Adhikarana madAtyayanidAnam (1) · Śloka 1
അഥ പാനാത്യയ-പരമദ-പാനാജീര്ണ-പാനവിഭ്രമനിദാനമ് |
യേ വിഷസ്യ ഗുണാഃ പ്രോക്താസ്തേऽപി മദ്യേ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ |
തേന മിഥ്യോപയുക്തേന ഭവത്യുഗ്രോ മദാത്യയഃ ||൧||
View original
अथ पानात्यय-परमद-पानाजीर्ण-पानविभ्रमनिदानम् |
ये विषस्य गुणाः प्रोक्तास्तेऽपि मद्ये प्रतिष्ठिताः |
तेन मिथ्योपयुक्तेन भवत्युग्रो मदात्ययः ||१||
‘മൂര്ഛാ മദ്യേന ച വിഷേണ ച’ ഇതി വചനാന്മൂര്ഛാനന്തരം മദ്യവികാരാന് മദാത്യയാദീനാഹ| നനു, കഥം മദ്യം മോഹയതീത്യാഹ– യേ വിഷസ്യേത്യാദി| തേ ച വിഷഗുണാ മൂര്ഛാധ്യായേ നിദര്ശിതാഃ| മിഥ്യോപയുക്തേനേതി അയഥാവിധിപീതേന, വിധിശ്ചായം, തദ്യഥാ– കുസുമിതലതോപഗൂഢൈഃ പ്രരൂഢനിരന്തരനവാങ്കുരനികരരോമാഞ്ചൈര്മധുകരമധുരഝങ്കാരസീത്കാരൈര്മുക്തകണ്ഠകലകണ്ഠകൂജിതൈര്ദക്ഷിണസമീരണസമുല്ലസിതപല്ലവകരപ്രചാരൈഃ തരുണതരുഭിഃ ഉപക്രാന്തലതാഭിരതിശോഭനേഷു തുഷാരകരകിരണരാജിപരാജിതാശേഷതാപദോഷേഷു പ്രദേശേഷു ശൃങ്ഗാരരസസമുചിതാലങ്കൃതികമനീയകാമിനീസേവിതം ലലിതലലനോപനീയമാനം സുരഭിരുചിരരൂപരസോപദംശം കം നാമ പരിമിതം പരാര്ധമധുപാനം ന സുഖയതി? ചരകേ തു വിസ്തരേണൈതദുക്തമ്||൧||
Adhikarana madyasvabhAvaH (2-3) · Śloka 3
കിന്തു മദ്യം സ്വഭാവേന യഥൈവാന്നം തഥാ സ്മൃതമ് |
അയുക്തിയുക്തം രോഗായ യുക്തിയുക്തം യഥാऽമൃതമ് ||൨||
പ്രാണാഃ പ്രാണഭൃതാമന്നം തദയുക്ത്യാ ഹിനസ്ത്യസൂന് |
വിഷം പ്രാണഹരം തച്ച യുക്തിയുക്തം രസായനമ് ||൩||
(ച. ചി. അ. ൨൪) |
View original
किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम् |
अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथाऽमृतम् ||२||
प्राणाः प्राणभृतामन्नं तदयुक्त्या हिनस्त्यसून् |
विषं प्राणहरं तच्च युक्तियुक्तं रसायनम् ||३||
(च. चि. अ. २४) |
നനു, വിഷസ്യ യേ ഗുണാസ്തേ ചേന്മദ്യേऽപി സന്തി, തര്ഹി വിഷവന്മദ്യമനുപയോജ്യം പ്രസജ്യേത? അത ആഹ– കിന്ത്വിത്യാദി| യഥൈവാന്നമിതി ദേഹധാരകസ്വഭാവം, തദേവായുക്തിയുക്തമവിധിയുക്തം രോഗായ; തസ്മാദഹിതമപി വിശിഷ്ടവിധിനോപയുക്തം ഹിതം, ഹിതമപ്യവിധിനോപയുക്തമനര്ഥായ ഭവതീതി| അത്രൈവ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ– പ്രാണാ ഇത്യാദി| തദയുക്ത്യേതി അതിമാത്രത്വാദിനാ വിസൂച്യാദികം കൃത്വാ മാരയതീത്യര്ഥഃ| യുക്തിയുക്തമിതി യഥാ ചരകരസായനപ്രയോഗേ ഉക്തമ്– “ദ്വൌ യവാവത്ര ഹേമ്നസ്തു തിലം ദദ്യാദ്വിഷസ്യ ച|” (ച. ചി. അ. ൧) ഇതി| അത്ര തിലമിതി തിലപ്രമാണമ്||൨-൩||
Adhikarana vidhinopayuktamadyaphalam (4-6) · Śloka 6
വിധിനാ മാത്രയാ കാലേ ഹിതൈരന്നൈര്യഥാബലമ് |
പ്രഹൃഷ്ടോ യഃ പിബേന്മദ്യം തസ്യ സ്യാദമൃതോപമമ് ||൪||
(ച. ചി. അ. ൨൪) |
സ്നിഗ്ധൈസ്തദന്നൈര്മാംസൈശ്ച ഭക്ഷ്യൈശ്ച സഹ സേവിതമ് |
ഭവേദായുഃപ്രകര്ഷായ ബലായോപചയായ ച ||൫||
കാമ്യതാ മനസസ്തുഷ്ടിസ്തേജോ വിക്രമ ഏവ ച |
വിധിവത്സേവ്യമാനേ തു മദ്യേ സന്നിഹിതാ ഗുണാഃ ||൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
विधिना मात्रया काले हितैरन्नैर्यथाबलम् |
प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतोपमम् ||४||
(च. चि. अ. २४) |
स्निग्धैस्तदन्नैर्मांसैश्च भक्ष्यैश्च सह सेवितम् |
भवेदायुःप्रकर्षाय बलायोपचयाय च ||५||
काम्यता मनसस्तुष्टिस्तेजो विक्रम एव च |
विधिवत्सेव्यमाने तु मद्ये सन्निहिता गुणाः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
വിധിനോപയുക്തസ്യ ഫലമാഹ– വിധിനേത്യാദി| കാല ഇതി നിത്യഗേ ചാവസ്ഥികേ ച; തദ്യഥാ– ഗ്രീഷ്മേ ശീതമധുരം മാധ്വീകാദി, ശീതേ ഉഷ്ണതീക്ഷ്ണം ഗൌഡികപൈഷ്ടികാദി; തഥാ വാതേ സ്നിഗ്ധാദി; ഏവം വയസ്യുദാഹാര്യമ്| ഹിതൈരന്നൈരിതി വക്ഷ്യമാണസ്നിഗ്ധാദിഭിര്മദ്യവിപരീതഗുണൈഃ| സ്നിഗ്ധൈരിത്യുപലക്ഷണം, തേനാന്യൈരപി മദ്യവിപരീതഗുണൈരിതി ബോദ്ധവ്യമ്| യദുക്തം സുശ്രുതേന “മദ്യമമ്ലം തഥാ തീക്ഷ്ണം സൂക്ഷ്മം വിശദമേവ ച| രൂക്ഷമാശുകരം ചൈവ വ്യവായി ച വികാശി ച||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) ഇതി| അമ്ലരസത്വം ചാസ്യോദ്ഭൂതരസത്വേനോക്തം; യദുക്തമന്യത്ര– “സര്വേഷാമമ്ലജാതീനാം മദ്യം മൂര്ധ്നി വ്യവസ്ഥിതമ്||” ഇതി| മൂര്ധ്നി വ്യവസ്ഥിതമുത്കൃഷ്ടമ്| അന്യേऽപ്യത്ര രസാഃ സന്തി| യദാഹ ഭോജഃ– “മൈരേയം മദിരാ സീധു ചതുര്ഥം മധു ചോച്യതേ| ഏകൈകം ഷഡ്രസം തത്ര രസതോ മദ്യമീരിതമ്||” ഇതി| അന്നഭക്ഷ്യശബ്ദയോരുപാദാനേന പ്രായോ ലേഹ്യം ദ്രവാന്തരപാനം ച മദ്യപാനോചിതം ന ഭവതീതി ദര്ശയതി| അന്നഭക്ഷ്യാഭ്യാം ലബ്ധേऽപി മാംസേ മാംസഗ്രഹണം വിശേഷേണ ഹിതത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| ബലം ശക്തിഃ, ഉപചയഃ സ്ഥൌല്യമ്| അപരമപി വിധിസേവാഗുണമാഹ– കാമ്യതേത്യാദി| കാമ്യതാ കമനീയമൂര്തിതാ, മനസസ്തുഷ്ടിഃ സന്തോഷഃ| അഥവാ കാമ്യതാ മനസ ഇതി കമനീയവസ്തുനി മനോവൃത്തിഃ, തുഷ്ടിശ്ച മനസ ഏവേതി യോജ്യമ്| തേജ ഉത്സാഹഃ| വിക്രമഃ പരാഭിഭവാര്ഥം ബലവതീ ശരീരചേഷ്ടാ||൪-൬||
Adhikarana prathamamadalakShaNam (7) · Śloka 7
ബുദ്ധിസ്മൃതിപ്രീതികരഃ സുഖശ്ച പാനാന്നനിദ്രാരതിവര്ധനശ്ച |
സമ്പാഠഗീതസ്വരവര്ധനശ്ച പ്രോക്തോऽതിരമ്യഃ പ്രഥമോ മദോ ഹി ||൭||
View original
बुद्धिस्मृतिप्रीतिकरः सुखश्च पानान्ननिद्रारतिवर्धनश्च |
सम्पाठगीतस्वरवर्धनश्च प्रोक्तोऽतिरम्यः प्रथमो मदो हि ||७||
ഉക്തവിധിവിപര്യയേണ സേവ്യമാനം മദ്യം മദാത്യയായ സമ്പദ്യതേ; സ ച ത്രിവിധോ ഭവതി– പൂര്വോ, മധ്യമോऽന്തിമശ്ചേതി; തേഷാം ക്രമേണലക്ഷണമാഹ– ബുദ്ധീത്യാദി| ബുദ്ധിരനുഭവഃ, സ്മൃതിരനുഭൂതാര്ഥാനുസന്ധാനമ്| പാനാന്നനിദ്രാരതിവര്ധനശ്ചേതി പാനാദിഷു രതിരനുരാഗസ്തദ്വര്ധനഃ| സമ്പാഠഃ സമ്യക് പാഠഃ| ഗയദാസസ്തു ‘സമ്പാഠ്യ’ ഇതി പഠിത്വാ ഗീതനൃത്യവാദ്യാനി മിലിതാനി സമ്പാഠ്യമുച്യതേ, ഗീതം തു കേവലമേവേതി വ്യാചഷ്ടേ| സ്വരോ ധ്വനിഃ| പ്രോക്തോऽതിരമ്യ ഇതി| നനു മനോവികാരകാരിത്വാത് കഥമസ്യാതിരമ്യതാ? ഉച്യതേ– മനോവികാരകാരിത്വേऽപി തദാത്വേന ന ദുഃഖാവഹത്വാത് അത ഏവ സുശ്രുതേന മാനസവികാരേഷു ഹര്ഷഃ പഠിതഃ||൭||
Adhikarana dvitIyamadalakShaNam (8) · Śloka 8
അവ്യക്തബുദ്ധിസ്മൃതിവാഗ്വിചേഷ്ടഃ സോന്മത്തലീലാകൃതിരപ്രശാന്തഃ |
ആലസ്യനിദ്രാഭിഹതോ മുഹുശ്ച മധ്യേന മത്തഃ പുരുഷോ മദേന ||൮||
View original
अव्यक्तबुद्धिस्मृतिवाग्विचेष्टः सोन्मत्तलीलाकृतिरप्रशान्तः |
आलस्यनिद्राभिहतो मुहुश्च मध्येन मत्तः पुरुषो मदेन ||८||
ദ്വിതീയമദമാഹ– അവ്യക്തേത്യാദി| വിചേഷ്ടോ വിരുദ്ധചേഷ്ടഃ| ഉന്മത്തസ്യ ലീലാകൃതിഭ്യാം സഹ വര്തതേ ഇതി സോന്മത്തലീലാകൃതിഃ; ഉന്മത്തപ്രായ ഇത്യര്ഥഃ| അപ്രശാന്തഃ പ്രചണ്ഡഃ||൮||
Adhikarana tRutIyamadalakShaNam (9) · Śloka 9
ഗച്ഛേദഗമ്യാന്ന ഗുരൂംശ്ച മന്യേത് ഖാദേദഭക്ഷ്യാണി ച നഷ്ടസഞ്ജ്ഞഃ |
ബ്രൂയാച്ച ഗുഹ്യാനി ഹൃദി സ്ഥിതാനി മദേ തൃതീയേ പുരുഷോऽസ്വതന്ത്രഃ ||൯||
View original
गच्छेदगम्यान्न गुरूंश्च मन्येत् खादेदभक्ष्याणि च नष्टसञ्ज्ञः |
ब्रूयाच्च गुह्यानि हृदि स्थितानि मदे तृतीये पुरुषोऽस्वतन्त्रः ||९||
തൃതീയമദമാഹ– ഗച്ഛേദിത്യാദി| നനു ചരകേ ദ്വിതീയതൃതീയയോര്മധ്യേ മദാന്തരം പഠിതം, യദാഹ– “മധ്യമം മദമുത്ക്രമ്യ മദമപ്രാപ്യ ചോത്തമമ്| ന കിഞ്ചിദശുഭം കുര്യുര്നരാ രാജസതാമസാഃ|| കോ മദം താദൃശം ഗച്ഛേദുന്മാദമിവ ചാപരമ്|” (ച. ചി. അ. ൨൪) ഇതി; തത് കുതോऽത്ര ന പഠിതമ്? ഉച്യതേ– ദ്വിതീയമദാന്തേ തൃതീയമദസ്യ പൂര്വാവസ്ഥൈവാതിനിന്ദനീയാ, സുതരാം തൃതീയോ മദ ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥം തത്പഠിതം, ന തു തയോഃ പരമാര്ഥതോऽന്തരാലേ പൃഥങ്മദാന്തരമസ്തി, യഥാ– “കുമ്ഭമീനര്ക്ഷയോര്മധ്യേ യദാ ചരതി ചന്ദ്രമാഃ| നാഹരേത്തൃണകാഷ്ഠാനി ന ഗച്ഛേദ്ദക്ഷിണാം ദിശമ്||” ഇതി| അത്ര ഹി കുമ്ഭസ്യ ശേഷാംശോ മീനസ്യ പ്രഥമാംശ ഏതദ്ദ്വയം മധ്യശബ്ദേനോച്യതേ ഇത്യാഹുഃ ജേജ്ജടാദയഃ, ഹരിചന്ദ്രവ്യാഖ്യാനം തു വിസ്തരത്വാന്ന ലിഖിതമ്| അഗമ്യാന് ഗുരുദാരാദീന് ദുഷ്ടയാനാദീംശ്ച| നഷ്ടസഞ്ജ്ഞ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ നാമോല്ലേഖേന ജ്ഞാനം, തന്നഷ്ടം യസ്യ സ തഥാ| ഗുഹ്യാനി ഗോപ്യാനി| അസ്വതന്ത്രോ മദപരവശഃ||൯||
Adhikarana caturthamadalakShaNam (10-11) · Śloka 11
ചതുര്ഥേ തു മദേ മൂഢോ ഭഗ്നദാര്വിവ നിഷ്ക്രിയഃ |
കാര്യാകാര്യവിഭാഗജ്ഞോ മൃതാദപ്യപരോ മൃതഃ ||൧൦||
കോ മദം താദൃശം ഗച്ഛേദുന്മാദമിവ ചാപരമ് |
ബഹുദോഷമിവാമൂഢഃ കാന്താരം സ്വവശഃ കൃതീ ||൧൧||
View original
चतुर्थे तु मदे मूढो भग्नदार्विव निष्क्रियः |
कार्याकार्यविभागज्ञो मृतादप्यपरो मृतः ||१०||
को मदं तादृशं गच्छेदुन्मादमिव चापरम् |
बहुदोषमिवामूढः कान्तारं स्ववशः कृती ||११||
ചതുര്ഥമദമാഹ– ചതുര്ഥേ ത്വിത്യാദി| കാര്യാകാര്യവിഭാഗജ്ഞഃ കാര്യമകാര്യമിതി ബുദ്ധ്യാ ജാനാതി| ‘കാര്യാകാര്യവിഭാഗജ്ഞഃ’ ഇതി പാഠേ കാര്യാകാര്യവിഭാഗയോരജ്ഞ ഇത്യര്ഥഃ| മൃതാദപ്യപരോ മൃത ഇതി മൃതമപേക്ഷ്യാപരോऽയം മൃത ഇവ, അത്യന്താജ്ഞാനസാധര്മ്യാത്| ‘അവരഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ മൃതാദപ്യധമ ഇത്യര്ഥഃ, തഥാവിധാവസ്ഥായാഃ സ്വയം കൃതത്വാത്| ക ഇത്യാദി| കഃ കൃതീ കുശലഃ, സുകൃതീ വാ, കൃതകൃത്യോ വാ; സ്വവശോऽപരാധീനഃ, താദൃശമുക്തപ്രകാരേണ നിന്ദിതം മദം ഗച്ഛേത് പ്രാപ്നുയാത്; ന കശ്ചിദേവംവിധം പ്രാപ്നുയാദിത്യര്ഥഃ| കമിവേത്യാഹ– ബഹുദോഷമിവാമൂഢഃ കാന്താരമിതി ബഹുദോഷം ഹിംസ്രാദിയുക്തം, കാന്താരം ദൂരശൂന്യമധ്വനമ്| യദുക്തം ചരകേ– “ഗച്ഛേദധ്വാനമസ്വന്തം ബഹുദോഷമിവാऽധ്വഗഃ|” (ച. ചി. അ. ൨൪) ഇതി; ഏവം വിദേഹേऽപി പഠിതമിതി| അത്രാസ്വന്തമശോഭമാനമനിഷ്ടഫലത്വേന| നനു, ചരകവിദേഹവാഗ്ഭടാദിഭിശ്ചതുര്ഥോ മദോ ന പഠിതസ്തത്കഥം സുശ്രുതേന പഠിതഃ? ഉച്യതേ– ചരകേ യാ ദ്വിതീയതൃതീയയോരന്തരാലാവസ്ഥാ പഠിതാ, സൈവ സുശ്രുതേന തൃതീയോ മദ ഇതി കൃത്വാ പഠിതഃ, യസ്തു ചരകേ തൃതീയഃ സ ച സുശ്രുതേ ചതുര്ഥഃ പഠിത ഇത്യാവിരോധഃ| വസ്തുഗത്യാ തു ത്രയ ഏവ മദാ ഇത്യുപപാദിതമ്| നനു, കിങ്കാരണമേതത്ത്രൈവിധ്യമിതി ചേത്? ഉച്യതേ– മദ്യം ഹി വഹ്നിതുല്യം, യഥാ ഹ്യഗ്നിഃ സുവര്ണാനാമുത്തമമധ്യമാധമാനാമഭിവ്യഞ്ജകസ്തഥാ മദ്യമപി പ്രാണിനാം സത്ത്വരജസ്തമോഭൂയിഷ്ഠാനാം ക്രമേണാഭിവ്യഞ്ജകമിതി| തഥാഹി ചരകഃ– “പ്രധാനാധമമധ്യാനാം രുക്മാണാം വ്യക്തിദര്ശകഃ| യഥാऽഗ്നിരേവം സത്വാദ്യൈര്മദ്യം പ്രകൃതിദര്ശകമ്| തസ്മാത് പ്രഥമദ്വിതീയതൃതീയമദാഃ സത്ത്വരജസ്തമോഭൂയിഷ്ഠാനാം ക്രമേണ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൧൦-൧൧||
Adhikarana avidhikRutamadyapAnasya vikArAntarahetutvam (12) · Śloka 12
നിര്ഭക്തമേകാന്തത ഏവ മദ്യം നിഷേവ്യമാണം മനുജേന നിത്യമ് |
ആപാദയേത്കഷ്ടതമാന്വികാരാനാപാദയേച്ചാപി ശരീരഭേദമ് ||൧൨||
(സ. ഉ. അ. ൪൭) |
View original
निर्भक्तमेकान्तत एव मद्यं निषेव्यमाणं मनुजेन नित्यम् |
आपादयेत्कष्टतमान्विकारानापादयेच्चापि शरीरभेदम् ||१२||
(स. उ. अ. ४७) |
അവിധിമദ്യപാനസ്യ വികാരാന്തരഹേതുത്വമാഹ– നിര്ഭക്തമിത്യാദി| നനു, അയമര്ഥഃ സ്നിഗ്ധൈസ്തദന്നൈരിത്യാദിനാ യദുക്തം തദ്വിപര്യയേണൈവ ലബ്ധഃ, തത്കഥം പുനരുച്യതേ? നൈവം, പൂര്വം മദ്യപാനഗുണാഭിധാനാര്ഥമുക്തമ്, ഇദം തു കൃച്ഛ്രതമവ്യാധികര്തൃത്വാഭിധാനാര്ഥമിതി ഭേദഃ| യത്പരഃ ശബ്ദഃ സ ശബ്ദാര്ഥ ഇത്യഭിപ്രായഃ| കഷ്ടതമാന് വികാരാനിതി വക്ഷ്യമാണപാനാത്യയാദീന്| ഭേദം വിനാശം ശരീരസ്യ||൧൨||
Adhikarana annasahitasyApi madyasya kruddhatvAdikAraNasahitasya vikArakAritvapradarshanam (13-14) · Śloka 14
ക്രുദ്ധേന ഭീതേന പിപാസിതേന ശോകാഭിതപ്തേന ബുഭുക്ഷിതേന |
വ്യായാമഭാരാധ്വപരിക്ഷതേന വേഗാവരോധാഭിഹതേന ചാപി ||൧൩||
അത്യമ്ബുഭക്ഷാവതതോദരേണ സാജീര്ണഭുക്തേന തഥാऽബലേന |
ഉഷ്ണാഭിതപ്തേന ച സേവ്യമാനം കരോതി മദ്യം വിവിധാന്വികാരാന് ||൧൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
क्रुद्धेन भीतेन पिपासितेन शोकाभितप्तेन बुभुक्षितेन |
व्यायामभाराध्वपरिक्षतेन वेगावरोधाभिहतेन चापि ||१३||
अत्यम्बुभक्षावततोदरेण साजीर्णभुक्तेन तथाऽबलेन |
उष्णाभितप्तेन च सेव्यमानं करोति मद्यं विविधान्विकारान् ||१४||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
അന്നസഹിതസ്യാപി മദ്യസ്യ ക്രുദ്ധത്വാദികാരണസഹിതസ്യ വികാരകാരിത്വപ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ– ക്രുദ്ധേനേത്യാദി| പരിക്ഷതേന ക്ഷീണേന| അവതതം വ്യാപ്തമ്| വിവിധാന് വികാരാന് പാനാത്യയാദീനിതി||൧൩-൧൪||
Adhikarana madyotthavikArabhedAH (15) · Śloka 15
പാനാത്യയം പരമദം പാനാജീര്ണമഥാപി വാ |
പാനവിഭ്രമമുഗ്രം ച തേഷാം വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണമ് ||൧൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
पानात्ययं परमदं पानाजीर्णमथापि वा |
पानविभ्रममुग्रं च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
താനേവ വിവൃണോതി– പാനാത്യയമിത്യാദി| നനു, അയമര്ഥഃ ‘ആപാദയേത് കഷ്ടതമാന് വികാരാന്’ ഇത്യനേനൈവോക്തത്വാത് കഥം പുനരുക്തഃ? ഉച്യതേ– പൂര്വേണ കഷ്ടതമവികാരകാരിത്വമുക്തമ്, അനേന തു നാനാവിധവികാരകാരിത്വമിതി ഭേദഃ||൧൫||
Adhikarana vAtika-paittika-shlaiShmikamadAtyayalakShaNam (16-18) · Śloka 18
ഹിക്കാശ്വാസശിരഃകമ്പപാര്ശ്വശൂലപ്രജാഗരൈഃ |
വിദ്യാദ്ബഹുപ്രലാപസ്യ വാതപ്രായം മദാത്യയമ് ||൧൬||
തൃഷ്ണാദാഹജ്വരസ്വേദമോഹാതീസാരവിഭ്രമൈഃ |
വിദ്യാദ്ധരിതവര്ണസ്യ പിത്തപ്രായം മദാത്യയമ് ||൧൭||
ഛര്ദ്യരോചകഹൃല്ലാസതന്ദ്രാസ്തൈമിത്യഗൌരവൈഃ |
വിദ്യാച്ഛീതപരീതസ്യ കഫപ്രായം മദാത്യയമ് |
ജ്ഞേയസ്ത്രിദോഷജശ്ചാപി സര്വലിങ്ഗൈര്മദാത്യയഃ ||൧൮||
(ച. ചി. അ. ൨൪) |
View original
हिक्काश्वासशिरःकम्पपार्श्वशूलप्रजागरैः |
विद्याद्बहुप्रलापस्य वातप्रायं मदात्ययम् ||१६||
तृष्णादाहज्वरस्वेदमोहातीसारविभ्रमैः |
विद्याद्धरितवर्णस्य पित्तप्रायं मदात्ययम् ||१७||
छर्द्यरोचकहृल्लासतन्द्रास्तैमित्यगौरवैः |
विद्याच्छीतपरीतस्य कफप्रायं मदात्ययम् |
ज्ञेयस्त्रिदोषजश्चापि सर्वलिङ्गैर्मदात्ययः ||१८||
(च. चि. अ. २४) |
തേഷാമുദ്ദിഷ്ടാനാം ലക്ഷണമാഹ– ഹിക്കേത്യാദി| പ്രജാഗരോ നിദ്രാവിച്ഛേദഃ| വാതപ്രായമിത്യനേന സര്വേ വാതാദിപ്രായാ മദാത്യയാസ്ത്രിദോഷജാഃ, ഉദ്ഭൂതത്വേന വ്യപദേശ ഇതി ചരകേ ദര്ശിതമ്| യദാഹ– “യേ വിഷസ്യ ഗുണാഃ പ്രോക്താഃ സര്വദോഷപ്രകോപണാഃ|” ഇത്യാരഭ്യ യാവത് “സര്വം മദാത്യയം വിദ്യാത്ത്രിദോഷം” (ച. ചി. അ. ൨൪) ഇതി| ഏവം ചരകസംവാദാത് സുശ്രുതേऽപി ബോധ്യമ്| വിഭ്രമോ ഭ്രമഃ| ഹരിതവര്ണസ്യേത്യനേന ഹരിതവര്ണതാऽപി ലക്ഷണമ്||൧൬-൧൮||
Adhikarana paramadalakShaNam (19) · Śloka 19
ശ്ലേഷ്മോച്ഛ്രയോऽങ്ഗഗുരുതാ വിരസാസ്യതാ ച വിണ്മൂത്രസക്തിരഥ തന്ദ്രിരരോചകശ്ച |
ലിങ്ഗം പരസ്യ ച മദസ്യ വദന്തി തജ്ജ്ഞാസ്തൃഷ്ണാ രുജാ ശിരസി സന്ധിഷു ചാപി ഭേദഃ ||൧൯||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
श्लेष्मोच्छ्रयोऽङ्गगुरुता विरसास्यता च विण्मूत्रसक्तिरथ तन्द्रिररोचकश्च |
लिङ्गं परस्य च मदस्य वदन्ति तज्ज्ञास्तृष्णा रुजा शिरसि सन्धिषु चापि भेदः ||१९||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
പരമദമാഹ– ശ്ലേഷ്മോച്ഛ്രയ ഇത്യാദി| ശ്ലേഷ്മോച്ഛ്രയശ്ചാത്ര നാസാസ്രാവാദിനാ ജ്ഞേയഃ| സക്തിഃ സങ്ഗഃ, അപ്രവൃത്തിരിതി യാവത്| തന്ദ്രിസ്തന്ദ്രാ| പരസ്യ മദസ്യേതി പരമദസ്യ; ഛന്ദോऽനുരോധാദസമാസനിര്ദേശഃ||൧൯||
Adhikarana pAnAjIrNalakShaNam (20) · Śloka 20
ആധ്മാനമുഗ്രമഥ ചോദ്ഗിരണം വിദാഹഃ പാനേऽജരാം സമുപഗച്ഛതി ലക്ഷണാനി |൨൦|
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
आध्मानमुग्रमथ चोद्गिरणं विदाहः पानेऽजरां समुपगच्छति लक्षणानि |२०|
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
പാനാജീര്ണമാഹ– ആധ്മാനമിത്യാദി| ഉദ്ഗിരണം വാന്തിഃ, ഉദ്ഗാരോ വാ| പാനേ മദ്യേ, അജരാമ് അജീര്ണമുപഗച്ഛതി അപക്വത്വമുപഗച്ഛതീതി പാനാജീര്ണവികാര ഇത്യര്ഥഃ|൨൦|–
Adhikarana pAnavibhramalakShaNam (20) · Śloka 20
ഹൃദ്ഗാത്രതോദകഫസംസ്രവകണ്ഠധൂമാ മൂര്ഛാവമിജ്വരശിരോരുജനപ്രദാഹാഃ ||൨൦||
ദ്വേഷഃ സുരാന്നവികൃതേഷ്വപി തേഷു തേഷു തം പാനവിഭ്രമമുശന്ത്യഖിലേന ധീരാഃ |
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
हृद्गात्रतोदकफसंस्रवकण्ठधूमा मूर्छावमिज्वरशिरोरुजनप्रदाहाः ||२०||
द्वेषः सुरान्नविकृतेष्वपि तेषु तेषु तं पानविभ्रममुशन्त्यखिलेन धीराः |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
പാനവിഭ്രമമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| കണ്ഠധൂമഃ കണ്ഠാദ്ധൂമനിര്ഗമവത്പീഡാ| ശിരോരുജനം ശിരഃശൂലമ്| സുരാന്നവികൃതേഷ്വിതി സുരാവികൃതേഷു അന്നവികൃതേഷു ച; ഭാവേ ക്തഃ| തേഷു തേഷ്വിതി നാനാവികാരേഷു സുരാമൈരേയപിഷ്ടകലഡ്ഡുകാദിഷു| ഉശന്തി ഇച്ഛന്തി| ഏതേ ച പരമദാദയസ്ത്രയോ ന ചരകേ പഠിതാഃ, സന്നിപാതജേऽന്തര്ഭൂതത്വാത്; സുശ്രുതേന തൂക്തത്രിദോഷജമദാത്യയാത് പൃഥഗേതേ പഠിതാഃ, വികൃത്യാ പൂര്വലക്ഷണവൈലക്ഷണ്യാഭിധാനാര്ഥമിത്യാഹുഃ||൨൦||–
Adhikarana pAnAtyayAdInAmasAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21
ഹീനോത്തരൌഷ്ഠമതിശീതമമന്ദദാഹം തൈലപ്രഭാസ്യമപി പാനഹതം ത്യജേത്തു ||൨൧||
ജിഹ്വൌഷ്ഠദന്തമസിതം ത്വഥവാऽപി നീലം പീതേ ച യസ്യ നയനേ രുധിരപ്രഭേ വാ |
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
हीनोत्तरौष्ठमतिशीतममन्ददाहं तैलप्रभास्यमपि पानहतं त्यजेत्तु ||२१||
जिह्वौष्ठदन्तमसितं त्वथवाऽपि नीलं पीते च यस्य नयने रुधिरप्रभे वा |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഹീനേത്യാദി| ഹീനോത്തരൌഷ്ഠം പ്രലമ്ബമാനോപരിതനൌഷ്ഠമ്| അതിശീതം ബഹിഃ, അമന്ദദാഹമഭ്യന്തരേ| തൈലപ്രഭാസ്യം തൈലാക്തമുഖമിവ||൨൧||–
Adhikarana pAnAtyayAdInAmupadravAH (22) · Śloka 22
ഹിക്കാജ്വരൌ വമഥുവേപഥുപാര്ശ്വശൂലാഃ കാസഭ്രമാവപി ച പാനഹതം ഭജന്തേ ||൨൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
हिक्काज्वरौ वमथुवेपथुपार्श्वशूलाः कासभ्रमावपि च पानहतं भजन्ते ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ഉപദ്രവാനാഹ– ഹിക്കേത്യാദി| ഏതൈഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യം ഭവതി, ന ത്വസാധ്യമ്; അസാധ്യലക്ഷണേഭ്യഃ പൃഥക്പാഠാദിതി ജേജ്ജടഃ| ധ്വംസകവിക്ഷേപകാഖ്യൌ മദ്യവികാരൌ ചരകേ പൃഥക് പഠിതൌ; തദ്യഥാ– “വിച്ഛിന്നമദ്യഃ സഹസാ യോऽതിമദ്യം നിഷേവതേ| ധ്വംസോ വിക്ഷേപകശ്ചൈവ രോഗസ്തസ്യോപജായതേ|| ശ്ലേഷ്മപ്രസേകഃ കണ്ഠാസ്യശോഷഃ ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ| തന്ദ്രാനിദ്രാഭിയോഗശ്ച ജ്ഞേയം ധ്വംസകലക്ഷണമ്|| ഹൃത്കണ്ഠരോധഃ സമ്മോഹശ്ഛര്ദിരങ്ഗരുജാ ജ്വരഃ| തൃഷ്ണാ കാസഃ ശിരഃശൂലമേതദ്വിക്ഷേപലക്ഷണമ്||” (ച. ചി. അ. ൨൪) ഇതി; തൌ ച സുശ്രുതേന “വിച്ഛിന്നമദ്യഃ സഹസാ യോऽതിമദ്യം നിഷേവതേ| തസ്യ പാനാത്യയോദ്ദിഷ്ടാ വികാരാഃ സമ്ഭവന്തി ഹി||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) ഇത്യനേന സങ്ഗൃഹീതൌ ബോദ്ധവ്യൌ| ന വാ ചികിത്സാഭേദസ്തയോരുക്തഃ; യതശ്ചരക ഏവോക്തവാന്– “തയോഃ കര്മ ചികിത്സാ ച വാതികേ യന്മദാത്യയേ|” (ച. ചി. അ. ൨൪) ഇതി||൨൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ പാനാത്യയപരമദപാനാജീര്ണപാനവിഭ്രമനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने पानात्ययपरमदपानाजीर्णपानविभ्रमनिदानं समाप्तम् ||१८||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം പാനാത്യയപരമദപാനാജീര്ണപാനവിഭ്രമനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൮||