8. pāṇḍurōgakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam

Adhikarana pANDurogabhedAH (1) · Śloka 1

અથ પાણ્ડુરોગકામલાકુમ્ભકામલાહલીમકનિદાનમ્ | પાણ્ડુરોગાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ | ચતુર્થઃ સન્નિપાતેન પઞ્ચમો ભક્ષણાન્મૃદઃ ||૧|| (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

પુરીષજાઃ ક્રિમયઃ સૂક્ષ્માઃ પાણ્ડુતાં જનયન્તિ, અતઃ ક્રિમેરનન્તરં પાણ્ડુરોગમાહ– પાણ્ડુરોગા ઇત્યાદિ| પાણ્ડુત્વેનોપલક્ષિતો રોગઃ પાણ્ડુરોગઃ| ચરકે અષ્ટોદરીયાધ્યાયે “પઞ્ચ પાણ્ડુરોગાઃ” (ચ. સૂ. અ. ૧૯)ઇત્યભિધાયાપિ “પાણ્ડુરોગાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ” (ચ. ચિ. અ. ૧૬) ઇતિ યદેતત્પુનશ્ચરકવચનં તત્ “પઞ્ચાનામપિ સાધ્યત્વં બોધયતિ, નતુ પઞ્ચોન્માદેષ્વિવ સાન્નિપાતિકસ્યાસાધ્યત્વમિતિ” જેજ્જટઃ; “ન્યૂનસઙ્ખ્યાવ્યવચ્છેદાર્થમિતિ” ચક્રઃ| નનુ, સુશ્રુતે હિ મૃત્તિકાજો ન પઠિતઃ; મૃત્તિકાઽપિ દોષપ્રકોપદ્વારેણૈવ પાણ્ડુરોગં જનયતીતિ; યદુક્તમ્– “કષાયા મારુતં, પિત્તમૂષરા, મધુરા કફમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૧૬) ઇતિ; નિદાનભેદાચ્ચ રોગભેદે રોગાનન્ત્યપ્રસઙ્ગઃ, વાતજસ્યાપિ રૂક્ષશીતાદ્યનેકવાતનિદાનકુપિતવાતજન્યત્વાત્| ઉચ્યતે– દોષજત્વાવિશેષેઽપિ વિશિષ્ટરૂપચિકિત્સાપ્રતિપાદનાર્થં પૃથગભિધાનં, મૂત્રાન્ત્રવૃદ્ધિવત્; સુશ્રુતેન તુ પરાધિકારેષુ ન વિસ્તરોક્તિરિત્યભિપ્રાયેણ ન પૃથક્કૃતઃ| ચિકિત્સા તુ દોષચિકિત્સયાઽપિ ભવતીતિ||૧||

Adhikarana pANDurogasamprAptiH (2) · Śloka 2

વ્યાયામમમ્લં લવણાનિ મદ્યં મૃદં દિવાસ્વપ્નમતીવ તીક્ષ્ણમ્ | નિષેવમાણસ્ય પ્રદૂષ્ય રક્તં દોષાસ્ત્વચં પાણ્ડુરતાં નયન્તિ ||૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૪) |

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– વ્યાયામમિત્યાદિ| રક્તમિત્યુપલક્ષણં, તેન ‘ત્વઙ્માંસમપિ’ દૂષ્યત્વેન દૃઢબલેન પઠિતં, હારીતેન રસોઽપિ, ઇતિ||૨||

Adhikarana pANDurogapUrvarUpam (3) · Śloka 3

ત્વક્સ્ફોટનષ્ઠીવનગાત્રસાદમૃદ્ભક્ષણપ્રેક્ષણકૂટશોથાઃ | વિણ્મૂત્રપીતત્વમથાવિપાકો ભવિષ્યતસ્તસ્ય પુરઃસરાણિ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૪) |

પૂર્વરૂપમાહ– ત્વગિત્યાદિ| ત્વક્સ્ફોટનં ત્વચઃ કિઞ્ચિદ્વિદારણમ્| મૃદ્ભક્ષણં મૃદ્ભક્ષણેચ્છા| પ્રેક્ષણકૂટશોથો અક્ષિગોલકે શોથઃ| અવિપાક આહારસ્ય| પુરઃસરાણિ પૂર્વરૂપાણિ||૩||

Adhikarana vAtikapANDurogalakShaNam (4) · Śloka 4

ત્વઙ્મૂત્રનયનાદીનાં રૂક્ષકૃષ્ણારુણાભતાઃ | વાતપાણ્ડ્વામયે તોદકમ્પાનાહભ્રમાદયઃ ||૪||

વાતિકલક્ષણમાહ– ત્વગિત્યાદિ| અત્ર કૃષ્ણારુણાભતા ન પાણ્ડુતામતિક્રામતિ, અન્યથા પાણ્ડુરોગત્વાભાવઃ| ઉક્તં ચ સુશ્રુતે– “સર્વેષુ ચૈતેષ્વિહ પાણ્ડુભાવો યતોઽધિકોઽતઃ ખુલ પાણ્ડુરોગઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૪) ઇતિ| ભ્રમાદય ઇતિ આદિશબ્દેન ભેદશૂલાદીનાં ગ્રહણમ્||૪||

Adhikarana paittikapANDurogalakShaNam (5) · Śloka 5

પીતમૂત્રશકૃન્નેત્રો દાહતૃષ્ણાજ્વરાન્વિતઃ | ભિન્નવિટ્કોઽતિપીતાભઃ પિત્તપાણ્ડ્વામયી નરઃ ||૫||

પૈત્તિકલક્ષણમાહ– પીતેત્યાદિ| નનુ, પિત્તપાણ્ડ્વામયીતિ વક્તું ન યુક્તં, પાણ્ડુરોગસ્ય પિત્તકાર્યત્વાદેવ| ઉચ્યતે– ઇતરદોષાસંશ્લિષ્ટપ્રબલપિત્તજન્યત્વેન પૈત્તિકાભિધાનં, યથા– પૈત્તિકરક્તપિત્તમિતિ||૫||

Adhikarana shlaiShmikapANDurogalakShaNam (6) · Śloka 6

કફપ્રસેકશ્વયથુતન્દ્રાલસ્યાતિગૌરવૈઃ | પાણ્ડુરોગી કફાચ્છુક્લૈસ્ત્વઙ્મૂત્રનયનાનનૈઃ ||૬||

શ્લૈષ્મિકલક્ષણમાહ– કફપ્રસેકેત્યાદિ| કફાદ્યઃ પાણ્ડુરોગી સ શુક્લૈસ્ત્વઙ્મૂત્રનયનાનનૈરુપલક્ષિત ઇતિ યોજ્યમ્||૬||

Adhikarana sAnnipAtikapANDurogalakShaNam (7) · Śloka 7

જ્વરારોચકહૃલ્લાસચ્છર્દિતૃષ્ણાક્લમાન્વિતઃ | પાણ્ડુરોગી ત્રિભિર્દોષૈસ્ત્યાજ્યઃ ક્ષીણો હતેન્દ્રિયઃ ||૭||

સાન્નિપાતિકસ્તુ પ્રકૃતિસમસમવેતત્વેનૌક્તવાતજાદિલક્ષણૈરેવ બોદ્ધવ્યઃ| ઉક્તં હિ ચરકે– “સર્વાન્નસેવિનઃ સર્વે દુષ્ટા દોષાસ્ત્રિદોષજમ્| ત્રિલિઙ્ગં સમ્પ્રકુર્વન્તિ પાણ્ડુરોગં સુદુઃસહમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૧૬) ઇતિ| તસ્યૈવ સોપદ્રવસ્યાસાધ્યત્વમાહ– જ્વરારોચકેત્યાદિ| હતેન્દ્રિયઃ સ્વવિષયાગ્રાહકેન્દ્રિયઃ||૭||

Adhikarana mRujjapANDurogasamprAptiH (8-10) · Śloka 10

મૃત્તિકાદનશીલસ્ય કુપ્યત્યન્યતમો મલઃ | કષાયા મારુતં, પિત્તમૂષરા, મધુરા કફમ્ ||૮|| કોપયેન્મૃદ્રસાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્ભુક્તં ચ રૂક્ષયેત્ | પૂરયત્યવિપક્વૈવ સ્રોતાંસિ નિરુણદ્ધ્યપિ ||૯|| ઇન્દ્રિયાણાં બલં હત્વા તેજો વીર્યૌજસી તથા | પાણ્ડુરોગં કરોત્યાશુ બલવર્ણાગ્નિનાશનમ્ ||૧૦|| (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

મૃજ્જસમ્પ્રાપ્તિમાહ– મૃત્તિકેત્યાદિ| અન્યતમો મલો વાતાદિઃ| ઊષરા સક્ષારા| રસાદીન્ રૂક્ષયેત્, ભુક્તં ચ રૂક્ષયેદિતિ યોજ્યમ્| રૌક્ષ્યાત્ પ્રાકૃતિકોદ્ભૂતરૌક્ષ્યગુણાત્| અવિપક્વૈવ કોષ્ઠધાત્વગ્નિભિઃ પાકં ન ગત્વૈવ, સ્રોતાંસિ રસવહાદીનિ, પૂરયતિ રુણદ્ધિ ચ| ઇન્દ્રિયાણાં બલં સ્વવિષયગ્રહણશક્તિમ્| “તેજો દીપ્તિઃ” ઇતિ જેજ્જટઃ, ‘ઊષ્મા’ ઇતિ ચક્રઃ| વીર્યં શક્તિઃ| ‘ઓજઃ સર્વધાતુસારઃ, સર્વધાતુસારભૂતં હૃદયસ્થમ્’ ઇતિ પરાશરઃ, ‘પરાભિભવેચ્છા’ ઇતિ જેજ્જટઃ||૮-૧૦||

Adhikarana mRujjapANDurogalakShaNam (11) · Śloka 11

શૂનાક્ષિકૂટગણ્ડભ્રૂઃ શૂનપાન્નાભિમેહનઃ | ક્રિમિકોષ્ઠોઽતિસાર્યેત મલં સાસૃક્કફાન્વિતમ્ ||૧૧|| (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

મૃજ્જસ્ય લક્ષણમાહ-શૂનાક્ષીત્યાદિ| ‘સર્વપાણ્ડુરોગેષુ ક્રિમિકોષ્ઠતા યદા સ્યાત્તદૈતલ્લક્ષણમ્’ ઇતિ જેજ્જટઃ, મૃત્તિકાજાનન્તરપઠિતત્વેન તસ્યૈવ લક્ષણમિત્યન્યે| વિદેહે તુ પઠ્યતે– “મૃદ્ભક્ષણાદ્ભવેત્પાણ્ડુસ્તન્દ્રાલસ્યનિપીડિતઃ| સશ્વાસકાસશોષાર્શઃ સાદારુચિસમન્વિતઃ|| શૂનપાદાનનકરઃ કૃશાઙ્ગઃ કૃશપાવકઃ|” ઇતિ||૧૧||

Adhikarana pANDurogasyAsAdhyalakShaNam (12-15) · Śloka 15

પાણ્ડુરોગશ્ચિરોત્પન્નઃ ખરીભૂતો ન સિધ્યતિ | કાલપ્રકર્ષાચ્છૂનાનાં યો વા પીતાનિ પશ્યતિ ||૧૨|| બદ્ધાલ્પવિટ્ સહરિતં સકફં યોઽતિસાર્યતે | દીનઃ શ્વેતાતિદિગ્ધાઙ્ગશ્છર્દિમૂર્છાતૃડર્દિતઃ ||૧૩|| સ નાસ્ત્યસૃક્ક્ષયાદ્યશ્ચ પાણ્ડુઃ શ્વેતત્વમાપ્નુયાત્ | (ચ. ચિ. અ. ૧૬) | પાણ્ડુદન્તનખો યસ્તુ પાણ્ડુનેત્રશ્ચ યો ભવેત્ | પાણ્ડુસઙ્ઘાતદર્શી ચ પાણ્ડુરોગી વિનશ્યતિ ||૧૪|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) | અન્તેષુ શૂનં પરિહીણમધ્યં મ્લાનં તથાઽન્તેષુ ચ મધ્યશૂનમ્ | ગુદે ચ શેફસ્યથ મુષ્કયોશ્ચ શૂનં પ્રતામ્યન્તમસઞ્જ્ઞકલ્પમ્ | વિવર્જયેત્પાણ્ડુકિનં યશોઽર્થી તથાઽતિસારજ્વરપીડિતં ચ ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૪) |

અસાધ્યલક્ષણમાહ– પાણ્ડુરોગ ઇત્યાદિ| ‘પાણ્ડુરોગશ્ચિરોત્પન્નઃ કાલપ્રકર્ષાત્ ખરીભૂતો જઠરતાં ગતો ન સિધ્યતિ, અચિરોત્પન્નોઽપિ શૂનાનાં મધ્યે યો વા પીતાનિ પશ્યતિ સ પાણ્ડુરોગી ન સિધ્યતીત્યપરમસાધ્યલક્ષણમ્’ ઇતિ જેજ્જટસ્ય યોજના| ચક્રસ્ત્વાહ– ‘ચિરોત્પન્નઃ ખરીભૂતોઽત્યર્થરૂક્ષિતસર્વધાતુર્ન સિધ્યતિ, તથા કાલપ્રકર્ષાદિત્યાદિનાઽપરમસાધ્યલક્ષણમ્’ ઇતિ| અત્ર શૂનાનાં શોથવતાં મધ્યે યો વા પીતાનિ પશ્યતિ સ ન સિધ્યતીતિ| ‘શૂનો ના’ ઇતિ પાઠાન્તરે ના પુરુષઃ| ‘શૂનાઙ્ગો યો વા પીતાનિ પશ્યતિ’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– બદ્ધેત્યાદિ| અત્ર સકફત્વેઽપિ બદ્ધત્વાલ્પત્વહરિતત્વાનિ વ્યાધિપ્રભાવાત્; બદ્ધાલ્પસ્થાને બહુલમિતિ પાઠાન્તરમ્| વિટ્શબ્દો નપુંસકોઽપ્યસ્તીત્યેતન્નિર્દેશાદેવોન્નેયમિત્યાહુઃ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– દીન ઇત્યાદિ| દીનઃ ગ્લાનઃ| શ્વેતાતિદિગ્ધાઙ્ગ ઇતિ શ્વેતવર્ણલિપ્તાઙ્ગ ઇવેત્યર્થઃ| સ નાસ્તિ નષ્ટ ઇવ અસાધ્ય ઇત્યર્થઃ| અપરમાહ– અસૃગિત્યાદ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– પાણ્ડુદન્તેત્યાદિ| પાણ્ડુસઙ્ઘાતદર્શીતિ નયનરશ્મિસહચરિતં બહિર્નિર્ગતં પિત્તં સમ્પિણ્ડિતં પશ્યતિ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– અન્તેષ્વિત્યાદિ| અન્તેષુ બાહુજઙ્ઘાશિરઃસુ, શૂનં શોથયુક્તમ્| પરિહીણમધ્યં દુર્બલમધ્યદેહમ્| એતદ્વૈપરીત્યેનાપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– મ્લાનમિત્યાદિ| મ્લાનં દુર્બલમ્| અસઞ્જ્ઞકલ્પં મૃતપ્રાયમ્| એવંવિધં પાણ્ડુકિનં પાણ્ડુરોગિણં યશોઽર્થી વૈદ્યો વિવર્જયેદિતિ| અત્ર સૌશ્રુતશ્લોકે ‘પાણ્ડુકિનમ્’ ઇત્યત્ર “ પાલકિનમ્” ઇતિ પાઠાન્તરં, યુક્તં ચૈતત્; એવં હિ પઠ્યમાને પાણ્ડુરોગાવસ્થાવિશેષસ્ય પાલકિનો લક્ષણમપિ કૃતં સ્યાત્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “ સકામલાપાલકિપાણ્ડુરોગઃ કુમ્ભાહ્વયો” લાઘવકોઽલસાખ્યઃ| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૪) ઇતિ| અનેનૈવાભિપ્રાયેણ કશ્ચિદભિયુક્તો લિખિતવાન્– “અન્તે શૂનઃ કૃશો મધ્યેઽન્યથા ચ ગુદશેફસિ| શૂનો જ્વરાતિસારાર્તો ભૃતકલ્પસ્તુ પાલકી||” ઇતિ||૧૨-૧૫||

Adhikarana kAmalAyA nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (16-18) · Śloka 18

પાણ્ડુરોગી તુ યોઽત્યર્થં પિત્તલાનિ નિષેવતે | તસ્ય પિત્તમસૃઙ્માંસં દગ્ધ્વા રોગાય કલ્પતે ||૧૬|| હારિદ્રનેત્રઃ સ ભૃશં હારિદ્રત્વઙ્નખાનનઃ | રક્તપીતશકૃન્મૂત્રો ભેકવર્ણો હતેન્દ્રિયઃ ||૧૭|| દાહાવિપાકદૌર્બલ્યસદનારુચિકર્ષિતઃ | કામલા બહુપિત્તૈષા કોષ્ઠશાખાશ્રયા મતા ||૧૮|| (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

પાણ્ડુરોગાવસ્થાયાં કામલામાહ– પાણ્ડુરોગીત્યાદિ| દગ્ધ્વા સન્દૂષ્ય| રોગાય કામલારૂપાય| ભેકવર્ણઃ પ્રાવૃષેણ્યભેકવર્ણઃ| કોષ્ઠશાખાશ્રયેતિ એકા કોષ્ઠાશ્રયા, અપરા શાખાશ્રયા; શાખા રક્તાદયો ધાતવઃ| સ્વતન્ત્રાઽપિ કામલા ભવતિ, યથા રાજયક્ષ્મા સ્વતન્ત્રઃ ઉપેક્ષિતેષ્વપિ કાસેષુ ભવતીત્યાહુઃ||૧૬-૧૮||

Adhikarana kumbhakAmalAlakShaNam (19) · Śloka 19

કાલાન્તરાત્ ખરીભૂતા કૃચ્છ્રા સ્યાત્ કુમ્ભકામલા |૧૯| (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

તસ્યા અવસ્થાન્તરં કુમ્ભકામલામાહ– કાલાન્તરાદિત્યાદિ| ખરીભૂતેતિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| કૃચ્છ્રા ચ કૃચ્છ્રસાધ્યા| કુમ્ભઃ કોષ્ઠઃ, અન્તઃશુષિરસાધર્મ્યાત્; તદ્ગતા કામલા કુમ્ભકામલા, કોષ્ઠાશ્રયેત્યર્થઃ|૧૯|–

Adhikarana kAmalAyA asAdhyalakShaNam (19-20) · Śloka 20

કૃષ્ણપીતશકૃન્મૂત્રો ભૃશં શૂનશ્ચ માનવઃ ||૧૯|| સરક્તાક્ષિમુખચ્છર્દિવિણ્મૂત્રો યશ્ચ તામ્યતિ | દાહારુચિતૃડાનાહતન્દ્રામોહસમન્વિતઃ ||૨૦|| નષ્ટાગ્નિસઞ્જ્ઞઃ ક્ષિપ્રં હિ કામલાવાન્ વિપદ્યતે | (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

કામલાયા અસાધ્યલક્ષણમાહ– કૃષ્ણેત્યાદિ| કૃષ્ણેત્યાદિના તામ્યતીત્યન્તેનૈકમસાધ્યલક્ષણમ્| તામ્યતિ મુહ્યતિ| દાહેત્યાદિના વિપદ્યતે ઇત્યન્તેનાપરમસાધ્યલક્ષણમિતિ જેજ્જટઃ||૧૯-૨૦||–

Adhikarana kumbhakAmalA~asAdhyalakShaNam (21) · Śloka 22

છર્દ્યરોચકહૃલ્લાસજ્વરક્લમનિપીડિતઃ ||૨૧|| નશ્યતિ શ્વાસકાસાર્તો વિડ્ભેદી કુમ્ભકામલી |૨૨|

કુમ્ભકામલિનોઽસાધ્યલક્ષણમાહ– છર્દીત્યાદિ||૨૧||–

Adhikarana halImakalakShaNam (22-23) · Śloka 23

યદા તુ પાણ્ડોર્વર્ણઃ સ્યાદ્ધરિતઃ શ્યાવપીતકઃ ||૨૨|| બલોત્સાહક્ષયસ્તન્દ્રા મન્દાગ્નિત્વં મૃદુજ્વરઃ | સ્ત્રીષ્વહર્ષોઽઙ્ગમર્દશ્ચ દાહસ્તૃષ્ણાઽરુચિર્ભ્રમઃ | હલીમકં તદા તસ્ય વિદ્યાદનિલપિત્તતઃ ||૨૩|| ( સન્તાપો ભિન્નવર્ચસ્ત્વં બહિરન્તશ્ચ પીતતા | પાણ્ડુતા નેત્રયોર્યસ્ય પાનકીલક્ષણં ભવેત્) | (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

પાણ્ડુરોગાવસ્થાયાં હલીમકમાહ– યદેત્યાદિ| યદા તુ પાણ્ડોઃ પાણ્ડુરોગિણઃ હરિતાદિવર્ણયુક્તસ્યૈતે ઉપદ્રવા ભવન્તિ તદા તસ્ય વાતપિત્તકોપજં હલીમકં જાનીયાત્| હરિતઃ શાકવર્ણઃ| શ્યાવો નીલવર્ણઃ| બલોત્સાહક્ષયો બલોત્સાહયોઃ ક્ષીણતા| સ્ત્રીષ્વહર્ષઃ સ્ત્રીરિરંસાયા અભાવઃ| અઙ્ગમર્દઃ અઙ્ગમોટનમ્| લાઘવકાલસકાદીનાં પાણ્ડુરોગાવસ્થાવિશેષાણાં લક્ષણં સુશ્રુતદિષ્વનુસ્મર્તવ્યમિતિ||૨૨-૨૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને પાણ્ડુરોગકામલાકુમ્ભકામલાહલીમકનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૮||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં પાણ્ડુરોગકામલાકુમ્ભકામલા હલીમકનિદાનં સમાપ્તમ્||૮||