਿਃ| ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋਤਿਰਮ੍ਯ ਇਤਿ| ਨਨੁ ਮਨੋਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਮਸ੍ਯਾਤਿਰਮ੍ਯਤਾ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਮਨੋਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵੇਪਿ ਤਦਾਤ੍ਵੇਨ ਨ ਦੁਃਖਾਵਹਤ੍ਵਾਤ੍ ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਮਾਨਸਵਿਕਾਰੇਸੁ ਹਰ੍ਸਃ ਪਠਿਤਃ||੭||
Adhikarana dvitIyamadalakShaNam (8) · Śloka 8
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਮਤਿਵਾਗ੍ਵਿਚੇਸ੍ਟਃ ਸੋਨ੍ਮਤ੍ਤਲੀਲਾਕਤਿਰਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਃ |
ਆਲਸ੍ਯਨਿਦ੍ਰਾਭਿਹਤੋ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯੇਨ ਮਤ੍ਤਃ ਪੁਰੁਸੋ ਮਦੇਨ ||੮||
View original
अव्यक्तबुद्धिस्मृतिवाग्विचेष्टः सोन्मत्तलीलाकृतिरप्रशान्तः |
आलस्यनिद्राभिहतो मुहुश्च मध्येन मत्तः पुरुषो मदेन ||८||
ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਦਮਾਹ– ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਚੇਸ੍ਟੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਃ| ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲੀਲਾਕਤਿਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ ਸੋਨ੍ਮਤ੍ਤਲੀਲਾਕਤਿਃ; ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਪ੍ਰਾਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਃ||੮||
Adhikarana tRutIyamadalakShaNam (9) · Śloka 9
ਗਚ੍ਛੇਦਗਮ੍ਯਾਨ੍ਨ ਗੁਰੂਂਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਯੇਤ੍ ਖਾਦੇਦਭਕ੍ਸ੍ਯਾਣਿ ਚ ਨਸ੍ਟਸਞ੍ਜ੍ਞਃ |
ਬ੍ਰੂਯਾਚ੍ਚ ਗੁਹ੍ਯਾਨਿ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਮਦੇ ਤਤੀਯੇ ਪੁਰੁਸੋਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ||੯||
View original
गच्छेदगम्यान्न गुरूंश्च मन्येत् खादेदभक्ष्याणि च नष्टसञ्ज्ञः |
ब्रूयाच्च गुह्यानि हृदि स्थितानि मदे तृतीये पुरुषोऽस्वतन्त्रः ||९||
ਤਤੀਯਮਦਮਾਹ– ਗਚ੍ਛੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ ਚਰਕੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਤਤੀਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਮਦਾਨ੍ਤਰਂ ਪਠਿਤਂ, ਯਦਾਹ– “ਮਧ੍ਯਮਂ ਮਦਮੁਤ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਮਦਮਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚੋਤ੍ਤਮਮ੍| ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ਼ੁਭਂ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਨਰਾ ਰਾਜਸਤਾਮਸਾਃ|| ਕੋ ਮਦਂ ਤਾਦਸ਼ਂ ਗਚ੍ਛੇਦੁਨ੍ਮਾਦਮਿਵ ਚਾਪਰਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੪) ਇਤਿ; ਤਤ੍ ਕੁਤੋਤ੍ਰ ਨ ਪਠਿਤਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਦਾਨ੍ਤੇ ਤਤੀਯਮਦਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥੈਵਾਤਿਨਿਨ੍ਦਨੀਯਾ, ਸੁਤਰਾਂ ਤਤੀਯੋ ਮਦ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਪਠਿਤਂ, ਨ ਤੁ ਤਯੋਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋਨ੍ਤਰਾਲੇ ਪਥਙ੍ਮਦਾਨ੍ਤਰਮਸ੍ਤਿ, ਯਥਾ– “ਕੁਮ੍ਭਮੀਨਰ੍ਕ੍ਸਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਯਦਾ ਚਰਤਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ| ਨਾਹਰੇਤ੍ਤਣਕਾਸ੍ਠਾਨਿ ਨ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਦਕ੍ਸਿਣਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਕੁਮ੍ਭਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸਾਂਸ਼ੋ ਮੀਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਾਂਸ਼ ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਮਧ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਯਃ, ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍| ਅਗਮ੍ਯਾਨ੍ ਗੁਰੁਦਾਰਾਦੀਨ੍ ਦੁਸ੍ਟਯਾਨਾਦੀਂਸ਼੍ਚ| ਨਸ੍ਟਸਞ੍ਜ੍ਞ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਨਾਮੋਲ੍ਲੇਖੇਨ ਜ੍ਞਾਨਂ, ਤਨ੍ਨਸ੍ਟਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਗੁਹ੍ਯਾਨਿ ਗੋਪ੍ਯਾਨਿ| ਅਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਮਦਪਰਵਸ਼ਃ||੯||
Adhikarana caturthamadalakShaNam (10-11) · Śloka 11
ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਤੁ ਮਦੇ ਮੂਢੋ ਭਗ੍ਨਦਾਰ੍ਵਿਵ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਃ |
ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਵਿਭਾਗਜ੍ਞੋ ਮਤਾਦਪ੍ਯਪਰੋ ਮਤਃ ||੧੦||
ਕੋ ਮਦਂ ਤਾਦਸ਼ਂ ਗਚ੍ਛੇਦੁਨ੍ਮਾਦਮਿਵ ਚਾਪਰਮ੍ |
ਬਹੁਦੋਸਮਿਵਾਮੂਢਃ ਕਾਨ੍ਤਾਰਂ ਸ੍ਵਵਸ਼ਃ ਕਤੀ ||੧੧||
View original
चतुर्थे तु मदे मूढो भग्नदार्विव निष्क्रियः |
कार्याकार्यविभागज्ञो मृतादप्यपरो मृतः ||१०||
को मदं तादृशं गच्छेदुन्मादमिव चापरम् |
बहुदोषमिवामूढः कान्तारं स्ववशः कृती ||११||
ਚਤੁਰ੍ਥਮਦਮਾਹ– ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਵਿਭਾਗਜ੍ਞਃ ਕਾਰ੍ਯਮਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਜਾਨਾਤਿ| ‘ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਵਿਭਾਗਜ੍ਞਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਵਿਭਾਗਯੋਰਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਤਾਦਪ੍ਯਪਰੋ ਮਤ ਇਤਿ ਮਤਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯਾਪਰੋਯਂ ਮਤ ਇਵ, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਜ੍ਞਾਨਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍| ‘ਅਵਰਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਮਤਾਦਪ੍ਯਧਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਥਾਵਿਧਾਵਸ੍ਥਾਯਾਃ ਸ੍ਵਯਂ ਕਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਃ ਕਤੀ ਕੁਸ਼ਲਃ, ਸੁਕਤੀ ਵਾ, ਕਤਕਤ੍ਯੋ ਵਾ; ਸ੍ਵਵਸ਼ੋਪਰਾਧੀਨਃ, ਤਾਦਸ਼ਮੁਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਨਿਨ੍ਦਿਤਂ ਮਦਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍; ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵਂਵਿਧਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਮਿਵੇਤ੍ਯਾਹ– ਬਹੁਦੋਸਮਿਵਾਮੂਢਃ ਕਾਨ੍ਤਾਰਮਿਤਿ ਬਹੁਦੋਸਂ ਹਿਂਸ੍ਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ, ਕਾਨ੍ਤਾਰਂ ਦੂਰਸ਼ੂਨ੍ਯਮਧ੍ਵਨਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਗਚ੍ਛੇਦਧ੍ਵਾਨਮਸ੍ਵਨ੍ਤਂ ਬਹੁਦੋਸਮਿਵਾਧ੍ਵਗਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੪) ਇਤਿ; ਏਵਂ ਵਿਦੇਹੇਪਿ ਪਠਿਤਮਿਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਸ੍ਵਨ੍ਤਮਸ਼ੋਭਮਾਨਮਨਿਸ੍ਟਫਲਤ੍ਵੇਨ| ਨਨੁ, ਚਰਕਵਿਦੇਹਵਾਗ੍ਭਟਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਮਦੋ ਨ ਪਠਿਤਸ੍ਤਤ੍ਕਥਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਚਰਕੇ ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਤਤੀਯਯੋਰਨ੍ਤਰਾਲਾਵਸ੍ਥਾ ਪਠਿਤਾ, ਸੈਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤਤੀਯੋ ਮਦ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਪਠਿਤਃ, ਯਸ੍ਤੁ ਚਰਕੇ ਤਤੀਯਃ ਸ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਪਠਿਤ ਇਤ੍ਯਾਵਿਰੋਧਃ| ਵਸ੍ਤੁਗਤ੍ਯਾ ਤੁ ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਮਦਾ ਇਤ੍ਯੁਪਪਾਦਿਤਮ੍| ਨਨੁ, ਕਿਙ੍ਕਾਰਣਮੇਤਤ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮਿਤਿ ਚੇਤ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਮਦ੍ਯਂ ਹਿ ਵਹ੍ਨਿਤੁਲ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸੁਵਰ੍ਣਾਨਾਮੁਤ੍ਤਮਮਧ੍ਯਮਾਧਮਾਨਾਮਭਿਵ੍ਯਞ੍ਜਕਸ੍ਤਥਾ ਮਦ੍ਯਮਪਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣਾਭਿਵ੍ਯਞ੍ਜਕਮਿਤਿ| ਤਥਾਹਿ ਚਰਕਃ– “ਪ੍ਰਧਾਨਾਧਮਮਧ੍ਯਾਨਾਂ ਰੁਕ੍ਮਾਣਾਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਦਰ੍ਸ਼ਕਃ| ਯਥਾਗ੍ਨਿਰੇਵਂ ਸਤ੍ਵਾਦ੍ਯੈਰ੍ਮਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਤਿਦਰ੍ਸ਼ਕਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਦ੍ਵਿਤੀਯਤਤੀਯਮਦਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦-੧੧||
Adhikarana avidhikRutamadyapAnasya vikArAntarahetutvam (12) · Śloka 12
ਨਿਰ੍ਭਕ੍ਤਮੇਕਾਨ੍ਤਤ ਏਵ ਮਦ੍ਯਂ ਨਿਸੇਵ੍ਯਮਾਣਂ ਮਨੁਜੇਨ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ |
ਆਪਾਦਯੇਤ੍ਕਸ੍ਟਤਮਾਨ੍ਵਿਕਾਰਾਨਾਪਾਦਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਸ਼ਰੀਰਭੇਦਮ੍ ||੧੨||
(ਸ. ਉ. ਅ. ੪੭) |
View original
निर्भक्तमेकान्तत एव मद्यं निषेव्यमाणं मनुजेन नित्यम् |
आपादयेत्कष्टतमान्विकारानापादयेच्चापि शरीरभेदम् ||१२||
(स. उ. अ. ४७) |
ਅਵਿਧਿਮਦ੍ਯਪਾਨਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ਤਰਹੇਤੁਤ੍ਵਮਾਹ– ਨਿਰ੍ਭਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਅਯਮਰ੍ਥਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਸ੍ਤਦਨ੍ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣੈਵ ਲਬ੍ਧਃ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ? ਨੈਵਂ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਦ੍ਯਪਾਨਗੁਣਾਭਿਧਾਨਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਇਦਂ ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਭੇਦਃ| ਯਤ੍ਪਰਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਕਸ੍ਟਤਮਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਪਾਨਾਤ੍ਯਯਾਦੀਨ੍| ਭੇਦਂ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ||੧੨||
Adhikarana annasahitasyApi madyasya kruddhatvAdikAraNasahitasya vikArakAritvapradarshanam (13-14) · Śloka 14
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੇਨ ਭੀਤੇਨ ਪਿਪਾਸਿਤੇਨ ਸ਼ੋਕਾਭਿਤਪ੍ਤੇਨ ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤੇਨ |
ਵ੍ਯਾਯਾਮਭਾਰਾਧ੍ਵਪਰਿਕ੍ਸਤੇਨ ਵੇਗਾਵਰੋਧਾਭਿਹਤੇਨ ਚਾਪਿ ||੧੩||
ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਭਕ੍ਸਾਵਤਤੋਦਰੇਣ ਸਾਜੀਰ੍ਣਭੁਕ੍ਤੇਨ ਤਥਾਬਲੇਨ |
ਉਸ੍ਣਾਭਿਤਪ੍ਤੇਨ ਚ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਂ ਕਰੋਤਿ ਮਦ੍ਯਂ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ||੧੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
क्रुद्धेन भीतेन पिपासितेन शोकाभितप्तेन बुभुक्षितेन |
व्यायामभाराध्वपरिक्षतेन वेगावरोधाभिहतेन चापि ||१३||
अत्यम्बुभक्षावततोदरेण साजीर्णभुक्तेन तथाऽबलेन |
उष्णाभितप्तेन च सेव्यमानं करोति मद्यं विविधान्विकारान् ||१४||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਅਨ੍ਨਸਹਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਕਾਰਣਸਹਿਤਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਕ੍ਸਤੇਨ ਕ੍ਸੀਣੇਨ| ਅਵਤਤਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍| ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਪਾਨਾਤ੍ਯਯਾਦੀਨਿਤਿ||੧੩-੧੪||
Adhikarana madyotthavikArabhedAH (15) · Śloka 15
ਪਾਨਾਤ੍ਯਯਂ ਪਰਮਦਂ ਪਾਨਾਜੀਰ੍ਣਮਥਾਪਿ ਵਾ |
ਪਾਨਵਿਭ੍ਰਮਮੁਗ੍ਰਂ ਚ ਤੇਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੧੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
पानात्ययं परमदं पानाजीर्णमथापि वा |
पानविभ्रममुग्रं च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਤਾਨੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਪਾਨਾਤ੍ਯਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਅਯਮਰ੍ਥਃ ‘ਆਪਾਦਯੇਤ੍ ਕਸ੍ਟਤਮਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਕਸ੍ਟਤਮਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਨੇਨ ਤੁ ਨਾਨਾਵਿਧਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਭੇਦਃ||੧੫||
Adhikarana vAtika-paittika-shlaiShmikamadAtyayalakShaNam (16-18) · Śloka 18
ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ |
ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਬਹੁਪ੍ਰਲਾਪਸ੍ਯ ਵਾਤਪ੍ਰਾਯਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯਮ੍ ||੧੬||
ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦਮੋਹਾਤੀਸਾਰਵਿਭ੍ਰਮੈਃ |
ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਧਰਿਤਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਾਯਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯਮ੍ ||੧੭||
ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਹਲ੍ਲਾਸਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੌਰਵੈਃ |
ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਪਰੀਤਸ੍ਯ ਕਫਪ੍ਰਾਯਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯਮ੍ |
ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਮਦਾਤ੍ਯਯਃ ||੧੮||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੪) |
View original
हिक्काश्वासशिरःकम्पपार्श्वशूलप्रजागरैः |
विद्याद्बहुप्रलापस्य वातप्रायं मदात्ययम् ||१६||
तृष्णादाहज्वरस्वेदमोहातीसारविभ्रमैः |
विद्याद्धरितवर्णस्य पित्तप्रायं मदात्ययम् ||१७||
छर्द्यरोचकहृल्लासतन्द्रास्तैमित्यगौरवैः |
विद्याच्छीतपरीतस्य कफप्रायं मदात्ययम् |
ज्ञेयस्त्रिदोषजश्चापि सर्वलिङ्गैर्मदात्ययः ||१८||
(च. चि. अ. २४) |
ਤੇਸਾਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਹਿਕ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਜਾਗਰੋ ਨਿਦ੍ਰਾਵਿਚ੍ਛੇਦਃ| ਵਾਤਪ੍ਰਾਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਰ੍ਵੇ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਾਯਾ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਃ, ਉਦ੍ਭੂਤਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਚਰਕੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਯਦਾਹ– “ਯੇ ਵਿਸਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਾਃ|” ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ “ਸਰ੍ਵਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੪) ਇਤਿ| ਏਵਂ ਚਰਕਸਂਵਾਦਾਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਭ੍ਰਮਃ| ਹਰਿਤਵਰ੍ਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਹਰਿਤਵਰ੍ਣਤਾਪਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੬-੧੮||
Adhikarana paramadalakShaNam (19) · Śloka 19
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਚ੍ਛ੍ਰਯੋਙ੍ਗਗੁਰੁਤਾ ਵਿਰਸਾਸ੍ਯਤਾ ਚ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਕ੍ਤਿਰਥ ਤਨ੍ਦ੍ਰਿਰਰੋਚਕਸ਼੍ਚ |
ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਰਸ੍ਯ ਚ ਮਦਸ੍ਯ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਰੁਜਾ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਚਾਪਿ ਭੇਦਃ ||੧੯||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
श्लेष्मोच्छ्रयोऽङ्गगुरुता विरसास्यता च विण्मूत्रसक्तिरथ तन्द्रिररोचकश्च |
लिङ्गं परस्य च मदस्य वदन्ति तज्ज्ञास्तृष्णा रुजा शिरसि सन्धिषु चापि भेदः ||१९||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਪਰਮਦਮਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਚ੍ਛ੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਚ੍ਛ੍ਰਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵਾਦਿਨਾ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸਕ੍ਤਿਃ ਸਙ੍ਗਃ, ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਤਨ੍ਦ੍ਰਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ| ਪਰਸ੍ਯ ਮਦਸ੍ਯੇਤਿ ਪਰਮਦਸ੍ਯ; ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਦਸਮਾਸਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ||੧੯||
Adhikarana pAnAjIrNalakShaNam (20) · Śloka 20
ਆਧ੍ਮਾਨਮੁਗ੍ਰਮਥ ਚੋਦ੍ਗਿਰਣਂ ਵਿਦਾਹਃ ਪਾਨੇਜਰਾਂ ਸਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ |੨੦|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
आध्मानमुग्रमथ चोद्गिरणं विदाहः पानेऽजरां समुपगच्छति लक्षणानि |२०|
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਪਾਨਾਜੀਰ੍ਣਮਾਹ– ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਗਿਰਣਂ ਵਾਨ੍ਤਿਃ, ਉਦ੍ਗਾਰੋ ਵਾ| ਪਾਨੇ ਮਦ੍ਯੇ, ਅਜਰਾਮ੍ ਅਜੀਰ੍ਣਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ ਅਪਕ੍ਵਤ੍ਵਮੁਪਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਪਾਨਾਜੀਰ੍ਣਵਿਕਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੨੦|–
Adhikarana pAnavibhramalakShaNam (20) · Śloka 20
ਹਦ੍ਗਾਤ੍ਰਤੋਦਕਫਸਂਸ੍ਰਵਕਣ੍ਠਧੂਮਾ ਮੂਰ੍ਛਾਵਮਿਜ੍ਵਰਸ਼ਿਰੋਰੁਜਨਪ੍ਰਦਾਹਾਃ ||੨੦||
ਦ੍ਵੇਸਃ ਸੁਰਾਨ੍ਨਵਿਕਤੇਸ੍ਵਪਿ ਤੇਸੁ ਤੇਸੁ ਤਂ ਪਾਨਵਿਭ੍ਰਮਮੁਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਖਿਲੇਨ ਧੀਰਾਃ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
हृद्गात्रतोदकफसंस्रवकण्ठधूमा मूर्छावमिज्वरशिरोरुजनप्रदाहाः ||२०||
द्वेषः सुरान्नविकृतेष्वपि तेषु तेषु तं पानविभ्रममुशन्त्यखिलेन धीराः |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਪਾਨਵਿਭ੍ਰਮਮਾਹ– ਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਠਧੂਮਃ ਕਣ੍ਠਾਦ੍ਧੂਮਨਿਰ੍ਗਮਵਤ੍ਪੀਡਾ| ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਨਂ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਮ੍| ਸੁਰਾਨ੍ਨਵਿਕਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸੁਰਾਵਿਕਤੇਸੁ ਅਨ੍ਨਵਿਕਤੇਸੁ ਚ; ਭਾਵੇ ਕ੍ਤਃ| ਤੇਸੁ ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਨਾਨਾਵਿਕਾਰੇਸੁ ਸੁਰਾਮੈਰੇਯਪਿਸ੍ਟਕਲਡ੍ਡੁਕਾਦਿਸੁ| ਉਸ਼ਨ੍ਤਿ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਏਤੇ ਚ ਪਰਮਦਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਨ ਚਰਕੇ ਪਠਿਤਾਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੂਕ੍ਤਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮਦਾਤ੍ਯਯਾਤ੍ ਪਥਗੇਤੇ ਪਠਿਤਾਃ, ਵਿਕਤ੍ਯਾ ਪੂਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਭਿਧਾਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੨੦||–
Adhikarana pAnAtyayAdInAmasAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21
ਹੀਨੋਤ੍ਤਰੌਸ੍ਠਮਤਿਸ਼ੀਤਮਮਨ੍ਦਦਾਹਂ ਤੈਲਪ੍ਰਭਾਸ੍ਯਮਪਿ ਪਾਨਹਤਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਤੁ ||੨੧||
ਜਿਹ੍ਵੌਸ੍ਠਦਨ੍ਤਮਸਿਤਂ ਤ੍ਵਥਵਾਪਿ ਨੀਲਂ ਪੀਤੇ ਚ ਯਸ੍ਯ ਨਯਨੇ ਰੁਧਿਰਪ੍ਰਭੇ ਵਾ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
हीनोत्तरौष्ठमतिशीतममन्ददाहं तैलप्रभास्यमपि पानहतं त्यजेत्तु ||२१||
जिह्वौष्ठदन्तमसितं त्वथवाऽपि नीलं पीते च यस्य नयने रुधिरप्रभे वा |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਹੀਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੀਨੋਤ੍ਤਰੌਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਮਾਨੋਪਰਿਤਨੌਸ੍ਠਮ੍| ਅਤਿਸ਼ੀਤਂ ਬਹਿਃ, ਅਮਨ੍ਦਦਾਹਮਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ| ਤੈਲਪ੍ਰਭਾਸ੍ਯਂ ਤੈਲਾਕ੍ਤਮੁਖਮਿਵ||੨੧||–
Adhikarana pAnAtyayAdInAmupadravAH (22) · Śloka 22
ਹਿਕ੍ਕਾਜ੍ਵਰੌ ਵਮਥੁਵੇਪਥੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਾਃ ਕਾਸਭ੍ਰਮਾਵਪਿ ਚ ਪਾਨਹਤਂ ਭਜਨ੍ਤੇ ||੨੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
हिक्काज्वरौ वमथुवेपथुपार्श्वशूलाः कासभ्रमावपि च पानहतं भजन्ते ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਉਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਹਿਕ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਨ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਮ੍; ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇਭ੍ਯਃ ਪਥਕ੍ਪਾਠਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਧ੍ਵਂਸਕਵਿਕ੍ਸੇਪਕਾਖ੍ਯੌ ਮਦ੍ਯਵਿਕਾਰੌ ਚਰਕੇ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤੌ; ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਦ੍ਯਃ ਸਹਸਾ ਯੋਤਿਮਦ੍ਯਂ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਧ੍ਵਂਸੋ ਵਿਕ੍ਸੇਪਕਸ਼੍ਚੈਵ ਰੋਗਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸੇਕਃ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਦ੍ਰਾਭਿਯੋਗਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਂ ਧ੍ਵਂਸਕਲਕ੍ਸਣਮ੍|| ਹਤ੍ਕਣ੍ਠਰੋਧਃ ਸਮ੍ਮੋਹਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਙ੍ਗਰੁਜਾ ਜ੍ਵਰਃ| ਤਸ੍ਣਾ ਕਾਸਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਮੇਤਦ੍ਵਿਕ੍ਸੇਪਲਕ੍ਸਣਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੪) ਇਤਿ; ਤੌ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ “ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਦ੍ਯਃ ਸਹਸਾ ਯੋਤਿਮਦ੍ਯਂ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਤਸ੍ਯ ਪਾਨਾਤ੍ਯਯੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਙ੍ਗਹੀਤੌ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯੌ| ਨ ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਸ੍ਤਯੋਰੁਕ੍ਤਃ; ਯਤਸ਼੍ਚਰਕ ਏਵੋਕ੍ਤਵਾਨ੍– “ਤਯੋਃ ਕਰ੍ਮ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ ਵਾਤਿਕੇ ਯਨ੍ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੪) ਇਤਿ||੨੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਪਾਨਾਤ੍ਯਯਪਰਮਦਪਾਨਾਜੀਰ੍ਣਪਾਨਵਿਭ੍ਰਮਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने पानात्ययपरमदपानाजीर्णपानविभ्रमनिदानं समाप्तम् ||१८||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪਾਨਾਤ੍ਯਯਪਰਮਦਪਾਨਾਜੀਰ੍ਣਪਾਨਵਿਭ੍ਰਮਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੮||