Adhikarana pANDurogabhedAH (1) · Śloka 1
ಅಥ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಕಾಮಲಾಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾಹಲೀಮಕನಿದಾನಮ್ |
ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ಪಞ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಸ್ತ್ರಯಃ |
ಚತುರ್ಥಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಪಞ್ಚಮೋ ಭಕ್ಷಣಾನ್ಮೃದಃ ||೧||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) |
View original
अथ पाण्डुरोगकामलाकुम्भकामलाहलीमकनिदानम् |
पाण्डुरोगाः स्मृताः पञ्च वातपित्तकफैस्त्रयः |
चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमो भक्षणान्मृदः ||१||
(च. चि. अ. १६) |
ಪುರೀಷಜಾಃ ಕ್ರಿಮಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಪಾಣ್ಡುತಾಂ ಜನಯನ್ತಿ, ಅತಃ ಕ್ರಿಮೇರನನ್ತರಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಣ್ಡುತ್ವೇನೋಪಲಕ್ಷಿತೋ ರೋಗಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ| ಚರಕೇ ಅಷ್ಟೋದರೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ “ಪಞ್ಚ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಃ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೯)ಇತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ “ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ಪಞ್ಚ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) ಇತಿ ಯದೇತತ್ಪುನಶ್ಚರಕವಚನಂ ತತ್ “ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಬೋಧಯತಿ, ನತು ಪಞ್ಚೋನ್ಮಾದೇಷ್ವಿವ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಿತಿ” ಜೇಜ್ಜಟಃ; “ನ್ಯೂನಸಙ್ಖ್ಯಾವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮಿತಿ” ಚಕ್ರಃ| ನನು, ಸುಶ್ರುತೇ ಹಿ ಮೃತ್ತಿಕಾಜೋ ನ ಪಠಿತಃ; ಮೃತ್ತಿಕಾಽಪಿ ದೋಷಪ್ರಕೋಪದ್ವಾರೇಣೈವ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಜನಯತೀತಿ; ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಷಾಯಾ ಮಾರುತಂ, ಪಿತ್ತಮೂಷರಾ, ಮಧುರಾ ಕಫಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) ಇತಿ; ನಿದಾನಭೇದಾಚ್ಚ ರೋಗಭೇದೇ ರೋಗಾನನ್ತ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ವಾತಜಸ್ಯಾಪಿ ರೂಕ್ಷಶೀತಾದ್ಯನೇಕವಾತನಿದಾನಕುಪಿತವಾತಜನ್ಯತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ದೋಷಜತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟರೂಪಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಂ, ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರವೃದ್ಧಿವತ್; ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಪರಾಧಿಕಾರೇಷು ನ ವಿಸ್ತರೋಕ್ತಿರಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ನ ಪೃಥಕ್ಕೃತಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಾ ತು ದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಯಾಽಪಿ ಭವತೀತಿ||೧||
Adhikarana pANDurogasamprAptiH (2) · Śloka 2
ವ್ಯಾಯಾಮಮಮ್ಲಂ ಲವಣಾನಿ ಮದ್ಯಂ ಮೃದಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಮತೀವ ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್ |
ನಿಷೇವಮಾಣಸ್ಯ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ರಕ್ತಂ ದೋಷಾಸ್ತ್ವಚಂ ಪಾಣ್ಡುರತಾಂ ನಯನ್ತಿ ||೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೪) |
View original
व्यायाममम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीव तीक्ष्णम् |
निषेवमाणस्य प्रदूष्य रक्तं दोषास्त्वचं पाण्डुरतां नयन्ति ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४४) |
ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ‘ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮಪಿ’ ದೂಷ್ಯತ್ವೇನ ದೃಢಬಲೇನ ಪಠಿತಂ, ಹಾರೀತೇನ ರಸೋಽಪಿ, ಇತಿ||೨||
Adhikarana pANDurogapUrvarUpam (3) · Śloka 3
ತ್ವಕ್ಸ್ಫೋಟನಷ್ಠೀವನಗಾತ್ರಸಾದಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಪ್ರೇಕ್ಷಣಕೂಟಶೋಥಾಃ |
ವಿಣ್ಮೂತ್ರಪೀತತ್ವಮಥಾವಿಪಾಕೋ ಭವಿಷ್ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಪುರಃಸರಾಣಿ ||೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೪) |
View original
त्वक्स्फोटनष्ठीवनगात्रसादमृद्भक्षणप्रेक्षणकूटशोथाः |
विण्मूत्रपीतत्वमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४४) |
ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಸ್ಫೋಟನಂ ತ್ವಚಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾರಣಮ್| ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಂ ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣೇಚ್ಛಾ| ಪ್ರೇಕ್ಷಣಕೂಟಶೋಥೋ ಅಕ್ಷಿಗೋಲಕೇ ಶೋಥಃ| ಅವಿಪಾಕ ಆಹಾರಸ್ಯ| ಪುರಃಸರಾಣಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ||೩||
Adhikarana vAtikapANDurogalakShaNam (4) · Śloka 4
ತ್ವಙ್ಮೂತ್ರನಯನಾದೀನಾಂ ರೂಕ್ಷಕೃಷ್ಣಾರುಣಾಭತಾಃ |
ವಾತಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೇ ತೋದಕಮ್ಪಾನಾಹಭ್ರಮಾದಯಃ ||೪||
View original
त्वङ्मूत्रनयनादीनां रूक्षकृष्णारुणाभताः |
वातपाण्ड्वामये तोदकम्पानाहभ्रमादयः ||४||
ವಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಕೃಷ್ಣಾರುಣಾಭತಾ ನ ಪಾಣ್ಡುತಾಮತಿಕ್ರಾಮತಿ, ಅನ್ಯಥಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗತ್ವಾಭಾವಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸರ್ವೇಷು ಚೈತೇಷ್ವಿಹ ಪಾಣ್ಡುಭಾವೋ ಯತೋಽಧಿಕೋಽತಃ ಖುಲ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೪) ಇತಿ| ಭ್ರಮಾದಯ ಇತಿ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಭೇದಶೂಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೪||
Adhikarana paittikapANDurogalakShaNam (5) · Śloka 5
ಪೀತಮೂತ್ರಶಕೃನ್ನೇತ್ರೋ ದಾಹತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಾನ್ವಿತಃ |
ಭಿನ್ನವಿಟ್ಕೋಽತಿಪೀತಾಭಃ ಪಿತ್ತಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೀ ನರಃ ||೫||
View original
पीतमूत्रशकृन्नेत्रो दाहतृष्णाज्वरान्वितः |
भिन्नविट्कोऽतिपीताभः पित्तपाण्ड्वामयी नरः ||५||
ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೀತೇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಪಿತ್ತಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೀತಿ ವಕ್ತುಂ ನ ಯುಕ್ತಂ, ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಪಿತ್ತಕಾರ್ಯತ್ವಾದೇವ| ಉಚ್ಯತೇ– ಇತರದೋಷಾಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಪ್ರಬಲಪಿತ್ತಜನ್ಯತ್ವೇನ ಪೈತ್ತಿಕಾಭಿಧಾನಂ, ಯಥಾ– ಪೈತ್ತಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ||೫||
Adhikarana shlaiShmikapANDurogalakShaNam (6) · Śloka 6
ಕಫಪ್ರಸೇಕಶ್ವಯಥುತನ್ದ್ರಾಲಸ್ಯಾತಿಗೌರವೈಃ |
ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ಕಫಾಚ್ಛುಕ್ಲೈಸ್ತ್ವಙ್ಮೂತ್ರನಯನಾನನೈಃ ||೬||
View original
कफप्रसेकश्वयथुतन्द्रालस्यातिगौरवैः |
पाण्डुरोगी कफाच्छुक्लैस्त्वङ्मूत्रनयनाननैः ||६||
ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಫಪ್ರಸೇಕೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾದ್ಯಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ಸ ಶುಕ್ಲೈಸ್ತ್ವಙ್ಮೂತ್ರನಯನಾನನೈರುಪಲಕ್ಷಿತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೬||
Adhikarana sAnnipAtikapANDurogalakShaNam (7) · Śloka 7
ಜ್ವರಾರೋಚಕಹೃಲ್ಲಾಸಚ್ಛರ್ದಿತೃಷ್ಣಾಕ್ಲಮಾನ್ವಿತಃ |
ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯಃ ಕ್ಷೀಣೋ ಹತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ||೭||
View original
ज्वरारोचकहृल्लासच्छर्दितृष्णाक्लमान्वितः |
पाण्डुरोगी त्रिभिर्दोषैस्त्याज्यः क्षीणो हतेन्द्रियः ||७||
ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತತ್ವೇನೌಕ್ತವಾತಜಾದಿಲಕ್ಷಣೈರೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ಸರ್ವಾನ್ನಸೇವಿನಃ ಸರ್ವೇ ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಮ್| ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಸಮ್ಪ್ರಕುರ್ವನ್ತಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಸುದುಃಸಹಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) ಇತಿ| ತಸ್ಯೈವ ಸೋಪದ್ರವಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಜ್ವರಾರೋಚಕೇತ್ಯಾದಿ| ಹತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ಸ್ವವಿಷಯಾಗ್ರಾಹಕೇನ್ದ್ರಿಯಃ||೭||
Adhikarana mRujjapANDurogasamprAptiH (8-10) · Śloka 10
ಮೃತ್ತಿಕಾದನಶೀಲಸ್ಯ ಕುಪ್ಯತ್ಯನ್ಯತಮೋ ಮಲಃ |
ಕಷಾಯಾ ಮಾರುತಂ, ಪಿತ್ತಮೂಷರಾ, ಮಧುರಾ ಕಫಮ್ ||೮||
ಕೋಪಯೇನ್ಮೃದ್ರಸಾದೀಂಶ್ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ಭುಕ್ತಂ ಚ ರೂಕ್ಷಯೇತ್ |
ಪೂರಯತ್ಯವಿಪಕ್ವೈವ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ನಿರುಣದ್ಧ್ಯಪಿ ||೯||
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಬಲಂ ಹತ್ವಾ ತೇಜೋ ವೀರ್ಯೌಜಸೀ ತಥಾ |
ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಕರೋತ್ಯಾಶು ಬಲವರ್ಣಾಗ್ನಿನಾಶನಮ್ ||೧೦||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) |
View original
मृत्तिकादनशीलस्य कुप्यत्यन्यतमो मलः |
कषाया मारुतं, पित्तमूषरा, मधुरा कफम् ||८||
कोपयेन्मृद्रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं च रूक्षयेत् |
पूरयत्यविपक्वैव स्रोतांसि निरुणद्ध्यपि ||९||
इन्द्रियाणां बलं हत्वा तेजो वीर्यौजसी तथा |
पाण्डुरोगं करोत्याशु बलवर्णाग्निनाशनम् ||१०||
(च. चि. अ. १६) |
ಮೃಜ್ಜಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಮೃತ್ತಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯತಮೋ ಮಲೋ ವಾತಾದಿಃ| ಊಷರಾ ಸಕ್ಷಾರಾ| ರಸಾದೀನ್ ರೂಕ್ಷಯೇತ್, ಭುಕ್ತಂ ಚ ರೂಕ್ಷಯೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಕೃತಿಕೋದ್ಭೂತರೌಕ್ಷ್ಯಗುಣಾತ್| ಅವಿಪಕ್ವೈವ ಕೋಷ್ಠಧಾತ್ವಗ್ನಿಭಿಃ ಪಾಕಂ ನ ಗತ್ವೈವ, ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ರಸವಹಾದೀನಿ, ಪೂರಯತಿ ರುಣದ್ಧಿ ಚ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಬಲಂ ಸ್ವವಿಷಯಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಮ್| “ತೇಜೋ ದೀಪ್ತಿಃ” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ‘ಊಷ್ಮಾ’ ಇತಿ ಚಕ್ರಃ| ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ| ‘ಓಜಃ ಸರ್ವಧಾತುಸಾರಃ, ಸರ್ವಧಾತುಸಾರಭೂತಂ ಹೃದಯಸ್ಥಮ್’ ಇತಿ ಪರಾಶರಃ, ‘ಪರಾಭಿಭವೇಚ್ಛಾ’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೮-೧೦||
Adhikarana mRujjapANDurogalakShaNam (11) · Śloka 11
ಶೂನಾಕ್ಷಿಕೂಟಗಣ್ಡಭ್ರೂಃ ಶೂನಪಾನ್ನಾಭಿಮೇಹನಃ |
ಕ್ರಿಮಿಕೋಷ್ಠೋಽತಿಸಾರ್ಯೇತ ಮಲಂ ಸಾಸೃಕ್ಕಫಾನ್ವಿತಮ್ ||೧೧||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) |
View original
शूनाक्षिकूटगण्डभ्रूः शूनपान्नाभिमेहनः |
क्रिमिकोष्ठोऽतिसार्येत मलं सासृक्कफान्वितम् ||११||
(च. चि. अ. १६) |
ಮೃಜ್ಜಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಶೂನಾಕ್ಷೀತ್ಯಾದಿ| ‘ಸರ್ವಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಷು ಕ್ರಿಮಿಕೋಷ್ಠತಾ ಯದಾ ಸ್ಯಾತ್ತದೈತಲ್ಲಕ್ಷಣಮ್’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ಮೃತ್ತಿಕಾಜಾನನ್ತರಪಠಿತತ್ವೇನ ತಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ವಿದೇಹೇ ತು ಪಠ್ಯತೇ– “ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಾದ್ಭವೇತ್ಪಾಣ್ಡುಸ್ತನ್ದ್ರಾಲಸ್ಯನಿಪೀಡಿತಃ| ಸಶ್ವಾಸಕಾಸಶೋಷಾರ್ಶಃ ಸಾದಾರುಚಿಸಮನ್ವಿತಃ|| ಶೂನಪಾದಾನನಕರಃ ಕೃಶಾಙ್ಗಃ ಕೃಶಪಾವಕಃ|” ಇತಿ||೧೧||
Adhikarana pANDurogasyAsAdhyalakShaNam (12-15) · Śloka 15
ಪಾಣ್ಡುರೋಗಶ್ಚಿರೋತ್ಪನ್ನಃ ಖರೀಭೂತೋ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ |
ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾಚ್ಛೂನಾನಾಂ ಯೋ ವಾ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ ||೧೨||
ಬದ್ಧಾಲ್ಪವಿಟ್ ಸಹರಿತಂ ಸಕಫಂ ಯೋಽತಿಸಾರ್ಯತೇ |
ದೀನಃ ಶ್ವೇತಾತಿದಿಗ್ಧಾಙ್ಗಶ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಛಾತೃಡರ್ದಿತಃ ||೧೩||
ಸ ನಾಸ್ತ್ಯಸೃಕ್ಕ್ಷಯಾದ್ಯಶ್ಚ ಪಾಣ್ಡುಃ ಶ್ವೇತತ್ವಮಾಪ್ನುಯಾತ್ |
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) |
ಪಾಣ್ಡುದನ್ತನಖೋ ಯಸ್ತು ಪಾಣ್ಡುನೇತ್ರಶ್ಚ ಯೋ ಭವೇತ್ |
ಪಾಣ್ಡುಸಙ್ಘಾತದರ್ಶೀ ಚ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ವಿನಶ್ಯತಿ ||೧೪||
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೩) |
ಅನ್ತೇಷು ಶೂನಂ ಪರಿಹೀಣಮಧ್ಯಂ ಮ್ಲಾನಂ ತಥಾಽನ್ತೇಷು ಚ ಮಧ್ಯಶೂನಮ್ |
ಗುದೇ ಚ ಶೇಫಸ್ಯಥ ಮುಷ್ಕಯೋಶ್ಚ ಶೂನಂ ಪ್ರತಾಮ್ಯನ್ತಮಸಞ್ಜ್ಞಕಲ್ಪಮ್ |
ವಿವರ್ಜಯೇತ್ಪಾಣ್ಡುಕಿನಂ ಯಶೋಽರ್ಥೀ ತಥಾಽತಿಸಾರಜ್ವರಪೀಡಿತಂ ಚ ||೧೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೪) |
View original
पाण्डुरोगश्चिरोत्पन्नः खरीभूतो न सिध्यति |
कालप्रकर्षाच्छूनानां यो वा पीतानि पश्यति ||१२||
बद्धाल्पविट् सहरितं सकफं योऽतिसार्यते |
दीनः श्वेतातिदिग्धाङ्गश्छर्दिमूर्छातृडर्दितः ||१३||
स नास्त्यसृक्क्षयाद्यश्च पाण्डुः श्वेतत्वमाप्नुयात् |
(च. चि. अ. १६) |
पाण्डुदन्तनखो यस्तु पाण्डुनेत्रश्च यो भवेत् |
पाण्डुसङ्घातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति ||१४||
(सु. सू. अ. ३३) |
अन्तेषु शूनं परिहीणमध्यं म्लानं तथाऽन्तेषु च मध्यशूनम् |
गुदे च शेफस्यथ मुष्कयोश्च शूनं प्रताम्यन्तमसञ्ज्ञकल्पम् |
विवर्जयेत्पाण्डुकिनं यशोऽर्थी तथाऽतिसारज्वरपीडितं च ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ४४) |
ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡುರೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ‘ಪಾಣ್ಡುರೋಗಶ್ಚಿರೋತ್ಪನ್ನಃ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾತ್ ಖರೀಭೂತೋ ಜಠರತಾಂ ಗತೋ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ, ಅಚಿರೋತ್ಪನ್ನೋಽಪಿ ಶೂನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯೋ ವಾ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಸ್ಯ ಯೋಜನಾ| ಚಕ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ‘ಚಿರೋತ್ಪನ್ನಃ ಖರೀಭೂತೋಽತ್ಯರ್ಥರೂಕ್ಷಿತಸರ್ವಧಾತುರ್ನ ಸಿಧ್ಯತಿ, ತಥಾ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿನಾಽಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್’ ಇತಿ| ಅತ್ರ ಶೂನಾನಾಂ ಶೋಥವತಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯೋ ವಾ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ| ‘ಶೂನೋ ನಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ನಾ ಪುರುಷಃ| ‘ಶೂನಾಙ್ಗೋ ಯೋ ವಾ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಬದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಸಕಫತ್ವೇಽಪಿ ಬದ್ಧತ್ವಾಲ್ಪತ್ವಹರಿತತ್ವಾನಿ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್; ಬದ್ಧಾಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಬಹುಲಮಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ವಿಟ್ಶಬ್ದೋ ನಪುಂಸಕೋಽಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯೇತನ್ನಿರ್ದೇಶಾದೇವೋನ್ನೇಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೀನ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೀನಃ ಗ್ಲಾನಃ| ಶ್ವೇತಾತಿದಿಗ್ಧಾಙ್ಗ ಇತಿ ಶ್ವೇತವರ್ಣಲಿಪ್ತಾಙ್ಗ ಇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ನಾಸ್ತಿ ನಷ್ಟ ಇವ ಅಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪರಮಾಹ– ಅಸೃಗಿತ್ಯಾದ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡುದನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಣ್ಡುಸಙ್ಘಾತದರ್ಶೀತಿ ನಯನರಶ್ಮಿಸಹಚರಿತಂ ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗತಂ ಪಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಂ ಪಶ್ಯತಿ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅನ್ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತೇಷು ಬಾಹುಜಙ್ಘಾಶಿರಃಸು, ಶೂನಂ ಶೋಥಯುಕ್ತಮ್| ಪರಿಹೀಣಮಧ್ಯಂ ದುರ್ಬಲಮಧ್ಯದೇಹಮ್| ಏತದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇನಾಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮ್ಲಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮ್ಲಾನಂ ದುರ್ಬಲಮ್| ಅಸಞ್ಜ್ಞಕಲ್ಪಂ ಮೃತಪ್ರಾಯಮ್| ಏವಂವಿಧಂ ಪಾಣ್ಡುಕಿನಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣಂ ಯಶೋಽರ್ಥೀ ವೈದ್ಯೋ ವಿವರ್ಜಯೇದಿತಿ| ಅತ್ರ ಸೌಶ್ರುತಶ್ಲೋಕೇ ‘ಪಾಣ್ಡುಕಿನಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ “ ಪಾಲಕಿನಮ್” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ಯುಕ್ತಂ ಚೈತತ್; ಏವಂ ಹಿ ಪಠ್ಯಮಾನೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪಾಲಕಿನೋ ಲಕ್ಷಣಮಪಿ ಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ ಸಕಾಮಲಾಪಾಲಕಿಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯೋ” ಲಾಘವಕೋಽಲಸಾಖ್ಯಃ| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೪) ಇತಿ| ಅನೇನೈವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಕಶ್ಚಿದಭಿಯುಕ್ತೋ ಲಿಖಿತವಾನ್– “ಅನ್ತೇ ಶೂನಃ ಕೃಶೋ ಮಧ್ಯೇಽನ್ಯಥಾ ಚ ಗುದಶೇಫಸಿ| ಶೂನೋ ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾರ್ತೋ ಭೃತಕಲ್ಪಸ್ತು ಪಾಲಕೀ||” ಇತಿ||೧೨-೧೫||
Adhikarana kAmalAyA nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (16-18) · Śloka 18
ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ತು ಯೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಲಾನಿ ನಿಷೇವತೇ |
ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಮಸೃಙ್ಮಾಂಸಂ ದಗ್ಧ್ವಾ ರೋಗಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ||೧೬||
ಹಾರಿದ್ರನೇತ್ರಃ ಸ ಭೃಶಂ ಹಾರಿದ್ರತ್ವಙ್ನಖಾನನಃ |
ರಕ್ತಪೀತಶಕೃನ್ಮೂತ್ರೋ ಭೇಕವರ್ಣೋ ಹತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ||೧೭||
ದಾಹಾವಿಪಾಕದೌರ್ಬಲ್ಯಸದನಾರುಚಿಕರ್ಷಿತಃ |
ಕಾಮಲಾ ಬಹುಪಿತ್ತೈಷಾ ಕೋಷ್ಠಶಾಖಾಶ್ರಯಾ ಮತಾ ||೧೮||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) |
View original
पाण्डुरोगी तु योऽत्यर्थं पित्तलानि निषेवते |
तस्य पित्तमसृङ्मांसं दग्ध्वा रोगाय कल्पते ||१६||
हारिद्रनेत्रः स भृशं हारिद्रत्वङ्नखाननः |
रक्तपीतशकृन्मूत्रो भेकवर्णो हतेन्द्रियः ||१७||
दाहाविपाकदौर्बल्यसदनारुचिकर्षितः |
कामला बहुपित्तैषा कोष्ठशाखाश्रया मता ||१८||
(च. चि. अ. १६) |
ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಕಾಮಲಾಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀತ್ಯಾದಿ| ದಗ್ಧ್ವಾ ಸನ್ದೂಷ್ಯ| ರೋಗಾಯ ಕಾಮಲಾರೂಪಾಯ| ಭೇಕವರ್ಣಃ ಪ್ರಾವೃಷೇಣ್ಯಭೇಕವರ್ಣಃ| ಕೋಷ್ಠಶಾಖಾಶ್ರಯೇತಿ ಏಕಾ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯಾ, ಅಪರಾ ಶಾಖಾಶ್ರಯಾ; ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯೋ ಧಾತವಃ| ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಽಪಿ ಕಾಮಲಾ ಭವತಿ, ಯಥಾ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಉಪೇಕ್ಷಿತೇಷ್ವಪಿ ಕಾಸೇಷು ಭವತೀತ್ಯಾಹುಃ||೧೬-೧೮||
Adhikarana kumbhakAmalAlakShaNam (19) · Śloka 19
ಕಾಲಾನ್ತರಾತ್ ಖರೀಭೂತಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಾ ಸ್ಯಾತ್ ಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾ |೧೯|
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) |
View original
कालान्तरात् खरीभूता कृच्छ्रा स्यात् कुम्भकामला |१९|
(च. चि. अ. १६) |
ತಸ್ಯಾ ಅವಸ್ಥಾನ್ತರಂ ಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾಮಾಹ– ಕಾಲಾನ್ತರಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಖರೀಭೂತೇತಿ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಕೃಚ್ಛ್ರಾ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾ| ಕುಮ್ಭಃ ಕೋಷ್ಠಃ, ಅನ್ತಃಶುಷಿರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್; ತದ್ಗತಾ ಕಾಮಲಾ ಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾ, ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯೇತ್ಯರ್ಥಃ|೧೯|–
Adhikarana kAmalAyA asAdhyalakShaNam (19-20) · Śloka 20
ಕೃಷ್ಣಪೀತಶಕೃನ್ಮೂತ್ರೋ ಭೃಶಂ ಶೂನಶ್ಚ ಮಾನವಃ ||೧೯||
ಸರಕ್ತಾಕ್ಷಿಮುಖಚ್ಛರ್ದಿವಿಣ್ಮೂತ್ರೋ ಯಶ್ಚ ತಾಮ್ಯತಿ |
ದಾಹಾರುಚಿತೃಡಾನಾಹತನ್ದ್ರಾಮೋಹಸಮನ್ವಿತಃ ||೨೦||
ನಷ್ಟಾಗ್ನಿಸಞ್ಜ್ಞಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹಿ ಕಾಮಲಾವಾನ್ ವಿಪದ್ಯತೇ |
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) |
View original
कृष्णपीतशकृन्मूत्रो भृशं शूनश्च मानवः ||१९||
सरक्ताक्षिमुखच्छर्दिविण्मूत्रो यश्च ताम्यति |
दाहारुचितृडानाहतन्द्रामोहसमन्वितः ||२०||
नष्टाग्निसञ्ज्ञः क्षिप्रं हि कामलावान् विपद्यते |
(च. चि. अ. १६) |
ಕಾಮಲಾಯಾ ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ತಾಮ್ಯತೀತ್ಯನ್ತೇನೈಕಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ತಾಮ್ಯತಿ ಮುಹ್ಯತಿ| ದಾಹೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಪದ್ಯತೇ ಇತ್ಯನ್ತೇನಾಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೧೯-೨೦||–
Adhikarana kumbhakAmalA~asAdhyalakShaNam (21) · Śloka 22
ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಹೃಲ್ಲಾಸಜ್ವರಕ್ಲಮನಿಪೀಡಿತಃ ||೨೧||
ನಶ್ಯತಿ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾರ್ತೋ ವಿಡ್ಭೇದೀ ಕುಮ್ಭಕಾಮಲೀ |೨೨|
View original
छर्द्यरोचकहृल्लासज्वरक्लमनिपीडितः ||२१||
नश्यति श्वासकासार्तो विड्भेदी कुम्भकामली |२२|
ಕುಮ್ಭಕಾಮಲಿನೋಽಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಛರ್ದೀತ್ಯಾದಿ||೨೧||–
Adhikarana halImakalakShaNam (22-23) · Śloka 23
ಯದಾ ತು ಪಾಣ್ಡೋರ್ವರ್ಣಃ ಸ್ಯಾದ್ಧರಿತಃ ಶ್ಯಾವಪೀತಕಃ ||೨೨||
ಬಲೋತ್ಸಾಹಕ್ಷಯಸ್ತನ್ದ್ರಾ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಂ ಮೃದುಜ್ವರಃ |
ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಹರ್ಷೋಽಙ್ಗಮರ್ದಶ್ಚ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾಽರುಚಿರ್ಭ್ರಮಃ |
ಹಲೀಮಕಂ ತದಾ ತಸ್ಯ ವಿದ್ಯಾದನಿಲಪಿತ್ತತಃ ||೨೩||
( ಸನ್ತಾಪೋ ಭಿನ್ನವರ್ಚಸ್ತ್ವಂ ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ಪೀತತಾ |
ಪಾಣ್ಡುತಾ ನೇತ್ರಯೋರ್ಯಸ್ಯ ಪಾನಕೀಲಕ್ಷಣಂ ಭವೇತ್) |
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) |
View original
यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याद्धरितः श्यावपीतकः ||२२||
बलोत्साहक्षयस्तन्द्रा मन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः |
स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च दाहस्तृष्णाऽरुचिर्भ्रमः |
हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः ||२३||
( सन्तापो भिन्नवर्चस्त्वं बहिरन्तश्च पीतता |
पाण्डुता नेत्रयोर्यस्य पानकीलक्षणं भवेत्) |
(च. चि. अ. १६) |
ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಹಲೀಮಕಮಾಹ– ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ತು ಪಾಣ್ಡೋಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣಃ ಹರಿತಾದಿವರ್ಣಯುಕ್ತಸ್ಯೈತೇ ಉಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ತಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಕೋಪಜಂ ಹಲೀಮಕಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಹರಿತಃ ಶಾಕವರ್ಣಃ| ಶ್ಯಾವೋ ನೀಲವರ್ಣಃ| ಬಲೋತ್ಸಾಹಕ್ಷಯೋ ಬಲೋತ್ಸಾಹಯೋಃ ಕ್ಷೀಣತಾ| ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಹರ್ಷಃ ಸ್ತ್ರೀರಿರಂಸಾಯಾ ಅಭಾವಃ| ಅಙ್ಗಮರ್ದಃ ಅಙ್ಗಮೋಟನಮ್| ಲಾಘವಕಾಲಸಕಾದೀನಾಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸುಶ್ರುತದಿಷ್ವನುಸ್ಮರ್ತವ್ಯಮಿತಿ||೨೨-೨೩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಕಾಮಲಾಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾಹಲೀಮಕನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने पाण्डुरोगकामलाकुम्भकामलाहलीमकनिदानं समाप्तम् ||८||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಕಾಮಲಾಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾ ಹಲೀಮಕನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೮||