8. pāṇḍurōgakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam

Adhikarana pANDurogabhedAH (1) · Śloka 1

അഥ പാണ്ഡുരോഗകാമലാകുമ്ഭകാമലാഹലീമകനിദാനമ് | പാണ്ഡുരോഗാഃ സ്മൃതാഃ പഞ്ച വാതപിത്തകഫൈസ്ത്രയഃ | ചതുര്ഥഃ സന്നിപാതേന പഞ്ചമോ ഭക്ഷണാന്മൃദഃ ||൧|| (ച. ചി. അ. ൧൬) |

പുരീഷജാഃ ക്രിമയഃ സൂക്ഷ്മാഃ പാണ്ഡുതാം ജനയന്തി, അതഃ ക്രിമേരനന്തരം പാണ്ഡുരോഗമാഹ– പാണ്ഡുരോഗാ ഇത്യാദി| പാണ്ഡുത്വേനോപലക്ഷിതോ രോഗഃ പാണ്ഡുരോഗഃ| ചരകേ അഷ്ടോദരീയാധ്യായേ “പഞ്ച പാണ്ഡുരോഗാഃ” (ച. സൂ. അ. ൧൯)ഇത്യഭിധായാപി “പാണ്ഡുരോഗാഃ സ്മൃതാഃ പഞ്ച” (ച. ചി. അ. ൧൬) ഇതി യദേതത്പുനശ്ചരകവചനം തത് “പഞ്ചാനാമപി സാധ്യത്വം ബോധയതി, നതു പഞ്ചോന്മാദേഷ്വിവ സാന്നിപാതികസ്യാസാധ്യത്വമിതി” ജേജ്ജടഃ; “ന്യൂനസങ്ഖ്യാവ്യവച്ഛേദാര്ഥമിതി” ചക്രഃ| നനു, സുശ്രുതേ ഹി മൃത്തികാജോ ന പഠിതഃ; മൃത്തികാऽപി ദോഷപ്രകോപദ്വാരേണൈവ പാണ്ഡുരോഗം ജനയതീതി; യദുക്തമ്– “കഷായാ മാരുതം, പിത്തമൂഷരാ, മധുരാ കഫമ്|” (ച. ചി. അ. ൧൬) ഇതി; നിദാനഭേദാച്ച രോഗഭേദേ രോഗാനന്ത്യപ്രസങ്ഗഃ, വാതജസ്യാപി രൂക്ഷശീതാദ്യനേകവാതനിദാനകുപിതവാതജന്യത്വാത്| ഉച്യതേ– ദോഷജത്വാവിശേഷേऽപി വിശിഷ്ടരൂപചികിത്സാപ്രതിപാദനാര്ഥം പൃഥഗഭിധാനം, മൂത്രാന്ത്രവൃദ്ധിവത്; സുശ്രുതേന തു പരാധികാരേഷു ന വിസ്തരോക്തിരിത്യഭിപ്രായേണ ന പൃഥക്കൃതഃ| ചികിത്സാ തു ദോഷചികിത്സയാऽപി ഭവതീതി||൧||

Adhikarana pANDurogasamprAptiH (2) · Śloka 2

വ്യായാമമമ്ലം ലവണാനി മദ്യം മൃദം ദിവാസ്വപ്നമതീവ തീക്ഷ്ണമ് | നിഷേവമാണസ്യ പ്രദൂഷ്യ രക്തം ദോഷാസ്ത്വചം പാണ്ഡുരതാം നയന്തി ||൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൪) |

സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– വ്യായാമമിത്യാദി| രക്തമിത്യുപലക്ഷണം, തേന ‘ത്വങ്മാംസമപി’ ദൂഷ്യത്വേന ദൃഢബലേന പഠിതം, ഹാരീതേന രസോऽപി, ഇതി||൨||

Adhikarana pANDurogapUrvarUpam (3) · Śloka 3

ത്വക്സ്ഫോടനഷ്ഠീവനഗാത്രസാദമൃദ്ഭക്ഷണപ്രേക്ഷണകൂടശോഥാഃ | വിണ്മൂത്രപീതത്വമഥാവിപാകോ ഭവിഷ്യതസ്തസ്യ പുരഃസരാണി ||൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൪) |

പൂര്വരൂപമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| ത്വക്സ്ഫോടനം ത്വചഃ കിഞ്ചിദ്വിദാരണമ്| മൃദ്ഭക്ഷണം മൃദ്ഭക്ഷണേച്ഛാ| പ്രേക്ഷണകൂടശോഥോ അക്ഷിഗോലകേ ശോഥഃ| അവിപാക ആഹാരസ്യ| പുരഃസരാണി പൂര്വരൂപാണി||൩||

Adhikarana vAtikapANDurogalakShaNam (4) · Śloka 4

ത്വങ്മൂത്രനയനാദീനാം രൂക്ഷകൃഷ്ണാരുണാഭതാഃ | വാതപാണ്ഡ്വാമയേ തോദകമ്പാനാഹഭ്രമാദയഃ ||൪||

വാതികലക്ഷണമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| അത്ര കൃഷ്ണാരുണാഭതാ ന പാണ്ഡുതാമതിക്രാമതി, അന്യഥാ പാണ്ഡുരോഗത്വാഭാവഃ| ഉക്തം ച സുശ്രുതേ– “സര്വേഷു ചൈതേഷ്വിഹ പാണ്ഡുഭാവോ യതോऽധികോऽതഃ ഖുല പാണ്ഡുരോഗഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൪) ഇതി| ഭ്രമാദയ ഇതി ആദിശബ്ദേന ഭേദശൂലാദീനാം ഗ്രഹണമ്||൪||

Adhikarana paittikapANDurogalakShaNam (5) · Śloka 5

പീതമൂത്രശകൃന്നേത്രോ ദാഹതൃഷ്ണാജ്വരാന്വിതഃ | ഭിന്നവിട്കോऽതിപീതാഭഃ പിത്തപാണ്ഡ്വാമയീ നരഃ ||൫||

പൈത്തികലക്ഷണമാഹ– പീതേത്യാദി| നനു, പിത്തപാണ്ഡ്വാമയീതി വക്തും ന യുക്തം, പാണ്ഡുരോഗസ്യ പിത്തകാര്യത്വാദേവ| ഉച്യതേ– ഇതരദോഷാസംശ്ലിഷ്ടപ്രബലപിത്തജന്യത്വേന പൈത്തികാഭിധാനം, യഥാ– പൈത്തികരക്തപിത്തമിതി||൫||

Adhikarana shlaiShmikapANDurogalakShaNam (6) · Śloka 6

കഫപ്രസേകശ്വയഥുതന്ദ്രാലസ്യാതിഗൌരവൈഃ | പാണ്ഡുരോഗീ കഫാച്ഛുക്ലൈസ്ത്വങ്മൂത്രനയനാനനൈഃ ||൬||

ശ്ലൈഷ്മികലക്ഷണമാഹ– കഫപ്രസേകേത്യാദി| കഫാദ്യഃ പാണ്ഡുരോഗീ സ ശുക്ലൈസ്ത്വങ്മൂത്രനയനാനനൈരുപലക്ഷിത ഇതി യോജ്യമ്||൬||

Adhikarana sAnnipAtikapANDurogalakShaNam (7) · Śloka 7

ജ്വരാരോചകഹൃല്ലാസച്ഛര്ദിതൃഷ്ണാക്ലമാന്വിതഃ | പാണ്ഡുരോഗീ ത്രിഭിര്ദോഷൈസ്ത്യാജ്യഃ ക്ഷീണോ ഹതേന്ദ്രിയഃ ||൭||

സാന്നിപാതികസ്തു പ്രകൃതിസമസമവേതത്വേനൌക്തവാതജാദിലക്ഷണൈരേവ ബോദ്ധവ്യഃ| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “സര്വാന്നസേവിനഃ സര്വേ ദുഷ്ടാ ദോഷാസ്ത്രിദോഷജമ്| ത്രിലിങ്ഗം സമ്പ്രകുര്വന്തി പാണ്ഡുരോഗം സുദുഃസഹമ്||” (ച. ചി. അ. ൧൬) ഇതി| തസ്യൈവ സോപദ്രവസ്യാസാധ്യത്വമാഹ– ജ്വരാരോചകേത്യാദി| ഹതേന്ദ്രിയഃ സ്വവിഷയാഗ്രാഹകേന്ദ്രിയഃ||൭||

Adhikarana mRujjapANDurogasamprAptiH (8-10) · Śloka 10

മൃത്തികാദനശീലസ്യ കുപ്യത്യന്യതമോ മലഃ | കഷായാ മാരുതം, പിത്തമൂഷരാ, മധുരാ കഫമ് ||൮|| കോപയേന്മൃദ്രസാദീംശ്ച രൌക്ഷ്യാദ്ഭുക്തം ച രൂക്ഷയേത് | പൂരയത്യവിപക്വൈവ സ്രോതാംസി നിരുണദ്ധ്യപി ||൯|| ഇന്ദ്രിയാണാം ബലം ഹത്വാ തേജോ വീര്യൌജസീ തഥാ | പാണ്ഡുരോഗം കരോത്യാശു ബലവര്ണാഗ്നിനാശനമ് ||൧൦|| (ച. ചി. അ. ൧൬) |

മൃജ്ജസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– മൃത്തികേത്യാദി| അന്യതമോ മലോ വാതാദിഃ| ഊഷരാ സക്ഷാരാ| രസാദീന് രൂക്ഷയേത്, ഭുക്തം ച രൂക്ഷയേദിതി യോജ്യമ്| രൌക്ഷ്യാത് പ്രാകൃതികോദ്ഭൂതരൌക്ഷ്യഗുണാത്| അവിപക്വൈവ കോഷ്ഠധാത്വഗ്നിഭിഃ പാകം ന ഗത്വൈവ, സ്രോതാംസി രസവഹാദീനി, പൂരയതി രുണദ്ധി ച| ഇന്ദ്രിയാണാം ബലം സ്വവിഷയഗ്രഹണശക്തിമ്| “തേജോ ദീപ്തിഃ” ഇതി ജേജ്ജടഃ, ‘ഊഷ്മാ’ ഇതി ചക്രഃ| വീര്യം ശക്തിഃ| ‘ഓജഃ സര്വധാതുസാരഃ, സര്വധാതുസാരഭൂതം ഹൃദയസ്ഥമ്’ ഇതി പരാശരഃ, ‘പരാഭിഭവേച്ഛാ’ ഇതി ജേജ്ജടഃ||൮-൧൦||

Adhikarana mRujjapANDurogalakShaNam (11) · Śloka 11

ശൂനാക്ഷികൂടഗണ്ഡഭ്രൂഃ ശൂനപാന്നാഭിമേഹനഃ | ക്രിമികോഷ്ഠോऽതിസാര്യേത മലം സാസൃക്കഫാന്വിതമ് ||൧൧|| (ച. ചി. അ. ൧൬) |

മൃജ്ജസ്യ ലക്ഷണമാഹ-ശൂനാക്ഷീത്യാദി| ‘സര്വപാണ്ഡുരോഗേഷു ക്രിമികോഷ്ഠതാ യദാ സ്യാത്തദൈതല്ലക്ഷണമ്’ ഇതി ജേജ്ജടഃ, മൃത്തികാജാനന്തരപഠിതത്വേന തസ്യൈവ ലക്ഷണമിത്യന്യേ| വിദേഹേ തു പഠ്യതേ– “മൃദ്ഭക്ഷണാദ്ഭവേത്പാണ്ഡുസ്തന്ദ്രാലസ്യനിപീഡിതഃ| സശ്വാസകാസശോഷാര്ശഃ സാദാരുചിസമന്വിതഃ|| ശൂനപാദാനനകരഃ കൃശാങ്ഗഃ കൃശപാവകഃ|” ഇതി||൧൧||

Adhikarana pANDurogasyAsAdhyalakShaNam (12-15) · Śloka 15

പാണ്ഡുരോഗശ്ചിരോത്പന്നഃ ഖരീഭൂതോ ന സിധ്യതി | കാലപ്രകര്ഷാച്ഛൂനാനാം യോ വാ പീതാനി പശ്യതി ||൧൨|| ബദ്ധാല്പവിട് സഹരിതം സകഫം യോऽതിസാര്യതേ | ദീനഃ ശ്വേതാതിദിഗ്ധാങ്ഗശ്ഛര്ദിമൂര്ഛാതൃഡര്ദിതഃ ||൧൩|| സ നാസ്ത്യസൃക്ക്ഷയാദ്യശ്ച പാണ്ഡുഃ ശ്വേതത്വമാപ്നുയാത് | (ച. ചി. അ. ൧൬) | പാണ്ഡുദന്തനഖോ യസ്തു പാണ്ഡുനേത്രശ്ച യോ ഭവേത് | പാണ്ഡുസങ്ഘാതദര്ശീ ച പാണ്ഡുരോഗീ വിനശ്യതി ||൧൪|| (സു. സൂ. അ. ൩൩) | അന്തേഷു ശൂനം പരിഹീണമധ്യം മ്ലാനം തഥാऽന്തേഷു ച മധ്യശൂനമ് | ഗുദേ ച ശേഫസ്യഥ മുഷ്കയോശ്ച ശൂനം പ്രതാമ്യന്തമസഞ്ജ്ഞകല്പമ് | വിവര്ജയേത്പാണ്ഡുകിനം യശോऽര്ഥീ തഥാऽതിസാരജ്വരപീഡിതം ച ||൧൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൪) |

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– പാണ്ഡുരോഗ ഇത്യാദി| ‘പാണ്ഡുരോഗശ്ചിരോത്പന്നഃ കാലപ്രകര്ഷാത് ഖരീഭൂതോ ജഠരതാം ഗതോ ന സിധ്യതി, അചിരോത്പന്നോऽപി ശൂനാനാം മധ്യേ യോ വാ പീതാനി പശ്യതി സ പാണ്ഡുരോഗീ ന സിധ്യതീത്യപരമസാധ്യലക്ഷണമ്’ ഇതി ജേജ്ജടസ്യ യോജനാ| ചക്രസ്ത്വാഹ– ‘ചിരോത്പന്നഃ ഖരീഭൂതോऽത്യര്ഥരൂക്ഷിതസര്വധാതുര്ന സിധ്യതി, തഥാ കാലപ്രകര്ഷാദിത്യാദിനാऽപരമസാധ്യലക്ഷണമ്’ ഇതി| അത്ര ശൂനാനാം ശോഥവതാം മധ്യേ യോ വാ പീതാനി പശ്യതി സ ന സിധ്യതീതി| ‘ശൂനോ നാ’ ഇതി പാഠാന്തരേ നാ പുരുഷഃ| ‘ശൂനാങ്ഗോ യോ വാ പീതാനി പശ്യതി’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ബദ്ധേത്യാദി| അത്ര സകഫത്വേऽപി ബദ്ധത്വാല്പത്വഹരിതത്വാനി വ്യാധിപ്രഭാവാത്; ബദ്ധാല്പസ്ഥാനേ ബഹുലമിതി പാഠാന്തരമ്| വിട്ശബ്ദോ നപുംസകോऽപ്യസ്തീത്യേതന്നിര്ദേശാദേവോന്നേയമിത്യാഹുഃ| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ദീന ഇത്യാദി| ദീനഃ ഗ്ലാനഃ| ശ്വേതാതിദിഗ്ധാങ്ഗ ഇതി ശ്വേതവര്ണലിപ്താങ്ഗ ഇവേത്യര്ഥഃ| സ നാസ്തി നഷ്ട ഇവ അസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| അപരമാഹ– അസൃഗിത്യാദ| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– പാണ്ഡുദന്തേത്യാദി| പാണ്ഡുസങ്ഘാതദര്ശീതി നയനരശ്മിസഹചരിതം ബഹിര്നിര്ഗതം പിത്തം സമ്പിണ്ഡിതം പശ്യതി| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– അന്തേഷ്വിത്യാദി| അന്തേഷു ബാഹുജങ്ഘാശിരഃസു, ശൂനം ശോഥയുക്തമ്| പരിഹീണമധ്യം ദുര്ബലമധ്യദേഹമ്| ഏതദ്വൈപരീത്യേനാപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– മ്ലാനമിത്യാദി| മ്ലാനം ദുര്ബലമ്| അസഞ്ജ്ഞകല്പം മൃതപ്രായമ്| ഏവംവിധം പാണ്ഡുകിനം പാണ്ഡുരോഗിണം യശോऽര്ഥീ വൈദ്യോ വിവര്ജയേദിതി| അത്ര സൌശ്രുതശ്ലോകേ ‘പാണ്ഡുകിനമ്’ ഇത്യത്ര “ പാലകിനമ്” ഇതി പാഠാന്തരം, യുക്തം ചൈതത്; ഏവം ഹി പഠ്യമാനേ പാണ്ഡുരോഗാവസ്ഥാവിശേഷസ്യ പാലകിനോ ലക്ഷണമപി കൃതം സ്യാത്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ സകാമലാപാലകിപാണ്ഡുരോഗഃ കുമ്ഭാഹ്വയോ” ലാഘവകോऽലസാഖ്യഃ| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൪) ഇതി| അനേനൈവാഭിപ്രായേണ കശ്ചിദഭിയുക്തോ ലിഖിതവാന്– “അന്തേ ശൂനഃ കൃശോ മധ്യേऽന്യഥാ ച ഗുദശേഫസി| ശൂനോ ജ്വരാതിസാരാര്തോ ഭൃതകല്പസ്തു പാലകീ||” ഇതി||൧൨-൧൫||

Adhikarana kAmalAyA nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (16-18) · Śloka 18

പാണ്ഡുരോഗീ തു യോऽത്യര്ഥം പിത്തലാനി നിഷേവതേ | തസ്യ പിത്തമസൃങ്മാംസം ദഗ്ധ്വാ രോഗായ കല്പതേ ||൧൬|| ഹാരിദ്രനേത്രഃ സ ഭൃശം ഹാരിദ്രത്വങ്നഖാനനഃ | രക്തപീതശകൃന്മൂത്രോ ഭേകവര്ണോ ഹതേന്ദ്രിയഃ ||൧൭|| ദാഹാവിപാകദൌര്ബല്യസദനാരുചികര്ഷിതഃ | കാമലാ ബഹുപിത്തൈഷാ കോഷ്ഠശാഖാശ്രയാ മതാ ||൧൮|| (ച. ചി. അ. ൧൬) |

പാണ്ഡുരോഗാവസ്ഥായാം കാമലാമാഹ– പാണ്ഡുരോഗീത്യാദി| ദഗ്ധ്വാ സന്ദൂഷ്യ| രോഗായ കാമലാരൂപായ| ഭേകവര്ണഃ പ്രാവൃഷേണ്യഭേകവര്ണഃ| കോഷ്ഠശാഖാശ്രയേതി ഏകാ കോഷ്ഠാശ്രയാ, അപരാ ശാഖാശ്രയാ; ശാഖാ രക്താദയോ ധാതവഃ| സ്വതന്ത്രാऽപി കാമലാ ഭവതി, യഥാ രാജയക്ഷ്മാ സ്വതന്ത്രഃ ഉപേക്ഷിതേഷ്വപി കാസേഷു ഭവതീത്യാഹുഃ||൧൬-൧൮||

Adhikarana kumbhakAmalAlakShaNam (19) · Śloka 19

കാലാന്തരാത് ഖരീഭൂതാ കൃച്ഛ്രാ സ്യാത് കുമ്ഭകാമലാ |൧൯| (ച. ചി. അ. ൧൬) |

തസ്യാ അവസ്ഥാന്തരം കുമ്ഭകാമലാമാഹ– കാലാന്തരാദിത്യാദി| ഖരീഭൂതേതി പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| കൃച്ഛ്രാ ച കൃച്ഛ്രസാധ്യാ| കുമ്ഭഃ കോഷ്ഠഃ, അന്തഃശുഷിരസാധര്മ്യാത്; തദ്ഗതാ കാമലാ കുമ്ഭകാമലാ, കോഷ്ഠാശ്രയേത്യര്ഥഃ|൧൯|–

Adhikarana kAmalAyA asAdhyalakShaNam (19-20) · Śloka 20

കൃഷ്ണപീതശകൃന്മൂത്രോ ഭൃശം ശൂനശ്ച മാനവഃ ||൧൯|| സരക്താക്ഷിമുഖച്ഛര്ദിവിണ്മൂത്രോ യശ്ച താമ്യതി | ദാഹാരുചിതൃഡാനാഹതന്ദ്രാമോഹസമന്വിതഃ ||൨൦|| നഷ്ടാഗ്നിസഞ്ജ്ഞഃ ക്ഷിപ്രം ഹി കാമലാവാന് വിപദ്യതേ | (ച. ചി. അ. ൧൬) |

കാമലായാ അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– കൃഷ്ണേത്യാദി| കൃഷ്ണേത്യാദിനാ താമ്യതീത്യന്തേനൈകമസാധ്യലക്ഷണമ്| താമ്യതി മുഹ്യതി| ദാഹേത്യാദിനാ വിപദ്യതേ ഇത്യന്തേനാപരമസാധ്യലക്ഷണമിതി ജേജ്ജടഃ||൧൯-൨൦||–

Adhikarana kumbhakAmalA~asAdhyalakShaNam (21) · Śloka 22

ഛര്ദ്യരോചകഹൃല്ലാസജ്വരക്ലമനിപീഡിതഃ ||൨൧|| നശ്യതി ശ്വാസകാസാര്തോ വിഡ്ഭേദീ കുമ്ഭകാമലീ |൨൨|

കുമ്ഭകാമലിനോऽസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഛര്ദീത്യാദി||൨൧||–

Adhikarana halImakalakShaNam (22-23) · Śloka 23

യദാ തു പാണ്ഡോര്വര്ണഃ സ്യാദ്ധരിതഃ ശ്യാവപീതകഃ ||൨൨|| ബലോത്സാഹക്ഷയസ്തന്ദ്രാ മന്ദാഗ്നിത്വം മൃദുജ്വരഃ | സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷോऽങ്ഗമര്ദശ്ച ദാഹസ്തൃഷ്ണാऽരുചിര്ഭ്രമഃ | ഹലീമകം തദാ തസ്യ വിദ്യാദനിലപിത്തതഃ ||൨൩|| ( സന്താപോ ഭിന്നവര്ചസ്ത്വം ബഹിരന്തശ്ച പീതതാ | പാണ്ഡുതാ നേത്രയോര്യസ്യ പാനകീലക്ഷണം ഭവേത്) | (ച. ചി. അ. ൧൬) |

പാണ്ഡുരോഗാവസ്ഥായാം ഹലീമകമാഹ– യദേത്യാദി| യദാ തു പാണ്ഡോഃ പാണ്ഡുരോഗിണഃ ഹരിതാദിവര്ണയുക്തസ്യൈതേ ഉപദ്രവാ ഭവന്തി തദാ തസ്യ വാതപിത്തകോപജം ഹലീമകം ജാനീയാത്| ഹരിതഃ ശാകവര്ണഃ| ശ്യാവോ നീലവര്ണഃ| ബലോത്സാഹക്ഷയോ ബലോത്സാഹയോഃ ക്ഷീണതാ| സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷഃ സ്ത്രീരിരംസായാ അഭാവഃ| അങ്ഗമര്ദഃ അങ്ഗമോടനമ്| ലാഘവകാലസകാദീനാം പാണ്ഡുരോഗാവസ്ഥാവിശേഷാണാം ലക്ഷണം സുശ്രുതദിഷ്വനുസ്മര്തവ്യമിതി||൨൨-൨൩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ പാണ്ഡുരോഗകാമലാകുമ്ഭകാമലാഹലീമകനിദാനം സമാപ്തമ് ||൮||

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം പാണ്ഡുരോഗകാമലാകുമ്ഭകാമലാ ഹലീമകനിദാനം സമാപ്തമ്||൮||