18. pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam

Adhikarana madAtyayanidAnam (1) · Śloka 1

ಅಥ ಪಾನಾತ್ಯಯ-ಪರಮದ-ಪಾನಾಜೀರ್ಣ-ಪಾನವಿಭ್ರಮನಿದಾನಮ್ | ಯೇ ವಿಷಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಸ್ತೇಽಪಿ ಮದ್ಯೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ | ತೇನ ಮಿಥ್ಯೋಪಯುಕ್ತೇನ ಭವತ್ಯುಗ್ರೋ ಮದಾತ್ಯಯಃ ||೧||

‘ಮೂರ್ಛಾ ಮದ್ಯೇನ ಚ ವಿಷೇಣ ಚ’ ಇತಿ ವಚನಾನ್ಮೂರ್ಛಾನನ್ತರಂ ಮದ್ಯವಿಕಾರಾನ್ ಮದಾತ್ಯಯಾದೀನಾಹ| ನನು, ಕಥಂ ಮದ್ಯಂ ಮೋಹಯತೀತ್ಯಾಹ– ಯೇ ವಿಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತೇ ಚ ವಿಷಗುಣಾ ಮೂರ್ಛಾಧ್ಯಾಯೇ ನಿದರ್ಶಿತಾಃ| ಮಿಥ್ಯೋಪಯುಕ್ತೇನೇತಿ ಅಯಥಾವಿಧಿಪೀತೇನ, ವಿಧಿಶ್ಚಾಯಂ, ತದ್ಯಥಾ– ಕುಸುಮಿತಲತೋಪಗೂಢೈಃ ಪ್ರರೂಢನಿರನ್ತರನವಾಙ್ಕುರನಿಕರರೋಮಾಞ್ಚೈರ್ಮಧುಕರಮಧುರಝಙ್ಕಾರಸೀತ್ಕಾರೈರ್ಮುಕ್ತಕಣ್ಠಕಲಕಣ್ಠಕೂಜಿತೈರ್ದಕ್ಷಿಣಸಮೀರಣಸಮುಲ್ಲಸಿತಪಲ್ಲವಕರಪ್ರಚಾರೈಃ ತರುಣತರುಭಿಃ ಉಪಕ್ರಾನ್ತಲತಾಭಿರತಿಶೋಭನೇಷು ತುಷಾರಕರಕಿರಣರಾಜಿಪರಾಜಿತಾಶೇಷತಾಪದೋಷೇಷು ಪ್ರದೇಶೇಷು ಶೃಙ್ಗಾರರಸಸಮುಚಿತಾಲಙ್ಕೃತಿಕಮನೀಯಕಾಮಿನೀಸೇವಿತಂ ಲಲಿತಲಲನೋಪನೀಯಮಾನಂ ಸುರಭಿರುಚಿರರೂಪರಸೋಪದಂಶಂ ಕಂ ನಾಮ ಪರಿಮಿತಂ ಪರಾರ್ಧಮಧುಪಾನಂ ನ ಸುಖಯತಿ? ಚರಕೇ ತು ವಿಸ್ತರೇಣೈತದುಕ್ತಮ್||೧||

Adhikarana madyasvabhAvaH (2-3) · Śloka 3

ಕಿನ್ತು ಮದ್ಯಂ ಸ್ವಭಾವೇನ ಯಥೈವಾನ್ನಂ ತಥಾ ಸ್ಮೃತಮ್ | ಅಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಂ ರೋಗಾಯ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಂ ಯಥಾಽಮೃತಮ್ ||೨|| ಪ್ರಾಣಾಃ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಮನ್ನಂ ತದಯುಕ್ತ್ಯಾ ಹಿನಸ್ತ್ಯಸೂನ್ | ವಿಷಂ ಪ್ರಾಣಹರಂ ತಚ್ಚ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಂ ರಸಾಯನಮ್ ||೩|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) |

ನನು, ವಿಷಸ್ಯ ಯೇ ಗುಣಾಸ್ತೇ ಚೇನ್ಮದ್ಯೇಽಪಿ ಸನ್ತಿ, ತರ್ಹಿ ವಿಷವನ್ಮದ್ಯಮನುಪಯೋಜ್ಯಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ? ಅತ ಆಹ– ಕಿನ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥೈವಾನ್ನಮಿತಿ ದೇಹಧಾರಕಸ್ವಭಾವಂ, ತದೇವಾಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಮವಿಧಿಯುಕ್ತಂ ರೋಗಾಯ; ತಸ್ಮಾದಹಿತಮಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಿಧಿನೋಪಯುಕ್ತಂ ಹಿತಂ, ಹಿತಮಪ್ಯವಿಧಿನೋಪಯುಕ್ತಮನರ್ಥಾಯ ಭವತೀತಿ| ಅತ್ರೈವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ– ಪ್ರಾಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತದಯುಕ್ತ್ಯೇತಿ ಅತಿಮಾತ್ರತ್ವಾದಿನಾ ವಿಸೂಚ್ಯಾದಿಕಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಮಿತಿ ಯಥಾ ಚರಕರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗೇ ಉಕ್ತಮ್– “ದ್ವೌ ಯವಾವತ್ರ ಹೇಮ್ನಸ್ತು ತಿಲಂ ದದ್ಯಾದ್ವಿಷಸ್ಯ ಚ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ತಿಲಮಿತಿ ತಿಲಪ್ರಮಾಣಮ್||೨-೩||

Adhikarana vidhinopayuktamadyaphalam (4-6) · Śloka 6

ವಿಧಿನಾ ಮಾತ್ರಯಾ ಕಾಲೇ ಹಿತೈರನ್ನೈರ್ಯಥಾಬಲಮ್ | ಪ್ರಹೃಷ್ಟೋ ಯಃ ಪಿಬೇನ್ಮದ್ಯಂ ತಸ್ಯ ಸ್ಯಾದಮೃತೋಪಮಮ್ ||೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) | ಸ್ನಿಗ್ಧೈಸ್ತದನ್ನೈರ್ಮಾಂಸೈಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯೈಶ್ಚ ಸಹ ಸೇವಿತಮ್ | ಭವೇದಾಯುಃಪ್ರಕರ್ಷಾಯ ಬಲಾಯೋಪಚಯಾಯ ಚ ||೫|| ಕಾಮ್ಯತಾ ಮನಸಸ್ತುಷ್ಟಿಸ್ತೇಜೋ ವಿಕ್ರಮ ಏವ ಚ | ವಿಧಿವತ್ಸೇವ್ಯಮಾನೇ ತು ಮದ್ಯೇ ಸನ್ನಿಹಿತಾ ಗುಣಾಃ ||೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |

ವಿಧಿನೋಪಯುಕ್ತಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ– ವಿಧಿನೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲ ಇತಿ ನಿತ್ಯಗೇ ಚಾವಸ್ಥಿಕೇ ಚ; ತದ್ಯಥಾ– ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಶೀತಮಧುರಂ ಮಾಧ್ವೀಕಾದಿ, ಶೀತೇ ಉಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಗೌಡಿಕಪೈಷ್ಟಿಕಾದಿ; ತಥಾ ವಾತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿ; ಏವಂ ವಯಸ್ಯುದಾಹಾರ್ಯಮ್| ಹಿತೈರನ್ನೈರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಭಿರ್ಮದ್ಯವಿಪರೀತಗುಣೈಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೈರಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾನ್ಯೈರಪಿ ಮದ್ಯವಿಪರೀತಗುಣೈರಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ “ಮದ್ಯಮಮ್ಲಂ ತಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ವಿಶದಮೇವ ಚ| ರೂಕ್ಷಮಾಶುಕರಂ ಚೈವ ವ್ಯವಾಯಿ ಚ ವಿಕಾಶಿ ಚ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) ಇತಿ| ಅಮ್ಲರಸತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯೋದ್ಭೂತರಸತ್ವೇನೋಕ್ತಂ; ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಸರ್ವೇಷಾಮಮ್ಲಜಾತೀನಾಂ ಮದ್ಯಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್||” ಇತಿ| ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮುತ್ಕೃಷ್ಟಮ್| ಅನ್ಯೇಽಪ್ಯತ್ರ ರಸಾಃ ಸನ್ತಿ| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ಮೈರೇಯಂ ಮದಿರಾ ಸೀಧು ಚತುರ್ಥಂ ಮಧು ಚೋಚ್ಯತೇ| ಏಕೈಕಂ ಷಡ್ರಸಂ ತತ್ರ ರಸತೋ ಮದ್ಯಮೀರಿತಮ್||” ಇತಿ| ಅನ್ನಭಕ್ಷ್ಯಶಬ್ದಯೋರುಪಾದಾನೇನ ಪ್ರಾಯೋ ಲೇಹ್ಯಂ ದ್ರವಾನ್ತರಪಾನಂ ಚ ಮದ್ಯಪಾನೋಚಿತಂ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅನ್ನಭಕ್ಷ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ಮಾಂಸೇ ಮಾಂಸಗ್ರಹಣಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಹಿತತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಬಲಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಉಪಚಯಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್| ಅಪರಮಪಿ ವಿಧಿಸೇವಾಗುಣಮಾಹ– ಕಾಮ್ಯತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಮ್ಯತಾ ಕಮನೀಯಮೂರ್ತಿತಾ, ಮನಸಸ್ತುಷ್ಟಿಃ ಸನ್ತೋಷಃ| ಅಥವಾ ಕಾಮ್ಯತಾ ಮನಸ ಇತಿ ಕಮನೀಯವಸ್ತುನಿ ಮನೋವೃತ್ತಿಃ, ತುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಮನಸ ಏವೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತೇಜ ಉತ್ಸಾಹಃ| ವಿಕ್ರಮಃ ಪರಾಭಿಭವಾರ್ಥಂ ಬಲವತೀ ಶರೀರಚೇಷ್ಟಾ||೪-೬||

Adhikarana prathamamadalakShaNam (7) · Śloka 7

ಬುದ್ಧಿಸ್ಮೃತಿಪ್ರೀತಿಕರಃ ಸುಖಶ್ಚ ಪಾನಾನ್ನನಿದ್ರಾರತಿವರ್ಧನಶ್ಚ | ಸಮ್ಪಾಠಗೀತಸ್ವರವರ್ಧನಶ್ಚ ಪ್ರೋಕ್ತೋಽತಿರಮ್ಯಃ ಪ್ರಥಮೋ ಮದೋ ಹಿ ||೭||

ಉಕ್ತವಿಧಿವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಮದ್ಯಂ ಮದಾತ್ಯಯಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ; ಸ ಚ ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವತಿ– ಪೂರ್ವೋ, ಮಧ್ಯಮೋಽನ್ತಿಮಶ್ಚೇತಿ; ತೇಷಾಂ ಕ್ರಮೇಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಬುದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಬುದ್ಧಿರನುಭವಃ, ಸ್ಮೃತಿರನುಭೂತಾರ್ಥಾನುಸನ್ಧಾನಮ್| ಪಾನಾನ್ನನಿದ್ರಾರತಿವರ್ಧನಶ್ಚೇತಿ ಪಾನಾದಿಷು ರತಿರನುರಾಗಸ್ತದ್ವರ್ಧನಃ| ಸಮ್ಪಾಠಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಾಠಃ| ಗಯದಾಸಸ್ತು ‘ಸಮ್ಪಾಠ್ಯ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಗೀತನೃತ್ಯವಾದ್ಯಾನಿ ಮಿಲಿತಾನಿ ಸಮ್ಪಾಠ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ಗೀತಂ ತು ಕೇವಲಮೇವೇತಿ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ| ಸ್ವರೋ ಧ್ವನಿಃ| ಪ್ರೋಕ್ತೋಽತಿರಮ್ಯ ಇತಿ| ನನು ಮನೋವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಾತ್ ಕಥಮಸ್ಯಾತಿರಮ್ಯತಾ? ಉಚ್ಯತೇ– ಮನೋವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವೇಽಪಿ ತದಾತ್ವೇನ ನ ದುಃಖಾವಹತ್ವಾತ್ ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇನ ಮಾನಸವಿಕಾರೇಷು ಹರ್ಷಃ ಪಠಿತಃ||೭||

Adhikarana dvitIyamadalakShaNam (8) · Śloka 8

ಅವ್ಯಕ್ತಬುದ್ಧಿಸ್ಮೃತಿವಾಗ್ವಿಚೇಷ್ಟಃ ಸೋನ್ಮತ್ತಲೀಲಾಕೃತಿರಪ್ರಶಾನ್ತಃ | ಆಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭಿಹತೋ ಮುಹುಶ್ಚ ಮಧ್ಯೇನ ಮತ್ತಃ ಪುರುಷೋ ಮದೇನ ||೮||

ದ್ವಿತೀಯಮದಮಾಹ– ಅವ್ಯಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಚೇಷ್ಟೋ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಃ| ಉನ್ಮತ್ತಸ್ಯ ಲೀಲಾಕೃತಿಭ್ಯಾಂ ಸಹ ವರ್ತತೇ ಇತಿ ಸೋನ್ಮತ್ತಲೀಲಾಕೃತಿಃ; ಉನ್ಮತ್ತಪ್ರಾಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪ್ರಶಾನ್ತಃ ಪ್ರಚಣ್ಡಃ||೮||

Adhikarana tRutIyamadalakShaNam (9) · Śloka 9

ಗಚ್ಛೇದಗಮ್ಯಾನ್ನ ಗುರೂಂಶ್ಚ ಮನ್ಯೇತ್ ಖಾದೇದಭಕ್ಷ್ಯಾಣಿ ಚ ನಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞಃ | ಬ್ರೂಯಾಚ್ಚ ಗುಹ್ಯಾನಿ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಾನಿ ಮದೇ ತೃತೀಯೇ ಪುರುಷೋಽಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ||೯||

ತೃತೀಯಮದಮಾಹ– ಗಚ್ಛೇದಿತ್ಯಾದಿ| ನನು ಚರಕೇ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಮದಾನ್ತರಂ ಪಠಿತಂ, ಯದಾಹ– “ಮಧ್ಯಮಂ ಮದಮುತ್ಕ್ರಮ್ಯ ಮದಮಪ್ರಾಪ್ಯ ಚೋತ್ತಮಮ್| ನ ಕಿಞ್ಚಿದಶುಭಂ ಕುರ್ಯುರ್ನರಾ ರಾಜಸತಾಮಸಾಃ|| ಕೋ ಮದಂ ತಾದೃಶಂ ಗಚ್ಛೇದುನ್ಮಾದಮಿವ ಚಾಪರಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ; ತತ್ ಕುತೋಽತ್ರ ನ ಪಠಿತಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ದ್ವಿತೀಯಮದಾನ್ತೇ ತೃತೀಯಮದಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾವಸ್ಥೈವಾತಿನಿನ್ದನೀಯಾ, ಸುತರಾಂ ತೃತೀಯೋ ಮದ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ತತ್ಪಠಿತಂ, ನ ತು ತಯೋಃ ಪರಮಾರ್ಥತೋಽನ್ತರಾಲೇ ಪೃಥಙ್ಮದಾನ್ತರಮಸ್ತಿ, ಯಥಾ– “ಕುಮ್ಭಮೀನರ್ಕ್ಷಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಯದಾ ಚರತಿ ಚನ್ದ್ರಮಾಃ| ನಾಹರೇತ್ತೃಣಕಾಷ್ಠಾನಿ ನ ಗಚ್ಛೇದ್ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮ್||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಕುಮ್ಭಸ್ಯ ಶೇಷಾಂಶೋ ಮೀನಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಾಂಶ ಏತದ್ದ್ವಯಂ ಮಧ್ಯಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾಹುಃ ಜೇಜ್ಜಟಾದಯಃ, ಹರಿಚನ್ದ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ತು ವಿಸ್ತರತ್ವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್| ಅಗಮ್ಯಾನ್ ಗುರುದಾರಾದೀನ್ ದುಷ್ಟಯಾನಾದೀಂಶ್ಚ| ನಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ನಾಮೋಲ್ಲೇಖೇನ ಜ್ಞಾನಂ, ತನ್ನಷ್ಟಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಗುಹ್ಯಾನಿ ಗೋಪ್ಯಾನಿ| ಅಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ಮದಪರವಶಃ||೯||

Adhikarana caturthamadalakShaNam (10-11) · Śloka 11

ಚತುರ್ಥೇ ತು ಮದೇ ಮೂಢೋ ಭಗ್ನದಾರ್ವಿವ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಃ | ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಭಾಗಜ್ಞೋ ಮೃತಾದಪ್ಯಪರೋ ಮೃತಃ ||೧೦|| ಕೋ ಮದಂ ತಾದೃಶಂ ಗಚ್ಛೇದುನ್ಮಾದಮಿವ ಚಾಪರಮ್ | ಬಹುದೋಷಮಿವಾಮೂಢಃ ಕಾನ್ತಾರಂ ಸ್ವವಶಃ ಕೃತೀ ||೧೧||

ಚತುರ್ಥಮದಮಾಹ– ಚತುರ್ಥೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಭಾಗಜ್ಞಃ ಕಾರ್ಯಮಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಜಾನಾತಿ| ‘ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಭಾಗಜ್ಞಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಭಾಗಯೋರಜ್ಞ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೃತಾದಪ್ಯಪರೋ ಮೃತ ಇತಿ ಮೃತಮಪೇಕ್ಷ್ಯಾಪರೋಽಯಂ ಮೃತ ಇವ, ಅತ್ಯನ್ತಾಜ್ಞಾನಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್| ‘ಅವರಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಮೃತಾದಪ್ಯಧಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತಥಾವಿಧಾವಸ್ಥಾಯಾಃ ಸ್ವಯಂ ಕೃತತ್ವಾತ್| ಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಃ ಕೃತೀ ಕುಶಲಃ, ಸುಕೃತೀ ವಾ, ಕೃತಕೃತ್ಯೋ ವಾ; ಸ್ವವಶೋಽಪರಾಧೀನಃ, ತಾದೃಶಮುಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ನಿನ್ದಿತಂ ಮದಂ ಗಚ್ಛೇತ್ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್; ನ ಕಶ್ಚಿದೇವಂವಿಧಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಮಿವೇತ್ಯಾಹ– ಬಹುದೋಷಮಿವಾಮೂಢಃ ಕಾನ್ತಾರಮಿತಿ ಬಹುದೋಷಂ ಹಿಂಸ್ರಾದಿಯುಕ್ತಂ, ಕಾನ್ತಾರಂ ದೂರಶೂನ್ಯಮಧ್ವನಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಗಚ್ಛೇದಧ್ವಾನಮಸ್ವನ್ತಂ ಬಹುದೋಷಮಿವಾಽಧ್ವಗಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ; ಏವಂ ವಿದೇಹೇಽಪಿ ಪಠಿತಮಿತಿ| ಅತ್ರಾಸ್ವನ್ತಮಶೋಭಮಾನಮನಿಷ್ಟಫಲತ್ವೇನ| ನನು, ಚರಕವಿದೇಹವಾಗ್ಭಟಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಥೋ ಮದೋ ನ ಪಠಿತಸ್ತತ್ಕಥಂ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಚರಕೇ ಯಾ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಯೋರನ್ತರಾಲಾವಸ್ಥಾ ಪಠಿತಾ, ಸೈವ ಸುಶ್ರುತೇನ ತೃತೀಯೋ ಮದ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪಠಿತಃ, ಯಸ್ತು ಚರಕೇ ತೃತೀಯಃ ಸ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಚತುರ್ಥಃ ಪಠಿತ ಇತ್ಯಾವಿರೋಧಃ| ವಸ್ತುಗತ್ಯಾ ತು ತ್ರಯ ಏವ ಮದಾ ಇತ್ಯುಪಪಾದಿತಮ್| ನನು, ಕಿಙ್ಕಾರಣಮೇತತ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಿತಿ ಚೇತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಮದ್ಯಂ ಹಿ ವಹ್ನಿತುಲ್ಯಂ, ಯಥಾ ಹ್ಯಗ್ನಿಃ ಸುವರ್ಣಾನಾಮುತ್ತಮಮಧ್ಯಮಾಧಮಾನಾಮಭಿವ್ಯಞ್ಜಕಸ್ತಥಾ ಮದ್ಯಮಪಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣಾಭಿವ್ಯಞ್ಜಕಮಿತಿ| ತಥಾಹಿ ಚರಕಃ– “ಪ್ರಧಾನಾಧಮಮಧ್ಯಾನಾಂ ರುಕ್ಮಾಣಾಂ ವ್ಯಕ್ತಿದರ್ಶಕಃ| ಯಥಾಽಗ್ನಿರೇವಂ ಸತ್ವಾದ್ಯೈರ್ಮದ್ಯಂ ಪ್ರಕೃತಿದರ್ಶಕಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಮದಾಃ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦-೧೧||

Adhikarana avidhikRutamadyapAnasya vikArAntarahetutvam (12) · Śloka 12

ನಿರ್ಭಕ್ತಮೇಕಾನ್ತತ ಏವ ಮದ್ಯಂ ನಿಷೇವ್ಯಮಾಣಂ ಮನುಜೇನ ನಿತ್ಯಮ್ | ಆಪಾದಯೇತ್ಕಷ್ಟತಮಾನ್ವಿಕಾರಾನಾಪಾದಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಶರೀರಭೇದಮ್ ||೧೨|| (ಸ. ಉ. ಅ. ೪೭) |

ಅವಿಧಿಮದ್ಯಪಾನಸ್ಯ ವಿಕಾರಾನ್ತರಹೇತುತ್ವಮಾಹ– ನಿರ್ಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಅಯಮರ್ಥಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಸ್ತದನ್ನೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಯದುಕ್ತಂ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣೈವ ಲಬ್ಧಃ, ತತ್ಕಥಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ? ನೈವಂ, ಪೂರ್ವಂ ಮದ್ಯಪಾನಗುಣಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್, ಇದಂ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರತಮವ್ಯಾಧಿಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಮಿತಿ ಭೇದಃ| ಯತ್ಪರಃ ಶಬ್ದಃ ಸ ಶಬ್ದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಕಷ್ಟತಮಾನ್ ವಿಕಾರಾನಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಪಾನಾತ್ಯಯಾದೀನ್| ಭೇದಂ ವಿನಾಶಂ ಶರೀರಸ್ಯ||೧೨||

Adhikarana annasahitasyApi madyasya kruddhatvAdikAraNasahitasya vikArakAritvapradarshanam (13-14) · Śloka 14

ಕ್ರುದ್ಧೇನ ಭೀತೇನ ಪಿಪಾಸಿತೇನ ಶೋಕಾಭಿತಪ್ತೇನ ಬುಭುಕ್ಷಿತೇನ | ವ್ಯಾಯಾಮಭಾರಾಧ್ವಪರಿಕ್ಷತೇನ ವೇಗಾವರೋಧಾಭಿಹತೇನ ಚಾಪಿ ||೧೩|| ಅತ್ಯಮ್ಬುಭಕ್ಷಾವತತೋದರೇಣ ಸಾಜೀರ್ಣಭುಕ್ತೇನ ತಥಾಽಬಲೇನ | ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತೇನ ಚ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಕರೋತಿ ಮದ್ಯಂ ವಿವಿಧಾನ್ವಿಕಾರಾನ್ ||೧೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |

ಅನ್ನಸಹಿತಸ್ಯಾಪಿ ಮದ್ಯಸ್ಯ ಕ್ರುದ್ಧತ್ವಾದಿಕಾರಣಸಹಿತಸ್ಯ ವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ– ಕ್ರುದ್ಧೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಕ್ಷತೇನ ಕ್ಷೀಣೇನ| ಅವತತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ವಿವಿಧಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಪಾನಾತ್ಯಯಾದೀನಿತಿ||೧೩-೧೪||

Adhikarana madyotthavikArabhedAH (15) · Śloka 15

ಪಾನಾತ್ಯಯಂ ಪರಮದಂ ಪಾನಾಜೀರ್ಣಮಥಾಪಿ ವಾ | ಪಾನವಿಭ್ರಮಮುಗ್ರಂ ಚ ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೧೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |

ತಾನೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಪಾನಾತ್ಯಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಅಯಮರ್ಥಃ ‘ಆಪಾದಯೇತ್ ಕಷ್ಟತಮಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್’ ಇತ್ಯನೇನೈವೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಪುನರುಕ್ತಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಪೂರ್ವೇಣ ಕಷ್ಟತಮವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ಅನೇನ ತು ನಾನಾವಿಧವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಮಿತಿ ಭೇದಃ||೧೫||

Adhikarana vAtika-paittika-shlaiShmikamadAtyayalakShaNam (16-18) · Śloka 18

ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಶಿರಃಕಮ್ಪಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಪ್ರಜಾಗರೈಃ | ವಿದ್ಯಾದ್ಬಹುಪ್ರಲಾಪಸ್ಯ ವಾತಪ್ರಾಯಂ ಮದಾತ್ಯಯಮ್ ||೧೬|| ತೃಷ್ಣಾದಾಹಜ್ವರಸ್ವೇದಮೋಹಾತೀಸಾರವಿಭ್ರಮೈಃ | ವಿದ್ಯಾದ್ಧರಿತವರ್ಣಸ್ಯ ಪಿತ್ತಪ್ರಾಯಂ ಮದಾತ್ಯಯಮ್ ||೧೭|| ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಹೃಲ್ಲಾಸತನ್ದ್ರಾಸ್ತೈಮಿತ್ಯಗೌರವೈಃ | ವಿದ್ಯಾಚ್ಛೀತಪರೀತಸ್ಯ ಕಫಪ್ರಾಯಂ ಮದಾತ್ಯಯಮ್ | ಜ್ಞೇಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಶ್ಚಾಪಿ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗೈರ್ಮದಾತ್ಯಯಃ ||೧೮|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) |

ತೇಷಾಮುದ್ದಿಷ್ಟಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಜಾಗರೋ ನಿದ್ರಾವಿಚ್ಛೇದಃ| ವಾತಪ್ರಾಯಮಿತ್ಯನೇನ ಸರ್ವೇ ವಾತಾದಿಪ್ರಾಯಾ ಮದಾತ್ಯಯಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಾಃ, ಉದ್ಭೂತತ್ವೇನ ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ಚರಕೇ ದರ್ಶಿತಮ್| ಯದಾಹ– “ಯೇ ವಿಷಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಾಃ|” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ “ಸರ್ವಂ ಮದಾತ್ಯಯಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತ್ರಿದೋಷಂ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ| ಏವಂ ಚರಕಸಂವಾದಾತ್ ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ವಿಭ್ರಮೋ ಭ್ರಮಃ| ಹರಿತವರ್ಣಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಹರಿತವರ್ಣತಾಽಪಿ ಲಕ್ಷಣಮ್||೧೬-೧೮||

Adhikarana paramadalakShaNam (19) · Śloka 19

ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಚ್ಛ್ರಯೋಽಙ್ಗಗುರುತಾ ವಿರಸಾಸ್ಯತಾ ಚ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಕ್ತಿರಥ ತನ್ದ್ರಿರರೋಚಕಶ್ಚ | ಲಿಙ್ಗಂ ಪರಸ್ಯ ಚ ಮದಸ್ಯ ವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಸ್ತೃಷ್ಣಾ ರುಜಾ ಶಿರಸಿ ಸನ್ಧಿಷು ಚಾಪಿ ಭೇದಃ ||೧೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |

ಪರಮದಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಚ್ಛ್ರಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಚ್ಛ್ರಯಶ್ಚಾತ್ರ ನಾಸಾಸ್ರಾವಾದಿನಾ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸಕ್ತಿಃ ಸಙ್ಗಃ, ಅಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತಿ ಯಾವತ್| ತನ್ದ್ರಿಸ್ತನ್ದ್ರಾ| ಪರಸ್ಯ ಮದಸ್ಯೇತಿ ಪರಮದಸ್ಯ; ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾದಸಮಾಸನಿರ್ದೇಶಃ||೧೯||

Adhikarana pAnAjIrNalakShaNam (20) · Śloka 20

ಆಧ್ಮಾನಮುಗ್ರಮಥ ಚೋದ್ಗಿರಣಂ ವಿದಾಹಃ ಪಾನೇಽಜರಾಂ ಸಮುಪಗಚ್ಛತಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ |೨೦| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |

ಪಾನಾಜೀರ್ಣಮಾಹ– ಆಧ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಗಿರಣಂ ವಾನ್ತಿಃ, ಉದ್ಗಾರೋ ವಾ| ಪಾನೇ ಮದ್ಯೇ, ಅಜರಾಮ್ ಅಜೀರ್ಣಮುಪಗಚ್ಛತಿ ಅಪಕ್ವತ್ವಮುಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಾನಾಜೀರ್ಣವಿಕಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೨೦|–

Adhikarana pAnavibhramalakShaNam (20) · Śloka 20

ಹೃದ್ಗಾತ್ರತೋದಕಫಸಂಸ್ರವಕಣ್ಠಧೂಮಾ ಮೂರ್ಛಾವಮಿಜ್ವರಶಿರೋರುಜನಪ್ರದಾಹಾಃ ||೨೦|| ದ್ವೇಷಃ ಸುರಾನ್ನವಿಕೃತೇಷ್ವಪಿ ತೇಷು ತೇಷು ತಂ ಪಾನವಿಭ್ರಮಮುಶನ್ತ್ಯಖಿಲೇನ ಧೀರಾಃ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |

ಪಾನವಿಭ್ರಮಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಠಧೂಮಃ ಕಣ್ಠಾದ್ಧೂಮನಿರ್ಗಮವತ್ಪೀಡಾ| ಶಿರೋರುಜನಂ ಶಿರಃಶೂಲಮ್| ಸುರಾನ್ನವಿಕೃತೇಷ್ವಿತಿ ಸುರಾವಿಕೃತೇಷು ಅನ್ನವಿಕೃತೇಷು ಚ; ಭಾವೇ ಕ್ತಃ| ತೇಷು ತೇಷ್ವಿತಿ ನಾನಾವಿಕಾರೇಷು ಸುರಾಮೈರೇಯಪಿಷ್ಟಕಲಡ್ಡುಕಾದಿಷು| ಉಶನ್ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ| ಏತೇ ಚ ಪರಮದಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ನ ಚರಕೇ ಪಠಿತಾಃ, ಸನ್ನಿಪಾತಜೇಽನ್ತರ್ಭೂತತ್ವಾತ್; ಸುಶ್ರುತೇನ ತೂಕ್ತತ್ರಿದೋಷಜಮದಾತ್ಯಯಾತ್ ಪೃಥಗೇತೇ ಪಠಿತಾಃ, ವಿಕೃತ್ಯಾ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾಹುಃ||೨೦||–

Adhikarana pAnAtyayAdInAmasAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21

ಹೀನೋತ್ತರೌಷ್ಠಮತಿಶೀತಮಮನ್ದದಾಹಂ ತೈಲಪ್ರಭಾಸ್ಯಮಪಿ ಪಾನಹತಂ ತ್ಯಜೇತ್ತು ||೨೧|| ಜಿಹ್ವೌಷ್ಠದನ್ತಮಸಿತಂ ತ್ವಥವಾಽಪಿ ನೀಲಂ ಪೀತೇ ಚ ಯಸ್ಯ ನಯನೇ ರುಧಿರಪ್ರಭೇ ವಾ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹೀನೇತ್ಯಾದಿ| ಹೀನೋತ್ತರೌಷ್ಠಂ ಪ್ರಲಮ್ಬಮಾನೋಪರಿತನೌಷ್ಠಮ್| ಅತಿಶೀತಂ ಬಹಿಃ, ಅಮನ್ದದಾಹಮಭ್ಯನ್ತರೇ| ತೈಲಪ್ರಭಾಸ್ಯಂ ತೈಲಾಕ್ತಮುಖಮಿವ||೨೧||–

Adhikarana pAnAtyayAdInAmupadravAH (22) · Śloka 22

ಹಿಕ್ಕಾಜ್ವರೌ ವಮಥುವೇಪಥುಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಾಃ ಕಾಸಭ್ರಮಾವಪಿ ಚ ಪಾನಹತಂ ಭಜನ್ತೇ ||೨೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |

ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೈಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ಭವತಿ, ನ ತ್ವಸಾಧ್ಯಮ್; ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣೇಭ್ಯಃ ಪೃಥಕ್ಪಾಠಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷೇಪಕಾಖ್ಯೌ ಮದ್ಯವಿಕಾರೌ ಚರಕೇ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತೌ; ತದ್ಯಥಾ– “ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮದ್ಯಃ ಸಹಸಾ ಯೋಽತಿಮದ್ಯಂ ನಿಷೇವತೇ| ಧ್ವಂಸೋ ವಿಕ್ಷೇಪಕಶ್ಚೈವ ರೋಗಸ್ತಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಸೇಕಃ ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಃ ಶಬ್ದಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ| ತನ್ದ್ರಾನಿದ್ರಾಭಿಯೋಗಶ್ಚ ಜ್ಞೇಯಂ ಧ್ವಂಸಕಲಕ್ಷಣಮ್|| ಹೃತ್ಕಣ್ಠರೋಧಃ ಸಮ್ಮೋಹಶ್ಛರ್ದಿರಙ್ಗರುಜಾ ಜ್ವರಃ| ತೃಷ್ಣಾ ಕಾಸಃ ಶಿರಃಶೂಲಮೇತದ್ವಿಕ್ಷೇಪಲಕ್ಷಣಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ; ತೌ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನ “ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮದ್ಯಃ ಸಹಸಾ ಯೋಽತಿಮದ್ಯಂ ನಿಷೇವತೇ| ತಸ್ಯ ಪಾನಾತ್ಯಯೋದ್ದಿಷ್ಟಾ ವಿಕಾರಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಹಿ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) ಇತ್ಯನೇನ ಸಙ್ಗೃಹೀತೌ ಬೋದ್ಧವ್ಯೌ| ನ ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಸ್ತಯೋರುಕ್ತಃ; ಯತಶ್ಚರಕ ಏವೋಕ್ತವಾನ್– “ತಯೋಃ ಕರ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ವಾತಿಕೇ ಯನ್ಮದಾತ್ಯಯೇ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ||೨೨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಪಾನಾತ್ಯಯಪರಮದಪಾನಾಜೀರ್ಣಪಾನವಿಭ್ರಮನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಾನಾತ್ಯಯಪರಮದಪಾನಾಜೀರ್ಣಪಾನವಿಭ್ರಮನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೮||